Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 143 1241037 1194033 2026-09-18T06:25:29Z Kening Aldgilles 167 /* Romantyk (1800 - 1870) */ 1241037 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske Ryk== [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|''In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]'']] Fan it tiidrek 500-800 binne Fryske runen oerlevere, wêrfan komme de measten út it [[Fryske Ryk]]. Inkeldris wurde Fryske runen bûten Fryslân fûn lykas de munt ''‘[[skanomodu (munt)|skanomodu]]’'' (''‘skjinne moed’'') dy't yn Grut-Brittanje fûn is. It lokbientsje fan Winaam mei it ynskrift ''‘Inguz’'' is mooglik it âldste, dat wurdt op likernôch 200 nei Kristus rûsd. Oare runeynskipsjes binne it swurdsje fan Arum fan om likernôch [[650]] hinne dêr’t neffens guon ''‘foar Eda boadskipper’'' op stiet, en it houtsje fan Westeremden dêr’t op stiet ‘''Branning, bûch foar dit stêfke’''. Oan 'e ein fan de [[8e iuw]] is bekend dat der in Fryske bard mei de namme [[Bernlef (bard)|Bernlef]] bestien hat, mar der is gjin wurk fan him oerlevere. Nei de oermastering fan de Friezen troch de Franken wurdt om 800 hinne de [[Lex Frisionum]] skreaun, wêrfan in stikmannich Fryske wurden bekend binne. ==Aldfryske literatuer (1100 - 1550)== [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|150px|''It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochtboek'']] Fan it [[Aldfrysk]] binne der suver allinnich wetboeken (meastepart skreaun oant 1400) en oarkonden (meastepart skreaun nei [[1400]]) oerlevere. De Aldfryske literatuer is yn te dielen yn twa skiften, klassyk en nei-klassyk, dêr't de grins fan yn 'e earste helte fan de [[15e iuw]] leit. It âldste skreaune Aldfrysk is antedearre fan de [[12e iuw]], in fragmintaryske psalmoersetting. Mei-inoar binne der sechtjin Fryske kodeksen (hânskriften) en ien boek ([[Freeska Landriucht]]) dat it earste printe boek yn it Frysk wie. Moralisearjende poëtyske teksten binne ek yn de wetboeken ferarbeide, mar hinget wol gear mei it rjocht, foarbylden binne de teksten fan it ''Freske Riim'', de ''Gesta Fresonum'' en de ''Magnuskêsten''. De earste Fryske oarkonde is fan [[1242]]. De measte Fryske oarkonden binne skreaun yn it tiidrek [[1480]]-[[1500]]. Mei-inoar binne der rûchwei 1300 oarkonden yn it Aldfrysk, de lêste soe fan [[1573]] wêze. De lêste tekst oerlevere yn it Aldfrysk is in brief fan [[1578]]. ==Renêssânse en Barok (1550 – 1700)== [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|100px|thumb|left|''Gysbert Japiks'']] Om [[1590]] hinne begjint de [[renêssânse]] yn Fryslân. In ier teken fan dy renêssânse wie ''rym-sprekwurden'' fan [[Reyner Bogerman]] (likernôch 1475 - 1566). Yn [[1614]] wurdt in boek ''Sprekwurden fan de âlde frije Friezen'' útjûn, skreaun fan [[Carel Georg van Burmania]]. Oare nammen binne [[Johan van Hichtum]] (likernôch [[1560]] - [[1628]]), [[Jan Jansz. Starter]] ([[1593]] - [[1626]]) en [[Peter Sybrandts Baerdt]] (likernôch [[1590]] - [[1644]]). In belangryk skriuwer dy’t sawol de Fryske Renêssânse as [[Barok (stylperioade)|Barok]] fertsjinwurdiget is [[Gysbert Japiks]] (1603 - 1666). Yn [[1640]] ferskynde syn earste boek ''Friesche Tjerne'', in brulloftdicht, dat al it oar fuort yn 't skaad sette soe. Yn 1668, twa jier nei syn dea, ferskynde postúm de ''Friesche Rymlerye''. Allinne troch him sprekke de ynternasjonale lûden fan de Renêssânse en de Barok op in heech peil yn it Frysk. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700 – 1800)== Yn [[1686]] ferskine twa Frysktalige boeken fan opmerklike skriuwers, in frou en in dûmny. Yn de ''De Bron-Swaan'' fan [[Titia Brongersma]] (likernôch 1660 - 1700) steane Frânske, Nederlânske en fjouwer Fryske teksten. Ds. [[Vitus Ringers]] (1660 - 1725) lit datselde jier syn ''Stichtelijk Sang-Priëel'' útjaan, dêr't er mei besocht it Fryske ta tsjerklike taal te meitsjen mei trije Fryske psalmen. It neamen wurdich is de twadde ''Friesche Rymlerye'' fan [[Jan Althuysen]] (1715 - 1763) fan [[1755]]. Oare skriuwers binne [[Johannes Hilarides]] (1648 - 1725), de earste poëzij-oersetter út de [[18e iuw]] [[Durk Lenige]] (1722 - 1798) brûkte it Frysk ek as earste foar it [[sonnet]], [[Eelke Meinerts]] ([[1732]] - [[1810]]), [[Feike Hiddes van der Ploeg]] ([[1736]] - [[1790]]). It krewearjen op it wittenskiplik en literêr mêd fan [[Everwinus Wassenbergh]] ([[1742]] - [[1826]]) makke it fannijs opbloeien fan de Fryske literatuer mooglik. Dêrby ynspirearre hy syn studinten oan de universiteit fan Frjentsjer. Oare nammen fan skriuwers fan de [[18e iuw]] binne [[Cynthia Lenige]] en [[Simen Althuysen]]. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870 – 1918)== De tiid fan it iere Fryske [[realisme (literatuer)|realisme]] opponearre him benammen yn it wurk fan [[Waling Dykstra]] (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as ''Doaitse mei de Noardske balke'' fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek ''De sulveren rinkelbel'' fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan [[Fryske klassiken]]. [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik ''Oan 'e sédyk'' ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne [[Nynke fan Hichtum|Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum)]] (1860-1939), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848-1912) en [[Cornelis Wielsma]] (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816-1887), [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906), [[Lucius Columba Marray Bakker]] (1822-1911), [[Gerben Postma]] (1847-1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855-1910), [[Oebele Stellingwerf]] (1848-1897), [[Geertruida Christina Jentink]] (1852-1918), [[Japik Hepkema]] (1845-1919), [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861-1927), [[Sybren Valkema]] (1850-1921). It [[Naturalisme (literatuer)|Naturalisme]] krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel ''Ut ‘e ûnderste lagen''. ==Ynterbellum (1918 – 1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|''Douwe Kalma'']] ===Ympresjonisme=== De [[Jongfryske Mienskip]] wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. [[Douwe Kalma]] (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn ''Samle fersen'' ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan [[William Shakespeare]] nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer [[Jan Jelles Hof]] (1872 – 1958) fan it [[Ald Selskip]]. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer. ===De boereroman=== Yn it [[ynterbellum]] ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de ''De Hoara’s fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is ''It jubeljier'', dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen [[Reinder Brolsma]] (1882-1953) mei ''De Heechhôf trilogy'' en ''Grûn en minsken'', [[Ulbe van Houten]] (1904 – 1974) mei ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' en syn ferhalebondel ''De rook op it lân'', [[Nyckle Haisma]] (1907 – 1943) mei ''Peke Donia, de Koloniaal'', [[Douwe Kiestra]] (1899 – 1970) mei ''De froulju fan de fetweider'', [[Abe Brouwer]] (1901 – 1985) syn boek ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]'' is yn 1998 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] qmk2wwlrqihac6ocdv3lxq215fykasc 1241039 1241037 2026-09-18T06:50:45Z Kening Aldgilles 167 /* Rasjonalisme en Klassisisme (1700 – 1800) */ 1241039 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske Ryk== [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|''In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]'']] Fan it tiidrek 500-800 binne Fryske runen oerlevere, wêrfan komme de measten út it [[Fryske Ryk]]. Inkeldris wurde Fryske runen bûten Fryslân fûn lykas de munt ''‘[[skanomodu (munt)|skanomodu]]’'' (''‘skjinne moed’'') dy't yn Grut-Brittanje fûn is. It lokbientsje fan Winaam mei it ynskrift ''‘Inguz’'' is mooglik it âldste, dat wurdt op likernôch 200 nei Kristus rûsd. Oare runeynskipsjes binne it swurdsje fan Arum fan om likernôch [[650]] hinne dêr’t neffens guon ''‘foar Eda boadskipper’'' op stiet, en it houtsje fan Westeremden dêr’t op stiet ‘''Branning, bûch foar dit stêfke’''. Oan 'e ein fan de [[8e iuw]] is bekend dat der in Fryske bard mei de namme [[Bernlef (bard)|Bernlef]] bestien hat, mar der is gjin wurk fan him oerlevere. Nei de oermastering fan de Friezen troch de Franken wurdt om 800 hinne de [[Lex Frisionum]] skreaun, wêrfan in stikmannich Fryske wurden bekend binne. ==Aldfryske literatuer (1100 - 1550)== [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|150px|''It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochtboek'']] Fan it [[Aldfrysk]] binne der suver allinnich wetboeken (meastepart skreaun oant 1400) en oarkonden (meastepart skreaun nei [[1400]]) oerlevere. De Aldfryske literatuer is yn te dielen yn twa skiften, klassyk en nei-klassyk, dêr't de grins fan yn 'e earste helte fan de [[15e iuw]] leit. It âldste skreaune Aldfrysk is antedearre fan de [[12e iuw]], in fragmintaryske psalmoersetting. Mei-inoar binne der sechtjin Fryske kodeksen (hânskriften) en ien boek ([[Freeska Landriucht]]) dat it earste printe boek yn it Frysk wie. Moralisearjende poëtyske teksten binne ek yn de wetboeken ferarbeide, mar hinget wol gear mei it rjocht, foarbylden binne de teksten fan it ''Freske Riim'', de ''Gesta Fresonum'' en de ''Magnuskêsten''. De earste Fryske oarkonde is fan [[1242]]. De measte Fryske oarkonden binne skreaun yn it tiidrek [[1480]]-[[1500]]. Mei-inoar binne der rûchwei 1300 oarkonden yn it Aldfrysk, de lêste soe fan [[1573]] wêze. De lêste tekst oerlevere yn it Aldfrysk is in brief fan [[1578]]. ==Renêssânse en Barok (1550 – 1700)== [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|100px|thumb|left|''Gysbert Japiks'']] Om [[1590]] hinne begjint de [[renêssânse]] yn Fryslân. In ier teken fan dy renêssânse wie ''rym-sprekwurden'' fan [[Reyner Bogerman]] (likernôch 1475 - 1566). Yn [[1614]] wurdt in boek ''Sprekwurden fan de âlde frije Friezen'' útjûn, skreaun fan [[Carel Georg van Burmania]]. Oare nammen binne [[Johan van Hichtum]] (likernôch [[1560]] - [[1628]]), [[Jan Jansz. Starter]] ([[1593]] - [[1626]]) en [[Peter Sybrandts Baerdt]] (likernôch [[1590]] - [[1644]]). In belangryk skriuwer dy’t sawol de Fryske Renêssânse as [[Barok (stylperioade)|Barok]] fertsjinwurdiget is [[Gysbert Japiks]] (1603 - 1666). Yn [[1640]] ferskynde syn earste boek ''Friesche Tjerne'', in brulloftdicht, dat al it oar fuort yn 't skaad sette soe. Yn 1668, twa jier nei syn dea, ferskynde postúm de ''Friesche Rymlerye''. Allinne troch him sprekke de ynternasjonale lûden fan de Renêssânse en de Barok op in heech peil yn it Frysk. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870 – 1918)== De tiid fan it iere Fryske [[realisme (literatuer)|realisme]] opponearre him benammen yn it wurk fan [[Waling Dykstra]] (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as ''Doaitse mei de Noardske balke'' fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek ''De sulveren rinkelbel'' fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan [[Fryske klassiken]]. [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik ''Oan 'e sédyk'' ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne [[Nynke fan Hichtum|Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum)]] (1860-1939), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848-1912) en [[Cornelis Wielsma]] (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816-1887), [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906), [[Lucius Columba Marray Bakker]] (1822-1911), [[Gerben Postma]] (1847-1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855-1910), [[Oebele Stellingwerf]] (1848-1897), [[Geertruida Christina Jentink]] (1852-1918), [[Japik Hepkema]] (1845-1919), [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861-1927), [[Sybren Valkema]] (1850-1921). It [[Naturalisme (literatuer)|Naturalisme]] krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel ''Ut ‘e ûnderste lagen''. ==Ynterbellum (1918 – 1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|''Douwe Kalma'']] ===Ympresjonisme=== De [[Jongfryske Mienskip]] wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. [[Douwe Kalma]] (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn ''Samle fersen'' ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan [[William Shakespeare]] nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer [[Jan Jelles Hof]] (1872 – 1958) fan it [[Ald Selskip]]. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer. ===De boereroman=== Yn it [[ynterbellum]] ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de ''De Hoara’s fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is ''It jubeljier'', dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen [[Reinder Brolsma]] (1882-1953) mei ''De Heechhôf trilogy'' en ''Grûn en minsken'', [[Ulbe van Houten]] (1904 – 1974) mei ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' en syn ferhalebondel ''De rook op it lân'', [[Nyckle Haisma]] (1907 – 1943) mei ''Peke Donia, de Koloniaal'', [[Douwe Kiestra]] (1899 – 1970) mei ''De froulju fan de fetweider'', [[Abe Brouwer]] (1901 – 1985) syn boek ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]'' is yn 1998 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] 9cgle1wolpo1xvlg4thth1pjsazdqxk 1241040 1241039 2026-09-18T07:00:22Z Kening Aldgilles 167 /* Renêssânse en Barok (1550 – 1700) */ 1241040 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske Ryk== [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|''In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]'']] Fan it tiidrek 500-800 binne Fryske runen oerlevere, wêrfan komme de measten út it [[Fryske Ryk]]. Inkeldris wurde Fryske runen bûten Fryslân fûn lykas de munt ''‘[[skanomodu (munt)|skanomodu]]’'' (''‘skjinne moed’'') dy't yn Grut-Brittanje fûn is. It lokbientsje fan Winaam mei it ynskrift ''‘Inguz’'' is mooglik it âldste, dat wurdt op likernôch 200 nei Kristus rûsd. Oare runeynskipsjes binne it swurdsje fan Arum fan om likernôch [[650]] hinne dêr’t neffens guon ''‘foar Eda boadskipper’'' op stiet, en it houtsje fan Westeremden dêr’t op stiet ‘''Branning, bûch foar dit stêfke’''. Oan 'e ein fan de [[8e iuw]] is bekend dat der in Fryske bard mei de namme [[Bernlef (bard)|Bernlef]] bestien hat, mar der is gjin wurk fan him oerlevere. Nei de oermastering fan de Friezen troch de Franken wurdt om 800 hinne de [[Lex Frisionum]] skreaun, wêrfan in stikmannich Fryske wurden bekend binne. ==Aldfryske literatuer (1100 - 1550)== [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|150px|''It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochtboek'']] Fan it [[Aldfrysk]] binne der suver allinnich wetboeken (meastepart skreaun oant 1400) en oarkonden (meastepart skreaun nei [[1400]]) oerlevere. De Aldfryske literatuer is yn te dielen yn twa skiften, klassyk en nei-klassyk, dêr't de grins fan yn 'e earste helte fan de [[15e iuw]] leit. It âldste skreaune Aldfrysk is antedearre fan de [[12e iuw]], in fragmintaryske psalmoersetting. Mei-inoar binne der sechtjin Fryske kodeksen (hânskriften) en ien boek ([[Freeska Landriucht]]) dat it earste printe boek yn it Frysk wie. Moralisearjende poëtyske teksten binne ek yn de wetboeken ferarbeide, mar hinget wol gear mei it rjocht, foarbylden binne de teksten fan it ''Freske Riim'', de ''Gesta Fresonum'' en de ''Magnuskêsten''. De earste Fryske oarkonde is fan [[1242]]. De measte Fryske oarkonden binne skreaun yn it tiidrek [[1480]]-[[1500]]. Mei-inoar binne der rûchwei 1300 oarkonden yn it Aldfrysk, de lêste soe fan [[1573]] wêze. De lêste tekst oerlevere yn it Aldfrysk is in brief fan [[1578]]. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870 – 1918)== De tiid fan it iere Fryske [[realisme (literatuer)|realisme]] opponearre him benammen yn it wurk fan [[Waling Dykstra]] (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as ''Doaitse mei de Noardske balke'' fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek ''De sulveren rinkelbel'' fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan [[Fryske klassiken]]. [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik ''Oan 'e sédyk'' ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne [[Nynke fan Hichtum|Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum)]] (1860-1939), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848-1912) en [[Cornelis Wielsma]] (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816-1887), [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906), [[Lucius Columba Marray Bakker]] (1822-1911), [[Gerben Postma]] (1847-1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855-1910), [[Oebele Stellingwerf]] (1848-1897), [[Geertruida Christina Jentink]] (1852-1918), [[Japik Hepkema]] (1845-1919), [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861-1927), [[Sybren Valkema]] (1850-1921). It [[Naturalisme (literatuer)|Naturalisme]] krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel ''Ut ‘e ûnderste lagen''. ==Ynterbellum (1918 – 1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|''Douwe Kalma'']] ===Ympresjonisme=== De [[Jongfryske Mienskip]] wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. [[Douwe Kalma]] (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn ''Samle fersen'' ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan [[William Shakespeare]] nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer [[Jan Jelles Hof]] (1872 – 1958) fan it [[Ald Selskip]]. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer. ===De boereroman=== Yn it [[ynterbellum]] ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de ''De Hoara’s fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is ''It jubeljier'', dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen [[Reinder Brolsma]] (1882-1953) mei ''De Heechhôf trilogy'' en ''Grûn en minsken'', [[Ulbe van Houten]] (1904 – 1974) mei ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' en syn ferhalebondel ''De rook op it lân'', [[Nyckle Haisma]] (1907 – 1943) mei ''Peke Donia, de Koloniaal'', [[Douwe Kiestra]] (1899 – 1970) mei ''De froulju fan de fetweider'', [[Abe Brouwer]] (1901 – 1985) syn boek ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]'' is yn 1998 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] cdwznjfspl28ev5z7pzmr9z4auead9a 1241041 1241040 2026-09-18T07:14:20Z Kening Aldgilles 167 /* Aldfryske literatuer (1100 - 1550) */ 1241041 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske Ryk== [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|''In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]'']] Fan it tiidrek 500-800 binne Fryske runen oerlevere, wêrfan komme de measten út it [[Fryske Ryk]]. Inkeldris wurde Fryske runen bûten Fryslân fûn lykas de munt ''‘[[skanomodu (munt)|skanomodu]]’'' (''‘skjinne moed’'') dy't yn Grut-Brittanje fûn is. It lokbientsje fan Winaam mei it ynskrift ''‘Inguz’'' is mooglik it âldste, dat wurdt op likernôch 200 nei Kristus rûsd. Oare runeynskipsjes binne it swurdsje fan Arum fan om likernôch [[650]] hinne dêr’t neffens guon ''‘foar Eda boadskipper’'' op stiet, en it houtsje fan Westeremden dêr’t op stiet ‘''Branning, bûch foar dit stêfke’''. Oan 'e ein fan de [[8e iuw]] is bekend dat der in Fryske bard mei de namme [[Bernlef (bard)|Bernlef]] bestien hat, mar der is gjin wurk fan him oerlevere. Nei de oermastering fan de Friezen troch de Franken wurdt om 800 hinne de [[Lex Frisionum]] skreaun, wêrfan in stikmannich Fryske wurden bekend binne. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870 – 1918)== De tiid fan it iere Fryske [[realisme (literatuer)|realisme]] opponearre him benammen yn it wurk fan [[Waling Dykstra]] (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as ''Doaitse mei de Noardske balke'' fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek ''De sulveren rinkelbel'' fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan [[Fryske klassiken]]. [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik ''Oan 'e sédyk'' ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne [[Nynke fan Hichtum|Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum)]] (1860-1939), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848-1912) en [[Cornelis Wielsma]] (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816-1887), [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906), [[Lucius Columba Marray Bakker]] (1822-1911), [[Gerben Postma]] (1847-1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855-1910), [[Oebele Stellingwerf]] (1848-1897), [[Geertruida Christina Jentink]] (1852-1918), [[Japik Hepkema]] (1845-1919), [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861-1927), [[Sybren Valkema]] (1850-1921). It [[Naturalisme (literatuer)|Naturalisme]] krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel ''Ut ‘e ûnderste lagen''. ==Ynterbellum (1918 – 1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|''Douwe Kalma'']] ===Ympresjonisme=== De [[Jongfryske Mienskip]] wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. [[Douwe Kalma]] (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn ''Samle fersen'' ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan [[William Shakespeare]] nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer [[Jan Jelles Hof]] (1872 – 1958) fan it [[Ald Selskip]]. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer. ===De boereroman=== Yn it [[ynterbellum]] ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de ''De Hoara’s fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is ''It jubeljier'', dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen [[Reinder Brolsma]] (1882-1953) mei ''De Heechhôf trilogy'' en ''Grûn en minsken'', [[Ulbe van Houten]] (1904 – 1974) mei ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' en syn ferhalebondel ''De rook op it lân'', [[Nyckle Haisma]] (1907 – 1943) mei ''Peke Donia, de Koloniaal'', [[Douwe Kiestra]] (1899 – 1970) mei ''De froulju fan de fetweider'', [[Abe Brouwer]] (1901 – 1985) syn boek ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]'' is yn 1998 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] iqwayhj7al78tc8b0ut4m33znjpvpx0 1241042 1241041 2026-09-18T07:24:19Z Kening Aldgilles 167 /* Fryske Ryk */ 1241042 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870 – 1918)== De tiid fan it iere Fryske [[realisme (literatuer)|realisme]] opponearre him benammen yn it wurk fan [[Waling Dykstra]] (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as ''Doaitse mei de Noardske balke'' fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek ''De sulveren rinkelbel'' fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan [[Fryske klassiken]]. [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik ''Oan 'e sédyk'' ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne [[Nynke fan Hichtum|Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum)]] (1860-1939), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848-1912) en [[Cornelis Wielsma]] (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816-1887), [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906), [[Lucius Columba Marray Bakker]] (1822-1911), [[Gerben Postma]] (1847-1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855-1910), [[Oebele Stellingwerf]] (1848-1897), [[Geertruida Christina Jentink]] (1852-1918), [[Japik Hepkema]] (1845-1919), [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861-1927), [[Sybren Valkema]] (1850-1921). It [[Naturalisme (literatuer)|Naturalisme]] krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel ''Ut ‘e ûnderste lagen''. ==Ynterbellum (1918 – 1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|''Douwe Kalma'']] ===Ympresjonisme=== De [[Jongfryske Mienskip]] wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. [[Douwe Kalma]] (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn ''Samle fersen'' ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan [[William Shakespeare]] nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer [[Jan Jelles Hof]] (1872 – 1958) fan it [[Ald Selskip]]. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer. ===De boereroman=== Yn it [[ynterbellum]] ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de ''De Hoara’s fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is ''It jubeljier'', dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen [[Reinder Brolsma]] (1882-1953) mei ''De Heechhôf trilogy'' en ''Grûn en minsken'', [[Ulbe van Houten]] (1904 – 1974) mei ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' en syn ferhalebondel ''De rook op it lân'', [[Nyckle Haisma]] (1907 – 1943) mei ''Peke Donia, de Koloniaal'', [[Douwe Kiestra]] (1899 – 1970) mei ''De froulju fan de fetweider'', [[Abe Brouwer]] (1901 – 1985) syn boek ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]'' is yn 1998 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= <references/> }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] agiwcp5le9p3l67yhdflzgs8y2gatea 1241043 1241042 2026-09-18T07:25:57Z Kening Aldgilles 167 /* Keppeling om utens */ 1241043 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870 – 1918)== De tiid fan it iere Fryske [[realisme (literatuer)|realisme]] opponearre him benammen yn it wurk fan [[Waling Dykstra]] (1821-1914). Waling Dykstra kin mei boeken as ''Doaitse mei de Noardske balke'' fan 1848 en syn wurk op it wurdboekmêd taalbouwer neamd wurde. Syn boek ''De sulveren rinkelbel'' fan 1856 is yn 2002 op ‘e nij útjûn yn de rige fan [[Fryske klassiken]]. [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860-1930) wie master yn 'e rjochten en sosjalistysk politikus, mar hat lyksa wichtich west foar de Fryske literatuer, syn earste eigen stik ''Oan 'e sédyk'' ferskynt yn 1881. Literêre meiwurkers binne [[Nynke fan Hichtum|Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer (Nynke fan Hichtum)]] (1860-1939), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848-1912) en [[Cornelis Wielsma]] (1845-1922). Oare skriuwers fan belang binne [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816-1887), [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906), [[Lucius Columba Marray Bakker]] (1822-1911), [[Gerben Postma]] (1847-1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855-1910), [[Oebele Stellingwerf]] (1848-1897), [[Geertruida Christina Jentink]] (1852-1918), [[Japik Hepkema]] (1845-1919), [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861-1927), [[Sybren Valkema]] (1850-1921). It [[Naturalisme (literatuer)|Naturalisme]] krige syn gerak yn it wurk fan skoalmaster [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850-1918). Om 1900 hinne hied er publikaasjes yn ferskate tydskriften dy’t yn 1999 bondele waarden yn de rige Fryske klassiken, mei as titel ''Ut ‘e ûnderste lagen''. ==Ynterbellum (1918 – 1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|''Douwe Kalma'']] ===Ympresjonisme=== De [[Jongfryske Mienskip]] wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. [[Douwe Kalma]] (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn ''Samle fersen'' ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan [[William Shakespeare]] nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer [[Jan Jelles Hof]] (1872 – 1958) fan it [[Ald Selskip]]. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer. ===De boereroman=== Yn it [[ynterbellum]] ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de ''De Hoara’s fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is ''It jubeljier'', dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen [[Reinder Brolsma]] (1882-1953) mei ''De Heechhôf trilogy'' en ''Grûn en minsken'', [[Ulbe van Houten]] (1904 – 1974) mei ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' en syn ferhalebondel ''De rook op it lân'', [[Nyckle Haisma]] (1907 – 1943) mei ''Peke Donia, de Koloniaal'', [[Douwe Kiestra]] (1899 – 1970) mei ''De froulju fan de fetweider'', [[Abe Brouwer]] (1901 – 1985) syn boek ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]'' is yn 1998 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] tratgx0ijqan27ynthyflwxf8g4n5br 1241044 1241043 2026-09-18T07:35:11Z Kening Aldgilles 167 /* Realisme en Naturalisme (1870 – 1918) */ 1241044 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Ynterbellum (1918 – 1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|''Douwe Kalma'']] ===Ympresjonisme=== De [[Jongfryske Mienskip]] wie tige beret en bring de Fryske literatuer nei in heech nivo. [[Douwe Kalma]] (1896 – 1953) wie de lieder fan de organisaasje dy’t om 1920 hinne likernôch 700 jonge leden hie. Syn ''Samle fersen'' ferskynden yn 1996, mar syn wize fan tapassen fan it taaleigen waard troch guon kritisy gauris as keunstmjittich oantsjut. Kalma hat al it wurk fan [[William Shakespeare]] nei it Frysk oerset. Net eltsenien koe it rjocht lykfine mei Kalma, hy hie gauris strideraasje mei de sjoernalist en skriuwer [[Jan Jelles Hof]] (1872 – 1958) fan it [[Ald Selskip]]. De drystmoedige Jongfryske Mienskip foar it konservative Ald Selskip oer. ===De boereroman=== Yn it [[ynterbellum]] ferskynde de roman foar it earst yn 1921, doe’t de ''De Hoara’s fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876 – 1938) printe waard. In oar tige bekend boek fan har is ''It jubeljier'', dat yn 1994 op ‘e nij útjûn waard yn de earste rige fan Fryske klassiken. Oare romanskriuwers fan dy tiid dêr’t boeken fan op ‘e nij útjûn binne, wienen [[Reinder Brolsma]] (1882-1953) mei ''De Heechhôf trilogy'' en ''Grûn en minsken'', [[Ulbe van Houten]] (1904 – 1974) mei ''De sûnde fan Haitze Holwerda'' en syn ferhalebondel ''De rook op it lân'', [[Nyckle Haisma]] (1907 – 1943) mei ''Peke Donia, de Koloniaal'', [[Douwe Kiestra]] (1899 – 1970) mei ''De froulju fan de fetweider'', [[Abe Brouwer]] (1901 – 1985) syn boek ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]'' is yn 1998 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] 5jl5xcikmdb513vyr1ju3x0grv9t40g 1241045 1241044 2026-09-18T07:49:13Z Kening Aldgilles 167 /* Ynterbellum (1918 – 1940) */ 1241045 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940-1945)== Yn gjin tiid hat de fraach nei Fryske boeken sa grut west as yn de besettingsjierren.<ref>[http://www.digischool.nl/fry/siden/twadde%20faze/literatuer/skiednis/literatuer_skiednis%201915-1945.html 1915 - 1945 Jongfryske tiid oant en mei Twadde Wrâldoarloch] op digiskoalle (sjoen op 19-06-2010)</ref> Fan 1942 ôf wie foar hast elke publikaasje tastimming nedich fan de besetter en de skriuwer moast lid wêze fan de Kultuerkeamer. Guon Fryske skriuwers dienen dat. Skriuwers dy't yn de kriich publisearren wienen [[Ype Poortinga]] (1910 – 1985) mei syn fersebondel ''sinneblink'' fan 1941 en it ''Foech soldate-oproer'' fan 1941, [[Douwe Annes Tamminga]] (1909 – 2002) mei syn dichtbondel ''Balladen en Lieten'' fan 1942. Oare nammen binne [[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894 – 1975). Yn septimber 1943 koe de Fryske Bibel ferskine. Printer Jongbloed te Ljouwert hie it papier al foar de oarloch ynslein. De hiele oplage fan 5.000 eksimplaren wie yn ien dei útferkocht.<ref>[http://schatkamer.tresoar.nl/schat/index.php?s=32 Fryske Bibel op de webside fan Tresoar] (sjoen op 19-06-2010)</ref> De Fryske tydskriften waarden yn 1942 ferbean; it Algemien Frysk Jongereinblêd krige earst yn 1944 in publikaasjeferbod. De auteurs dy't krekt foar de oarloch nei foaren kommen wiene yn it 'Boun fen Frysk-nasjonale Jongerein' waarden dêrtroch yn har driuw om harsels te uterjen opkeard. Fedde Schurer samle wurk fan jongere dichters foar it yllegale literêre tydskrift De Rattelwacht, mar dat koe net earder as yn de simmer fan 1945 ferspraat wurde. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] 03l24e9dd6576d3jxtad8qk4ibqp7dr 1241046 1241045 2026-09-18T07:55:58Z Kening Aldgilles 167 /* Twadde Wrâldkriich (1940-1945) */ 1241046 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== [[Ofbyld:Fryske Bibel 1943.jpg|thumb|De folsleine Fryske Bibel ferskynde yn 1943.]] Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] j2dp6e5woii2q8qc4v8umgx0bs41k0y 1241047 1241046 2026-09-18T07:58:28Z Kening Aldgilles 167 /* Twadde Wrâldkriich (1940–1945) */ 1241047 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> [[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|200px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]] De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. [[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|200px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en lieten'' publisearre.]] In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945 – 1970)== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|150px|''Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]'']] Sa’t [[Fedde Schurer]] (1898 – 1968) yn it literêr tydskrift ''De Tsjerne'' al skreau, wie nei de Twadde Wrâldkriich wie de ferbining tusken de Fryske bewegers en Fryske skriuwers al fierhinne weiwurden. In man dy’t dat al earder die wie de dichter [[Obe Postma]] (1868-1963). Lykwols wie Schurer dochs taalstrider wurden fanwegen [[kneppelfreed]] dêr’t er in wichtige rol yn hie. Kritikus [[Anne Wadman]] easke yn De Tsjerne literatuer fan ‘Europeesk nivo’. Sa ûntstie ek in skieding tusken ‘literatuer’ en ‘lektuer’. ===De eksperimentelen=== Yn de fyftiger jierren kaam by de poëzij it eksperimintalisme op. In groep studinten út Amsterdam rjochte yn 1954 it tydskrift [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] op, dat him ôfsette tsjin [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]. De poëzij makke yn dit tiidrek in grutte feroaring troch, fan klassyk oandwaand foarmfêst wurk fan [[Douwe Tamminga]] yn de jierren koart nei de oarloch, fia de eksperimintele poëzij út de jierren fyftich fan [[Jan Wybenga]] en [[Hessel Miedema]] nei it maklik tagonklike wurk fan de saneamde demokratyske poëzij, lykas makke troch [[Jan J. Bijlsma]], [[Meindert Bylsma]] en [[Reinder van der Leest]]. ===De ynformative poëzij=== By de ynformative poëzij woe de skriuwer ynformaasje jaan. Yn dy tiid waard der oan tillefoanpoëzij ('[[Operaesje Fers]]' 1968-1994) en dichtfestivals dien. In oar foarbyld fan ynformative poëzij wie it 'Broadtsje Healom', dat yn 1968 op dichtersfestivals en boekejûnen ferkocht waard mei in broadsje deryn ferpakt (yn fetfrij papier). Sawol it lichem as de geast krige dus wat te konsumearjen.<ref>Tekst & útlis, ''Rjochtingen en streamingen yn de literatuer II'', Afûk</ref> {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske literêre tydskriften |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Golle]] | [[Iduna (tydskrift)|Iduna]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Moanne]] | [[Kistwurk]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]] | [[Lyts Frisia]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Doar (tydskrift)|Doar]] | [[Noost]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Farsk]] | [[RAER]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Frisica nova]] | [[Sonde (tydskrift)|Sonde]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[go-gol]] | [[Trotwaer]] |- style="vertical-align: top; text-align: left;" | [[Hjir]] | [[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]] |- | colspan="2" bgcolor="{{{color}}}"| |} ===Fernijende literatuer=== By it proaza binne yn dit tiidrek in oantal wichtige feroaringen. De koarte ferhalen wurde fernimstiger opboud mei in goede plot en in protte aksje en by deromans sjocht men mear psychologyske ferdjipping, in oarsoartige tematyk as yn de boereroman, in minder tradisjonele opbou en mear ôfstân fan it faak idyllysk werjûne Fryslân fan foar de Twadde Wrâldkriich. As earste grutte moderne roman kin neamd wurde Anne Wadman syn debút ''Fioele en faem'' út 1948. Begjin jierren sechstich joegen twa romans in protte opskuor: ''De smearlappen'' fan Anne Wadman yn 1963 en ''Fabryk'' fan [[Trinus Riemersma]] yn [[1964]]. Reden wie dat dêryn op in ûntheisterjende manier en betreklik iepentlik oer seks skeaun waard. Yn 1962 wie it debút fan [[Rink van der Velde]] (1932 – 2001) ''Joun healwei tolven'' is de earste roman dy’t him yn it bûtenlân ôfspilet. It leit yn ‘e reden dat der histoaryske romans skreaun waarden ferwiizjend nei de [[Twadde Wrâldkriich]]. Yn 1966 ferskynt it boek ''De fûke'' fan Van der Velde dat yn 2000 ferfilme waard troch [[Steven de Jong]]. Om 1970 hinne ûntstiene nije organisearre ferbannen yn it literêre fjild: de literêre tydskriften Trotwaer (1969) en as reaksje dêrop Hjir (1972). it Skriuwersboun (1969) en de Koperative Utjouwerij (1970). ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] ctujve6epshvwpjm7znshjqukmkmbfv 1241048 1241047 2026-09-18T08:13:21Z Kening Aldgilles 167 /* De bining ferbrutsen (1945 – 1970) */ 1241048 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> [[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|200px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]] De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. [[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|200px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en lieten'' publisearre.]] In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945–1970)== Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.<ref name="Zolang1945">Babs Gezelle Meerburg, "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer en Fryske Beweging=== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].]] In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.<ref name="Zolang1945"/> Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.<ref name="Zolang1945"/> Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.<ref name="Zolang1945"/> [[Ofbyld:ObePostma.jpg|thumb|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]] It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="Zolang1945"/> ===''De Tsjerne'' en literêre krityk=== ''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.<ref name="Zolang1945"/> Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper. Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.<ref name="Zolang1945"/> ===Poëzij nei 1945=== Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.<ref name="Zolang1945"/> Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer. ===De eksperimintelen en ''Quatrebras''=== Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.<ref name="Zolang1945"/> Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij. De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn "âld" en "nij" suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.<ref name="Zolang1945"/> ===Fernijing fan it proaza=== Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.<ref name="Zolang1945"/> [[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]] In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.<ref name="Zolang1945"/> De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.<ref name="Zolang1945"/> ===Taboetrochbrekkend proaza=== Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes. [[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]] Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Zolang1945"/> De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme. ===Populêre literatuer en Rink van der Velde=== De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken "literatuer" en "lektuer" dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.<ref name="Zolang1945"/> [[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.<ref name="Zolang1945"/> Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.<ref name="Zolang1945"/> ===Nije media en poëzij foar in breed publyk=== Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen. It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean. Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken "hege" literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre. ===In nij literêr-kultureel fjild=== Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.<ref name="Zolang1945"/> ''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.<ref name="Zolang1945"/> Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen. ==Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995)== Yn dit tiidrek fynt in ferbreding plak fan it proaza. Der komt mear ferskaat: Proaza dêr’t yn eksperimintearre wurdt mei de foarm, wurk mei maatskiplik engagement, de mear tradisjonele psychologyske roman, populêre literatuer, misdiedromans, reisferhalen, histoaryske romans en biografysk wurk. Aparte fermelding fertsjinnet de rige folksferhalen sammele troch [[Ype Poortinga]] en de opkomst fan de jeugdliteratuer nei 1980. Yn it wurk fan [[Hylkje Goïnga]], [[Margryt Poortstra]] en [[Baukje Miedema]] komme feministyske stânpunten nei foaren. By de poëzij is it dreech om it grutte ferskaat oan dichters nei har wurk yn groepen ûnder te bringen. De beide tydskriften biede elk poadium oan in eigen fêste rûnte fan dichters; oaren publisearje yn beide tydskriften. Yn it tiidrek nei de Twadde Wrâldkriich hawwe de neikommende skriuwers fan belang west, [[Piter Terpstra]], [[Durk van der Ploeg]], [[Sjoerd van der Schaaf]], [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Rink van der Velde]], [[Tiny Mulder]] en [[Ypk fan der Fear]]. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] a6xggw5ffnajxiq1otgk87s40n37bg2 1241049 1241048 2026-09-18T08:30:12Z Kening Aldgilles 167 /* Ferbreding en konsolidaasje (1970 - 1995) */ 1241049 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> [[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|200px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]] De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. [[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|200px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en lieten'' publisearre.]] In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945–1970)== Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.<ref name="Zolang1945">Babs Gezelle Meerburg, "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer en Fryske Beweging=== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].]] In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.<ref name="Zolang1945"/> Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.<ref name="Zolang1945"/> Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.<ref name="Zolang1945"/> [[Ofbyld:ObePostma.jpg|thumb|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]] It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="Zolang1945"/> ===''De Tsjerne'' en literêre krityk=== ''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.<ref name="Zolang1945"/> Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper. Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.<ref name="Zolang1945"/> ===Poëzij nei 1945=== Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.<ref name="Zolang1945"/> Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer. ===De eksperimintelen en ''Quatrebras''=== Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.<ref name="Zolang1945"/> Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij. De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn "âld" en "nij" suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.<ref name="Zolang1945"/> ===Fernijing fan it proaza=== Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.<ref name="Zolang1945"/> [[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]] In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.<ref name="Zolang1945"/> De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.<ref name="Zolang1945"/> ===Taboetrochbrekkend proaza=== Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes. [[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]] Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Zolang1945"/> De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme. ===Populêre literatuer en Rink van der Velde=== De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken "literatuer" en "lektuer" dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.<ref name="Zolang1945"/> [[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.<ref name="Zolang1945"/> Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.<ref name="Zolang1945"/> ===Nije media en poëzij foar in breed publyk=== Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen. It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean. Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken "hege" literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre. ===In nij literêr-kultureel fjild=== Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.<ref name="Zolang1945"/> ''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.<ref name="Zolang1945"/> Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen. ==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)== Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.<ref name="ZolangProaza">Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="ZolangPoezij">Jelle Krol, "De bezem door de verzen. De poëzie na 1967", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===In nij literêr bestel=== ''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.<ref name="ZolangPoezij"/> De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.<ref name="ZolangProaza"/> It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.<ref name="ZolangPoezij"/> Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat=== De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de "ivoaren toer" komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.<ref name="ZolangPoezij"/> Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="ZolangPoezij"/> Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.<ref name="ZolangPoezij"/> Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza=== By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]] [[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.<ref name="ZolangProaza"/> Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.<ref name="ZolangProaza"/> ===De psychologyske roman=== Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.<ref name="ZolangProaza"/> Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in "tradisjonele" psychologyske roman en in "moderne" eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike skriuwers en emansipaasje=== De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.<ref name="ZolangProaza"/> ===Populêre, histoaryske en oare literatuer=== [[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|300px|Fryske skriuwers yn 1973. Fan links nei rjochts [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]] De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].<ref name="ZolangProaza"/> In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik. Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen. ==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)== Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken "tradisjoneel" en "eksperiminteel" út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.<ref name="ZolangProaza"/> ===In pluralistysk literêr fjild=== ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.<ref name="ZolangPoezij"/> It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel. De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike stimmen=== Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.<ref name="ZolangProaza"/> [[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.<ref name="ZolangProaza"/> [[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.<ref name="ZolangProaza"/> De feroaring betsjutte net dat der ien "frouljusliteratuer" ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde. ===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga=== [[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|250px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]] Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]] Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Proaza tusken tradysje en eksperimint=== Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.<ref name="ZolangProaza"/> Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke. Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta. ===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk=== Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb||[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan]] Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.<ref name="ZolangProaza"/> Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen. ===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen=== De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).<ref name="ZolangProaza"/> Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden. [[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn. ===De groei fan de jeugdliteratuer=== Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.<ref>Jant van der Weg-Laverman, "Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje. ===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân=== Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.<ref name="ZolangPoezij"/> De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde. Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw. ==Hjoeddeisk (1995 – no)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|''Tsjead Bruinja'']] By de poëzij nimt it belang fan optredens ta, holpen troch fersprieding fia ynternet. [[Tsjêbbe Hettinga]] makket yn 1993 grutte yndruk yn Frankfurt en brekt troch nei lanlik nivo, letter Europeesk en mondiaal. Yn syn sok folget in hiele rist oare dichters. Om it jier 2000 hinne publisearje hieltyd mear skriuwers lytse stikjes op ‘t ynternet. Der ferskine digitale literêre tydskriften en skriuwers hâlde harren lêzers troch in webloch op ‘e hichte. Opmerklik is dat skriuwers en dichters ek bûten Fryslân harren wurk presintearje. By de poëzij is har sukses grut, fan de proazaskriuwers slagget it op struktureel nivo allinne de jeugdboekskriuwers Hanneke de Jong en Lida Dykstra, en fierder Hylke Speerstra. [[Hylke Speerstra]] (1936 - hjoed) debutearre al 1968 mei ''Heil en Seil'', yn 2000 publisearre er ''It wrede paradys'' en yn 2006 ''De Oerpolder''. Meiïnoar binne der fan Hylke Speerstra al mear as 100.000 Frysktalige boeken ferkocht. Speerstra nimt foar syn wurk in tema, docht ûndersyk nei dat tema, en skriuwt dêroer in doku-roman. De earste trije romans fan [[Marga Claus]] kinne ek as doku-roman sjoen wurde. [[Rink van der Velde]] bliuwt oant syn dea tige warber as skriuwer, fan syn wurken wurde mear as 200.000 ferkocht. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) stelt him om 2000 hinne ta doel om klassike literêre wurken yn it Frysk foar in grut publyk beskikber te meitsjen. Dat wurdt neistribbe troch publikaasje yn boekfoarm en op ynternet. ELF publisearret likegoed oarspronklik Frysktalich wurk as oersettingen út oare talen. Foarsitter fan de stifting is [[Eric Hoekstra]]. Oars skriuwers dy’t sawol eigen wurk skriuwe as oersette binne [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], [[Pieter Brouwer]] en [[Henk Wolf]]. Fan de jongere generaasje dichters kinne [[Albertina Soepboer]] en [[Arjan Hut]] neamd wurde. By dy generaasje heart ek [[Tsead Bruinja]], dy’t sawol yn as bûten Fryslân wurdearring krijt foar syn wurk. Sûnt 2006 is Fryske Modernen opset as in literêr projekt om it skriuwen fan modern Frysk proaza troch nije literêre skriuwers te stimulearjen om sa it oanbod fan Frysktalich proaza te fergrutsjen. Yn de rige fan Fryske Modernen binne wurken ferskynd fan [[Nyk de Vries]], [[Hein Jaap Hilarides]], [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]]. Fan de njoggentiger jierren en it earste desennium fan de 21e iuw binne [[Durk van der Ploeg|Durk vd Ploeg]] en [[Jetske Bilker]] it neamen wurdich. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] dcdmucrj7bputl7ilas6978tw6r9ww7 1241056 1241049 2026-09-18T08:47:11Z Kening Aldgilles 167 /* Hjoeddeisk (1995 – no) */ 1241056 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' is in samling fan Fryske literêre wurken. De earste skreaune wurden binne oerlevere op runeynskripsjes út it tiidrek 500-800. De earste teksten skreaun yn it [[Frysk]] ferskynden yn de 13e iuw. Dy teksten binne oerlevere yn wetboeken en oarkonden. Healwei de 16e iuw wurde der gjin rjochtsteksten mear skreaun. Fan de iuwen dêrnei binne ferhalen, rym- en sprekwurden, gelegenheidsfersen en psalmen oerlevere. It hichtepunt fan de literatuer tusken 1550 en 1800 wie [[Gysbert Japiks]] (1603-1666). Yn de tiid fan de romantyk brûke ferskillende skriuwers it wurk fan Japiks noch as foarbyld. De tiid fan de [[romantyk]] wie yn de Fryske literatuer it momint dat Fryske literêre wurken wer op in heech nivo ferskynden. Yn de 19e en 20e iuw ferskynden literatuerprizen, literêre tydskriften en selsskippen. 1945 wie it jier dat de saneamde bining tusken skriuwers en de [[Fryske beweging]] 'ferbrutsen' waard. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang"/><ref name="DykstraOldenhof"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> [[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|200px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]] De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. [[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|200px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en lieten'' publisearre.]] In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945–1970)== Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.<ref name="Zolang1945">Babs Gezelle Meerburg, "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer en Fryske Beweging=== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].]] In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.<ref name="Zolang1945"/> Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.<ref name="Zolang1945"/> Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.<ref name="Zolang1945"/> [[Ofbyld:ObePostma.jpg|thumb|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]] It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="Zolang1945"/> ===''De Tsjerne'' en literêre krityk=== ''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.<ref name="Zolang1945"/> Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper. Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.<ref name="Zolang1945"/> ===Poëzij nei 1945=== Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.<ref name="Zolang1945"/> Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer. ===De eksperimintelen en ''Quatrebras''=== Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.<ref name="Zolang1945"/> Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij. De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn "âld" en "nij" suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.<ref name="Zolang1945"/> ===Fernijing fan it proaza=== Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.<ref name="Zolang1945"/> [[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]] In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.<ref name="Zolang1945"/> De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.<ref name="Zolang1945"/> ===Taboetrochbrekkend proaza=== Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes. [[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]] Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Zolang1945"/> De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme. ===Populêre literatuer en Rink van der Velde=== De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken "literatuer" en "lektuer" dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.<ref name="Zolang1945"/> [[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.<ref name="Zolang1945"/> Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.<ref name="Zolang1945"/> ===Nije media en poëzij foar in breed publyk=== Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen. It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean. Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken "hege" literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre. ===In nij literêr-kultureel fjild=== Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.<ref name="Zolang1945"/> ''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.<ref name="Zolang1945"/> Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen. ==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)== Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.<ref name="ZolangProaza">Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="ZolangPoezij">Jelle Krol, "De bezem door de verzen. De poëzie na 1967", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===In nij literêr bestel=== ''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.<ref name="ZolangPoezij"/> De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.<ref name="ZolangProaza"/> It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.<ref name="ZolangPoezij"/> Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat=== De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de "ivoaren toer" komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.<ref name="ZolangPoezij"/> Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="ZolangPoezij"/> Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.<ref name="ZolangPoezij"/> Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza=== By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]] [[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.<ref name="ZolangProaza"/> Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.<ref name="ZolangProaza"/> ===De psychologyske roman=== Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.<ref name="ZolangProaza"/> Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in "tradisjonele" psychologyske roman en in "moderne" eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike skriuwers en emansipaasje=== De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.<ref name="ZolangProaza"/> ===Populêre, histoaryske en oare literatuer=== [[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|300px|Fryske skriuwers yn 1973. Fan links nei rjochts [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]] De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].<ref name="ZolangProaza"/> In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik. Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen. ==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)== Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken "tradisjoneel" en "eksperiminteel" út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.<ref name="ZolangProaza"/> ===In pluralistysk literêr fjild=== ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.<ref name="ZolangPoezij"/> It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel. De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike stimmen=== Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.<ref name="ZolangProaza"/> [[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.<ref name="ZolangProaza"/> [[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.<ref name="ZolangProaza"/> De feroaring betsjutte net dat der ien "frouljusliteratuer" ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde. ===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga=== [[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|250px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]] Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]] Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Proaza tusken tradysje en eksperimint=== Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.<ref name="ZolangProaza"/> Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke. Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta. ===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk=== Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb||[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan]] Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.<ref name="ZolangProaza"/> Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen. ===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen=== De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).<ref name="ZolangProaza"/> Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden. [[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn. ===De groei fan de jeugdliteratuer=== Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.<ref>Jant van der Weg-Laverman, "Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje. ===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân=== Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.<ref name="ZolangPoezij"/> De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde. Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw. ==Hjoeddeistige Fryske literatuer (2000–hjoed)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|[[Tsead Bruinja]], ien fan de Fryske dichters dy't nei 2000 ek bûten Fryslân bekendheid krigen.]] Om 2000 hinne kaam de Fryske literatuer yn in nije faze. De ûntwikkeling nei in pluralistysk literêr fjild, dy't yn de lêste desennia fan de tweintichste iuw begûn wie, sette troch. Der wie net langer ien dominante literêre streaming. Ferskillende generaasjes, sjenres en literêre opfettings bestiene neistinoar. Tagelyk feroare de ynfrastruktuer dêr't literatuer yn makke en ferspraat waard. Ynternet, digitale publikaasjes, literêre festivals en optredens waarden wichtiger, wylst oersettings en twatalige publikaasjes de grinzen tusken de Fryske en Europeeske literêre wrâld minder skerp makken. ===Poëzij, poadium en meartaligens=== In ûntwikkeling dy't al yn de jierren njoggentich sichtber wurden wie, wie it tanimmende belang fan de foardracht. [[Tsjêbbe Hettinga]] hie dêr in wichtige rol yn. Syn optreden op de Frankfurter Buchmesse yn 1993 waard folge troch mear optredens op ynternasjonale poëzypoadia. Syn ritmyske en muzikale foardracht makke it mooglik dat syn poëzij ek in publyk berikte dat it Frysk net of mar beheind ferstie. Yn 2001 krige er de [[Gysbert Japicxpriis]] foar ''Fan oer see en fierder''.<ref name="Gysbert">Provinsje Fryslân, "Gysbert Japicxpriis", [https://www.fryslan.frl/gysbert-japicxpriis0 oersjoch fan priiswinners].</ref> [[Ofbyld:Albertina Soepboer 52.jpg|thumb|250px|[[Albertina Soepboer]] wûn fjouwer kear de [[Rely Jorritsmapriis]].]] Foar in jongere generaasje dichters waard it optreden foar publyk in gewoan ûnderdiel fan it dichterskip. [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Arjan Hut]], [[Elmar Kuiper]], [[Abe de Vries (dichter)|Abe de Vries]] en letter ûnder oaren [[Sigrid Kingma]] presintearren harren wurk yn bondels, tydskriften, op ynternet en op literêre poadia. Net allegear hearden se ta deselde streaming: persoanlike lyryk, lânskipspoëzij, engaazjemint, eksperimint, sprektaligens en foarmbewustwêzen kamen neistinoar foar. Benammen Tsead Bruinja waard in foarbyld fan de tanimmende wikselwurking tusken de Fryske en Nederlânske literatuer. Syn Frysktalige bondel ''De wizers yn it read'' ferskynde yn 2000. Dêrnei publisearre er sawol yn it Frysk as it Nederlânsk en ûntjoech er him ek as poadiumdichter, blomlêzer en organisator fan literêre manifestaasjes. Fan 2019 oant 2021 wie er [[Dichter des Vaderlands]].<ref>Koninklijke Bibliotheek, "Tsead Bruinja", [https://collecties.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-des-vaderlands/tsead-bruinja biografy].</ref> Ek [[Elmar Kuiper]] kombinearre poëzij mei performance en oare keunstfoarmen. Hy debutearre mei de Frysktalige bondel ''Hertbyt'' (2004) en trede ûnder oare as performer op. Yn 2025 krige er de Gysbert Japicxpriis foar de dichtbondel ''Ferlosboartsje''.<ref name="Gysbert"/> De kombinaasje fan talen waard hieltyd gewoaner. Dichters publisearren Fryske gedichten neist Nederlânske oersettings of skreaune sels yn beide talen. Dêrmei waard de Fryske literatuer net needsaaklik minder Frysktalich, mar wol sterker ferbûn mei oare literêre sirkwys. ===Ynternet en digitale literatuer=== Om de iuwwiksel hinne krige it ynternet in hieltyd gruttere rol. Skriuwers koene gedichten, ferhalen, kollums en literêre diskusjes publisearje sûnder ôfhinklik te wêzen fan in printe tydskrift. Websiden en letter weblogs en sosjale media waarden nije plakken foar literêre publikaasje en diskusje. In wichtich ier digitaal literêr poadium wie ''Farsk''. It ferskynde geregeld op ynternet en kombinearre digitale publikaasje mei printe útjeften. It publisearre poëzij, proaza, resinsjes, ynterviews en oersettings. Yn 2008 kamen de redaksjes fan ''Farsk'' en it literêre tydskrift ''[[Hjir]]'' byinoar; yn 2009 gie dêr it literêre tydskrift ''[[Ensafh]]'' út fuort. ''Ensafh'' kombinearre in printe tydskrift mei publikaasje op ynternet.<ref>''Ensafh'', [https://www.ensafh.nl/ Frysk literêr tydskrift].</ref> [[Ofbyld:Tiemersma, Koos neutraal foto Niels Westra Tresoar 28-05-2015.jpg|thumb|left|[[Koos Tiemersma]] yn 2015, it jier dat er de [[Gysbert Japicxpriis]] krige foar de roman ''Einum''.]] Ek de útjeftefoarm fan boeken feroare. In opfallend foarbyld is [[Koos Tiemersma]]. Syn roman ''Einum'' ferskynde earst as e-boek. Yn 2015 krige Tiemersma dêr de Gysbert Japicxpriis foar. It wie in opfallend momint, omdat in literêre haadpriis takend waard oan in roman dy't op dat stuit net as printe boek te krijen wie.<ref name="Gysbert"/> Digitalisearring hie ek betsjutting foar it literêre erfgoed. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) lei him ta op it beskikber meitsjen fan Frysktalige literatuer en Fryske oersettings. Dêrûnder wiene oersettings fan klassike Europeeske wurken troch ûnder oaren [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], P.W. Brouwer en [[Eric Hoekstra]]. Sa waarden ûnder mear teksten fan Erasmus, Shakespeare, Nietzsche, Dante en midsiuwske literatuer yn it Frysk beskikber makke. ===Proaza: âlde en nije generaasjes=== Yn it proaza bleau it pluralisme fan de jierren njoggentich bestean. Aldere skriuwers bleaune publisearjen, wylst in nije generaasje nei foaren kaam. [[Durk van der Ploeg]] boude yn de ienentweintichste iuw fierder oan syn grutte oeuvre fan psychologyske en histoaryske romans. Yn 2011 waard syn hiele oeuvre bekroand mei de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> [[Ofbyld:JetskeBilker2023.jpg|thumb|[[Jetske Bilker]] heart ta de foaroansteande Fryske proazaskriuwers fan har generaasje en waard yn 2023 bekroand mei de [[Gysbert Japicxpriis]].]] Ek [[Jetske Bilker]], dy't al yn de jierren tachtich debutearre hie, bleau in wichtige proazaskriuwer. Yn 2023 krige se de Gysbert Japicxpriis foar ''Spegel en sonde''.<ref name="Gysbert"/> Oare skriuwers sochten nei nije foarmen en ûnderwerpen. [[Marga Claus]] debutearre yn 2000 mei ''Oxzana, ferhaal fan in flechtling''. It boek is basearre op it libbensferhaal fan in Oekraynske frou dy't fia Afganistan as flechtling yn Nederlân bedarret. Ek ''De heit fan Serafyn'' (2003) hat in dokumintêre basis. Yn har wurk kombinearret Claus literêre ferteltechniken mei ûndersyk en libbensferhalen.<ref>Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Nyk de Vries]] ûntjoech in eigen foarm fan koart, faak autobiografysk en absurdistysk proaza. [[Hein Jaap Hilarides]] kombinearre yn syn wurk literatuer mei muzyk en de meartalige kultuer fan Fryslân. Ek [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]] hearden ta de skriuwers dy't yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw mei nij proaza nei foaren kamen. Om nije Frysktalige proazaskriuwers te stimulearjen waard it projekt ''Fryske Modernen'' opset. Skriuwers krigen dêrby begelieding en finansjele stipe om in literêr projekt út te wurkjen. Yn de rige ferskynden ''Prospero'' fan Nyk de Vries, ''Joppe'' fan Hein Jaap Hilarides, ''Libben reach'' fan Greet Andringa, ''In Jikse libben'' fan Janneke Spoelstra en ''Paadwizer'' fan Eelkje Tuma.<ref>Fonds voor de Letteren, ''Jaarverslag 2009'', seksje Fryske literatuer.</ref> ===Dokumintêre literatuer en Hylke Speerstra=== In bysûndere posysje yn it Frysktalige proaza hat [[Hylke Speerstra]]. Hy kombinearret literêre ferteltechniken mei sjoernalistyk ûndersyk, ynterviews en mûnlinge skiednis. Syn wurk wurdt dêrom ek wol mei dokumintêre literatuer of ''nije sjoernalistyk'' yn ferbân brocht. In wichtich wurk is ''It wrede paradys'' (1999), basearre op de libbensferhalen fan Fryske emigranten yn ûnder oare Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika. It boek waard in grut ferkeapsúkses. De Nederlânske oersetting ''Het wrede paradijs'' ferskynde yn 2000 en berikte yn 2001 al in tsiende printinge.<ref>Uitgeverij Atlas Contact, "Hylke Speerstra – ''Oerpolder''", [https://www.atlascontact.nl/boek/oerpolder/ auteursynformaasje].</ref> Yn ''De Oerpolder'' (2006) stelde Speerstra it libben en de feroaringen yn in Fryske boeremienskip sintraal. Letter folgen ûnder oare ''It wrede paradys – It ferfolch'' (2010), ''De treastfûgel'' (2011; útwreide útjefte 2013) en ''Op klompen troch de dessa'' (2014). Yn dat lêste wurk sammele er de oantinkens fan Fryske militêren dy't nei de Twadde Wrâldkriich yn Nederlânsk-Ynje tsjinnen. Persoanlike oantinkens en gruttere histoaryske prosessen wurde yn sokke boeken mei-inoar ferbûn. Speerstra syn súkses lit tagelyk sjen dat der ek yn de ienentweintichste iuw in grut publyk bestean kin foar oarspronklik Frysktalich proaza, benammen as dat ferbûn is mei werkenbere persoanlike en histoaryske ûnderfiningen. ===Berne- en jeugdliteratuer=== [[Ofbyld:Lida Dykstra GdJ.jpg|thumb|[[Lida Dykstra]] is ferneamd yn berne- en jeugdliteratuer en wûn ferskate literatuerprizen.]] De groei fan de Fryske berne- en jeugdliteratuer, dy't yn de jierren tachtich en njoggentich begûn wie, sette nei 2000 troch. Skriuwers as [[Lida Dykstra]], [[Hanneke de Jong]], [[Akky van der Veer]] en [[Eppie Dam]] skreaune foar bern en jongerein. It oanbod waard tematysk en sjenremjittich breder, mei ûnder oare histoaryske romans, aventoereferhalen, poëzij en boeken foar jonge bern. De jeugdliteratuer hie ek in taalkundige funksje. Omdat it tal folwoeksenen dat út himsels Frysktalige boeken lêst beheind is, waarden skoallen, biblioteken en lêsbefoarderingsprojekten wichtige plakken dêr't bern mei skreaun Frysk yn oanrekking kamen. Fryske berneboeken waarden dêrtroch sawol as literatuer as yn it ramt fan taalpromoasje en taalûnderwiis brûkt. Guon Fryske jeugdboekskriuwers fûnen ek makliker as folwoeksen proazaskriuwers in publyk bûten Fryslân, ûnder oare troch Nederlânske oersettings en publikaasje by net-Fryske útjouwerijen. ===Literêre ynstitúsjes en nije poadia=== De tradisjonele literêre ynfrastruktuer feroare fierder. Tydskriften ferdwûnen, fusearren of ferhuzen foar in part nei it ynternet. Njonken ''Ensafh'' krigen kulturele tydskriften, websiden, blogs en letter sosjale media in rol yn de publikaasje en besprekking fan literatuer. Tagelyk waard it literêre optreden wichtiger. Festivals en oare kulturele manifestaasjes brochten Fryske auteurs yn kontakt mei skriuwers en publyk út oare taalgebieten. Poëzij koe dêr kombinearre wurde mei muzyk, byldzjende keunst, film en teäter. Dy ûntwikkeling wie benammen sichtber by dichters as Tsead Bruinja en Elmar Kuiper. Yn 2017 waard de funksje fan [[Dichter fan Fryslân]] ynsteld. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste dy't de funksje ferfolle. Nei him folgen [[Nyk de Vries]], [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]]. De Dichter fan Fryslân skriuwt gedichten nei oanlieding fan aktuele foarfallen en fungearret as ambassadeur fan de poëzij.<ref>Provinsje Fryslân, "Dichter fan Fryslân", [https://www.provincialeprijzen.frl/dichter-fan-fryslan ynformaasje en oersjoch].</ref> Eeltsje Hettinga krige yn 2021 foar syn wurk as Dichter fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> ===Nije generaasjes en feroarjende tema's=== [[Ofbyld:Arjan Hut Tresoar 25.jpg|thumb|left|[[Arjan Hut]] is in foaroansteand Frysk dichter fan syn generaasje, dy't him ek as stedsdichter fan Ljouwert en as [[Dichter fan Fryslân]] sterk foar de Fryske poëzij ynset hat.]] Yn de ienentweintichste iuw bleaune ferskillende generaasjes tagelyk aktyf. Njonken skriuwers dy't al foar 2000 debutearren, kamen nije stimmen nei foaren. De ûnderwerpen waarden likegoed breder. Migraasje, meartaligens, seksualiteit, identiteit, geastlike sûnens, klimaat en lânskip, de feroaring fan it plattelân en de posysje fan minderheidstalen koene likegoed ûnderwerp fan literatuer wêze as de tradisjonele tema's leafde, dea en oantinken. Ek de ferhâlding ta it Frysk sels feroare. Foar in part fan de skriuwers wie de kar foar it Frysk noch altyd ferbûn mei taalbehâld en Fryske identiteit, mar foar oaren wie it Frysk yn it foarste plak ien fan ferskate talen dêr't artistyk mei wurke wurde koe. Fryske, Nederlânske en soms oare talen waarden neist of trochinoar brûkt. Oersetting waard dêrmei net allinnich in middel om Fryske literatuer foar in oar publyk tagonklik te meitsjen, mar ek in ûnderdiel fan de literêre praktyk sels. Dat is ek sichtber by de Gysbert Japicxpriis. Yn de ienentweintichste iuw waard de priis takend oan hiel ferskillende auteurs en wurksoarten: fan de poëzij fan Tsjêbbe Hettinga, Abe de Vries, Anne Feddema, Jacobus Q. Smink, Eppie Dam, Eeltsje Hettinga en Elmar Kuiper oant de romans fan Willem Tjerkstra, Koos Tiemersma en Jetske Bilker en de oeuvres fan Josse de Haan, Durk van der Ploeg en Aggie van der Meer.<ref name="Gysbert"/> De hjoeddeistige Fryske literatuer kin dêrom noch minder as yn eardere perioaden as ien streaming omskreaun wurde. Karakteristyk binne krekt it neistinoar bestean fan generaasjes en sjenres, de groeiende meartaligens, de kombinaasje fan printe en digitale publikaasje en de tanimmende ferbining mei literêre en artistike netwurken bûten Fryslân. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] 3h3e6ptl862yg5arf7xf0vemd3i5xg8 1241060 1241056 2026-09-18T08:53:06Z Kening Aldgilles 167 Reparaasje fan koade (boarneferwizing) en in passende ynlieding. It lêste (en bliid ta :-) ) 1241060 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' omfiemet de literêre tradysje yn it [[Frysk]] en hat in skiednis dy't weromgiet oant de [[Iere Midsiuwen]]. De âldste oerlevere spoaren fan it skreaune Frysk binne koarte [[runen|runeynskripsjes]] út de 6e oant en mei de 9e iuw. Fan de [[Aldfrysk]]e perioade binne fan de 13e iuw ôf benammen rjochtsteksten en oarkonden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in juridyske funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, leginden en ferhalen oer de [[Fryske Frijheid]]. Nei't it Frysk yn de 16e iuw syn posysje as bestjoers- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, bleau de taal yn literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan [[Gysbert Japiks]] (1603–1666), dy't sjen liet dat it Frysk brûkt wurde koe foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de 19e iuw krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] in nije ympuls. Skriuwers as de [[bruorren Halbertsma]], [[Harmen Sytstra]] en letter [[Waling Dykstra]] droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. Yn de 20e iuw waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen tydskriften, útjouwerijen, skriuwersorganisaasjes en literatuerprizen. De oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] yn 1915 betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de [[Twadde Wrâldkriich]] mear klam kaam te lizzen op de artistike autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan modernisme en eksperiminteel proaza oant psychologyske romans, populêre literatuer en berne- en jeugdliteratuer. De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet poëzij, proaza, toaniel en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn boekfoarm as digitaal publisearre. Meartaligens, oersetting en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De [[Gysbert Japicxpriis]], dy't sûnt 1947 troch de provinsje Fryslân útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang-Aldfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang-Midfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang-Midfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang-Midfrysk"/><ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang-19e">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang-19e"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang-19e"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang-19e"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang-19e"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof-19e">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> [[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|200px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]] De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. [[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|200px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en lieten'' publisearre.]] In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang-1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945–1970)== Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.<ref name="Zolang-1945"/> ===Literatuer en Fryske Beweging=== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].]] In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.<ref name="Zolang-1945"/> Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.<ref name="Zolang-1945"/> Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.<ref name="Zolang-1945"/> [[Ofbyld:ObePostma.jpg|thumb|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]] It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="Zolang-1945"/> ===''De Tsjerne'' en literêre krityk=== ''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.<ref name="Zolang-1945"/> Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper. Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.<ref name="Zolang-1945"/> ===Poëzij nei 1945=== Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.<ref name="Zolang-1945"/> Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer. ===De eksperimintelen en ''Quatrebras''=== Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.<ref name="Zolang-1945"/> Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij. De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn "âld" en "nij" suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.<ref name="Zolang-1945"/> ===Fernijing fan it proaza=== Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.<ref name="Zolang-1945"/> [[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]] In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.<ref name="Zolang-1945"/> De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.<ref name="Zolang-1945"/> ===Taboetrochbrekkend proaza=== Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes. [[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]] Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Zolang-1945"/> De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme. ===Populêre literatuer en Rink van der Velde=== De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken "literatuer" en "lektuer" dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.<ref name="Zolang-1945"/> [[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.<ref name="Zolang-1945"/> Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.<ref name="Zolang-1945"/> ===Nije media en poëzij foar in breed publyk=== Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen. It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean. Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken "hege" literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre. ===In nij literêr-kultureel fjild=== Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.<ref name="Zolang-1945"/> ''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.<ref name="Zolang-1945"/> Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen. ==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)== Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.<ref name="ZolangProaza">Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="ZolangPoezij">Jelle Krol, "De bezem door de verzen. De poëzie na 1967", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===In nij literêr bestel=== ''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.<ref name="ZolangPoezij"/> De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.<ref name="ZolangProaza"/> It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.<ref name="ZolangPoezij"/> Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat=== De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de "ivoaren toer" komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.<ref name="ZolangPoezij"/> Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="ZolangPoezij"/> Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.<ref name="ZolangPoezij"/> Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza=== By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]] [[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.<ref name="ZolangProaza"/> Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.<ref name="ZolangProaza"/> ===De psychologyske roman=== Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.<ref name="ZolangProaza"/> Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in "tradisjonele" psychologyske roman en in "moderne" eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike skriuwers en emansipaasje=== De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.<ref name="ZolangProaza"/> ===Populêre, histoaryske en oare literatuer=== [[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|300px|Fryske skriuwers yn 1973. Fan links nei rjochts [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]] De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].<ref name="ZolangProaza"/> In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik. Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen. ==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)== Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken "tradisjoneel" en "eksperiminteel" út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.<ref name="ZolangProaza"/> ===In pluralistysk literêr fjild=== ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.<ref name="ZolangPoezij"/> It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel. De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike stimmen=== Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.<ref name="ZolangProaza"/> [[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.<ref name="ZolangProaza"/> [[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.<ref name="ZolangProaza"/> De feroaring betsjutte net dat der ien "frouljusliteratuer" ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde. ===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga=== [[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|250px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]] Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]] Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Proaza tusken tradysje en eksperimint=== Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.<ref name="ZolangProaza"/> Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke. Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta. ===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk=== Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb||[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan]] Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.<ref name="ZolangProaza"/> Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen. ===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen=== De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).<ref name="ZolangProaza"/> Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden. [[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn. ===De groei fan de jeugdliteratuer=== Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.<ref>Jant van der Weg-Laverman, "Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje. ===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân=== Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.<ref name="ZolangPoezij"/> De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde. Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw. ==Hjoeddeistige Fryske literatuer (2000–hjoed)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|[[Tsead Bruinja]], ien fan de Fryske dichters dy't nei 2000 ek bûten Fryslân bekendheid krigen.]] Om 2000 hinne kaam de Fryske literatuer yn in nije faze. De ûntwikkeling nei in pluralistysk literêr fjild, dy't yn de lêste desennia fan de tweintichste iuw begûn wie, sette troch. Der wie net langer ien dominante literêre streaming. Ferskillende generaasjes, sjenres en literêre opfettings bestiene neistinoar. Tagelyk feroare de ynfrastruktuer dêr't literatuer yn makke en ferspraat waard. Ynternet, digitale publikaasjes, literêre festivals en optredens waarden wichtiger, wylst oersettings en twatalige publikaasjes de grinzen tusken de Fryske en Europeeske literêre wrâld minder skerp makken. ===Poëzij, poadium en meartaligens=== In ûntwikkeling dy't al yn de jierren njoggentich sichtber wurden wie, wie it tanimmende belang fan de foardracht. [[Tsjêbbe Hettinga]] hie dêr in wichtige rol yn. Syn optreden op de Frankfurter Buchmesse yn 1993 waard folge troch mear optredens op ynternasjonale poëzypoadia. Syn ritmyske en muzikale foardracht makke it mooglik dat syn poëzij ek in publyk berikte dat it Frysk net of mar beheind ferstie. Yn 2001 krige er de [[Gysbert Japicxpriis]] foar ''Fan oer see en fierder''.<ref name="Gysbert">Provinsje Fryslân, "Gysbert Japicxpriis", [https://www.fryslan.frl/gysbert-japicxpriis0 oersjoch fan priiswinners].</ref> [[Ofbyld:Albertina Soepboer 52.jpg|thumb|250px|[[Albertina Soepboer]] wûn fjouwer kear de [[Rely Jorritsmapriis]].]] Foar in jongere generaasje dichters waard it optreden foar publyk in gewoan ûnderdiel fan it dichterskip. [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Arjan Hut]], [[Elmar Kuiper]], [[Abe de Vries (dichter)|Abe de Vries]] en letter ûnder oaren [[Sigrid Kingma]] presintearren harren wurk yn bondels, tydskriften, op ynternet en op literêre poadia. Net allegear hearden se ta deselde streaming: persoanlike lyryk, lânskipspoëzij, engaazjemint, eksperimint, sprektaligens en foarmbewustwêzen kamen neistinoar foar. Benammen Tsead Bruinja waard in foarbyld fan de tanimmende wikselwurking tusken de Fryske en Nederlânske literatuer. Syn Frysktalige bondel ''De wizers yn it read'' ferskynde yn 2000. Dêrnei publisearre er sawol yn it Frysk as it Nederlânsk en ûntjoech er him ek as poadiumdichter, blomlêzer en organisator fan literêre manifestaasjes. Fan 2019 oant 2021 wie er [[Dichter des Vaderlands]].<ref>Koninklijke Bibliotheek, "Tsead Bruinja", [https://collecties.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-des-vaderlands/tsead-bruinja biografy].</ref> Ek [[Elmar Kuiper]] kombinearre poëzij mei performance en oare keunstfoarmen. Hy debutearre mei de Frysktalige bondel ''Hertbyt'' (2004) en trede ûnder oare as performer op. Yn 2025 krige er de Gysbert Japicxpriis foar de dichtbondel ''Ferlosboartsje''.<ref name="Gysbert"/> De kombinaasje fan talen waard hieltyd gewoaner. Dichters publisearren Fryske gedichten neist Nederlânske oersettings of skreaune sels yn beide talen. Dêrmei waard de Fryske literatuer net needsaaklik minder Frysktalich, mar wol sterker ferbûn mei oare literêre sirkwys. ===Ynternet en digitale literatuer=== Om de iuwwiksel hinne krige it ynternet in hieltyd gruttere rol. Skriuwers koene gedichten, ferhalen, kollums en literêre diskusjes publisearje sûnder ôfhinklik te wêzen fan in printe tydskrift. Websiden en letter weblogs en sosjale media waarden nije plakken foar literêre publikaasje en diskusje. In wichtich ier digitaal literêr poadium wie ''Farsk''. It ferskynde geregeld op ynternet en kombinearre digitale publikaasje mei printe útjeften. It publisearre poëzij, proaza, resinsjes, ynterviews en oersettings. Yn 2008 kamen de redaksjes fan ''Farsk'' en it literêre tydskrift ''[[Hjir]]'' byinoar; yn 2009 gie dêr it literêre tydskrift ''[[Ensafh]]'' út fuort. ''Ensafh'' kombinearre in printe tydskrift mei publikaasje op ynternet.<ref>''Ensafh'', [https://www.ensafh.nl/ Frysk literêr tydskrift].</ref> [[Ofbyld:Tiemersma, Koos neutraal foto Niels Westra Tresoar 28-05-2015.jpg|thumb|left|[[Koos Tiemersma]] yn 2015, it jier dat er de [[Gysbert Japicxpriis]] krige foar de roman ''Einum''.]] Ek de útjeftefoarm fan boeken feroare. In opfallend foarbyld is [[Koos Tiemersma]]. Syn roman ''Einum'' ferskynde earst as e-boek. Yn 2015 krige Tiemersma dêr de Gysbert Japicxpriis foar. It wie in opfallend momint, omdat in literêre haadpriis takend waard oan in roman dy't op dat stuit net as printe boek te krijen wie.<ref name="Gysbert"/> Digitalisearring hie ek betsjutting foar it literêre erfgoed. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) lei him ta op it beskikber meitsjen fan Frysktalige literatuer en Fryske oersettings. Dêrûnder wiene oersettings fan klassike Europeeske wurken troch ûnder oaren [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], P.W. Brouwer en [[Eric Hoekstra]]. Sa waarden ûnder mear teksten fan Erasmus, Shakespeare, Nietzsche, Dante en midsiuwske literatuer yn it Frysk beskikber makke. ===Proaza: âlde en nije generaasjes=== Yn it proaza bleau it pluralisme fan de jierren njoggentich bestean. Aldere skriuwers bleaune publisearjen, wylst in nije generaasje nei foaren kaam. [[Durk van der Ploeg]] boude yn de ienentweintichste iuw fierder oan syn grutte oeuvre fan psychologyske en histoaryske romans. Yn 2011 waard syn hiele oeuvre bekroand mei de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> [[Ofbyld:JetskeBilker2023.jpg|thumb|[[Jetske Bilker]] heart ta de foaroansteande Fryske proazaskriuwers fan har generaasje en waard yn 2023 bekroand mei de [[Gysbert Japicxpriis]].]] Ek [[Jetske Bilker]], dy't al yn de jierren tachtich debutearre hie, bleau in wichtige proazaskriuwer. Yn 2023 krige se de Gysbert Japicxpriis foar ''Spegel en sonde''.<ref name="Gysbert"/> Oare skriuwers sochten nei nije foarmen en ûnderwerpen. [[Marga Claus]] debutearre yn 2000 mei ''Oxzana, ferhaal fan in flechtling''. It boek is basearre op it libbensferhaal fan in Oekraynske frou dy't fia Afganistan as flechtling yn Nederlân bedarret. Ek ''De heit fan Serafyn'' (2003) hat in dokumintêre basis. Yn har wurk kombinearret Claus literêre ferteltechniken mei ûndersyk en libbensferhalen.<ref>Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Nyk de Vries]] ûntjoech in eigen foarm fan koart, faak autobiografysk en absurdistysk proaza. [[Hein Jaap Hilarides]] kombinearre yn syn wurk literatuer mei muzyk en de meartalige kultuer fan Fryslân. Ek [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]] hearden ta de skriuwers dy't yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw mei nij proaza nei foaren kamen. Om nije Frysktalige proazaskriuwers te stimulearjen waard it projekt ''Fryske Modernen'' opset. Skriuwers krigen dêrby begelieding en finansjele stipe om in literêr projekt út te wurkjen. Yn de rige ferskynden ''Prospero'' fan Nyk de Vries, ''Joppe'' fan Hein Jaap Hilarides, ''Libben reach'' fan Greet Andringa, ''In Jikse libben'' fan Janneke Spoelstra en ''Paadwizer'' fan Eelkje Tuma.<ref>Fonds voor de Letteren, ''Jaarverslag 2009'', seksje Fryske literatuer.</ref> ===Dokumintêre literatuer en Hylke Speerstra=== In bysûndere posysje yn it Frysktalige proaza hat [[Hylke Speerstra]]. Hy kombinearret literêre ferteltechniken mei sjoernalistyk ûndersyk, ynterviews en mûnlinge skiednis. Syn wurk wurdt dêrom ek wol mei dokumintêre literatuer of ''nije sjoernalistyk'' yn ferbân brocht. In wichtich wurk is ''It wrede paradys'' (1999), basearre op de libbensferhalen fan Fryske emigranten yn ûnder oare Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika. It boek waard in grut ferkeapsúkses. De Nederlânske oersetting ''Het wrede paradijs'' ferskynde yn 2000 en berikte yn 2001 al in tsiende printinge.<ref>Uitgeverij Atlas Contact, "Hylke Speerstra – ''Oerpolder''", [https://www.atlascontact.nl/boek/oerpolder/ auteursynformaasje].</ref> Yn ''De Oerpolder'' (2006) stelde Speerstra it libben en de feroaringen yn in Fryske boeremienskip sintraal. Letter folgen ûnder oare ''It wrede paradys – It ferfolch'' (2010), ''De treastfûgel'' (2011; útwreide útjefte 2013) en ''Op klompen troch de dessa'' (2014). Yn dat lêste wurk sammele er de oantinkens fan Fryske militêren dy't nei de Twadde Wrâldkriich yn Nederlânsk-Ynje tsjinnen. Persoanlike oantinkens en gruttere histoaryske prosessen wurde yn sokke boeken mei-inoar ferbûn. Speerstra syn súkses lit tagelyk sjen dat der ek yn de ienentweintichste iuw in grut publyk bestean kin foar oarspronklik Frysktalich proaza, benammen as dat ferbûn is mei werkenbere persoanlike en histoaryske ûnderfiningen. ===Berne- en jeugdliteratuer=== [[Ofbyld:Lida Dykstra GdJ.jpg|thumb|[[Lida Dykstra]] is ferneamd yn berne- en jeugdliteratuer en wûn ferskate literatuerprizen.]] De groei fan de Fryske berne- en jeugdliteratuer, dy't yn de jierren tachtich en njoggentich begûn wie, sette nei 2000 troch. Skriuwers as [[Lida Dykstra]], [[Hanneke de Jong]], [[Akky van der Veer]] en [[Eppie Dam]] skreaune foar bern en jongerein. It oanbod waard tematysk en sjenremjittich breder, mei ûnder oare histoaryske romans, aventoereferhalen, poëzij en boeken foar jonge bern. De jeugdliteratuer hie ek in taalkundige funksje. Omdat it tal folwoeksenen dat út himsels Frysktalige boeken lêst beheind is, waarden skoallen, biblioteken en lêsbefoarderingsprojekten wichtige plakken dêr't bern mei skreaun Frysk yn oanrekking kamen. Fryske berneboeken waarden dêrtroch sawol as literatuer as yn it ramt fan taalpromoasje en taalûnderwiis brûkt. Guon Fryske jeugdboekskriuwers fûnen ek makliker as folwoeksen proazaskriuwers in publyk bûten Fryslân, ûnder oare troch Nederlânske oersettings en publikaasje by net-Fryske útjouwerijen. ===Literêre ynstitúsjes en nije poadia=== De tradisjonele literêre ynfrastruktuer feroare fierder. Tydskriften ferdwûnen, fusearren of ferhuzen foar in part nei it ynternet. Njonken ''Ensafh'' krigen kulturele tydskriften, websiden, blogs en letter sosjale media in rol yn de publikaasje en besprekking fan literatuer. Tagelyk waard it literêre optreden wichtiger. Festivals en oare kulturele manifestaasjes brochten Fryske auteurs yn kontakt mei skriuwers en publyk út oare taalgebieten. Poëzij koe dêr kombinearre wurde mei muzyk, byldzjende keunst, film en teäter. Dy ûntwikkeling wie benammen sichtber by dichters as Tsead Bruinja en Elmar Kuiper. Yn 2017 waard de funksje fan [[Dichter fan Fryslân]] ynsteld. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste dy't de funksje ferfolle. Nei him folgen [[Nyk de Vries]], [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]]. De Dichter fan Fryslân skriuwt gedichten nei oanlieding fan aktuele foarfallen en fungearret as ambassadeur fan de poëzij.<ref>Provinsje Fryslân, "Dichter fan Fryslân", [https://www.provincialeprijzen.frl/dichter-fan-fryslan ynformaasje en oersjoch].</ref> Eeltsje Hettinga krige yn 2021 foar syn wurk as Dichter fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> ===Nije generaasjes en feroarjende tema's=== [[Ofbyld:Arjan Hut Tresoar 25.jpg|thumb|left|[[Arjan Hut]] is in foaroansteand Frysk dichter fan syn generaasje, dy't him ek as stedsdichter fan Ljouwert en as [[Dichter fan Fryslân]] sterk foar de Fryske poëzij ynset hat.]] Yn de ienentweintichste iuw bleaune ferskillende generaasjes tagelyk aktyf. Njonken skriuwers dy't al foar 2000 debutearren, kamen nije stimmen nei foaren. De ûnderwerpen waarden likegoed breder. Migraasje, meartaligens, seksualiteit, identiteit, geastlike sûnens, klimaat en lânskip, de feroaring fan it plattelân en de posysje fan minderheidstalen koene likegoed ûnderwerp fan literatuer wêze as de tradisjonele tema's leafde, dea en oantinken. Ek de ferhâlding ta it Frysk sels feroare. Foar in part fan de skriuwers wie de kar foar it Frysk noch altyd ferbûn mei taalbehâld en Fryske identiteit, mar foar oaren wie it Frysk yn it foarste plak ien fan ferskate talen dêr't artistyk mei wurke wurde koe. Fryske, Nederlânske en soms oare talen waarden neist of trochinoar brûkt. Oersetting waard dêrmei net allinnich in middel om Fryske literatuer foar in oar publyk tagonklik te meitsjen, mar ek in ûnderdiel fan de literêre praktyk sels. Dat is ek sichtber by de Gysbert Japicxpriis. Yn de ienentweintichste iuw waard de priis takend oan hiel ferskillende auteurs en wurksoarten: fan de poëzij fan Tsjêbbe Hettinga, Abe de Vries, Anne Feddema, Jacobus Q. Smink, Eppie Dam, Eeltsje Hettinga en Elmar Kuiper oant de romans fan Willem Tjerkstra, Koos Tiemersma en Jetske Bilker en de oeuvres fan Josse de Haan, Durk van der Ploeg en Aggie van der Meer.<ref name="Gysbert"/> De hjoeddeistige Fryske literatuer kin dêrom noch minder as yn eardere perioaden as ien streaming omskreaun wurde. Karakteristyk binne krekt it neistinoar bestean fan generaasjes en sjenres, de groeiende meartaligens, de kombinaasje fan printe en digitale publikaasje en de tanimmende ferbining mei literêre en artistike netwurken bûten Fryslân. ==Literatuer== * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof }} - ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, ISBN 90-70010-52-6 * {{Aut|Teake Oppewal}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/index.php Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur.]'', útjouwer Bert Bakker, ISBN 90-351-3017-0 * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', Laverman Drachten, twadde printinge 1957 ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] pxwhoiffl7gklem8dsdtalwludz4sxm 1241061 1241060 2026-09-18T08:55:25Z Kening Aldgilles 167 /* Literatuer */ Dizze wie ik noch fergetten 1241061 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' omfiemet de literêre tradysje yn it [[Frysk]] en hat in skiednis dy't weromgiet oant de [[Iere Midsiuwen]]. De âldste oerlevere spoaren fan it skreaune Frysk binne koarte [[runen|runeynskripsjes]] út de 6e oant en mei de 9e iuw. Fan de [[Aldfrysk]]e perioade binne fan de 13e iuw ôf benammen rjochtsteksten en oarkonden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in juridyske funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, leginden en ferhalen oer de [[Fryske Frijheid]]. Nei't it Frysk yn de 16e iuw syn posysje as bestjoers- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, bleau de taal yn literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan [[Gysbert Japiks]] (1603–1666), dy't sjen liet dat it Frysk brûkt wurde koe foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de 19e iuw krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] in nije ympuls. Skriuwers as de [[bruorren Halbertsma]], [[Harmen Sytstra]] en letter [[Waling Dykstra]] droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. Yn de 20e iuw waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen tydskriften, útjouwerijen, skriuwersorganisaasjes en literatuerprizen. De oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] yn 1915 betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de [[Twadde Wrâldkriich]] mear klam kaam te lizzen op de artistike autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan modernisme en eksperiminteel proaza oant psychologyske romans, populêre literatuer en berne- en jeugdliteratuer. De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet poëzij, proaza, toaniel en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn boekfoarm as digitaal publisearre. Meartaligens, oersetting en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De [[Gysbert Japicxpriis]], dy't sûnt 1947 troch de provinsje Fryslân útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang-Aldfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang-Midfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang-Midfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang-Midfrysk"/><ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang-19e">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang-19e"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang-19e"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang-19e"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang-19e"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof-19e">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> [[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|200px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]] De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. [[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|200px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en lieten'' publisearre.]] In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang-1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945–1970)== Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.<ref name="Zolang-1945"/> ===Literatuer en Fryske Beweging=== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].]] In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.<ref name="Zolang-1945"/> Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.<ref name="Zolang-1945"/> Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.<ref name="Zolang-1945"/> [[Ofbyld:ObePostma.jpg|thumb|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]] It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="Zolang-1945"/> ===''De Tsjerne'' en literêre krityk=== ''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.<ref name="Zolang-1945"/> Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper. Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.<ref name="Zolang-1945"/> ===Poëzij nei 1945=== Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.<ref name="Zolang-1945"/> Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer. ===De eksperimintelen en ''Quatrebras''=== Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.<ref name="Zolang-1945"/> Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij. De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn "âld" en "nij" suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.<ref name="Zolang-1945"/> ===Fernijing fan it proaza=== Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.<ref name="Zolang-1945"/> [[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]] In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.<ref name="Zolang-1945"/> De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.<ref name="Zolang-1945"/> ===Taboetrochbrekkend proaza=== Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes. [[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]] Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Zolang-1945"/> De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme. ===Populêre literatuer en Rink van der Velde=== De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken "literatuer" en "lektuer" dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.<ref name="Zolang-1945"/> [[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.<ref name="Zolang-1945"/> Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.<ref name="Zolang-1945"/> ===Nije media en poëzij foar in breed publyk=== Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen. It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean. Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken "hege" literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre. ===In nij literêr-kultureel fjild=== Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.<ref name="Zolang-1945"/> ''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.<ref name="Zolang-1945"/> Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen. ==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)== Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.<ref name="ZolangProaza">Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="ZolangPoezij">Jelle Krol, "De bezem door de verzen. De poëzie na 1967", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===In nij literêr bestel=== ''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.<ref name="ZolangPoezij"/> De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.<ref name="ZolangProaza"/> It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.<ref name="ZolangPoezij"/> Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat=== De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de "ivoaren toer" komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.<ref name="ZolangPoezij"/> Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="ZolangPoezij"/> Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.<ref name="ZolangPoezij"/> Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza=== By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]] [[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.<ref name="ZolangProaza"/> Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.<ref name="ZolangProaza"/> ===De psychologyske roman=== Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.<ref name="ZolangProaza"/> Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in "tradisjonele" psychologyske roman en in "moderne" eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike skriuwers en emansipaasje=== De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.<ref name="ZolangProaza"/> ===Populêre, histoaryske en oare literatuer=== [[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|300px|Fryske skriuwers yn 1973. Fan links nei rjochts [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]] De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].<ref name="ZolangProaza"/> In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik. Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen. ==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)== Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken "tradisjoneel" en "eksperiminteel" út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.<ref name="ZolangProaza"/> ===In pluralistysk literêr fjild=== ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.<ref name="ZolangPoezij"/> It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel. De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike stimmen=== Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.<ref name="ZolangProaza"/> [[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.<ref name="ZolangProaza"/> [[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.<ref name="ZolangProaza"/> De feroaring betsjutte net dat der ien "frouljusliteratuer" ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde. ===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga=== [[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|250px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]] Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]] Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Proaza tusken tradysje en eksperimint=== Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.<ref name="ZolangProaza"/> Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke. Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta. ===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk=== Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb||[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan]] Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.<ref name="ZolangProaza"/> Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen. ===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen=== De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).<ref name="ZolangProaza"/> Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden. [[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn. ===De groei fan de jeugdliteratuer=== Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.<ref>Jant van der Weg-Laverman, "Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje. ===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân=== Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.<ref name="ZolangPoezij"/> De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde. Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw. ==Hjoeddeistige Fryske literatuer (2000–hjoed)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|[[Tsead Bruinja]], ien fan de Fryske dichters dy't nei 2000 ek bûten Fryslân bekendheid krigen.]] Om 2000 hinne kaam de Fryske literatuer yn in nije faze. De ûntwikkeling nei in pluralistysk literêr fjild, dy't yn de lêste desennia fan de tweintichste iuw begûn wie, sette troch. Der wie net langer ien dominante literêre streaming. Ferskillende generaasjes, sjenres en literêre opfettings bestiene neistinoar. Tagelyk feroare de ynfrastruktuer dêr't literatuer yn makke en ferspraat waard. Ynternet, digitale publikaasjes, literêre festivals en optredens waarden wichtiger, wylst oersettings en twatalige publikaasjes de grinzen tusken de Fryske en Europeeske literêre wrâld minder skerp makken. ===Poëzij, poadium en meartaligens=== In ûntwikkeling dy't al yn de jierren njoggentich sichtber wurden wie, wie it tanimmende belang fan de foardracht. [[Tsjêbbe Hettinga]] hie dêr in wichtige rol yn. Syn optreden op de Frankfurter Buchmesse yn 1993 waard folge troch mear optredens op ynternasjonale poëzypoadia. Syn ritmyske en muzikale foardracht makke it mooglik dat syn poëzij ek in publyk berikte dat it Frysk net of mar beheind ferstie. Yn 2001 krige er de [[Gysbert Japicxpriis]] foar ''Fan oer see en fierder''.<ref name="Gysbert">Provinsje Fryslân, "Gysbert Japicxpriis", [https://www.fryslan.frl/gysbert-japicxpriis0 oersjoch fan priiswinners].</ref> [[Ofbyld:Albertina Soepboer 52.jpg|thumb|250px|[[Albertina Soepboer]] wûn fjouwer kear de [[Rely Jorritsmapriis]].]] Foar in jongere generaasje dichters waard it optreden foar publyk in gewoan ûnderdiel fan it dichterskip. [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Arjan Hut]], [[Elmar Kuiper]], [[Abe de Vries (dichter)|Abe de Vries]] en letter ûnder oaren [[Sigrid Kingma]] presintearren harren wurk yn bondels, tydskriften, op ynternet en op literêre poadia. Net allegear hearden se ta deselde streaming: persoanlike lyryk, lânskipspoëzij, engaazjemint, eksperimint, sprektaligens en foarmbewustwêzen kamen neistinoar foar. Benammen Tsead Bruinja waard in foarbyld fan de tanimmende wikselwurking tusken de Fryske en Nederlânske literatuer. Syn Frysktalige bondel ''De wizers yn it read'' ferskynde yn 2000. Dêrnei publisearre er sawol yn it Frysk as it Nederlânsk en ûntjoech er him ek as poadiumdichter, blomlêzer en organisator fan literêre manifestaasjes. Fan 2019 oant 2021 wie er [[Dichter des Vaderlands]].<ref>Koninklijke Bibliotheek, "Tsead Bruinja", [https://collecties.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-des-vaderlands/tsead-bruinja biografy].</ref> Ek [[Elmar Kuiper]] kombinearre poëzij mei performance en oare keunstfoarmen. Hy debutearre mei de Frysktalige bondel ''Hertbyt'' (2004) en trede ûnder oare as performer op. Yn 2025 krige er de Gysbert Japicxpriis foar de dichtbondel ''Ferlosboartsje''.<ref name="Gysbert"/> De kombinaasje fan talen waard hieltyd gewoaner. Dichters publisearren Fryske gedichten neist Nederlânske oersettings of skreaune sels yn beide talen. Dêrmei waard de Fryske literatuer net needsaaklik minder Frysktalich, mar wol sterker ferbûn mei oare literêre sirkwys. ===Ynternet en digitale literatuer=== Om de iuwwiksel hinne krige it ynternet in hieltyd gruttere rol. Skriuwers koene gedichten, ferhalen, kollums en literêre diskusjes publisearje sûnder ôfhinklik te wêzen fan in printe tydskrift. Websiden en letter weblogs en sosjale media waarden nije plakken foar literêre publikaasje en diskusje. In wichtich ier digitaal literêr poadium wie ''Farsk''. It ferskynde geregeld op ynternet en kombinearre digitale publikaasje mei printe útjeften. It publisearre poëzij, proaza, resinsjes, ynterviews en oersettings. Yn 2008 kamen de redaksjes fan ''Farsk'' en it literêre tydskrift ''[[Hjir]]'' byinoar; yn 2009 gie dêr it literêre tydskrift ''[[Ensafh]]'' út fuort. ''Ensafh'' kombinearre in printe tydskrift mei publikaasje op ynternet.<ref>''Ensafh'', [https://www.ensafh.nl/ Frysk literêr tydskrift].</ref> [[Ofbyld:Tiemersma, Koos neutraal foto Niels Westra Tresoar 28-05-2015.jpg|thumb|left|[[Koos Tiemersma]] yn 2015, it jier dat er de [[Gysbert Japicxpriis]] krige foar de roman ''Einum''.]] Ek de útjeftefoarm fan boeken feroare. In opfallend foarbyld is [[Koos Tiemersma]]. Syn roman ''Einum'' ferskynde earst as e-boek. Yn 2015 krige Tiemersma dêr de Gysbert Japicxpriis foar. It wie in opfallend momint, omdat in literêre haadpriis takend waard oan in roman dy't op dat stuit net as printe boek te krijen wie.<ref name="Gysbert"/> Digitalisearring hie ek betsjutting foar it literêre erfgoed. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) lei him ta op it beskikber meitsjen fan Frysktalige literatuer en Fryske oersettings. Dêrûnder wiene oersettings fan klassike Europeeske wurken troch ûnder oaren [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], P.W. Brouwer en [[Eric Hoekstra]]. Sa waarden ûnder mear teksten fan Erasmus, Shakespeare, Nietzsche, Dante en midsiuwske literatuer yn it Frysk beskikber makke. ===Proaza: âlde en nije generaasjes=== Yn it proaza bleau it pluralisme fan de jierren njoggentich bestean. Aldere skriuwers bleaune publisearjen, wylst in nije generaasje nei foaren kaam. [[Durk van der Ploeg]] boude yn de ienentweintichste iuw fierder oan syn grutte oeuvre fan psychologyske en histoaryske romans. Yn 2011 waard syn hiele oeuvre bekroand mei de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> [[Ofbyld:JetskeBilker2023.jpg|thumb|[[Jetske Bilker]] heart ta de foaroansteande Fryske proazaskriuwers fan har generaasje en waard yn 2023 bekroand mei de [[Gysbert Japicxpriis]].]] Ek [[Jetske Bilker]], dy't al yn de jierren tachtich debutearre hie, bleau in wichtige proazaskriuwer. Yn 2023 krige se de Gysbert Japicxpriis foar ''Spegel en sonde''.<ref name="Gysbert"/> Oare skriuwers sochten nei nije foarmen en ûnderwerpen. [[Marga Claus]] debutearre yn 2000 mei ''Oxzana, ferhaal fan in flechtling''. It boek is basearre op it libbensferhaal fan in Oekraynske frou dy't fia Afganistan as flechtling yn Nederlân bedarret. Ek ''De heit fan Serafyn'' (2003) hat in dokumintêre basis. Yn har wurk kombinearret Claus literêre ferteltechniken mei ûndersyk en libbensferhalen.<ref>Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Nyk de Vries]] ûntjoech in eigen foarm fan koart, faak autobiografysk en absurdistysk proaza. [[Hein Jaap Hilarides]] kombinearre yn syn wurk literatuer mei muzyk en de meartalige kultuer fan Fryslân. Ek [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]] hearden ta de skriuwers dy't yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw mei nij proaza nei foaren kamen. Om nije Frysktalige proazaskriuwers te stimulearjen waard it projekt ''Fryske Modernen'' opset. Skriuwers krigen dêrby begelieding en finansjele stipe om in literêr projekt út te wurkjen. Yn de rige ferskynden ''Prospero'' fan Nyk de Vries, ''Joppe'' fan Hein Jaap Hilarides, ''Libben reach'' fan Greet Andringa, ''In Jikse libben'' fan Janneke Spoelstra en ''Paadwizer'' fan Eelkje Tuma.<ref>Fonds voor de Letteren, ''Jaarverslag 2009'', seksje Fryske literatuer.</ref> ===Dokumintêre literatuer en Hylke Speerstra=== In bysûndere posysje yn it Frysktalige proaza hat [[Hylke Speerstra]]. Hy kombinearret literêre ferteltechniken mei sjoernalistyk ûndersyk, ynterviews en mûnlinge skiednis. Syn wurk wurdt dêrom ek wol mei dokumintêre literatuer of ''nije sjoernalistyk'' yn ferbân brocht. In wichtich wurk is ''It wrede paradys'' (1999), basearre op de libbensferhalen fan Fryske emigranten yn ûnder oare Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika. It boek waard in grut ferkeapsúkses. De Nederlânske oersetting ''Het wrede paradijs'' ferskynde yn 2000 en berikte yn 2001 al in tsiende printinge.<ref>Uitgeverij Atlas Contact, "Hylke Speerstra – ''Oerpolder''", [https://www.atlascontact.nl/boek/oerpolder/ auteursynformaasje].</ref> Yn ''De Oerpolder'' (2006) stelde Speerstra it libben en de feroaringen yn in Fryske boeremienskip sintraal. Letter folgen ûnder oare ''It wrede paradys – It ferfolch'' (2010), ''De treastfûgel'' (2011; útwreide útjefte 2013) en ''Op klompen troch de dessa'' (2014). Yn dat lêste wurk sammele er de oantinkens fan Fryske militêren dy't nei de Twadde Wrâldkriich yn Nederlânsk-Ynje tsjinnen. Persoanlike oantinkens en gruttere histoaryske prosessen wurde yn sokke boeken mei-inoar ferbûn. Speerstra syn súkses lit tagelyk sjen dat der ek yn de ienentweintichste iuw in grut publyk bestean kin foar oarspronklik Frysktalich proaza, benammen as dat ferbûn is mei werkenbere persoanlike en histoaryske ûnderfiningen. ===Berne- en jeugdliteratuer=== [[Ofbyld:Lida Dykstra GdJ.jpg|thumb|[[Lida Dykstra]] is ferneamd yn berne- en jeugdliteratuer en wûn ferskate literatuerprizen.]] De groei fan de Fryske berne- en jeugdliteratuer, dy't yn de jierren tachtich en njoggentich begûn wie, sette nei 2000 troch. Skriuwers as [[Lida Dykstra]], [[Hanneke de Jong]], [[Akky van der Veer]] en [[Eppie Dam]] skreaune foar bern en jongerein. It oanbod waard tematysk en sjenremjittich breder, mei ûnder oare histoaryske romans, aventoereferhalen, poëzij en boeken foar jonge bern. De jeugdliteratuer hie ek in taalkundige funksje. Omdat it tal folwoeksenen dat út himsels Frysktalige boeken lêst beheind is, waarden skoallen, biblioteken en lêsbefoarderingsprojekten wichtige plakken dêr't bern mei skreaun Frysk yn oanrekking kamen. Fryske berneboeken waarden dêrtroch sawol as literatuer as yn it ramt fan taalpromoasje en taalûnderwiis brûkt. Guon Fryske jeugdboekskriuwers fûnen ek makliker as folwoeksen proazaskriuwers in publyk bûten Fryslân, ûnder oare troch Nederlânske oersettings en publikaasje by net-Fryske útjouwerijen. ===Literêre ynstitúsjes en nije poadia=== De tradisjonele literêre ynfrastruktuer feroare fierder. Tydskriften ferdwûnen, fusearren of ferhuzen foar in part nei it ynternet. Njonken ''Ensafh'' krigen kulturele tydskriften, websiden, blogs en letter sosjale media in rol yn de publikaasje en besprekking fan literatuer. Tagelyk waard it literêre optreden wichtiger. Festivals en oare kulturele manifestaasjes brochten Fryske auteurs yn kontakt mei skriuwers en publyk út oare taalgebieten. Poëzij koe dêr kombinearre wurde mei muzyk, byldzjende keunst, film en teäter. Dy ûntwikkeling wie benammen sichtber by dichters as Tsead Bruinja en Elmar Kuiper. Yn 2017 waard de funksje fan [[Dichter fan Fryslân]] ynsteld. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste dy't de funksje ferfolle. Nei him folgen [[Nyk de Vries]], [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]]. De Dichter fan Fryslân skriuwt gedichten nei oanlieding fan aktuele foarfallen en fungearret as ambassadeur fan de poëzij.<ref>Provinsje Fryslân, "Dichter fan Fryslân", [https://www.provincialeprijzen.frl/dichter-fan-fryslan ynformaasje en oersjoch].</ref> Eeltsje Hettinga krige yn 2021 foar syn wurk as Dichter fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> ===Nije generaasjes en feroarjende tema's=== [[Ofbyld:Arjan Hut Tresoar 25.jpg|thumb|left|[[Arjan Hut]] is in foaroansteand Frysk dichter fan syn generaasje, dy't him ek as stedsdichter fan Ljouwert en as [[Dichter fan Fryslân]] sterk foar de Fryske poëzij ynset hat.]] Yn de ienentweintichste iuw bleaune ferskillende generaasjes tagelyk aktyf. Njonken skriuwers dy't al foar 2000 debutearren, kamen nije stimmen nei foaren. De ûnderwerpen waarden likegoed breder. Migraasje, meartaligens, seksualiteit, identiteit, geastlike sûnens, klimaat en lânskip, de feroaring fan it plattelân en de posysje fan minderheidstalen koene likegoed ûnderwerp fan literatuer wêze as de tradisjonele tema's leafde, dea en oantinken. Ek de ferhâlding ta it Frysk sels feroare. Foar in part fan de skriuwers wie de kar foar it Frysk noch altyd ferbûn mei taalbehâld en Fryske identiteit, mar foar oaren wie it Frysk yn it foarste plak ien fan ferskate talen dêr't artistyk mei wurke wurde koe. Fryske, Nederlânske en soms oare talen waarden neist of trochinoar brûkt. Oersetting waard dêrmei net allinnich in middel om Fryske literatuer foar in oar publyk tagonklik te meitsjen, mar ek in ûnderdiel fan de literêre praktyk sels. Dat is ek sichtber by de Gysbert Japicxpriis. Yn de ienentweintichste iuw waard de priis takend oan hiel ferskillende auteurs en wurksoarten: fan de poëzij fan Tsjêbbe Hettinga, Abe de Vries, Anne Feddema, Jacobus Q. Smink, Eppie Dam, Eeltsje Hettinga en Elmar Kuiper oant de romans fan Willem Tjerkstra, Koos Tiemersma en Jetske Bilker en de oeuvres fan Josse de Haan, Durk van der Ploeg en Aggie van der Meer.<ref name="Gysbert"/> De hjoeddeistige Fryske literatuer kin dêrom noch minder as yn eardere perioaden as ien streaming omskreaun wurde. Karakteristyk binne krekt it neistinoar bestean fan generaasjes en sjenres, de groeiende meartaligens, de kombinaasje fan printe en digitale publikaasje en de tanimmende ferbining mei literêre en artistike netwurken bûten Fryslân. ==Literatuer== * {{Aut|Joke Corporaal}} - ''Salang't de beam bloeit. Koarte skiednis fan de Fryske literatuer'', Bornmeer/Tresoar, De Gordyk/Ljouwert, 2018. * {{Aut|Ph.H. Breuker, Babs Gezelle Meerburg, Jelle Krol, Bouke Oldenhof, Teake Oppewal, Tineke J. Steenmeijer-Wielenga, Jabik Veenbaas, Oebele Vries, Jant van der Weg-Laverman en Harmen Wind}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/ Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur]'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, ISBN 90-351-3017-0. * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Lyts hânboek fan de Fryske literatuer]'', Afûk, Ljouwert, twadde printinge, 1997, ISBN 90-70010-52-6. * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/ Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse]'', Laverman, Drachten, twadde printinge, 1957. * {{Aut|E. Howard Harris}} - ''The Literature of Friesland'', Van Gorcum, Assen, 1956. * {{Aut|Anne Wadman}} - ''Frieslands dichters. Bloemlezing uit Friese lyriek sinds 1880 met vertalingen in het Nederlands'', L.J.C. Boucher, De Haach, 1949. * {{Aut|Anne Wadman}} - ''Fryske fersleare'', Laverman, Drachten, 1953. * {{Aut|G.A. Wumkes}} - ''Paden fen Fryslân'', 4 dielen, A.J. Osinga, Boalsert, 1932–1943. ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] thv5yxef3hinn7t3vqr6ee53wagk442 1241063 1241061 2026-09-18T08:56:53Z Kening Aldgilles 167 1241063 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;" cellspacing="5" |- | colspan="2" | |- ! colspan="2" style="text-align: center; font-size: larger;" | Fryske Literatuerprizen |- | colspan="2" | |- | colspan="2" style="padding: 1em 0; text-align: center;" | |- | colspan="2" | |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Gysbert Japicxpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Dr. Obe Postmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Junior Rely]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rely Jorritsmapriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Rink van der Veldepriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Simke Kloostermanpriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Piter Jellespriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" | '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]''' |- style="vertical-align: top; text-align: center;" |- | colspan="2" | |} De '''Fryske literatuer''' omfiemet de literêre tradysje yn it [[Frysk]] en hat in skiednis dy't weromgiet nei de [[Iere Midsiuwen]]. De âldste oerlevere spoaren fan it skreaune Frysk binne koarte [[runen|runeynskripsjes]] út de 6e oant en mei de 9e iuw. Fan de [[Aldfrysk]]e perioade binne fan de 13e iuw ôf benammen rjochtsteksten en oarkonden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in juridyske funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, leginden en ferhalen oer de [[Fryske Frijheid]]. Nei't it Frysk yn de 16e iuw syn posysje as bestjoers- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, bleau de taal yn literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan [[Gysbert Japiks]] (1603–1666), dy't sjen liet dat it Frysk brûkt wurde koe foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de 19e iuw krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] in nije ympuls. Skriuwers as de [[bruorren Halbertsma]], [[Harmen Sytstra]] en letter [[Waling Dykstra]] droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. Yn de 20e iuw waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen tydskriften, útjouwerijen, skriuwersorganisaasjes en literatuerprizen. De oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] yn 1915 betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de [[Twadde Wrâldkriich]] mear klam kaam te lizzen op de artistike autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan modernisme en eksperiminteel proaza oant psychologyske romans, populêre literatuer en berne- en jeugdliteratuer. De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet poëzij, proaza, toaniel en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn boekfoarm as digitaal publisearre. Meartaligens, oersetting en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De [[Gysbert Japicxpriis]], dy't sûnt 1947 troch de provinsje Fryslân útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk. ==Definysje== De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk: *Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis. *Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). ==Yndieling== De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).<ref>{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008</ref> ==Fryske runen== Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.<ref name="Looijenga">Tineke Looijenga, ''Texts & Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: "Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700". [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.<ref name="Looijenga"/> Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.<ref name="Looijenga"/> It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten. In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as "boadskipper fan Eda".<ref name="Looijenga"/> Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen. [[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]]]] Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.<ref name="Looijenga"/> It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting "Branning, bûch foar dit stêfke" sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan. Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.<ref name="Looijenga"/> Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.<ref>Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen. Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.<ref>Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten. ==Aldfryske literatuer (1100–1550)== De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.<ref name="Zolang-Aldfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: "Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: "Aldfryske literatuer".</ref> [[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek]] De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> [[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|thumb|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]] Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/><ref>Dennis Schouten, "'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht", ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].</ref> It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.<ref name="Zolang-Aldfrysk"/> Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn. ==Renêssânse en Barok (1550–1700)== Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw. Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.<ref name="Zolang-Midfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.<ref>Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik "Instrumenten van cultuur", paragraaf "Het Fries". [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden. [[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666)]] De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas. Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype. De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]]. ==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)== Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.<ref name="Zolang-Midfrysk">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: "Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> [[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|Fryske Rymlerye fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]] In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.<ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: "It Midfryske tiidrek". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.<ref name="Zolang-Midfrysk"/><ref name="DykstraOldenhof-Midfrysk"/> Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.<ref>J.H. Halbertsma, "Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts", ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.</ref> Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.<ref>O. Vries, "Eelke Meinerts (1732–1810)", ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.</ref> Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe. [[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826)]] In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.<ref name="Zolang-Midfrysk"/> Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk. It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie. ==Romantyk (1800 - 1870)== [[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|thumb|[[Winterjûnenocht]]]] Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.<ref name="Zolang-19e">Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: "Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.<ref>Ph.H. Breuker, "Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840", yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.<ref name="Feitsma1986">A. Feitsma, "De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw", ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="Zolang-19e"/> In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.<ref name="Feitsma1986"/> Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.<ref>A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].<ref name="Feitsma1979">A. Feitsma, "Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie", ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.<ref name="Zolang-19e"/><ref name="Feitsma1986"/> Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.<ref name="Zolang-19e"/> De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.<ref name="Feitsma1986"/> De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.<ref name="Feitsma1986"/> Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.<ref name="Zolang-19e"/> ==Realisme en Naturalisme (1870–1918)== Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.<ref name="DykstraOldenhof-19e">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: "It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|200px|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]] [[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it "fotografearjen" fan it Fryske libben mei wurden.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer. [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto "Ut it libben, nei it libben, foar it libben", jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen. [[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|200px|[[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]] By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.<ref name="DykstraOldenhof-19e"/> In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.<ref name="FeitsmaKlassiken">Trinus Riemersma, "Oer skriuwer, boek en útjeften", yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de "neakene wêzenlikheid (it realisme)" op de foargrûn stean moast.<ref>S.K. Feitsma, "Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd", ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.<ref name="FeitsmaKlassiken"/> De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, "Utjeften". [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer. Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede. ==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)== [[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]] It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.<ref name="DykstraOldenhof20">Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Jongfryske Mienskip=== De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.<ref name="PiebengaJong">Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: "De Jongfryske tiid". [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996). In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.<ref name="PiebengaJong"/> De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.<ref name="DykstraOldenhof20"/> De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===Poëzij yn it ynterbellum=== De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ===De ûntwikkeling fan de Fryske roman=== [[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]] Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.<ref>Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].</ref> De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza. Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.<ref>DBNL, "Simke Kloosterman". [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].</ref> In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade. [[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.<ref>Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].</ref> It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.<ref name="DykstraOldenhof20"/> [[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme. ===In folwoeksener literêr bestel=== Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke. De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.<ref name="DykstraOldenhof20"/> ==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)== De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.<ref name="Zolang1940">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: "In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===Literatuer ûnder de besetting=== Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.<ref name="Zolang1940"/> [[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|200px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]] De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.<ref name="Zolang1940"/> Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.<ref name="Zolang1940"/> Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.<ref>D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].</ref> [[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.<ref>G. Stuiveling, "Fedde Schurer", ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===De Fryske Bibel=== Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.<ref name="SchaafBibel">Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik "Bisetting en bifrijing". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.<ref name="SchaafBibel"/> De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber. ===Tydskriften en yllegale literatuer=== De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen. [[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|200px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en lieten'' publisearre.]] In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.<ref>Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik "De ein fan de mythe". [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset. ===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer=== De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.<ref name="Zolang-1945">Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: "De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig". [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige. ==De bining ferbrutsen (1945–1970)== Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.<ref name="Zolang-1945"/> ===Literatuer en Fryske Beweging=== [[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]].]] In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.<ref name="Zolang-1945"/> Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.<ref name="Zolang-1945"/> Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.<ref name="Zolang-1945"/> [[Ofbyld:ObePostma.jpg|thumb|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]] It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="Zolang-1945"/> ===''De Tsjerne'' en literêre krityk=== ''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.<ref name="Zolang-1945"/> Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper. Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.<ref name="Zolang-1945"/> ===Poëzij nei 1945=== Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.<ref name="Zolang-1945"/> Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer. ===De eksperimintelen en ''Quatrebras''=== Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.<ref name="Zolang-1945"/> Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij. De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn "âld" en "nij" suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.<ref name="Zolang-1945"/> ===Fernijing fan it proaza=== Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.<ref name="Zolang-1945"/> [[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]] In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.<ref name="Zolang-1945"/> De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.<ref name="Zolang-1945"/> ===Taboetrochbrekkend proaza=== Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes. [[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]] Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Zolang-1945"/> De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme. ===Populêre literatuer en Rink van der Velde=== De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken "literatuer" en "lektuer" dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.<ref name="Zolang-1945"/> [[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.<ref name="Zolang-1945"/> Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.<ref name="Zolang-1945"/> ===Nije media en poëzij foar in breed publyk=== Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen. It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean. Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.<ref>Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: "It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu". [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].</ref> De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken "hege" literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre. ===In nij literêr-kultureel fjild=== Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.<ref name="Zolang-1945"/> ''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.<ref name="Zolang-1945"/> Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen. ==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)== Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.<ref name="ZolangProaza">Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref><ref name="ZolangPoezij">Jelle Krol, "De bezem door de verzen. De poëzie na 1967", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].</ref> ===In nij literêr bestel=== ''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.<ref name="ZolangPoezij"/> De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.<ref name="ZolangProaza"/> It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.<ref name="ZolangPoezij"/> Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat=== De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de "ivoaren toer" komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.<ref name="ZolangPoezij"/> Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].<ref name="ZolangPoezij"/> Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.<ref name="ZolangPoezij"/> Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza=== By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]] [[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.<ref name="ZolangProaza"/> Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.<ref name="ZolangProaza"/> ===De psychologyske roman=== Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.<ref name="ZolangProaza"/> Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in "tradisjonele" psychologyske roman en in "moderne" eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike skriuwers en emansipaasje=== De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.<ref name="ZolangProaza"/> ===Populêre, histoaryske en oare literatuer=== [[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|300px|Fryske skriuwers yn 1973. Fan links nei rjochts [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]] De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.<ref name="ZolangProaza"/> Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].<ref name="ZolangProaza"/> In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik. Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen. ==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)== Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken "tradisjoneel" en "eksperiminteel" út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.<ref name="ZolangProaza"/> ===In pluralistysk literêr fjild=== ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.<ref name="ZolangPoezij"/> It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel. De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.<ref name="ZolangProaza"/> ===Froulike stimmen=== Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.<ref name="ZolangProaza"/> [[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.<ref name="ZolangProaza"/> [[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.<ref name="ZolangProaza"/> De feroaring betsjutte net dat der ien "frouljusliteratuer" ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde. ===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga=== [[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|250px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]] Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.<ref name="ZolangPoezij"/> [[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]] Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.<ref name="ZolangPoezij"/> ===Proaza tusken tradysje en eksperimint=== Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.<ref name="ZolangProaza"/> Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke. Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta. ===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk=== Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.<ref name="ZolangProaza"/> [[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb||[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan]] Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.<ref name="ZolangProaza"/> Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen. ===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen=== De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).<ref name="ZolangProaza"/> Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden. [[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn. ===De groei fan de jeugdliteratuer=== Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.<ref>Jant van der Weg-Laverman, "Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].</ref> Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje. ===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân=== Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.<ref name="ZolangPoezij"/> De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde. Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw. ==Hjoeddeistige Fryske literatuer (2000–hjoed)== [[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|[[Tsead Bruinja]], ien fan de Fryske dichters dy't nei 2000 ek bûten Fryslân bekendheid krigen.]] Om 2000 hinne kaam de Fryske literatuer yn in nije faze. De ûntwikkeling nei in pluralistysk literêr fjild, dy't yn de lêste desennia fan de tweintichste iuw begûn wie, sette troch. Der wie net langer ien dominante literêre streaming. Ferskillende generaasjes, sjenres en literêre opfettings bestiene neistinoar. Tagelyk feroare de ynfrastruktuer dêr't literatuer yn makke en ferspraat waard. Ynternet, digitale publikaasjes, literêre festivals en optredens waarden wichtiger, wylst oersettings en twatalige publikaasjes de grinzen tusken de Fryske en Europeeske literêre wrâld minder skerp makken. ===Poëzij, poadium en meartaligens=== In ûntwikkeling dy't al yn de jierren njoggentich sichtber wurden wie, wie it tanimmende belang fan de foardracht. [[Tsjêbbe Hettinga]] hie dêr in wichtige rol yn. Syn optreden op de Frankfurter Buchmesse yn 1993 waard folge troch mear optredens op ynternasjonale poëzypoadia. Syn ritmyske en muzikale foardracht makke it mooglik dat syn poëzij ek in publyk berikte dat it Frysk net of mar beheind ferstie. Yn 2001 krige er de [[Gysbert Japicxpriis]] foar ''Fan oer see en fierder''.<ref name="Gysbert">Provinsje Fryslân, "Gysbert Japicxpriis", [https://www.fryslan.frl/gysbert-japicxpriis0 oersjoch fan priiswinners].</ref> [[Ofbyld:Albertina Soepboer 52.jpg|thumb|250px|[[Albertina Soepboer]] wûn fjouwer kear de [[Rely Jorritsmapriis]].]] Foar in jongere generaasje dichters waard it optreden foar publyk in gewoan ûnderdiel fan it dichterskip. [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Arjan Hut]], [[Elmar Kuiper]], [[Abe de Vries (dichter)|Abe de Vries]] en letter ûnder oaren [[Sigrid Kingma]] presintearren harren wurk yn bondels, tydskriften, op ynternet en op literêre poadia. Net allegear hearden se ta deselde streaming: persoanlike lyryk, lânskipspoëzij, engaazjemint, eksperimint, sprektaligens en foarmbewustwêzen kamen neistinoar foar. Benammen Tsead Bruinja waard in foarbyld fan de tanimmende wikselwurking tusken de Fryske en Nederlânske literatuer. Syn Frysktalige bondel ''De wizers yn it read'' ferskynde yn 2000. Dêrnei publisearre er sawol yn it Frysk as it Nederlânsk en ûntjoech er him ek as poadiumdichter, blomlêzer en organisator fan literêre manifestaasjes. Fan 2019 oant 2021 wie er [[Dichter des Vaderlands]].<ref>Koninklijke Bibliotheek, "Tsead Bruinja", [https://collecties.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-des-vaderlands/tsead-bruinja biografy].</ref> Ek [[Elmar Kuiper]] kombinearre poëzij mei performance en oare keunstfoarmen. Hy debutearre mei de Frysktalige bondel ''Hertbyt'' (2004) en trede ûnder oare as performer op. Yn 2025 krige er de Gysbert Japicxpriis foar de dichtbondel ''Ferlosboartsje''.<ref name="Gysbert"/> De kombinaasje fan talen waard hieltyd gewoaner. Dichters publisearren Fryske gedichten neist Nederlânske oersettings of skreaune sels yn beide talen. Dêrmei waard de Fryske literatuer net needsaaklik minder Frysktalich, mar wol sterker ferbûn mei oare literêre sirkwys. ===Ynternet en digitale literatuer=== Om de iuwwiksel hinne krige it ynternet in hieltyd gruttere rol. Skriuwers koene gedichten, ferhalen, kollums en literêre diskusjes publisearje sûnder ôfhinklik te wêzen fan in printe tydskrift. Websiden en letter weblogs en sosjale media waarden nije plakken foar literêre publikaasje en diskusje. In wichtich ier digitaal literêr poadium wie ''Farsk''. It ferskynde geregeld op ynternet en kombinearre digitale publikaasje mei printe útjeften. It publisearre poëzij, proaza, resinsjes, ynterviews en oersettings. Yn 2008 kamen de redaksjes fan ''Farsk'' en it literêre tydskrift ''[[Hjir]]'' byinoar; yn 2009 gie dêr it literêre tydskrift ''[[Ensafh]]'' út fuort. ''Ensafh'' kombinearre in printe tydskrift mei publikaasje op ynternet.<ref>''Ensafh'', [https://www.ensafh.nl/ Frysk literêr tydskrift].</ref> [[Ofbyld:Tiemersma, Koos neutraal foto Niels Westra Tresoar 28-05-2015.jpg|thumb|left|[[Koos Tiemersma]] yn 2015, it jier dat er de [[Gysbert Japicxpriis]] krige foar de roman ''Einum''.]] Ek de útjeftefoarm fan boeken feroare. In opfallend foarbyld is [[Koos Tiemersma]]. Syn roman ''Einum'' ferskynde earst as e-boek. Yn 2015 krige Tiemersma dêr de Gysbert Japicxpriis foar. It wie in opfallend momint, omdat in literêre haadpriis takend waard oan in roman dy't op dat stuit net as printe boek te krijen wie.<ref name="Gysbert"/> Digitalisearring hie ek betsjutting foar it literêre erfgoed. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) lei him ta op it beskikber meitsjen fan Frysktalige literatuer en Fryske oersettings. Dêrûnder wiene oersettings fan klassike Europeeske wurken troch ûnder oaren [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], P.W. Brouwer en [[Eric Hoekstra]]. Sa waarden ûnder mear teksten fan Erasmus, Shakespeare, Nietzsche, Dante en midsiuwske literatuer yn it Frysk beskikber makke. ===Proaza: âlde en nije generaasjes=== Yn it proaza bleau it pluralisme fan de jierren njoggentich bestean. Aldere skriuwers bleaune publisearjen, wylst in nije generaasje nei foaren kaam. [[Durk van der Ploeg]] boude yn de ienentweintichste iuw fierder oan syn grutte oeuvre fan psychologyske en histoaryske romans. Yn 2011 waard syn hiele oeuvre bekroand mei de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> [[Ofbyld:JetskeBilker2023.jpg|thumb|[[Jetske Bilker]] heart ta de foaroansteande Fryske proazaskriuwers fan har generaasje en waard yn 2023 bekroand mei de [[Gysbert Japicxpriis]].]] Ek [[Jetske Bilker]], dy't al yn de jierren tachtich debutearre hie, bleau in wichtige proazaskriuwer. Yn 2023 krige se de Gysbert Japicxpriis foar ''Spegel en sonde''.<ref name="Gysbert"/> Oare skriuwers sochten nei nije foarmen en ûnderwerpen. [[Marga Claus]] debutearre yn 2000 mei ''Oxzana, ferhaal fan in flechtling''. It boek is basearre op it libbensferhaal fan in Oekraynske frou dy't fia Afganistan as flechtling yn Nederlân bedarret. Ek ''De heit fan Serafyn'' (2003) hat in dokumintêre basis. Yn har wurk kombinearret Claus literêre ferteltechniken mei ûndersyk en libbensferhalen.<ref>Jabik Veenbaas, "Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig", yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].</ref> [[Nyk de Vries]] ûntjoech in eigen foarm fan koart, faak autobiografysk en absurdistysk proaza. [[Hein Jaap Hilarides]] kombinearre yn syn wurk literatuer mei muzyk en de meartalige kultuer fan Fryslân. Ek [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]] hearden ta de skriuwers dy't yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw mei nij proaza nei foaren kamen. Om nije Frysktalige proazaskriuwers te stimulearjen waard it projekt ''Fryske Modernen'' opset. Skriuwers krigen dêrby begelieding en finansjele stipe om in literêr projekt út te wurkjen. Yn de rige ferskynden ''Prospero'' fan Nyk de Vries, ''Joppe'' fan Hein Jaap Hilarides, ''Libben reach'' fan Greet Andringa, ''In Jikse libben'' fan Janneke Spoelstra en ''Paadwizer'' fan Eelkje Tuma.<ref>Fonds voor de Letteren, ''Jaarverslag 2009'', seksje Fryske literatuer.</ref> ===Dokumintêre literatuer en Hylke Speerstra=== In bysûndere posysje yn it Frysktalige proaza hat [[Hylke Speerstra]]. Hy kombinearret literêre ferteltechniken mei sjoernalistyk ûndersyk, ynterviews en mûnlinge skiednis. Syn wurk wurdt dêrom ek wol mei dokumintêre literatuer of ''nije sjoernalistyk'' yn ferbân brocht. In wichtich wurk is ''It wrede paradys'' (1999), basearre op de libbensferhalen fan Fryske emigranten yn ûnder oare Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika. It boek waard in grut ferkeapsúkses. De Nederlânske oersetting ''Het wrede paradijs'' ferskynde yn 2000 en berikte yn 2001 al in tsiende printinge.<ref>Uitgeverij Atlas Contact, "Hylke Speerstra – ''Oerpolder''", [https://www.atlascontact.nl/boek/oerpolder/ auteursynformaasje].</ref> Yn ''De Oerpolder'' (2006) stelde Speerstra it libben en de feroaringen yn in Fryske boeremienskip sintraal. Letter folgen ûnder oare ''It wrede paradys – It ferfolch'' (2010), ''De treastfûgel'' (2011; útwreide útjefte 2013) en ''Op klompen troch de dessa'' (2014). Yn dat lêste wurk sammele er de oantinkens fan Fryske militêren dy't nei de Twadde Wrâldkriich yn Nederlânsk-Ynje tsjinnen. Persoanlike oantinkens en gruttere histoaryske prosessen wurde yn sokke boeken mei-inoar ferbûn. Speerstra syn súkses lit tagelyk sjen dat der ek yn de ienentweintichste iuw in grut publyk bestean kin foar oarspronklik Frysktalich proaza, benammen as dat ferbûn is mei werkenbere persoanlike en histoaryske ûnderfiningen. ===Berne- en jeugdliteratuer=== [[Ofbyld:Lida Dykstra GdJ.jpg|thumb|[[Lida Dykstra]] is ferneamd yn berne- en jeugdliteratuer en wûn ferskate literatuerprizen.]] De groei fan de Fryske berne- en jeugdliteratuer, dy't yn de jierren tachtich en njoggentich begûn wie, sette nei 2000 troch. Skriuwers as [[Lida Dykstra]], [[Hanneke de Jong]], [[Akky van der Veer]] en [[Eppie Dam]] skreaune foar bern en jongerein. It oanbod waard tematysk en sjenremjittich breder, mei ûnder oare histoaryske romans, aventoereferhalen, poëzij en boeken foar jonge bern. De jeugdliteratuer hie ek in taalkundige funksje. Omdat it tal folwoeksenen dat út himsels Frysktalige boeken lêst beheind is, waarden skoallen, biblioteken en lêsbefoarderingsprojekten wichtige plakken dêr't bern mei skreaun Frysk yn oanrekking kamen. Fryske berneboeken waarden dêrtroch sawol as literatuer as yn it ramt fan taalpromoasje en taalûnderwiis brûkt. Guon Fryske jeugdboekskriuwers fûnen ek makliker as folwoeksen proazaskriuwers in publyk bûten Fryslân, ûnder oare troch Nederlânske oersettings en publikaasje by net-Fryske útjouwerijen. ===Literêre ynstitúsjes en nije poadia=== De tradisjonele literêre ynfrastruktuer feroare fierder. Tydskriften ferdwûnen, fusearren of ferhuzen foar in part nei it ynternet. Njonken ''Ensafh'' krigen kulturele tydskriften, websiden, blogs en letter sosjale media in rol yn de publikaasje en besprekking fan literatuer. Tagelyk waard it literêre optreden wichtiger. Festivals en oare kulturele manifestaasjes brochten Fryske auteurs yn kontakt mei skriuwers en publyk út oare taalgebieten. Poëzij koe dêr kombinearre wurde mei muzyk, byldzjende keunst, film en teäter. Dy ûntwikkeling wie benammen sichtber by dichters as Tsead Bruinja en Elmar Kuiper. Yn 2017 waard de funksje fan [[Dichter fan Fryslân]] ynsteld. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste dy't de funksje ferfolle. Nei him folgen [[Nyk de Vries]], [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]]. De Dichter fan Fryslân skriuwt gedichten nei oanlieding fan aktuele foarfallen en fungearret as ambassadeur fan de poëzij.<ref>Provinsje Fryslân, "Dichter fan Fryslân", [https://www.provincialeprijzen.frl/dichter-fan-fryslan ynformaasje en oersjoch].</ref> Eeltsje Hettinga krige yn 2021 foar syn wurk as Dichter fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis.<ref name="Gysbert"/> ===Nije generaasjes en feroarjende tema's=== [[Ofbyld:Arjan Hut Tresoar 25.jpg|thumb|left|[[Arjan Hut]] is in foaroansteand Frysk dichter fan syn generaasje, dy't him ek as stedsdichter fan Ljouwert en as [[Dichter fan Fryslân]] sterk foar de Fryske poëzij ynset hat.]] Yn de ienentweintichste iuw bleaune ferskillende generaasjes tagelyk aktyf. Njonken skriuwers dy't al foar 2000 debutearren, kamen nije stimmen nei foaren. De ûnderwerpen waarden likegoed breder. Migraasje, meartaligens, seksualiteit, identiteit, geastlike sûnens, klimaat en lânskip, de feroaring fan it plattelân en de posysje fan minderheidstalen koene likegoed ûnderwerp fan literatuer wêze as de tradisjonele tema's leafde, dea en oantinken. Ek de ferhâlding ta it Frysk sels feroare. Foar in part fan de skriuwers wie de kar foar it Frysk noch altyd ferbûn mei taalbehâld en Fryske identiteit, mar foar oaren wie it Frysk yn it foarste plak ien fan ferskate talen dêr't artistyk mei wurke wurde koe. Fryske, Nederlânske en soms oare talen waarden neist of trochinoar brûkt. Oersetting waard dêrmei net allinnich in middel om Fryske literatuer foar in oar publyk tagonklik te meitsjen, mar ek in ûnderdiel fan de literêre praktyk sels. Dat is ek sichtber by de Gysbert Japicxpriis. Yn de ienentweintichste iuw waard de priis takend oan hiel ferskillende auteurs en wurksoarten: fan de poëzij fan Tsjêbbe Hettinga, Abe de Vries, Anne Feddema, Jacobus Q. Smink, Eppie Dam, Eeltsje Hettinga en Elmar Kuiper oant de romans fan Willem Tjerkstra, Koos Tiemersma en Jetske Bilker en de oeuvres fan Josse de Haan, Durk van der Ploeg en Aggie van der Meer.<ref name="Gysbert"/> De hjoeddeistige Fryske literatuer kin dêrom noch minder as yn eardere perioaden as ien streaming omskreaun wurde. Karakteristyk binne krekt it neistinoar bestean fan generaasjes en sjenres, de groeiende meartaligens, de kombinaasje fan printe en digitale publikaasje en de tanimmende ferbining mei literêre en artistike netwurken bûten Fryslân. ==Literatuer== * {{Aut|Joke Corporaal}} - ''Salang't de beam bloeit. Koarte skiednis fan de Fryske literatuer'', Bornmeer/Tresoar, De Gordyk/Ljouwert, 2018. * {{Aut|Ph.H. Breuker, Babs Gezelle Meerburg, Jelle Krol, Bouke Oldenhof, Teake Oppewal, Tineke J. Steenmeijer-Wielenga, Jabik Veenbaas, Oebele Vries, Jant van der Weg-Laverman en Harmen Wind}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/ Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur]'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, ISBN 90-351-3017-0. * {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Lyts hânboek fan de Fryske literatuer]'', Afûk, Ljouwert, twadde printinge, 1997, ISBN 90-70010-52-6. * {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/ Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse]'', Laverman, Drachten, twadde printinge, 1957. * {{Aut|E. Howard Harris}} - ''The Literature of Friesland'', Van Gorcum, Assen, 1956. * {{Aut|Anne Wadman}} - ''Frieslands dichters. Bloemlezing uit Friese lyriek sinds 1880 met vertalingen in het Nederlands'', L.J.C. Boucher, De Haach, 1949. * {{Aut|Anne Wadman}} - ''Fryske fersleare'', Laverman, Drachten, 1953. * {{Aut|G.A. Wumkes}} - ''Paden fen Fryslân'', 4 dielen, A.J. Osinga, Boalsert, 1932–1943. ==Sjoch ek== * [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]] * [[Midfryske literatuer]] * [[Nijfryske literatuer]] * [[Sirkwy (Tresoar)]] == Keppeling om utens == *[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis') *[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] *[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&printsec=frontcover&dq=handbuch+des+friesischen&hl=de&ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist|3}} }} [[Kategory:Frysktalige literatuer| ]] [[Kategory:Literatuer nei taal]] 4s659ysp4z20diifhbk5kp904w1cv1d 0 3147 1241006 1215114 2026-09-17T14:56:20Z Drewes 2754 plaatsje grutter 1241006 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = Eise Eisinga troch Willem Bartels.jpg | ôfbyldingstekst = Eise Eisinga troch [[Willem Bartel van der Kooi]], 1827 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[21 febrewaris]] [[1744]] | berteplak = [[Dronryp]] | stoarn = [[27 augustus]] [[1828]] (84 jier) | stjerplak = [[Frjentsjer]] | etnisiteit = {{FRLetn}} | berop/amt = [[wolkjimmer]] | aktyf as = amateur-astronoom | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = Eise Eisingaplanetarium | prizen = | webside = }} '''Eise Eisinga''' ([[Dronryp]], [[21 febrewaris]] [[1744]] - [[Frjentsjer]], [[27 augustus]] [[1828]]) wie in [[wolkjimmer]], amateur [[astronoom]] en skepper fan it planetarium yn Frjentsjer. Njonken dat hat er noch ferskate funksjes yn Frjentsjer hân. == Libbensrin == Eisinga waard berne as de soan fan in wolkjimmer. Hoewol't er heechbejeftige wie, mocht er net nei it [[gymnasium]]. Hy krige ûnderwiis fan syn heit, dy't in soad niget hie oan [[wiskunde]] en [[stjerrekunde]]. Doe't [[Wytze Foppes Dongjuma]] in wichtige astronomyske waarnimming die, wie er dêrby oanwêzich. Op syn fyftsjinde joech er sels in wiskundeboek út fan goed 650 siden. Op syn sechtjinde joech er in boek út oer de grûnslaggen fan de [[astronomy]]. Ek syn broer Stephanus Jeltes wie ynteresseare yn wis- en [[stjerrekunde]]. [[Ofbyld:Franeker, Planetarium.jpg|thumb|left|It [[Eise Eisinga Planetarium]] yn [[Frjentsjer]].]] Eisinga waard [[wolkjimmer]]. Lang waard tocht dat er mar in frij [[earmoede|earme]] [[ambachtsman]] wie, mar yn [[2018]] kaam troch ûndersyk fan 'e [[histoarisy]] [[Arjen Dijkstra]] en [[Samuel Gessner]] oan it ljocht dat er tsientallen [[froulju]] oan it wurk hie en syn produkt net inkeld ferkocht foar de Fryske merk, mar ek [[eksport]]earre nei de [[Feriene Steaten]].<ref>{{Aut|Vogelzang, Elizabeth}}, ''"Arme" wolkammer Eise Eisinga blijkt internationaal zakenman'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 5 novimber 2018, s. 2.</ref> Hy bekwaamde him yn de tiid dy't er oer hie troch [[autodidakt|selsstúdzje]] oan de [[Frjentsjerter Akadeemje]] yn de wiskunde en de astronomy. Troch heechlearaar en fysikus [[Jean Henri van Swinden|J. H. van Swinden]], in patriot waard er stipe. Eizinga ferdjippe him yn [[sinnewizer]]s, en publisearre in boek mei tekeningen fan sa'n 150 sinnewizers. Op 24-jierrige leeftyd boaske er mei Pietje Jacobs, dêr't hy twa soannen mei krige. === Polityk === Eisinga wie [[patriotten|patriot]] en krige in konflikt mei de fan de prins oertsjûge skutterij, dat hy moast yn [[1787]] flechtsje. Hy gie nei [[Dútslân]], mar doe't er hearde dat syn wiif stoarn wie en der beslach op syn hûs lein wie, fêstige er him as wolkjimmer yn [[Fisfliet]]. Yn [[1791]] waard er dochs noch oppakt en foar fiif jier út Fryslân ferballe. Hy wertroude mei Trijntje Eelkes Sickema út Fisfliet en kaam earst nei de omkearing fan [[1795]] werom yn Frjentsjer. [[File:Planetarium Eise Eisinga in Franeker.jpg|right|200px|thumb|Het planetarium]] [[File:Eise Eisinga.JPG|right|200px|thumb|It Eise Eisinga-monumint yn Frjentsjer.]] [[File:Eise Eisinga stânbyld Dronryp.JPG|right|200px|thumb|It boarstbyld fan Eise Eisinga yn Dronryp.]] Hy waard lid fan it Frysk Provinsjaal Bestjoer yn de [[Bataafske Republyk]] en advisearre in oantal kommisjes, û.o. om twa rjochters ôf te setten nei it [[Kollumer Oproer]]. Eisinga waard bûtengewoan heechlearaar oan it [[Frjentsjer Akadeemje]], oant dy yn 1811 op lêst fan [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] sletten waard. Hy waard beneamd as broeder fan de Oarde fan de Nederlânske Liuw, In ûnderskieding dêr't ek in lyts ynkomen oan ferbûn wie. Eisinga ferstoar op 84 jierrige leeftyd en hat in testamint neilitten dêr't er de wurking fan syn planetarium yn beskreau. == Planetarium == Doe't op [[8 maaie]] [[1774]] [[Merkurius (planeet)|Merkurius]], [[Fenus (planeet)|Fenus]], [[Mars(planeet)|Mars]], [[Jupiter (planeet)|Jupiter]] en de [[Moanne (himellichem)|Moanne]] gearkamen, skreau de [[Ljouwerter Krante]] oer in boekje dat foarsei dat dy gearstân de ein fan de wrâld wêze soe. Dêr kaam panyk fan, dat Eisinga woe de lju fan Frjentsjer sjen litte wat krekt in gearstân fan planeten wie. Hy begûn de bou fan in planetarium yn syn hûs. It planetarium waard sa grut dat Eisinga it yn syn hûs ynboude. Yn [[1781]] wie er ree mei de bou. Sûnt dy tiid jout it planetarium de stân fan de planeten oan. It hûs waard yn [[1826]], foar syn dea, kocht troch it ryk, en is no it [[Eise Eisinga Planetarium]]. It planetarium rint hieltiid noch. == Neitins == Eise Eisinga is as ien fan de 50 tema's opnommen yn de [[Kanon fan de Nederlânske skiednis]] fan de kommisje-[[Frits van Oostrom|Van Oostrom]]. Teffens is er opnommen yn de [[Kanon fan de Fryske skiednis]] en yn Frjentsjer stiet in monumint ta syn neitins. De skriuwer [[Piter Terpstra]] hat in roman oer it libben fan Eise Eisinga skreaun mei de titel ''Wolken en stjerren'' en [[Willem Bartel van der Kooi]] hat syn portret skildere. == Grêfstien == Eise Eisinga waard yn 1744 berne en yn 1828 is er in pear hûndert meter fierderop begroeven op it begraafplak fan [[d'Alde Wite]] yn it doarp. En sûnt lûkt syn grêf in soad besikers nei it doarp. Mar dy kamen bytiden mei klachten. En sadwaande gie it doarp op syk nei jild foar in opknapbeurt. En mei tank oan inkelde fûnsen koe al gau restaurateur Hindrik Heerschop út [[Ysbrechtum]] oan de slach. Hy hat de stien, en benammen de tekst op de stien, flink ûnder hannen naam.Op syn grêfstien stiet in harsenkreaker oer wannear't syn heit stoar en hoe âld oft er doe wie: syn stjerjier plus syn leeftiid doe't er stoar is 1854. En in kwart fan dy leeftiid fermannichfâldige mei syn stjerjier is 31120. [[File:Clockwork Planetarium Eise Eisinga.webm|thumbnail|left|540px|thumbtime=30|alt=Clockwork in action]] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- * [http://www.planetarium-friesland.nl Webstee fan it Eise Eisinga Planetarium] * [http://www.11en30.nu/global/fri/Artikel/33/ Eise Eisinga yn de kanon fan de Fryske skiednis] * {{EvF|Eisinga, Eise}} }} {{DEFAULTSORT:Eisinga, Eise}} [[Kategory:Frysk wolkjimmer]] [[Kategory:Frysk astronoom]] [[Kategory:Frysk wiskundige]] [[Kategory:Frysk ynstrumintmakker]] [[Kategory:Frysk heechlearaar]] [[Kategory:Heechlearaar oan de Universiteit fan Frjentsjer]] [[Kategory:Frysk politikus]] [[Kategory:Patriot]] [[Kategory:Lid fan de Steaten fan Fryslân]] [[Kategory:Frysk balling]] [[Kategory:Persoan berne yn Dronryp]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Frjentsjer]] [[Kategory:Fisfliet]] [[Kategory:Persoan berne yn 1744]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1828]] fy8w4ctnopqrw7db9vkzf9vj3m7daed 0 6875 1241051 1240672 2026-09-18T08:41:58Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241051 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - Arnhim 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - Haarlim, [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - It Hearrenfean [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – Hoarn [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] 1997), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] 1961), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]) sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] 1985), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] dl8759xkwve0uuyhqug0ygxdjdozaog 1241052 1241051 2026-09-18T08:43:27Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241052 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - [[Arnhim]] 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - [[Haarlim]], [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - It Hearrenfean [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – [[Hoarn]] [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] 1997), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[Amstelfean]], [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] 1961), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]) sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] 1985), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] 30sx2jq87yw4rjhcr1xvvt85v32kdya 1241053 1241052 2026-09-18T08:44:29Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241053 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - [[Arnhim]] 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - [[Haarlim]], [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - It Hearrenfean [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]], [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] 1997), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[Amstelfean]], [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] 1961), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]) sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] 1985), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] qn3qf8g0ehnor015d95vwtrffdd5cf9 1241054 1241053 2026-09-18T08:46:02Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241054 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - [[Arnhim]] 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - [[Haarlim]], [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - It Hearrenfean [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]], [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] 1997), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[Amstelfean]], [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] 1961), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]), sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] [[1985]]), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] pi4gz2xk0k4kwwyus82tjaqpf647ito 1241055 1241054 2026-09-18T08:46:41Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241055 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - [[Arnhim]] 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - [[Haarlim]], [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - It Hearrenfean [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]], [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] 1997), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[Amstelfean]], [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] [[1961]]), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]), sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] [[1985]]), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] fknpywxyspyyjz5k2xsgjgzsekmuy11 1241057 1241055 2026-09-18T08:48:15Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241057 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - [[Arnhim]] 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - [[Haarlim]], [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - [[It Hearrenfean]], [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]], [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] 1997), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[Amstelfean]], [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] [[1961]]), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]), sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] [[1985]]), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] cneqnn2m8j2x4opdnsglio91gkd5fig 1241058 1241057 2026-09-18T08:48:59Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241058 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - [[Arnhim]] 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - [[Haarlim]], [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]], [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] 1997), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[Amstelfean]], [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] [[1961]]), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]), sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] [[1985]]), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] efxa464ijm28xapdqg04izf8ex0u132 1241059 1241058 2026-09-18T08:50:10Z ~2026-36282-49 59835 /* Berne yn Drachten */ 1241059 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks stêd | namme = | ôfbylding = Het Carillon in Drachten aan het einde van de nieuwe Drachtster vaart.jpg | ôfbyldingsbreedte = 260px | ôfbyldingstekst = It Kariljon en de nije [[Drachtster Feart (wetter)|Drachster Feart]] | wapen = [[Ofbyld:Drachten_vlag.svg|border|100px]]&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Ofbyld:Drachten_wapen.svg|60px]] | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} <small>({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})<ref>Sjoch: [https://www.cbs.nl/nl-nl/cijfers/detail/85039NED?q=Heerenveen Kerncijfers wijken en buurten 2021 (CBS)].</ref></small> | oerflak = | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = 3 m. boppe seenivo | lân = {{NEDf}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}} | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Smallingerland_flag.svg|20px]] [[Smellingerlân]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = 17e iuw | ferkearsieren = {{Piktogram dyk Europa E-wei|22}} {{Piktogram dyk Nederlân A-wei|7}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|31}} {{Piktogram dyk Nederlân N-wei|381}} | postkoade = 9200-9207 | tiidsône = [[UTC]] +1 | simmertiid = UTC +2 | koördinaten = {{Koördinaten yn tekst|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city(746000)_region:NL-FR|<small>53° 7′ NB, 6° 5′ EL</small>}} | webside = [http://www.smallingerland.nl Webstee Drachten] | ôfbylding2 = 20180722_017_drachten.jpg | ôfbyldingstekst2 = [[Pappegaaiebuert]] | ôfbylding3 = Drachten-plaats-OpenTopo.jpg | ôfbyldingstekst3 = Topografyske kaart fan Drachten (2014) | mapname = Fryslân | mapwidth = 260 | lat_deg = 53 | lat_min = 6 | lat_sec = 32 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 5 | lon_sec = 7 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = Map NL Smellingerlân Drachten.png | ôfbyldingstekst99 = Himrik fan Drachten | ôfbyldingsbreedte99 = 260 }} [[Ofbyld:Joods en zigeuner oorlogs monument in Drachten.JPG|thumb|[[Joaden]] en [[Roma (folk)|Roma]] monumint in Drachten]] '''Drachten''' is it haadplak fan de gemeente [[Smellingerlân]] en is mei {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Drachten}} ynwenners ek it grutste plak fan de gemeente. It is in [[flekke]] yn it easten fan de provinsje Fryslân mei mear as 22.000 arbeidsplakken. Nei Ljouwert is Drachten it twadgrutste plak fan de provinsje [[Fryslân]]. De namme 'Drachten', foarhinne 'Dragten', is nei alle gedachten ôflaat fan 'Drait'. De [[Drait (wetter)|Drait]] wie en is in streamke dat útkaam yn de [[Smelle Ie]]. It gebiet eastlik fan it plak hie in soad heechfean. [[Noarder Drachten]] (noardeast de Drait) is nei de oanlis fan de [[Drachtster Feart (wetter)|Drachtster Feart]] yn [[1641]] mei [[Suder Drachten]] (súdeast de Drait) útgroeid ta Drachten. == Skiednis == {{Apart|Skiednis fan Drachten}} Drachten is ûntstien oan 'e eastside fan it rivierke 'De Drait'. Om it jier 1200 hinne waard der in lytse stiennen tsjerke set (op it plak fan de hjoeddeiske tsjerke [[De Arke (Drachten)|'de Arke']]). Dy tsjerke is sa'n 200 jier brûkt, oant it opkommend wetter de minsken fierder nei it easten dreau. Dêr ûntstienen [[Noarder Drachten]] en [[Suder Drachten]]. Om [[1550]] hinne wie de Hollânske feanreserve op. [[Turf (brânstof)|Turf]] wie in wichtige enerzjyboarne wurden foar partikulieren en yndustry en der waard ûnder oaren sjoen nei ûntginningsmooglikheden yn Fryslân. It ferlet fan it hurd waaksjende Hollân yn de [[17e iuw]] wie lykwols grutter as dat Fryslân leverje koe. Yn 1641 gienen de boeren fan Noarder Drachten en Suder Drachten in oerienkomst oan mei begoedige lju út [[De Haach]], de 'Drachtster Kompanjons'. Ien fan dy jildsjitters wie sakeman [[Passchier Hendriks Bolleman]] út De Haach. Yn de oerienkomst waard fêstlein dat de turf út Smellingerlân allinne ornearre wie foar de Hollânske yndustry. Foar it ferfier mei skippen waard de [[Drachtster Kompanjonsfeart]], de [[Dwersfeart (Drachten)|Dwersfeart]] en guon [[Wyk (sydkanaal)|wiken]] oanlein. 800 arbeiders hawwe in jier lang oan 't dollen en kroadzjen west om dat klear te krijen. Op it plak dêr't de nije feart en de âlde wei fan noard- nei Súd-Drachten elkoar krústen ûntstie Drachten. Der ûntstienen yn it gebiet ek skipshellingen, herbergen, winkels, touslaggerijen, ensafuorthinne. It ekonomyske súkses fan de turfdollerij duorre lykwols net sa lang (it hat sels laat ta Passchier Bolleman's fallisemint). Doe't it [[ferfeantsje]]n dien wie, bleaune earme arbeiders efter; guon waarden gernier, mar de measten wienen net sa gelokkich.<br /> It hat oant begjin [[19e iuw]] duorre ear't de beide Drachtens offisjeel ien bestjoerlike ienheid foarmen.<ref>{{Aut|P. van Schaik, dr. J. J. Spahr van der Hoek (red)}}, ''Geschiedenis van Smallingerland. De Tille - Ljouwert, 1976.</ref> Om [[1830]] waard der in gemeentehûs set en ferhuzen in soad notabelen fan [[Aldegea (Smellingerlân)|Aldegea]] nei Drachten. Drachten hat nea [[stedsrjochten]] krige, dat it is noch hieltyd in flekke (allinnich troch grutte, yndustry en iepenbiere foarsjenningen wurdt Drachten faak in stêd neamd). Begjin jierren fyftich fan de [[20e iuw]] hie it plak tsientûzen ynwenners. Yn [[1950]] kaam der in fabryk fan [[Philips]] wêrnei't it tal ynwenners hurd omheech gie. == Religy == Drachten hat lange tiid de grutste [[Grifformearde Tsjerken yn Nederlân|grifformearde]] gemeente fan Nederlân hân. Yn Drachten stiet de [[Frije Baptistegemeente Bethel]]. Dy [[baptisme|baptistegemeente]] is ûnder dûmny [[Orlando Bottenbley]] bot groeid. Neist dy tsjerke binne noch in soad tsjerklike denominaasjes yn Drachten fertsjintwurdige, lykas grifformearde tsjerken, herfoarme gemeenten, de [[Protestanske Tsjerke yn Nederlân|PKN]], de roomsk-katolike tsjerke, [[Pinksterbeweging|pinkstergemeenten]] ensafuorthinne. Troch it [[asylsikerssintrum]] is der ek in lytse [[Islaam|moslim]]-mienskip. <gallery mode="packed" heights="100px"> Ofbyld:Drachten - Hervormde kerk.jpg|[[Grutte Tsjerke (Drachten)|Grutte tsjerke]] Gereformeerde_kerk_en_pastorie_Drachten_01.JPG|[[Sudertsjerke (Drachten)|Sudertsjerke]] Drachten, Fermanje.jpg|[[Minnistetsjerke (Drachten)|Minnistetsjerke]] Bethel, Drachten.jpg|[[Betheltsjerke (Drachten)|Betheltsjerke]] Aanzicht_vanuit_het_noordoosten_-_Drachten_-_20419225_-_RCE.jpg|[[Godlike Ferlossertsjerke]] De_fontein_(Drachten).jpg|[[De Fontein (Drachten)|De Fontein]] Drachten_Noordoost,_de_Oase_foto2_2015-05-10_13.15.jpg|[[De Oase (Drachten)|De Oase]] </gallery></center> == Wiken == {{Apart|Wiken en buerten yn Drachten}} {| |- | width="50%" valign="top" | *[[Drachten Sintrum]] *[[Drachten Noardeast|Noardeast]] *[[De Bouwen]] *[[De Swetten]] *[[De Wiken]] *[[De Peppel]] *[[De Venen]] *[[De Singels]] *[[De Drait (wenwyk)|De Drait]] *[[De Folgeren (wenwyk)|De Folgeren]] | width="50%" valign="top" | *[[De Trisken]] *[[De Sâning]] *[[Moarrepark]] *[[Finnepark]] *[[Himsterhout]] *[[Burmaniapark]] *[[Drachtster Feart (wenwyk)|Drachtster Feart]] *[[Frijburch]] (yn ûntwikkeling) *[[Drachten East]] (takomstige wyk) *[[Drachten Súd]] (takomstige wyk) |} <gallery mode="packed" heights="150px"> Drachten 6.09614E 53.11089N.jpg|Satellytfoto fan Drachten Ofbyld:De_Marke_Drachten.jpg|De Marke/Riedhûsplein Hoogbouw_en_ingang_parkeergarage_Van_Knobelsdorffplein_Drachten.jpg|Van Knobelsdorffplein Tjaardaflats_Drachten.jpg|Tjaardaflats </gallery></center> == Wapen en flagge == {|style="float: leftt; margin: 10px; border: 1px #CCCCCC solid; background:#F9F9F9" |- |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten wapen.svg|153x103px|Wapen fan Drachten]] |align="middle" | [[Ofbyld:Drachten vlag.svg|153x103px|Flagge fan Drachten]] |- |colspan="2" align="middle" | <small>Wapen en flagge fan Drachten</small> |} Drachten fiert in wapen mei sulveren eftergrûn mei trije swarte [[Turf (brânstof)|turven]] deryn, pleatst twa-ien. In ienfâldich wapen dat ferwiist nei it [[Feanterij|feantsjen]]. Op de Nederlânske-Herfoarme tsjerke fan 1743 is op 'e toer in wynwizer setten: trije turven mei in kroane derop en by elkoar holden troch in bânmotyf yn "régence"-styl. Op fersyk fan de stifting ''[[Twee Gebroeders (Drachten)|It Drachtster skûtsje: De Twee Gebroeders]]'' is der in flagge makke foar de flekke Drachten, yn ferbân mei de iepening fan de skouboarch De Lawei. De stifting hie al in rûge skets makke mei de wynwizer deryn. De [[Fryske Rie foar Heraldyk]] hat it idee mei beide hannen oanpakt en hat dat ferwurke yn de flagge. Dy kin no sa omskreaun wurde: Twa likelange banen; de boppeste read mei dêrop de giele wynwizer fan de Herfoarme Tsjerke, te witten trije turven mei in kroan fan trije fleurons en twa pearels, by elkoar bûn troch bannen yn régence-styl; de ûnderste besteande út sân likehege banen fan wyt en swart ensafh... Sa is besocht op in evenredige wize Drachten út te byldzjen: "in fleurige flekke, ûntstien út de ferfeaning." == Ynfrastruktuer == [[Ofbyld:Qbuzz 2603-III.JPG|thumb|Bus fan Drachten nei Ljouwert]] [[File:Roundabout Us.jpg|thumb|Keunstwurk fan [[Hans Mes]] op rotonde [[Hegewei (Smellingerlân)|Noarderhegewei]] by it Philipsfabryk]] === Auto === Drachten leit oan de [[autosneldyk]] [[Rykswei 7|A7]] tusken [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Grins (stêd)|Grins]], oan de [[Rykswei 31|N31]] nei [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en oan de [[N381]] nei [[Emmen]] (Drinte). === Iepenbier Ferfier === ==== Treinferbining ==== Drachten is ien fan de pear gruttere Nederlânske plakken sûnder [[trein]]ferbining, en nei alle gedachten sels it grutste Nederlânske plak sûnder spoarferbining (fan hokfoar soart spoar dan ek, brûkt as net-brûkt); de [[Philipsline|spoarline Grins - Drachten]], (in âlde tramline dy't nei de [[Twadde Wrâldoarloch|oarloch]] foar frachtferfier brûkt is) is yn [[1985]] sluten. Dêryn hie feroaring komme kinnen at it [[Suderseespoar]] tusken [[Skiphol]] en [[Grins (stêd)|Grins]] oanlein wie, mar dat is net bard. Plannen fan in ''lightrail''-ferbining mei Grins en [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] binne ek net trochgien. ==== Bustsjinst ==== Troch Drachten rinne de folgjende busline: '''Streekbussen:''' * '''Line 12:''' [[Bûtenpost]] - Drachten fia [[Surhústerfean]] * '''Line 13:''' [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] - Drachten fia Surhústerfean * '''Line 14:''' Drachten - [[Easterwâlde (Fryslân)|Easterwâlde]] fia [[Bakkefean]] * '''Line 20:''' Ljouwert - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Drachten en [[De Gordyk]] * '''Line 21:''' Ljouwert - Drachten fia [[Burgum]] * '''Line 23:''' It Hearrenfean - Drachten fia [[De Tynje (doarp)|De Tynje]] * '''Line 27:''' It Hearrrenfean - Drachten fia [[Akkrum]] en [[Beetstersweach]] * '''Line 55:''' [[Dokkum]] - Drachten fia [[Feanwâlden]] * '''Line 84:''' Drachten - [[Assen]] fia [[Haulerwyk]] '''Snelbussen:''' * '''Line 304:''' [[Grins (stêd)|Grins]] - Drachten * '''Line 314:''' Grins - Drachten * '''Line 315:''' [[Emmeloard]] - Grins fia Drachten * '''Line 320:''' Ljouwert - It Hearrenfean fia Drachten * '''Line 324:''' It Hearrenfean - Grins fia Drachten * '''Line 356:''' Dokkum - Drachten fia Feanwâlden * '''Line 380:''' Drachten - Assen fia Easterwâlde De buslinen troch Drachten wurde fersoarge troch [[Qbuzz]], sawol bussen fan de [[Konsesjes yn it Nederlânsk iepenbier ferfier|konsesje Fryslân as de konsesje Grinslân-Drinte]]. === Fleanfjild === Drachten hat ek in fleanfjildsje: [[Fleanfjild Drachten]], in earder ''airstrip'' fan Philips. === Wetterwegen === Nei it yndustryterrein de Haven rint de ''Farwei Drachten''. Dy farwei is ferbûn mei it [[Prinses Margrietkanaal]] en sa mei it lanlike farwegenet. === Fytsbrêgen === Yn it foarjier fan 2006 waarden yn Drachten twa unike [[fytsbrêge]]n iepene: * ''De Ring'' is in fytsbrêge oer de autosneldyk A7 en is in mienskiplik projekt fan de gemeenten Smellingerlân en [[Opsterlân]]. [[Ofbyld:Fietsbrug De Slinger.jpg|thumb|right|250px|''De Slinger'']] * ''De Slinger'' is in fytsbrêge oer de [[Hegewei (Smellingerlân)|Suderhegewei]] fan de Oerstesingel ôf nei de Ikesingel. Mei de 240 meter lingte is it de grutste fytsbrêge yn Noard-Nederlân. De brêge is boppe in rotonde boud en dy beide soargje tegearre foar in goede trochstreaming fan it ferkear. Eardat de rotonde oanlein waard moasten fytsers en fuotgongers fia in oerstekplak mei ferkearsljochten oer it krúspunt hinne. Dat levere in soad files op, omdat it krúspunt flakby de ôfrit fan de autodyk leit. De brêge sels is frij steil te neamen, wat in pear problemen opleveret foar âlderein en bern. Gelokkich is der yn it midden fan de brêge in útsjochplak makke, dêr't op it oare ferkear delsjoen wurde kin. Om it platfoarm is in stek mei spilen. Dêrboppe sit noch in grutte kegel dy de totale híchte fan de brêge 30 meter makket. Jûns is de hiele fytsbrêge ferljochte. == Yndustry == Sûnt [[1950]] sit yn Drachten in fabryk fan it [[Nederlân]]ske elektroanikakonsern [[Philips]], dêr't de wrâldferneamde ''[[Philishave]]''-[[skearapparaat|skearapparaten]] makke wurde. It fabryk begûn yn [[1950]] mei 14 meiwurkers. Underwilens wurkje der twatûzen minsken. Yn Drachten is ek it grutste [[yndustryterrein]] fan [[Noard-Nederlân]]: Yndustryterrein de Haven. Oan de oare kant fan Drachten is súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]], oan de súdwestkant fan [[knooppunt Drachten]] is yndustryterrein [[Asân-Súd]] oanlein, alhoewol't dat terrein feitlik yn de gemeente [[Opsterlân]] leit. Oan de noardeastkant fan it knooppunt Drachten leit yndustryterrein [[Asân-Noard]]. == Kultuer en rekreaasje == [[Ofbyld:De Lawei in Drachten.JPG|thumb|left|[[De Lawei (teater)|Teäter De Lawei]]]] [[Ofbyld:Drachten, monumentaal pand aan de Noordkade 52 GM0090-31 foto4 2015-05-10 13.36.jpg|250px|thumb|Monumintaal pân yn it sintrum fan Drachten]] Drachten hat in grut en modern teäter: ''[[De Lawei (teater)|De Lawei]]'' en in jongereinsintrum/poppoadium [[Iduna (Drachten)|Iduna]] . It ''[[Museum Dr8888]]'', sit yn in âld [[kleaster]]. It toant wurk fan Fryske keunstners as [[Pier Pander]] en [[Sjoerd de Roos]], en hat dêrneist oar wurk fan [[De Styl]]-keunstner [[Theo van Doesburg]], syn Drachtster geastbesibben de bruorren [[Evert Rinsema|Evert]] en [[Thijs Rinsema]], en de [[Dada]]-keunstner [[Kurt Schwitters]]. Yn Drachten is noch altyd in wenwyk te finen dy't skildere is neffens in ûntwerp fan Van Doesburg út [[1921]]. Fanwegens de primêre kleuren dy't Van Doesburg foarskreau, wurdt de wyk de ''Papegaaiebuert'' neamd.<br /> Drachten hat fierders in subtropysk swimparadys mei in 50 meter wedstriidbad. [[Breedtesport]] kin yn Drachten treflik barre yn ferskate sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in grut oanbod foar handikaptensport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes :''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. It útgeanslibben spilet him benammen ôf op De Kaaien, in buert yn it sintrum, dat opdield is yn twa strjitten: Noard- en Súdkaai. De buert leit oan sintrum-west en grinzet oan de wiken: Noardeast, De Bouwen en De Wiken eastlik. De Kaden is sawol winkelgebiet as útgeanssintrum. De Kaden hat meardere kafees / bars, coffeeshops, diskoteken, pizzeria's, restaurants en snackbars. Ek binne der dart-bowling-en poalsintra. It is de grutste útgeansstrjitte fan Drachten. === Blauwe wei === [[Ofbyld:Drachten - Carillon.png|thumb|right|250px|''It kariljon fan Drachten'' <br />Ut ierde binnen wy berne<br /> It fjoer stutsen wy út de grûn<br /> Ta wolfeart woe it wetter ús drage<br /> De loft hat it tankliet ús jûn]] As tarieding op de oanlis fan de Drachtster Feart yn in Moleneind ûntwurp keunstner [[Henk Hofstra]] in symboalyske blauwe wei mei in ôfmjitting fan tsien by tûzen meter. Dêryn ferskynt yn it wyt de tekst ''[[Wetter is libben]]'', wat teffens de titel fan it keunstwurk is. Dat late ta in soad protest fan de omwenners, omdat se hjir foarôf net of kwealik fan op 'e hichte brocht binne. Ek koste it tydlike projekt de gemeente in bedrach fan € 37.500. De blauwe wei levere Drachten wol in oantal berjochten yn de nasjonale en ek ynternasjonale parse op. == Sport == Drachten hat in subtropysk swimparadys, De Welle, mei in 50 meter wedstriidbad. Breedtesport kin yn Drachten dien wurde yn meardere sportakkommodaasjes. Dêrneist is der in ferskaat oanbod fan handikaptesport, en sporten as karate, honkbal, bôge- en gewearsjitten. Drachten hat sûnt 2005 ek in eigen skeelerbaan. Drachten docht ek mei oan it [[skûtsjesilen]], mei twa skûtsjes: ''d'Halve Maen'' en ''Drachten''. Sportferienings: {{Kolommen3 |Kolom1= * Atletykferiening AV Impala * Badmintonklup Drachten * Basketbalferiening Penta * Bowlingferiening Drachten * Bridgeclub Drachten * Dart Club de Kaden Drachten * DGC (Drachtster Gymnastiek Combinatie) * D.L.T.C. (Drachtster Lawn Tennis Club) * [[Drachten Diamonds|Honkbal en Softbalferiening Drachten Diamonds]] * Drachtster Schaak Club *[[Drachtster Swim & Polo Club]] * Futsal Dragten * Hânbalferiening Sertorius Drachten * Hockey [[Graspiepers]] |Kolom2= * Kuorbalferiening Drachten/Van der Wiel * Rugby Club Drachten * [[Fuotbalferiening SCS]] * Skeelerclub Drachten * Sportskoalle Yu Jang (Tang Soo Do karate) * STC De Kluners * [[SV Drachten]] (Sjitsportferiening) * Tafeltennisferiening Drachten * [[Follybal]]feriening [[Turfstekkers-Drachten]] * [[Fuotbalferiening ONB]] * [[Fuotbalferiening Drachten]] * [[Fuotbalferiening Drachtster Boys]] * Hurdfytsferiening Drachten }} == Befolking == Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] is Drachten hurd groeid. Yn 1950 krige Drachten syn 10.000e bewenner. De histoaryske befolkingsûntjouwing fan Drachten: <timeline> ImageSize = width:900 height:300 PlotArea = width:850 height:275 left:50 bottom:18 AlignBars = justify Colors = id:canvas value:rgb(0.98,0.98,0.98) id:grid1 value:rgb(0.8,0.8,0.8) id:grid2 value:gray(0.8) id:bars value:rgb(0.75,0.75,0.75) id:text value:rgb(0.5,0.5,0.5) BackgroundColors = canvas:canvas DateFormat = yyyy Period = from:0 till:50000 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:5000 start:0000 gridcolor:grid1 plotData= color:g width:32 mark:(line,white) align:center fontsize:S color:bars bar:1849 from:start till:4500 text:4.448 bar:1869 from:start till:5200 text:5.245 bar:1920 from:start till:5300 text:5.334 bar:1947 from:start till:9200 text:9.249 bar:1954 from:start till:11100 text:11.052 bar:1959 from:start till:15900 text:15.902 bar:1964 from:start till:21800 text:21.752 bar:1969 from:start till:29000 text:28.972 bar:1974 from:start till:35100 text:35.092 bar:2004 from:start till:42400 text:42.420 bar:2009 from:start till:44600 text:44.629 bar:2012 from:start till:44900 text:44.940 bar:2017 from:start till:45200 text:45.186 TextData = pos:(75,205) fontsize:XL textcolor:text text:Befolkingsûntjouwing fan Drachten </timeline> == Freonskipsbân mei Gobabis == Yn [[2010]] bestie de bân mei [[Gobabis]] 15 jier. Yn dy tiid binne ferskate projekten opset mei jildlike- en saakkundige stipe fan [[Smellingerlân]]. Beide gemeenten hawwe omtinken jûn oan saken as: húsfestjen, ferwurking fan smoargens, ferbettering fan de brânwacht, it foarkommen fan [[HIV]]/[[Aids]] en it opsetten fan kompjûterûnderwiis. Guon projekten hawwe al laat ta ferbetterings, benammen ûnder de meast earmen. Ut tank hat de gemeente Gobabis, by gelegenheid fan it 15 jierrich jubileum fan de bân, in nije wenwyk nei wethâlder Jan Rozema neamd, de 'Rozema Heights'.<ref>Breeduit. ''15 jaar Gobabis en Smallingerland'', 4 maart 2010</ref> == Strjitten == * De [[strjitten yn Drachten]]. * {{Aut|Oostra, Jolt}}, ''Drachtster namen, toponomie van Drachten'', 1987. == Berne yn Drachten == [[Ofbyld:Fedde Schurer.jpg|thumb|150px|[[Fedde Schurer]]]] [[Ofbyld:Gerrit Hiemstra.png|thumb|150px|[[Gerrit Hiemstra]]]] [[Ofbyld:Jack de Vries, Den Haag Veteranendag 2009, by FaceMePLS.jpg|thumb|150px|[[Jack de Vries]]]] [[Ofbyld:Iris-kroes-1385073664.jpg|thumb|[[Iris Kroes]]]] <!-- RANGSKIKKING NEI BERTERJIER --> *[[Binne Bolleman van der Veen]] ([[24 maart]] [[1818]] – [[1892]]), auteur *[[Ietje Kooistra]] (8 jannewaris 1861 – [[Apeldoorn]], 25 augustus 1923), pedagoge en direktrise fan de Rykskweekskoalle foar Underwizeressen *[[Pier Pander]] (1864–1919), byldhouwer *[[A.A. Verdenius]] (7 maart 1876 - [[Arnhim]] 18 oktober 1950), auteur *[[Thijs Rinsema]] (18 juny 1877 – Smellingerlân, 1 maart 1947), keunstner en skuonmakker *[[S.H. de Roos]] ([[14 septimber]] [[1877]] - [[Haarlim]], [[3 april]] 1962), letterûntwerper, boekfersoarger en keunstner *[[Evert Rinsema]] (1880-?), dichter en skuonmakker, broer fan Thijs Rinsema *[[Fedde Schurer]] ([[25 july]] [[1898]] - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]], [[19 maart]] [[1968]]), Frysk dichter *[[Sieuwert Bruins Slot]] ([[8 jannewaris]] [[1906]] - Haarlim, 4 april 1972), Nederlânsk politikus ([[ARP]]) en haadredakteur fan deiblêd [[Trouw (krante)|Trouw]] *[[Gerben Sonderman]] ([[29 desimber]] [[1908]] — Hagestown, Maryland, Feriene Steaten, 20 oktober 1955),testpiloat by [[Fokker]], persoanlik fleaner fan [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] *[[Sjoerd Leiker]] ([[28 maaie]] [[1914]] – [[Hoarn (Noard-Hollân)|Hoarn]], [[15 desimber]] [[1988]]), auteur *[[Ellen de Thouars]] ([[11 april]] [[1915]] – [[Amsterdam]], [[14 july]] [[1997]]), aktrise *[[Jan Frearks van der Bij]] ([[4 novimber]] [[1922]] - [[5 maart]] [[2013]]), keunstner *[[Harry Kuitert]] ([[11 novimber]] [[1924]] - [[Amstelfean]], [[8 septimber]] [[2017]]), Nederlânsk teolooch *[[Klaas de Jong Ozn.]] ([[27 febrewaris]] [[1926]] - [[28 febrewaris]] [[2011]]), steatssiktaris Underwiis en Wittenskippen (1978-1981) *[[Jan Lammers (sprinter)|Jan Lammers]] ([[30 septimber]] [[1926]] - [[1 septimber]] [[2011]]), sprinter *[[Willem Velema]] ([[15 novimber]] [[1929]] - [[18 april]] [[2019]]), [[heechlearaar]], [[Dûmny|predikant]] en [[teolooch]] *[[Reinder van der Leest]] ([[29 juny]] [[1933]]), auteur *[[Anne Woudwijk]] ([[11 maaie]] [[1952]]), byldhouwer *[[Auke Herrema]] ([[16 desimber]] [[1956]]), yllustrator, cartoonist *[[Gerrit Hiemstra]] ([[19 augustus]] [[1961]]), waarman by it [[NOS Sjoernaal]] *[[Jaap Paauwe]] ([[17 april]] 1963), fuotballer *[[Klaas Kielstra]] ([[16 novimber]] [[1963]]), politikus *[[Johan Leutscher]] ([[26 july]] 1964), Frysk roeier *[[Barbara van Beukering]] ([[7 septimber]] [[1966]]), sjoernaliste *[[Jack de Vries]] ([[25 july]] [[1968]]), steatssekretaris *[[Laura Vlasblom]] ([[8 oktober]] 1968), sjongster (û.o. [[Kinderen voor Kinderen]], [[Frizzle Sizzle]]) *[[Arjan Hut]] ([[19 jannewaris]] 1976), stedsdichter *[[Youssef Idilbi]] ([[7 maaie]] [[1976]] - [[15 maaie]] [[2008]]), akteur *[[Mads Wittermans]] ([[22 jannewaris]] 1977), akteur *[[Wim Stroetinga]] ([[23 maaie]] [[1985]]), hurdfytser *[[Tim Douwsma]] ([[4 novimber]] [[1987]]), sjonger *[[Iris Kroes]] ([[11 novimber]] [[1992]]), winnares The Voice Of Holland 2012. == Sjoch ek == * [[ATF-brân Drachten]] * [[Fryske doarpen]] * [[Drachten fan A-Z]] == Keppeling om utens == {{commonsLyts|Drachten}} *[http://www.smallingerland.nl Side fan de gemeente Smellingerlân] *[http://www.dragten.nl Side mei âlde foto's] *[http://www.smelneserfskip.nl Webstee Smelne's Erfskip] {{boarnen|boarnefernijing= *[http://www.dbnl.org/tekst/craa001wand01_01/craa001wand01_01_0006.htm Jacobus Craandijk kuiert yn de omkriten fan 19e iuwsk Drachten] ---- <references/> }} {{koördinaten|53_6_32_N_6_5_7_E_type:city_zoom:13_region:NL|53° 7' NB, 6° 5' EL}} {{Smellingerlân}} [[Kategory:Drachten| ]] [[Kategory:Doarp of stêd yn Smellingerlân]] gl6ctkhvoa7583rl9dmvewfg93ef24n 0 12622 1240998 1035499 2026-09-17T12:34:15Z StephanDirkBerger 43238 Biografy oanfolle en inkelde ûnderskiedingen taheakke, op fersyk fan de persoan sels. 1240998 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Jan-de-haan-1387364724.jpg|thumb|225px|Jan de Haan]] '''Jan de Haan''' ([[Warns]], [[29 july]] [[1951]]) is in hjoeddeiske [[komponist]], [[muzykútjouwer]], [[dirigint]] en [[musikus]]. Hy spile yn it ''Nasjonaal Jeugd Fanfareorkest'' en yn de bekende [[brassband]] ''Pro-Rege'' út [[It Hearrenfean (plak)| It Hearrenfean]] fan 1961 oant en mei 1968 [[tromboane]]. Syn stúdzjes die er oan de Muzyk-Pedagogyske Akademy yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] yn it fak tromboane fan 1969 o/m 1973. Oanslutend (1974-1976) studearre hy oan it konservatoarium yn [[Utert (stêd)|Utert]] by [[Henk van Lijnschooten]] HaFa-direksje. Fan 1969 oant 1977 fersoarge hy de koperblazers oplieding oan de muzykskoalle fan it It Hearrenfean. Dêrnei wurke hy as freelance musikus, dirigint en komponist. Mei de brassband ''[[Soli Brass|Soli Deo Gloria]]'' út Ljouwert krige er nasjonale en ynternasjonale ûnderskiedingen. Hy folge yn jannewaris 1974 [[Sjoerd Nieuwland]] op as dirigint fan Soli Deo Gloria. As gastdirigint fan it Radio-Blazersensemble, it NCRV-blazersensemble, NCRV-koperensemble en it [[Frysk Orkest]] waard er rûnom frege. By de NCRV-Radio en telefyzje makke er sûnt 1976 ferskate programma's, as ''U zij de Glorie'', ''Op zoek naar muziek'' en de 13-dielige searje ''De geschiedenis van de brassband''. By de ''Nederlandse Federatie van Christelijke Muziekbonden'' (NFCM) wie er muzykadviseur en sjuerylid by de hafabra-konserten. Hy wie dosint direksje oan de Muzyk-Pedagogyske Akademy fan Ljouwert en is eigener fan de ynternasjonaal renommearre muzykútjouwerij "[[De Haske]]". == Biografy == Jan de Haan waard berne yn it Fryske doarp [[Warns]]. Syn heit, in grutte leafhawwer fan blaasmuziek, brocht him al jong yn ’e kunde mei de muzyk. De Haan ûntwikkele al op jonge leeftyd in sterke belangstelling foar dirigearjen en liede op syn santjinde al ferskate blaasorkesten. Fan 1969 oant 1973 studearre er muzykpedagogyk en tromboane oan de Muzykakademy yn Ljouwert. Yn 1976 behelle er syn masterdiploma dirigearjen oan it Konservatoarium fan Utert, dêr’t er studearre ûnder lieding fan Henk van Lijnschooten. Fan 1976 oant 1994 wie er dirigint fan de bekende Nederlânske brassband [[Soli Brass Ljouwert|Soli Brass]]. As gastdirigint wurke De Haan mei tal fan profesjonele en amateurblaasorkesten en ensembles yn binnen- en bûtenlân. Syn wurk brocht him yn hiel West-Europa en ek nei de Feriene Steaten, Iran en Japan. Under de foaroansteande ensembles dy’t er dirigearre hat, binne it Tokyo Kosei Wind Orchestra, de Desford Colliery Brass Band, de Brighouse and Rastrick Brass Band, de fjouwer Nederlânske militêre konsertbands, it [[Frysk Orkest]], it Radio Wind Ensemble en de Nederlânske Nasjonale Jeugdfanfare. Fan 1978 oant 1989 wie Jan de Haan as dirigint, komponist en arrangeur ferbûn oan de Nederlânske radio en televyzje. As programmamakker produsearre er sa’n 140 muzykprogramma’s foar de telefyzje. Dêrneist wie er ferskate jierren dosint oan de Muzykakademy yn Ljouwert. Njonken syn wurk as gastdirigint, komponist en ynternasjonaal sjuerylid wie De Haan aktyf yn de muzykútjouwerij. Yn 1983 rjochte er De Haske Publications op. Yn 2008 ferkocht er syn oandielen om him folslein ta te lizzen op it komponearjen, arranzjearje en dirigearjen. == Wurk == === Wurken foar Harmony-orkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1992: ''Danses de Fantaisie'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2000: ''Beethoven Forever'' * 2000: ''Cyclist in Moscow'' * 2001: ''A Chinese Man in Paris'' * 2001: ''The Music Factory'' * 2001: ''The Syncopated Band Parade'' * 2001: ''March of the Animals'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Bläserklasse Live'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2007: ''Klasse(n) Musikanten'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2008: ''Te Deum'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Meine erste Weihnachtskonzert'' * 2009: ''Triumphal Winds'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Liberty'' * 2010: ''Le Lion de Belfort'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''Bläserklasse Globus'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Tribute to a Maestro'' (Variations on a theme by Jean-Philippe Rameau) * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''The Secret of Mercury'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & band'' *2020: ''A touch of Klez! (Flute or Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' === Wurken foar Fanfareorkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Sequensen'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1997: ''The Land of Wind and Water'' * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Spectrum of the Sky'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''De Ruigewaard'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2015: ''Collage voor fanfareorkest'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''Van Toeten & Blazen'' (Een introductie van het Fanfareorkest) * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2019: ''Overture for ZINN'' *2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2020: ''A touch of Klez! (Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Dialoque (Paraphrase on Psalm 98 and The Earle of Oxford's Marche)'' === Wurken foar Brassband === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita'' * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1987: ''Oxford Intrada'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1990: ''Variations on a Chord'' * 1993: ''Inspiration'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Triumphal Brass'' *2010: ''Alhambra'' *2011: ''Musica Helvetica'' *2011: ''Spring Song'' *2012: ''Introduction and Variations on Dies Irae'' *2013: ''Metamorphosis'' *2014: ''Chorale Variations'' *2014: ''Terra Incognita'' *2016: ''Apollo Overture'' *2016: ''Belvedere'' *2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") *2018: ''The Patriots'' (Symphonic Fantasia) *2019: ''The Baltic Way'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & brass band)'' *2019: ''Redbad (A Symphonic Portrait)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Sint Pitersdei'' *2020: ''In loving Memory'' *2020: ''Pale Blue Dot'' == Underskiedingen == * 1994: Heechste ûnderskieding (gouden spjelde mei ynleine smaragd) fan de Nederlânske Federaasje fan Kristlike Muzykbûnen. * 1998: Frysk Bedriuw fan it Jier: Muzykútjouwerij De Haske Publications wurdt by de ferkiezing fan it Frysk Bedriuw fan it Jier as winner oanwiisd. * 2006: De kultuerpriis "[[De Gratama]]" fan de gemeente [[Smellingerlân]] * 2012: Buma Brass Award * 2025: Fryske Anjer: De Cultuurfonds Kultuerpriis, as erkenning foar syn bydrage oan de blaasmuzyk-, fanfare- en brassbandsektor. * 2026: WMC-ambassadeur: Beneamd ta ambassadeur fan it World Music Contest (WMC), as erkenning foar syn jierrenlange ynset en belutsenens by it evenemint. == Keppelings om utens == * [http://www.fattore.com/JandeHaan.htm Homepage] {{DEFAULTSORT:Haan, Jan de}} [[Kategory:Frysk muzikant]] [[Kategory:Frysk dirigint]] [[Kategory:Frysk komponist]] [[Kategory:Frysk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk muzikant]] [[Kategory:Nederlânsk dirigint]] [[Kategory:Nederlânsk komponist]] [[Kategory:Nederlânsk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Warns]] [[Kategory:Persoan berne yn 1951]] 4sg1adt3rscsz1khzkt3n1ti37wnns4 1240999 1240998 2026-09-17T12:39:28Z Hovi2002 35241 Actualisering van de Biografie. 1240999 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Jan-de-haan-1387364724.jpg|thumb|225px|Jan de Haan]] '''Jan de Haan''' ([[Warns]], [[29 july]] [[1951]]) is in hjoeddeiske [[komponist]], [[muzykútjouwer]], [[dirigint]] en [[musikus]]. == Biografy == Jan de Haan waard berne yn it Fryske doarp [[Warns]]. Syn heit, in grutte leafhawwer fan blaasmuziek, brocht him al jong yn ’e kunde mei de muzyk. De Haan ûntwikkele al op jonge leeftyd in sterke belangstelling foar dirigearjen en liede op syn santjinde al ferskate blaasorkesten. Fan 1969 oant 1973 studearre er muzykpedagogyk en tromboane oan de Muzykakademy yn Ljouwert. Yn 1976 behelle er syn masterdiploma dirigearjen oan it Konservatoarium fan Utert, dêr’t er studearre ûnder lieding fan Henk van Lijnschooten. Fan 1976 oant 1994 wie er dirigint fan de bekende Nederlânske brassband [[Soli Brass Ljouwert|Soli Brass]]. As gastdirigint wurke De Haan mei tal fan profesjonele en amateurblaasorkesten en ensembles yn binnen- en bûtenlân. Syn wurk brocht him yn hiel West-Europa en ek nei de Feriene Steaten, Iran en Japan. Under de foaroansteande ensembles dy’t er dirigearre hat, binne it Tokyo Kosei Wind Orchestra, de Desford Colliery Brass Band, de Brighouse and Rastrick Brass Band, de fjouwer Nederlânske militêre konsertbands, it [[Frysk Orkest]], it Radio Wind Ensemble en de Nederlânske Nasjonale Jeugdfanfare. Fan 1978 oant 1989 wie Jan de Haan as dirigint, komponist en arrangeur ferbûn oan de Nederlânske radio en televyzje. As programmamakker produsearre er sa’n 140 muzykprogramma’s foar de telefyzje. Dêrneist wie er ferskate jierren dosint oan de Muzykakademy yn Ljouwert. Njonken syn wurk as gastdirigint, komponist en ynternasjonaal sjuerylid wie De Haan aktyf yn de muzykútjouwerij. Yn 1983 rjochte er De Haske Publications op. Yn 2008 ferkocht er syn oandielen om him folslein ta te lizzen op it komponearjen, arranzjearje en dirigearjen. == Wurk == === Wurken foar Harmony-orkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1992: ''Danses de Fantaisie'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2000: ''Beethoven Forever'' * 2000: ''Cyclist in Moscow'' * 2001: ''A Chinese Man in Paris'' * 2001: ''The Music Factory'' * 2001: ''The Syncopated Band Parade'' * 2001: ''March of the Animals'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Bläserklasse Live'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2007: ''Klasse(n) Musikanten'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2008: ''Te Deum'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Meine erste Weihnachtskonzert'' * 2009: ''Triumphal Winds'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Liberty'' * 2010: ''Le Lion de Belfort'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''Bläserklasse Globus'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Tribute to a Maestro'' (Variations on a theme by Jean-Philippe Rameau) * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''The Secret of Mercury'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & band'' *2020: ''A touch of Klez! (Flute or Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' === Wurken foar Fanfareorkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Sequensen'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1997: ''The Land of Wind and Water'' * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Spectrum of the Sky'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''De Ruigewaard'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2015: ''Collage voor fanfareorkest'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''Van Toeten & Blazen'' (Een introductie van het Fanfareorkest) * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2019: ''Overture for ZINN'' *2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2020: ''A touch of Klez! (Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Dialoque (Paraphrase on Psalm 98 and The Earle of Oxford's Marche)'' === Wurken foar Brassband === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita'' * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1987: ''Oxford Intrada'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1990: ''Variations on a Chord'' * 1993: ''Inspiration'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Triumphal Brass'' *2010: ''Alhambra'' *2011: ''Musica Helvetica'' *2011: ''Spring Song'' *2012: ''Introduction and Variations on Dies Irae'' *2013: ''Metamorphosis'' *2014: ''Chorale Variations'' *2014: ''Terra Incognita'' *2016: ''Apollo Overture'' *2016: ''Belvedere'' *2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") *2018: ''The Patriots'' (Symphonic Fantasia) *2019: ''The Baltic Way'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & brass band)'' *2019: ''Redbad (A Symphonic Portrait)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Sint Pitersdei'' *2020: ''In loving Memory'' *2020: ''Pale Blue Dot'' == Underskiedingen == * 1994: Heechste ûnderskieding (gouden spjelde mei ynleine smaragd) fan de Nederlânske Federaasje fan Kristlike Muzykbûnen. * 1998: Frysk Bedriuw fan it Jier: Muzykútjouwerij De Haske Publications wurdt by de ferkiezing fan it Frysk Bedriuw fan it Jier as winner oanwiisd. * 2006: De kultuerpriis "[[De Gratama]]" fan de gemeente [[Smellingerlân]] * 2012: Buma Brass Award * 2025: Fryske Anjer: De Cultuurfonds Kultuerpriis, as erkenning foar syn bydrage oan de blaasmuzyk-, fanfare- en brassbandsektor. * 2026: WMC-ambassadeur: Beneamd ta ambassadeur fan it World Music Contest (WMC), as erkenning foar syn jierrenlange ynset en belutsenens by it evenemint. == Keppelings om utens == * [http://www.fattore.com/JandeHaan.htm Homepage] {{DEFAULTSORT:Haan, Jan de}} [[Kategory:Frysk muzikant]] [[Kategory:Frysk dirigint]] [[Kategory:Frysk komponist]] [[Kategory:Frysk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk muzikant]] [[Kategory:Nederlânsk dirigint]] [[Kategory:Nederlânsk komponist]] [[Kategory:Nederlânsk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Warns]] [[Kategory:Persoan berne yn 1951]] evcko5tcu3z9ln96p4y5y7wiw8ecun0 1241000 1240999 2026-09-17T12:44:09Z Hovi2002 35241 Aanpassing lay-out. 1241000 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Jan-de-haan-1387364724.jpg|thumb|225px|Jan de Haan]] '''Jan de Haan''' ([[Warns]], [[29 july]] [[1951]]) is in hjoeddeiske [[komponist]], [[muzykútjouwer]], [[dirigint]] en [[musikus]]. == Biografy == Jan de Haan waard berne yn it Fryske doarp [[Warns]]. Syn heit, in grutte leafhawwer fan blaasmuziek, brocht him al jong yn ’e kunde mei de muzyk. De Haan ûntwikkele al op jonge leeftyd in sterke belangstelling foar dirigearjen en liede op syn santjinde al ferskate blaasorkesten. Fan 1969 oant 1973 studearre er muzykpedagogyk en tromboane oan de Muzykakademy yn Ljouwert. Yn 1976 behelle er syn masterdiploma dirigearjen oan it Konservatoarium fan Utert, dêr’t er studearre ûnder lieding fan Henk van Lijnschooten. Fan 1976 oant 1994 wie er dirigint fan de bekende Nederlânske brassband [[Soli Brass Ljouwert|Soli Brass]]. As gastdirigint wurke De Haan mei tal fan profesjonele en amateurblaasorkesten en ensembles yn binnen- en bûtenlân. Syn wurk brocht him yn hiel West-Europa en ek nei de Feriene Steaten, Iran en Japan. Under de foaroansteande ensembles dy’t er dirigearre hat, binne it Tokyo Kosei Wind Orchestra, de Desford Colliery Brass Band, de Brighouse and Rastrick Brass Band, de fjouwer Nederlânske militêre konsertbands, it [[Frysk Orkest]], it Radio Wind Ensemble en de Nederlânske Nasjonale Jeugdfanfare. Fan 1978 oant 1989 wie Jan de Haan as dirigint, komponist en arrangeur ferbûn oan de Nederlânske radio en televyzje. As programmamakker produsearre er sa’n 140 muzykprogramma’s foar de telefyzje. Dêrneist wie er ferskate jierren dosint oan de Muzykakademy yn Ljouwert. Njonken syn wurk as gastdirigint, komponist en ynternasjonaal sjuerylid wie De Haan aktyf yn de muzykútjouwerij. Yn 1983 rjochte er De Haske Publications op. Yn 2008 ferkocht er syn oandielen om him folslein ta te lizzen op it komponearjen, arranzjearje en dirigearjen. == Underskiedingen == * 1994: Heechste ûnderskieding (gouden spjelde mei ynleine smaragd) fan de Nederlânske Federaasje fan Kristlike Muzykbûnen. * 1998: Frysk Bedriuw fan it Jier: Muzykútjouwerij De Haske Publications wurdt by de ferkiezing fan it Frysk Bedriuw fan it Jier as winner oanwiisd. * 2006: De kultuerpriis "[[De Gratama]]" fan de gemeente [[Smellingerlân]] * 2012: Buma Brass Award * 2025: Fryske Anjer: De Cultuurfonds Kultuerpriis, as erkenning foar syn bydrage oan de blaasmuzyk-, fanfare- en brassbandsektor. * 2026: WMC-ambassadeur: Beneamd ta ambassadeur fan it World Music Contest (WMC), as erkenning foar syn jierrenlange ynset en belutsenens by it evenemint. == Wurk == === Wurken foar Harmony-orkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1992: ''Danses de Fantaisie'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2000: ''Beethoven Forever'' * 2000: ''Cyclist in Moscow'' * 2001: ''A Chinese Man in Paris'' * 2001: ''The Music Factory'' * 2001: ''The Syncopated Band Parade'' * 2001: ''March of the Animals'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Bläserklasse Live'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2007: ''Klasse(n) Musikanten'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2008: ''Te Deum'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Meine erste Weihnachtskonzert'' * 2009: ''Triumphal Winds'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Liberty'' * 2010: ''Le Lion de Belfort'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''Bläserklasse Globus'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Tribute to a Maestro'' (Variations on a theme by Jean-Philippe Rameau) * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''The Secret of Mercury'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & band'' *2020: ''A touch of Klez! (Flute or Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' === Wurken foar Fanfareorkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Sequensen'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1997: ''The Land of Wind and Water'' * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Spectrum of the Sky'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''De Ruigewaard'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2015: ''Collage voor fanfareorkest'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''Van Toeten & Blazen'' (Een introductie van het Fanfareorkest) * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2019: ''Overture for ZINN'' *2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2020: ''A touch of Klez! (Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Dialoque (Paraphrase on Psalm 98 and The Earle of Oxford's Marche)'' === Wurken foar Brassband === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita'' * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1987: ''Oxford Intrada'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1990: ''Variations on a Chord'' * 1993: ''Inspiration'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Triumphal Brass'' *2010: ''Alhambra'' *2011: ''Musica Helvetica'' *2011: ''Spring Song'' *2012: ''Introduction and Variations on Dies Irae'' *2013: ''Metamorphosis'' *2014: ''Chorale Variations'' *2014: ''Terra Incognita'' *2016: ''Apollo Overture'' *2016: ''Belvedere'' *2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") *2018: ''The Patriots'' (Symphonic Fantasia) *2019: ''The Baltic Way'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & brass band)'' *2019: ''Redbad (A Symphonic Portrait)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Sint Pitersdei'' *2020: ''In loving Memory'' *2020: ''Pale Blue Dot'' == Keppelings om utens == * [http://www.fattore.com/JandeHaan.htm Homepage] {{DEFAULTSORT:Haan, Jan de}} [[Kategory:Frysk muzikant]] [[Kategory:Frysk dirigint]] [[Kategory:Frysk komponist]] [[Kategory:Frysk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk muzikant]] [[Kategory:Nederlânsk dirigint]] [[Kategory:Nederlânsk komponist]] [[Kategory:Nederlânsk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Warns]] [[Kategory:Persoan berne yn 1951]] cjeflfc5tgocyzu7krgsir5pukyl05l 1241001 1241000 2026-09-17T13:08:39Z StephanDirkBerger 43238 Pear keppelingen. 1241001 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Jan-de-haan-1387364724.jpg|thumb|225px|Jan de Haan]] '''Jan de Haan''' ([[Warns]], [[29 july]] [[1951]]) is in hjoeddeiske [[komponist]], [[muzykútjouwer]], [[dirigint]] en [[musikus]]. == Biografy == Jan de Haan waard berne yn it Fryske doarp Warns. Syn heit, in grutte leafhawwer fan blaasmuziek, brocht him al jong yn ’e kunde mei de muzyk. De Haan ûntwikkele al op jonge leeftyd in sterke belangstelling foar dirigearjen en liede op syn santjinde al ferskate blaasorkesten. Fan 1969 oant 1973 studearre er muzykpedagogyk en tromboane oan de Muzykakademy yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Yn 1976 behelle er syn masterdiploma dirigearjen oan it Konservatoarium fan [[Utert (stêd)|Utert]], dêr’t er studearre ûnder lieding fan Henk van Lijnschooten. Fan 1976 oant 1994 wie er dirigint fan de bekende Nederlânske brassband [[Soli Brass Ljouwert|Soli Brass]]. As gastdirigint wurke De Haan mei tal fan profesjonele en amateurblaasorkesten en ensembles yn binnen- en bûtenlân. Syn wurk brocht him yn hiel West-Europa en ek nei de Feriene Steaten, Iran en Japan. Under de foaroansteande ensembles dy’t er dirigearre hat, binne it Tokyo Kosei Wind Orchestra, de Desford Colliery Brass Band, de Brighouse and Rastrick Brass Band, de fjouwer Nederlânske militêre konsertbands, it [[Frysk Orkest]], it Radio Wind Ensemble en de Nederlânske Nasjonale Jeugdfanfare. Fan 1978 oant 1989 wie Jan de Haan as dirigint, komponist en arrangeur ferbûn oan de Nederlânske radio en televyzje. As programmamakker produsearre er sa’n 140 muzykprogramma’s foar de telefyzje. Dêrneist wie er ferskate jierren dosint oan de Muzykakademy yn Ljouwert. Njonken syn wurk as gastdirigint, komponist en ynternasjonaal sjuerylid wie De Haan aktyf yn de muzykútjouwerij. Yn 1983 rjochte er De Haske Publications op. Yn 2008 ferkocht er syn oandielen om him folslein ta te lizzen op it komponearjen, arranzjearje en dirigearjen. == Underskiedingen == * 1994: Heechste ûnderskieding (gouden spjelde mei ynleine smaragd) fan de Nederlânske Federaasje fan Kristlike Muzykbûnen. * 1998: Frysk Bedriuw fan it Jier: Muzykútjouwerij De Haske Publications wurdt by de ferkiezing fan it Frysk Bedriuw fan it Jier as winner oanwiisd. * 2006: De kultuerpriis "[[De Gratama]]" fan de gemeente [[Smellingerlân]] * 2012: Buma Brass Award * 2025: Fryske Anjer: De Cultuurfonds Kultuerpriis, as erkenning foar syn bydrage oan de blaasmuzyk-, fanfare- en brassbandsektor. * 2026: WMC-ambassadeur: Beneamd ta ambassadeur fan it World Music Contest (WMC), as erkenning foar syn jierrenlange ynset en belutsenens by it evenemint. == Wurk == === Wurken foar Harmony-orkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1992: ''Danses de Fantaisie'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2000: ''Beethoven Forever'' * 2000: ''Cyclist in Moscow'' * 2001: ''A Chinese Man in Paris'' * 2001: ''The Music Factory'' * 2001: ''The Syncopated Band Parade'' * 2001: ''March of the Animals'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Bläserklasse Live'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2007: ''Klasse(n) Musikanten'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2008: ''Te Deum'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Meine erste Weihnachtskonzert'' * 2009: ''Triumphal Winds'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Liberty'' * 2010: ''Le Lion de Belfort'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''Bläserklasse Globus'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Tribute to a Maestro'' (Variations on a theme by Jean-Philippe Rameau) * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''The Secret of Mercury'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & band'' *2020: ''A touch of Klez! (Flute or Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' === Wurken foar Fanfareorkest === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' (met koor SATB ad lib.) * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita over een thema van [[Johann Christian Bach]]'' *# Thème *# Variation 1 *# Variation 2 *# Variation 3 *# Variation 4 * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Sequensen'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1993: ''A Discovery Fantasy'' *# Introduction *# Bolero *# Rondeau *# Intermezzo *# Finale * 1993: ''Inspiration'' * 1993: ''Intermezzo'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1995: ''Banja Luka'' * 1995: ''Overture to new Age'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 1996: ''Spanish Tritych'' *# Peñon de Ifach *# San Jaime *# Sierra de Bernia * 1997: ''Music for a Solemnity'' A tribute to [[John Williams (componist)|John Williams]] * 1997: ''The Land of Wind and Water'' * 1998: ''Victory'' * 2000: ''Bandtime Starter'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Zodiac'' * 2010: ''Geuzen Medal Fanfare'' * 2010: ''Pierius Magnus'' * 2011: ''Musica Helvetica'' * 2011: ''Spectrum of the Sky'' * 2011: ''Springsong'' * 2012: ''De Ruigewaard'' * 2012: ''Klezmeriana'' * 2012: ''Song of David'' * 2014: ''Homage'' * 2014: ''The Torch of Liberty'' * 2015: ''Collage voor fanfareorkest'' * 2016: ''Belvedere'' * 2016: ''Galea et Bellum'' * 2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") * 2018: ''Centenary 2019'' *# Awakening Village *# Bintje Monument *# Journey into the Unknown * 2019: ''Center of the Universe'' *# Reconstruction *# Pastorale *# Excelsior * 2019: ''Van Toeten & Blazen'' (Een introductie van het Fanfareorkest) * 2019: ''The Temple Musician'' * 2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2019: ''Overture for ZINN'' *2019: ''Paradise Cave'' (Symphonic Poem for Fanfare Orchestra) *2020: ''A touch of Klez! (Alto saxophone solo & band)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Dialoque (Paraphrase on Psalm 98 and The Earle of Oxford's Marche)'' === Wurken foar Brassband === * 1972: ''Apollo March'' * 1978: ''Chorale Varié'' * 1979: ''Meditation'' * 1981: ''Christmas Fantasy'' * 1981: ''Fryske Variaties'' * 1983: ''Five Intradas'' * 1983: ''Partita'' * 1983: ''Prelude for Passiontide'' *1984: ''Canticum'' * 1985: ''Pastorale'' * 1985: ''Psaltrada'' * 1985: ''Suite over Valeriusliederen'' * 1986: ''A Christmas Suite'' * 1986: ''Contrasten'' * 1987: ''Oxford Intrada'' * 1990: ''Song of Freedom'' * 1990: ''Variations on a Chord'' * 1993: ''Inspiration'' * 1994: ''Harmony Festival'' * 1996: ''A Sunrise Impression'' * 2003: ''Prevision'' * 2005: ''Earthquake'' * 2006: ''Hispaniola'' * 2007: ''Camel Ride'' * 2008: ''Christmas Joy'' * 2008: ''Cityscapes'' * 2008: ''Emerald Jubilee'' * 2008: ''Susato Variations'' * 2008: ''Sweet Sunset'' * 2009: ''Consolation'' * 2009: ''Flashback'' * 2009: ''Triumphal Brass'' *2010: ''Alhambra'' *2011: ''Musica Helvetica'' *2011: ''Spring Song'' *2012: ''Introduction and Variations on Dies Irae'' *2013: ''Metamorphosis'' *2014: ''Chorale Variations'' *2014: ''Terra Incognita'' *2016: ''Apollo Overture'' *2016: ''Belvedere'' *2016: ''Purcellian Fantasia'' (Based on the March from Henry Purcell's "Funeral Music of Queen Mary II") *2018: ''The Patriots'' (Symphonic Fantasia) *2019: ''The Baltic Way'' *2019: ''Duoloque (Flugelhorn and Tenorhorn solo & brass band)'' *2019: ''Redbad (A Symphonic Portrait)'' *2020: ''Hermitage (Concertante Variations on an original theme after Peter Ilyich Tchaikovsky)'' *2020: ''Sint Pitersdei'' *2020: ''In loving Memory'' *2020: ''Pale Blue Dot'' == Keppelings om utens == * [http://www.fattore.com/JandeHaan.htm Homepage] {{DEFAULTSORT:Haan, Jan de}} [[Kategory:Frysk muzikant]] [[Kategory:Frysk dirigint]] [[Kategory:Frysk komponist]] [[Kategory:Frysk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk muzikant]] [[Kategory:Nederlânsk dirigint]] [[Kategory:Nederlânsk komponist]] [[Kategory:Nederlânsk útjouwer]] [[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn Warns]] [[Kategory:Persoan berne yn 1951]] 0aiz1rqyw89avrsyqk2a2r48lhgqu50 0 14959 1241004 1240950 2026-09-17T14:39:02Z Drewes 2754 + Nijkleaster 1241004 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Henk kroes.jpg | ôfbyldingstekst = Henk Kroes | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Henk Kroes | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[1 novimber]] [[1938]] | berteplak = [[Terkaple]] | stoarn = [[15 septimber]] [[2026]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = Foarsitter fan Feriening [[De Fryske Alve Stêden]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1994]]-[[2007]] | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Henk Kroes''' ([[Terkaple]] , [[1 novimber]] [[1938]] - [[15 septimber]] [[2026]]), wie de âld-foarsitter fan de Feriening [[De Fryske Alve Stêden]]. Yn dy funksje kundige er yn [[1997]] mei de wurden ''It giet oan!'' de [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] oan. Dêrneist hat er in skoft aktyf west as foarsitter fan [[It Fryske Gea]]. ==Alvestêderider== Yn [[1963]] die Kroes sels mei oan de [[Tolfde Alvestêdetocht]]. It wie in ekstreem drege tocht wêrby mar ien persint fan de dielnimmers op de [[Bonkefeart]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oer de einstreek kaam. Kroes waard by [[Frjentsjer]] fan it iis helle. ==Alvestêdefoarsitter== [[Ofbyld:Voorbereiding 14e Elfstedentocht. IJsmeester Kroes (rechts naast de ijsveger) in, Bestanddeelnr 933-5774.jpg|thumb|right|260px|Henk Kroes (rjochts) as iismaster yn 1986]] Kroes waard yn [[1994]] foarsitter fan de Fryske Alve Stêden as opfolger fan [[Jan Sipkema]]. Dêrfoar wie hy fan [[1970]] ôf al [[iismaster]] fan de Feriening. Nei in rêstige winter yn [[1995]] krige Kroes yn [[1996]] in protte kommentaar doe't it bestjoer nettsjinsteande in bêste winterperioade de Alvestêdetocht net ride te litten. It like it bestjoer doe lykwols net ferantwurde om de tocht te hâlden. De oare winter fan 1996 op 1997 wie it fuortendalik wêr priis. Kroes siet op [[2 jannewaris]] de gearkomste fan de rayonhaaden foar. Nei de gearkomste kundige er mei de wurden ''It giet oan'' de tocht oan. Al gau stie Kroes yn it midden fan de belangstelling. Fan [[Grut-Brittanje]] oant [[Austraalje (lân)|Austraalje]] waard er skille troch sjoernalisten <ref>[https://krant.telegraaf.nl/krant/ditjaar/elfsteden/teksten/11.nieuws.kroes.rots.jan4.html Telegraaf 4 jannewaris 1997]</ref>. Nei in pear hektyske dagen waard de tocht op [[4 jannewaris]] sûnder grutte swierichheden ferriden. By de tocht fan 1997 siet Kroes it grutste part fan de dei yn it [[FEC]] om by eventuele kalamiteiten de saken te stjoeren. Wol wie regele dat him de eare takomme soe om de lêste rider sels ôf te stimpeljen. Doe't it bliken die dat dit in swartrider wie, sei er lakonyk: ''Oh, dan binne jo de lêste offisjele swartrider.'' <ref>[http://library.thinkquest.org/11529/cityskating/Belangrijke_Perosnen.htm In ûnoffisjele Alvestedetocht webstee]</ref> Op [[21 novimber]] [[2005]] makke er bekend yn [[2007]] syn wurk as foarsitter by de Feriening te beëinigjen. Ek waard doe syn opfolger [[Wiebe Wieling]] yn it bestjoer keazen as fise-foarsitter dy't syn funksje yn 2007 oernimme soe. Op de ledengearkomste fan [[14 jannewaris]] [[2007]] naam Henk Kroes ôfskie. ==Fytser== Kroes hat meidien oan in tal lange sponsorfytstochten om jild te sammeljen foar goede doelen. Op [[30 augustus]] [[2003]] kaam er yn [[Skeveningen]] oan nei in tocht fan 12.000 kilometer begûn in [[Wladiwostok]]. Tegearre mei tweintich oare fytsers sammele er jild foar de yninting tsjin [[polio]]<ref>[http://www.frieschdagblad.nl/artikel.asp?artID=14258 Frysk Deiblêd 30 augustus 2003]</ref>. By in oare tocht yn [[2006]] fytste Kroes mei alve oaren 10.000 kilometer fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] nei [[Gana]]. Mei dit projekt, dêr't mear as 100.000 euro mei ophelle waard, woenen hja it ûnderwiis yn dat West-Afrikaanske lân ferbetterje. == Nijkleaster == Yn 2012 waard Kroes op fersyk fan de inisjatyfnimmers ds. Hinne Wagenaar en Sietske Visser foarsitter fan [[Nijkleaster]], in tsjerklik pioniersprojekt mei as missy om nije diken te sykjen foar leauwen en spiritualiteit. Yn dy funksje kamen de passy en kwaliteit fan Kroes goed ta harren rjocht. Dêrby gie it om syn organisatoarysk talint, syn technysk en bestjoerlik ynsjoch, syn leafde foar tsjerke en minsken, en syn passy foar duorsumens. Yn de rin fan de tarieding fan de bou fan Klooster Westerhûs waard Kroes de bou-pastor. By de iepening by it Pinksterfeest fan 2023 waard syn favorite gedicht ''Hûs fan stilte'' troch [[Tsjits Peanstra]] yn kortenstiel oan him oanbean. == Ferstjerren == Henk Kroes ferstoar op 15 septimber 2026 yn 'e âldens fan 87 jier <ref>{{cite web|url=https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/17391578/ald-alvestedefoarsitter-henk-kroes-87-ferstoarn|title=Ald-alvestêdefoarsitter Henk Kroes (87) ferstoarn|publisher= Omrop Fryslân|access-date=16 septimber 2026}}</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Kroes, Henk}} [[Kategory:Frysk bestjoerder]] [[Kategory:Frysk sportbestjoerder]] [[Kategory:Alvestêdetochtrider]] [[Kategory:Alvestêdetocht]] [[Kategory:Persoan berne yn Terkaple]] [[Kategory:Persoan berne yn 1938]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] c05is9tgwsr113qnc8nx3qdar7mvemr 1241034 1241004 2026-09-17T20:16:49Z Drewes 2754 /* Nijkleaster */ paden 1241034 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Henk kroes.jpg | ôfbyldingstekst = Henk Kroes | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Henk Kroes | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[1 novimber]] [[1938]] | berteplak = [[Terkaple]] | stoarn = [[15 septimber]] [[2026]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = Foarsitter fan Feriening [[De Fryske Alve Stêden]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1994]]-[[2007]] | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Henk Kroes''' ([[Terkaple]] , [[1 novimber]] [[1938]] - [[15 septimber]] [[2026]]), wie de âld-foarsitter fan de Feriening [[De Fryske Alve Stêden]]. Yn dy funksje kundige er yn [[1997]] mei de wurden ''It giet oan!'' de [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] oan. Dêrneist hat er in skoft aktyf west as foarsitter fan [[It Fryske Gea]]. ==Alvestêderider== Yn [[1963]] die Kroes sels mei oan de [[Tolfde Alvestêdetocht]]. It wie in ekstreem drege tocht wêrby mar ien persint fan de dielnimmers op de [[Bonkefeart]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oer de einstreek kaam. Kroes waard by [[Frjentsjer]] fan it iis helle. ==Alvestêdefoarsitter== [[Ofbyld:Voorbereiding 14e Elfstedentocht. IJsmeester Kroes (rechts naast de ijsveger) in, Bestanddeelnr 933-5774.jpg|thumb|right|260px|Henk Kroes (rjochts) as iismaster yn 1986]] Kroes waard yn [[1994]] foarsitter fan de Fryske Alve Stêden as opfolger fan [[Jan Sipkema]]. Dêrfoar wie hy fan [[1970]] ôf al [[iismaster]] fan de Feriening. Nei in rêstige winter yn [[1995]] krige Kroes yn [[1996]] in protte kommentaar doe't it bestjoer nettsjinsteande in bêste winterperioade de Alvestêdetocht net ride te litten. It like it bestjoer doe lykwols net ferantwurde om de tocht te hâlden. De oare winter fan 1996 op 1997 wie it fuortendalik wêr priis. Kroes siet op [[2 jannewaris]] de gearkomste fan de rayonhaaden foar. Nei de gearkomste kundige er mei de wurden ''It giet oan'' de tocht oan. Al gau stie Kroes yn it midden fan de belangstelling. Fan [[Grut-Brittanje]] oant [[Austraalje (lân)|Austraalje]] waard er skille troch sjoernalisten <ref>[https://krant.telegraaf.nl/krant/ditjaar/elfsteden/teksten/11.nieuws.kroes.rots.jan4.html Telegraaf 4 jannewaris 1997]</ref>. Nei in pear hektyske dagen waard de tocht op [[4 jannewaris]] sûnder grutte swierichheden ferriden. By de tocht fan 1997 siet Kroes it grutste part fan de dei yn it [[FEC]] om by eventuele kalamiteiten de saken te stjoeren. Wol wie regele dat him de eare takomme soe om de lêste rider sels ôf te stimpeljen. Doe't it bliken die dat dit in swartrider wie, sei er lakonyk: ''Oh, dan binne jo de lêste offisjele swartrider.'' <ref>[http://library.thinkquest.org/11529/cityskating/Belangrijke_Perosnen.htm In ûnoffisjele Alvestedetocht webstee]</ref> Op [[21 novimber]] [[2005]] makke er bekend yn [[2007]] syn wurk as foarsitter by de Feriening te beëinigjen. Ek waard doe syn opfolger [[Wiebe Wieling]] yn it bestjoer keazen as fise-foarsitter dy't syn funksje yn 2007 oernimme soe. Op de ledengearkomste fan [[14 jannewaris]] [[2007]] naam Henk Kroes ôfskie. ==Fytser== Kroes hat meidien oan in tal lange sponsorfytstochten om jild te sammeljen foar goede doelen. Op [[30 augustus]] [[2003]] kaam er yn [[Skeveningen]] oan nei in tocht fan 12.000 kilometer begûn in [[Wladiwostok]]. Tegearre mei tweintich oare fytsers sammele er jild foar de yninting tsjin [[polio]]<ref>[http://www.frieschdagblad.nl/artikel.asp?artID=14258 Frysk Deiblêd 30 augustus 2003]</ref>. By in oare tocht yn [[2006]] fytste Kroes mei alve oaren 10.000 kilometer fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] nei [[Gana]]. Mei dit projekt, dêr't mear as 100.000 euro mei ophelle waard, woenen hja it ûnderwiis yn dat West-Afrikaanske lân ferbetterje. == Nijkleaster == Yn 2012 waard Kroes op fersyk fan de inisjatyfnimmers ds. Hinne Wagenaar en Sietske Visser foarsitter fan [[Nijkleaster]], in tsjerklik pioniersprojekt mei as missy om nije paden te sykjen foar leauwen en spiritualiteit. Yn dy funksje kamen de passy en kwaliteit fan Kroes goed ta harren rjocht. Dêrby gie it om syn organisatoarysk talint, syn technysk en bestjoerlik ynsjoch, syn leafde foar tsjerke en minsken, en syn passy foar duorsumens. Yn de rin fan de tarieding fan de bou fan Klooster Westerhûs waard Kroes de bou-pastor. By de iepening by it Pinksterfeest fan 2023 waard syn favorite gedicht ''Hûs fan stilte'' troch [[Tsjits Peanstra]] yn kortenstiel oan him oanbean. == Ferstjerren == Henk Kroes ferstoar op 15 septimber 2026 yn 'e âldens fan 87 jier <ref>{{cite web|url=https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/17391578/ald-alvestedefoarsitter-henk-kroes-87-ferstoarn|title=Ald-alvestêdefoarsitter Henk Kroes (87) ferstoarn|publisher= Omrop Fryslân|access-date=16 septimber 2026}}</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Kroes, Henk}} [[Kategory:Frysk bestjoerder]] [[Kategory:Frysk sportbestjoerder]] [[Kategory:Alvestêdetochtrider]] [[Kategory:Alvestêdetocht]] [[Kategory:Persoan berne yn Terkaple]] [[Kategory:Persoan berne yn 1938]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] 5mb1duom5ilrrzmvuse6wwos2eqlme6 1241050 1241034 2026-09-18T08:39:21Z ~2026-36282-49 59835 1241050 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = Henk kroes.jpg | ôfbyldingstekst = Henk Kroes | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = Henk Kroes | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{NEDnasj}} | berne = [[1 novimber]] [[1938]] | berteplak = [[Terkaple]] | stoarn = [[15 septimber]] [[2026]] | stjerplak = | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = Foarsitter fan Feriening [[De Fryske Alve Stêden]] | aktyf as = | jierren aktyf = [[1994]]-[[2007]] | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Henk Kroes''' ([[Terkaple]], [[1 novimber]] [[1938]] - [[15 septimber]] [[2026]]), wie de âld-foarsitter fan de Feriening [[De Fryske Alve Stêden]]. Yn dy funksje kundige er yn [[1997]] mei de wurden ''It giet oan!'' de [[Fyftjinde Alvestêdetocht]] oan. Dêrneist hat er in skoft aktyf west as foarsitter fan [[It Fryske Gea]]. ==Alvestêderider== Yn [[1963]] die Kroes sels mei oan de [[Tolfde Alvestêdetocht]]. It wie in ekstreem drege tocht wêrby mar ien persint fan de dielnimmers op de [[Bonkefeart]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] oer de einstreek kaam. Kroes waard by [[Frjentsjer]] fan it iis helle. ==Alvestêdefoarsitter== [[Ofbyld:Voorbereiding 14e Elfstedentocht. IJsmeester Kroes (rechts naast de ijsveger) in, Bestanddeelnr 933-5774.jpg|thumb|right|260px|Henk Kroes (rjochts) as iismaster yn 1986]] Kroes waard yn [[1994]] foarsitter fan de Fryske Alve Stêden as opfolger fan [[Jan Sipkema]]. Dêrfoar wie hy fan [[1970]] ôf al [[iismaster]] fan de Feriening. Nei in rêstige winter yn [[1995]] krige Kroes yn [[1996]] in protte kommentaar doe't it bestjoer nettsjinsteande in bêste winterperioade de Alvestêdetocht net ride te litten. It like it bestjoer doe lykwols net ferantwurde om de tocht te hâlden. De oare winter fan 1996 op 1997 wie it fuortendalik wêr priis. Kroes siet op [[2 jannewaris]] de gearkomste fan de rayonhaaden foar. Nei de gearkomste kundige er mei de wurden ''It giet oan'' de tocht oan. Al gau stie Kroes yn it midden fan de belangstelling. Fan [[Grut-Brittanje]] oant [[Austraalje (lân)|Austraalje]] waard er skille troch sjoernalisten <ref>[https://krant.telegraaf.nl/krant/ditjaar/elfsteden/teksten/11.nieuws.kroes.rots.jan4.html Telegraaf 4 jannewaris 1997]</ref>. Nei in pear hektyske dagen waard de tocht op [[4 jannewaris]] sûnder grutte swierichheden ferriden. By de tocht fan 1997 siet Kroes it grutste part fan de dei yn it [[FEC]] om by eventuele kalamiteiten de saken te stjoeren. Wol wie regele dat him de eare takomme soe om de lêste rider sels ôf te stimpeljen. Doe't it bliken die dat dit in swartrider wie, sei er lakonyk: ''Oh, dan binne jo de lêste offisjele swartrider.'' <ref>[http://library.thinkquest.org/11529/cityskating/Belangrijke_Perosnen.htm In ûnoffisjele Alvestedetocht webstee]</ref> Op [[21 novimber]] [[2005]] makke er bekend yn [[2007]] syn wurk as foarsitter by de Feriening te beëinigjen. Ek waard doe syn opfolger [[Wiebe Wieling]] yn it bestjoer keazen as fise-foarsitter dy't syn funksje yn 2007 oernimme soe. Op de ledengearkomste fan [[14 jannewaris]] [[2007]] naam Henk Kroes ôfskie. ==Fytser== Kroes hat meidien oan in tal lange sponsorfytstochten om jild te sammeljen foar goede doelen. Op [[30 augustus]] [[2003]] kaam er yn [[Skeveningen]] oan nei in tocht fan 12.000 kilometer begûn in [[Wladiwostok]]. Tegearre mei tweintich oare fytsers sammele er jild foar de yninting tsjin [[polio]]<ref>[http://www.frieschdagblad.nl/artikel.asp?artID=14258 Frysk Deiblêd 30 augustus 2003]</ref>. By in oare tocht yn [[2006]] fytste Kroes mei alve oaren 10.000 kilometer fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] nei [[Gana]]. Mei dit projekt, dêr't mear as 100.000 euro mei ophelle waard, woenen hja it ûnderwiis yn dat West-Afrikaanske lân ferbetterje. == Nijkleaster == Yn 2012 waard Kroes op fersyk fan de inisjatyfnimmers ds. Hinne Wagenaar en Sietske Visser foarsitter fan [[Nijkleaster]], in tsjerklik pioniersprojekt mei as missy om nije paden te sykjen foar leauwen en spiritualiteit. Yn dy funksje kamen de passy en kwaliteit fan Kroes goed ta harren rjocht. Dêrby gie it om syn organisatoarysk talint, syn technysk en bestjoerlik ynsjoch, syn leafde foar tsjerke en minsken, en syn passy foar duorsumens. Yn de rin fan de tarieding fan de bou fan Klooster Westerhûs waard Kroes de bou-pastor. By de iepening by it Pinksterfeest fan 2023 waard syn favorite gedicht ''Hûs fan stilte'' troch [[Tsjits Peanstra]] yn kortenstiel oan him oanbean. == Ferstjerren == Henk Kroes ferstoar op 15 septimber 2026 yn 'e âldens fan 87 jier <ref>{{cite web|url=https://www.omropfryslan.nl/fy/nijs/17391578/ald-alvestedefoarsitter-henk-kroes-87-ferstoarn|title=Ald-alvestêdefoarsitter Henk Kroes (87) ferstoarn|publisher= Omrop Fryslân|access-date=16 septimber 2026}}</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Kroes, Henk}} [[Kategory:Frysk bestjoerder]] [[Kategory:Frysk sportbestjoerder]] [[Kategory:Alvestêdetochtrider]] [[Kategory:Alvestêdetocht]] [[Kategory:Persoan berne yn Terkaple]] [[Kategory:Persoan berne yn 1938]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]] 25io2bp96yexc1b9wel5i2vxfhg27te 0 18169 1241017 1021496 2026-09-17T19:26:15Z Drewes 2754 /* Berne */ - tikfl. 1241017 wikitext text/x-wiki {{JiersideBoppe}} {{Kalinders}}{{Kalinderjier}} == Foarfallen == * [[1 maart]] - [[Moard]]oanslach troch [[Robert-François Damiens]] op kening [[Loadewyk XV fan Frankryk]]. * [[26 july]] - Yn 'e [[Slach by Hastenbeck]] wurde de alliearde striidkrêften fan it [[karfoarstendom Hannover]], [[Hessen]] en [[Breunswyk (lân)|Breunswyk]] ferslein troch in [[Frankryk|Frânsk]] [[leger (lânmacht)|leger]]. Dat resultearret yn de besetting fan Hannover. * ''sûnder datum'' - De [[Groustins (Feanwâlden)|Groustins]] yn [[Feanwâlden]] wurdt ôfbrutsen. == Berne == * [[24 jannewaris]] - [[Lammoraal Albertus Aemilius Sluijterman]], Frysk ofsier en politikus († [[1838]]) * [[31 maart]] - [[Gustaf Mauritz Armfelt]], Sweedsk diplomaat († [[1814]]) * [[22 juny]] - [[George Vancouver]], Ingelsk ûntdekkingsreizger († [[1798]]) * [[6 septimber]] - [[Gilbert du Motier de la Fayette]], Frânsk politikus en generaal († [[1834]]) * [[17 augustus]] - [[Hayo Tuinhout]], Frysk politikus en bestjoerder († [[1811]]) * [[12 novimber]] - [[Jacobus Bellamy]], Nederlânsk dichter († [[1786]]) * [[28 novimber]] - [[William Blake]] Ingelsk skriuwer, dichter en keunstner († [[1827]]) == Ferstoarn == * [[23 july]] - [[Domenico Scarlatti]], Italjaansk komponist, klavesinist en oargelist (* [[1685]]) * [[6 novimber]] - [[Jan Sicco thoe Schwartzenberg en Hohenlansberg]], Frysk generaal (* [[1693]]) {{JiersideUnder}} {{Boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat}} }} [[Kategory:1757| ]] [[Kategory:18e iuw]] 1h1egcz8cc1to8nseofoa87tynrd05l 0 26036 1241002 1240953 2026-09-17T14:25:08Z Drewes 2754 no net 1241002 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks akteur | ôfbylding = Sharon Stone at the 2026 Cannes Film Festival (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = Sharon Stone op it Cannes Film Festival yn 2026 | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | nasjonaliteit = | berne = | berteplak = | stoarn = | stjerplak = | regionale identiteit = | etnisiteit = | jierren aktyf = 1980-no | prizen = [[:en:List of awards and nominations received by Sharon Stone|List fan prizen en nominaasjes fan Sharon Stone]] | webside = }} [[Ofbyld:Sharon Stone KV.jpg|thumb|right|Sharon Stone'' yn 2005]] [[Ofbyld:SharonStoneBerlinale.jpg|thumb|left|Sharon Stone by de Premiêre fan „When a man falls in the forest“ yn [[Berlyn]] (2007)]] '''Sharon Vonne Stone''' ([[Meadville (Pennsylvania)]], [[10 maart]] [[1958]]) is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[aktrise]], [[filmprodusint]] en earder [[Model (berop)|model]]. Hja waard tige bekend troch har rol yn [[Paul Verhoeven]]s film ''[[Basic Instinct]]''. == Libben en wurk == Stone waard berne as it twadde bern (fan de fjouwer) fan Joe en Dorothy Stone, beide út de arbeidersklasse. As bern lies hja leaver as dat se mei oare bern boarte. Mei in IQ fan 154 waard se op har fyftjinde al op de Edinboro University talitten. Ein jierren 70 gie se oan 't wurk as model by de Ford Modeling Agency, mar dat befoel har net sa en yn 1980 begjint se mei aktearjen. Sharon Stone krige yn [[1980]] in lytse rol yn [[Woody Allen]]s ''Stardust Memories'', har filmdebút. Fan 1984 - 1990 wie se troud mei telefyzjeprodusint [[Michael Greenburg]]. Yn de jierren tachtich foel it Stone net ta om rollen te finen oars as dy fan it [[stereotype]] "domme blondje". De films dêr't sy yn de tiid yn spile (û.o. ''King Solomon's Mines (1985)'', ''[[Police Academy 4: Citizens on Patrol]]'', ''Action Jackson''), hienen net in protte súkses by kritisy en publyk. Dat feroare yn [[1990]], doe't hja in rol krige yn [[Paul Verhoeven]] syn ''[[Total Recall (film út 1990)|Total Recall]]'', dêr't se in heak fan in frou fan [[Arnold Schwarzenegger]] yn spile. Dat jier posearre se ek foar de [[Playboy Magazine|Playboy]]. Dochs duorre it noch twa jier eardat se in rol fan bestjutting krige, it waard in haadrol yn wer in film fan Verhoeven, ''[[Basic Instinct]]'', neist [[Michael Douglas]]. Dy film makke fan Stone in wiere stjer. Sy spilet in iiskâlde biseksuele ferliedster; fral de sêne op it plysjeburo dêr't se yn sjen lit dat se gjin slipke oan hat, is wrâldferneamd wurden. Yn de neikommende films, ''Sliver'' en ''[[The Specialist (film út 1994)|The Specialist]]'' (mei [[Sylvester Stallone]]), borduerde se fierder op it eroatyske en het ferliedlike út de Verhoeven-films. Yn [[1995]] lit Stone har lykwols fan in earnstige kant sjen, mei rollen yn [[Sam Raimi]]'s [[western (sjênre)|western]] ''The Quick and the Dead'' en [[Martin Scorsese]] syn ''Casino''. De lêste film smiet har in [[Golden Globe]] en in [[Academy Award|Oskarnominaasje]] foar Bêste Aktrise op. De measte fan de dêrnei kommende films wienen gjin súkses, útsein de ynsekte-animaasje ''Antz''. Yn 2004 spile Stone tsjinoer [[Halle Berry]] yn ''[[Catwoman]]'', dy't úteinlik ek folle súkses hie. Yn [[2006]] kaam it ferfolch fan ''Basic Instinct'', ''Basic Instinct 2: Risk Addiction'', út. Yn 1998 troude sy mei redakteur Phil Bronstein. Se giene út elkoar yn 2004. Tegearre hawwe sy in adoptearre soan, Roan Joseph (2000). Stone hat noch in adoptearre soan, Laird Vonne, berne yn 2005. Yn 2005 kaam Sharon Stone iepenlik út foar har [[biseksualiteit]]. Hja is in bekend fjochtster foar gelike rjochten fan [[homoseksualiteit|homoseksuelen]]. == Filmografy == {{Kolommen3| |Kolom1= *''[[Deadly Blessing]]'' (1981) *''[[King Solomon's Mines (1985)|King Solomon's Mines]]'' (1985) *''[[Allan Quatermain and the Lost City of Gold|ld]]'' (1987) *''[[Police Academy 4|Police Academy 4: Citizens on Patrol]]'' (1987) *''[[Above the Law (film)|Above the Law]]'' (1988) *''[[Action Jackson]]'' (1988) *''[[Total Recall (1990)|Total Recall]]'' (1990) *''[[The Year of the Gun]]'' (1991) *''[[He Said, She Said]]'' (1991) *''[[Where Sleeping Dogs Lie]]'' (1991) *''[[Basic Instinct]]'' (1992) *''[[Sliver (film)|Sliver]]'' (1993) *''[[The Specialist]]'' (1994) |Kolom2= *''[[Intersection]]'' (1994) *''[[Casino (film)|Casino]]'' (1995) *''[[Last dance (film)|Last Dance]] (1995)'' *''[[The Quick and the Dead]]'' (1995) *''[[Diabolique]]'' (1996) *''[[Antz]]'' (1998) *''[[Sphere (film)|Sphere]]'' (1998) *''[[The Mighty]]'' (1998) *''[[The Muse]]'' (1999) *''[[If These Walls Could Talk 2]]'' (2000) *''[[Cold Creek Manor]]'' (2003) *''[[Catwoman]]'' (2004) *''[[Broken Flowers]]'' (2005) |Kolom3= *''[[Alpha Dog]]'' (2006) *''[[Basic Instinct 2|Basic Instinct 2: Risk Addiction]]'' (2006) *''[[Bobby (2006)|Bobby]]'' (2006) *''[[Democrazy (film)|Democrazy]]'' (2007) *''[[When a Man Falls in the Forest]]'' (2007) *''[[If I Had Known I Was a Genius]]'' (2007) *''[[$5 a Day]]'' (2008) *''[[The Year of Getting to Know Us]]'' (2008) *''[[Streets of Blood]]'' (2009) *''[[Largo Winch II]]'' (2011) *''[[Border Run]]'' (2012) *''[[Lovelace (film)|Lovelace]]'' (2013) *''[[Nobody 2]]'' (2025) }} == Keppelings om utens == * [http://www.sharon-stone-online.com/ Unoffisjele fanside] - sharon-stone-online {{commonscat|Sharon Stone}} {{DEFAULTSORT:Stone, Sharon}} [[Kategory:Amerikaansk model]] [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Sûnensaktivist]] [[Kategory:Amerikaansk polityk aktivist]] [[Kategory:Aktivist foar de befrijing fan Tibet]] [[Kategory:Homorjochte-aktivist]] [[Kategory:Amerikaansk taekwondobeoefener]] [[Kategory:Emmy-winner]] [[Kategory:Golden Globe-winner]] [[Kategory:Persoan berne yn 1958]] hepzybby1xcmpdt0oh42th4pgzxuqdw 0 28933 1241014 856011 2026-09-17T18:35:31Z Drewes 2754 + galery 1241014 wikitext text/x-wiki [[File:Bernardus Johannes Blommers by Bernardus Johannes Blommers (1845-1914).jpg|thumb|Bernard Blommers]] '''Bernardus Johannes (Bernard) Blommers''' ([[Den Haach]], [[30 jannewaris]] [[1845]] – dêre, [[12 desimber]] [[1914]]) wie in [[Nederlân]]ske [[keunstskilder]]. Hy wie ien fan de jongere skilders út de [[Haachske Skoalle]]. == Biografy == Bernard Blommers wie in learling fan [[Christoffel Bisschop]]. Oan de Haachske Akademy krige er ek ûnderrjocht fan [[Jacob Maris]] en foaral fan [[Jozef Israëls]]. Hy wurke meast yn de omkriten fan [[Skeveningen]] en [[Katwyk (Súd-Hollân)|Katwyk]] en yn [[Noard-Brabân]]. Hy skildere ek in part fan it [[Panorama Mesdag]] fan [[Hendrik Willem Mesdag]]. == Styl == Blommers wie fral [[figuerskilder]], hy skildere it fiskers- en strânlibben, it hat wol wat fan it wurk fan [[Isaac Israëls]]. == Galery == <gallery mode="packed" heights="180" style="font-size:80%"> Bernard Blommers - Het breistertje.jpg|''Het breistertje'' 'De kleine kapitein' by Bernard Blommers.jpg|''De kleine kapitein'' Bernardus Johannes Blommers The milk maid.jpg|''De melkmeid'' Bernardus Johannes Blommers - Children playing on the beach.jpg|''Kinderen spelend op het strand'' </gallery> {{CommonsBalke|Bernard Blommers}} {{DEFAULTSORT:Blommers, Bernard}} [[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]] [[Kategory:Haachske skoalle]] [[Kategory:Persoan berne yn 1845]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1914]] r2afic1nq9vya769rgxjq6pwzapwiib 0 59236 1241019 1240697 2026-09-17T19:34:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Keppelings om utens */ kt 1241019 wikitext text/x-wiki {{Literatuer | ôfbylding = Édition Curmer (1843) - Le Chat botté - 1.png | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 200px | titel = ''De Kat op Learzens'' | oarspr. titel = ''Le Chat Botté'' | auteur = [[Charles Perrault]] | taal = [[Frânsk]] | foarm = [[koart ferhaal]] | sjenre = [[mearke]], [[fabel]] | skreaun = | 1e publikaasje = [[1697]], [[Parys]] | 1e opfiering = | oarspr. útjouwer = | rige = | foarich diel = | folgjend diel = | bondel = ''Contes de Ma Mère l'Oye'' | prizen = | ISBN = | Fryske titel = ''De Kat mei de Learzens'' | publikaasje = [[1985]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] | útjouwer = [[Afûk]] | oersetter = [[Jant Visser-Bakker]] | prizen oers. = | ISBN oers. = 9 06 27 32 763 }} '''''De Kat op Learzens''''' of '''''De Kat mei de Learzens''''', yn it oarspronklike [[Frânsk]]: '''''Le Chat Botté''''' en [[Dútsk]]: '''''Der Gestiefelte Kater''''' ([[Nederlânsk]]: ''De Gelaarsde Kat''; [[Ingelsk]]: ''Puss in Boots''), is in iuwenâld [[literatuer|literêr]] [[mearke]] dat û.m. optekene is troch de [[bruorren Grimm]] yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' ("Berne- en Hûsmearkes"), mar dat nei alle gedachten optocht en skreaun is troch [[Charles Perrault]], dy't it publisearre yn syn ''Contes de Ma Mère l'Oye'' ("Ferhalen fan Us Mem de Goes"), mank mearkes op basis fan âlde folksferhalen. ''De Kat op Learzens'' is altyd in populêr ferhaal bleaun, en it haadpersonaazje, de Kat op Learzens nei wa't it mearke neamd is, is koartby nochris ekstra popularisearre troch syn rol yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[animaasjefilm]] ''[[Shrek 2]]'' (mei de stim fan [[akteur]] [[Antonio Banderas]]). Yn [[1985]] is dit mearke troch [[Jant Visser-Bakker]] oerset yn it [[Frysk]] as ûnderdiel fan 'e samling ''De Moaiste Mearkes 2'', neffens de útjefte ''Die Schönsten Märchen der Brüder Grimm'' (dat in oanpassing fan 'e oarspronklike tekst nei modern [[Dútsk]] ta is troch [[Margrit Weber]]). == Ynhâld (ferzje fan de bruorren Grimm) == Der is in [[moolner]] dy't in [[mole]] hat om te meallen, in [[ezel]] om as lêstdier te tsjinjen en in [[kat]] om te mûzjen. Dêropta hat er trije soannen. As er komt te ferstjerren, erft de âldste soan de mole, de middelste de ezel en de jongste de kat. De jongste soan is dêr net botte bliid mei, mar de kat ûnthjit him grutte rykdom as er mar learzens kriget, dat de moolnerssoan keapet mei syn lêste jild in pear learzens foar syn kat. Dêrop set de kat nei de bosk ta, dêr't er in stikmannich fette [[patriis|patrizen]] (by Perrault: kninen) fangt. Dy bringt er nei de kening ta, fan wa't bekend is dat er sljocht nei patrizen is. Hy biedt se de kening oan en seit dat se in geskink binne fan syn master, de [[greve]] (by Perrault: [[markys]]) fan Carrabas. De kening is sa bliid mei it fûgelt dat er de kat in sekfol jild jout. Dat jild bringt de kat werom nei syn baas. Alle dagen dêrnei set de kat mei in sekfol patrizen nei de kening syn kastiel ta en komt er mei in sekfol jild wer thús. Hy rekket sa eigen op it kastiel, dat er dêr oeral komt. Op in kear, as er yn 'e koken is, heart er de koetsier fan 'e kening fûterjen dat er de kening en dy syn dochter, de prinsesse, nei de mar ta ride moat, wylst er folle leaver nei de herberge wol om in slokje. De kat betinkt him gjin momint, mar kûgelet nei hûs ta en bepraat syn baas om yn 'e mar te swimmen te gean. Hy smyt de klean fan syn baas fuort, en krekt dan riidt de koets fan 'e kening dêrlâns. De kat hâldt de koets oan en seit tsjin 'e kening dat syn master, de greve fan Carrabas, krekt eefkes yn 'e mar te swimmen wie en dat rôvers útnaaid binne mei syn klean. Dêrop lit de kening daliks in pak fan syn eigen klean ophelje, dy't de "greve" oandocht. Wylst de "greve" yn 'e kunde komt mei de kening en de tsjeppe prinsesse, dy't daliks fereale op him wurdt, draaft de kat gau foarút. Efterinoar komt er in greide, in stik boulân en in bosk bylâns, dêr't men yn 'e [[ûngetiid]], oan it rispjen en oan it beamkapjen is. Eltse kear freget er fan wa't it lân hjirsanne is, en eltse kear antwurdet it folk dat it fan 'e grutte tsjoender (by Perrault: in meunsterlike [[reus (mytysk wêzen)|reus]]) is. Eltse kear bepraat de kat de lju om, as de koets fan 'e kening foarbykomt, te sizzen dat it it lân fan 'e greve fan Carrabas is. Uteinlik komt de kat oan by it kastiel fan 'e grutte tsjoender. Hy giet deryn en komt by de tsjoender, fan wa't de rop giet dat er him yn elts libben wêzen feroarje kin. De kat beart dat er dêr neat fan leaut en kriget de tsjoender dêrmei safier dat er him efterinoar yn in [[oaljefant]], in [[liuw]] en in [[mûs (bist)|mûs]] feroaret. Mar sadree't er him yn in mûs feroare hat, grypt de kat him en fret him mei hûd en hier op. [[Ofbyld:Offterdinger Der gestiefelte Kater (1).jpg|thumb|left|240px|De Kat op Learzens (in yllústraasje troch [[Carl Offterdinger]], fan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]]).]] Krekt op dat stuit komt de koets fan 'e kening oan by it kastiel, en de kat hjit it heechberne selskip wolkom op it kastiel fan 'e greve fan Carrabas. De kening en de prinsesse binne djip ûnder de yndruk fan 'e rykdom fan 'e greve, en al gau trout de greeflike moolnerssoan mei de prinsesse. Nei't de kening stoarn is, wurdt hy foar him kening yn 't plak, wylst de Kat op Learzens syn earste minister wurdt en inkeld noch út aardichheid hoecht te mûzjen. == Eftergrûn == Der besteane wol eardere, soartgelikense mearkes oer slûchslimme katten. Sa tekene de [[Feneesje|Fenesiaanske]] skriuwer [[Giovanni Francesco Straparola]] yn [[1553]] it folksferhaal ''Costantino Fortunato'' op, oer in kat dy't syn earme en leechberne master ta kening fan [[Bohemen]] wit te meitsjen. Ek de [[Napels (keninkryk)|Napolitaanske]] ofsier en oerheidsfunksjonaris [[Giambattista Basile]] lei yn syn ''Lo Cunto de li Cunti'' ("It Ferhaal der Ferhalen"), better bekend as de ''[[Pentamerone]]'', dy't postúm publisearre waard yn [[1634]], sa'n soarte ferhaal fêst. Dêryn wurdt in jonge [[bidler]], Gagliuso, troch syn kat op in selde manear holpen sa't de Kat op Learzens dat mei de moolnerssoan docht. Dit ferhaal hat lykwols in hiel oare ôfrin: Gagliuso ûnthjit syn kat om it bist nei syn dea yn in goudene deakiste te begraven, en de kat beslút om datoangeande de proef op 'e som te nimmen troch trije dagen letter sabeare dea te gean. As er dan Gagliuso tsjin syn frou sizzen heart dat se de kat by de poaten pakke moat en op 'e rúchskerne smite, spat de kat oerein, seit Gagliuso it mannewaar op en rint lulk fuort, dêrby Gagliuso oan syn lot oerlittend. It is lykwols frijwol wis dat ''De Kat op Learzens'' skreaun is troch de [[Frankryk|Frânske]] [[skriuwer]] [[Charles Perrault]] ([[1628]]-[[1703]]) sûnder dat dy weet hie fan dizze eardere ferhalen. ''De Kat op Learzens'', wêrfan't de oarpspronklike titel folút is: ''Le Maître Chat, ou Le Chat Botté'' ("Myn Hear de Kat, of De Kat op Learzens"), ferskynde foar it earst yn [[1695]], yn 'e mande mei sân oare mearkes, yn 'e samling ''Histoires ou Contes du Temps Passé'' ("Stoarjes of Ferhalen út Ferfleine Tiden"), in mei de hân skreaune útjefte. It makke yn [[1697]] diel út fan Perrault syn masterwurk ''Histoires et Contes du Temps Passé, avec des Moralités: Contes de Ma Mère l'Oye'' ("Stoarjes en Ferhalen út Ferfleine Tiden, mei Moralen: Ferhalen fan Us Mem de Goes"). Yn [[1812]] namen de bruorren [[Jacob Grimm|Jacob]] en [[Wilhelm Grimm]] it ûnder de titel ''Der Gestiefelte Kater'' op yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' ("Berne- en Hûsmearkes"). == ''Shrek''-franchise == {{Apart|Shrek (franchise)}} Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] is net sasear it mearke, mar wol it [[personaazje]] fan 'e Kat of Learzens op 'e nij [[populêr|popularisearre]] troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Shrek (franchise)|''Shrek''-franchise]], in rige [[langspylfilm|lange]] [[tekenfilm]]s yn 'e foarm fan [[mearke]][[parody]]en. De Kat op Learzens ([[Ingelsk]]: ''Puss in Boots'') waard yn ''[[Shrek&nbsp;2]]'' ([[2004]]) yntrodusearre as in [[held]]haftige aventoersman dy't [[freonskip|befreone]] rekket mei it haadpersonaazje, de [[oger (mytysk wêzen)|oger]] [[Shrek]]. De [[Spanje|Spaanske]] [[akteur]] [[Antonio Banderas]] [[stimakteur|liende syn stim]] oan 'e Kat, dy't sadwaande in [[Spaansk]] [[aksint (útspraak)|aksint]] hat en út en troch ferfalt yn dy taal. De Kat op Learzens waard in fêst lid fan 'e [[cast]] yn 'e [[ferfolchfilm]]s ''[[Shrek the Third]]'' ([[2007]]) en ''[[Shrek Forever After]]'' ([[2010]]). Dêrnei krige er yn [[2011]] syn eigen [[spin-off]]-film, ''[[Puss in Boots (film út 2011)|Puss in Boots]]'', folge troch in eigen [[tekenfilmsearje]], ''[[The Adventures of Puss in Boots]]'' ([[2015]]–[[2018]]), en in twadde film, ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' ([[2022]]). ==Keppelings om utens== *{{en}}[https://en.wikisource.org/wiki/Puss_in_Boots ''De Kat op Learzens'' op ''Wikisource''] {{boarnen|boarnefernijing= * {{Aut|Grimm, Jacob en Wilhelm}}, ''De Moaiste Mearkes 2'' (oers. J. Visser-Bakker), Ljouwert, 1985 (Afûk), ISBN 9 06 27 32 763. ---- Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puss_in_Boots ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{DEFAULTSORT:Kat op Learzens, De}} [[Kategory:Literêr wurk fan Charles Perrault]] [[Kategory:Literêr wurk fan de bruorren Grimm]] [[Kategory:Mearke]] [[Kategory:Fabel]] [[Kategory:Frânsktalich koart ferhaal]] [[Kategory:Dútsktalich koart ferhaal]] [[Kategory:Koart ferhaal út 1697]] [[Kategory:Koart ferhaal út 1812]] [[Kategory:Fryske oersetting]] [[Kategory:Literatuer oer katten]] 2ovfk856yhh0n339gt7i5h1l4edlafy 0 86757 1241005 1135153 2026-09-17T14:40:50Z Rosiestep 13193 Amal El-Mohtar, winner, Best Novella, at Hugo Awards (LAcon V; 84th Worldcon) 2026.jpg 1241005 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Amal El-Mohtar, winner, Best Novella, at Hugo Awards (LAcon V; 84th Worldcon) 2026.jpg | ôfbyldingstekst = Amal El-Mohtar ([[Hugo Award]] 2026) | ôfbyldingsbreedte = 230px | oar pseudonym = | echte namme = Amal El-Mohtar | nasjonaliteit = [[File:Flag of Canada.svg|20px]] [[Kanada|Kanadeesk]] | berne = [[13 desimber]] [[1984]] | berteplak = [[Ottawa]] ([[Kanada]]) | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = [[File:Flag of Lebanon.svg|20px]] [[Libanon|Libaneesk]]-[[Arabieren|Arabysk]] | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[science fiction|SF]] en [[fantasy (sjenre)|fantasy]], [[poëzij]], <br>[[essay|essay's]], [[resinsje]]s | perioade = | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''The Truth About Owls'' <br>''The Green Book'' | útjouwer = Papaveria Press <br>Cheeky Frawg | prizen = 3x [[Rhysling Award]] <br>[[Locus Award]] 2015 | jierren aktyf = [[2005]] – no | webside = [http://amalelmohtar.com/ amalelmohtar.com] }} '''Amal El-Mohtar''' ([[Ottawa]], [[13 desimber]]<ref>[https://www.goodreads.com/author_blog_posts/7410805-birthday-stuff-for-friends-family El-Mohtar, Amal, ''Birthday Stuff for Friends and Family'' (blôch)]</ref> [[1984]]) is in [[Kanada|Kanadeesk]] [[skriuwster]], [[dichteresse]], [[essay]]iste, [[literatuer]]kritika, [[blôch]]ster en [[harpe|harpiste]]. Hja wûn trije kear de ''[[Rhysling Award]]'' mei har [[poëzij]], en yn [[2015]] waard har foar har [[koarte ferhaal]] ''The Truth About Owls'' in ''[[Locus Award]]'' takend. ==Libben en karriêre== El-Mohtar waard yn [[1984]] berne yn 'e Kanadeeske haadstêd [[Ottawa]]. Har âldelju binne [[etnyske groep|etnysk]] [[Arabieren|Arabyske]] [[ymmigrant]]en út [[Libanon]] wei.<ref>[http://www.papaveria.com/2010/the-honey-month/ Biografyske ynformaasje op 'e webside fan 'e útjouwerij Papaveria Press]</ref> Hja sette yn [[2005]] útein mei in karriêre as [[skriuwster]] fan [[koarte fiksje]] fan 'e sjenres [[science fiction]] en [[fantasy (sjenre)|fantasy]]. Dêrnjonken skriuwt se ek [[poëzij]] en [[essay|essay's]], en hâldt se ferskate [[blôch]]s by. Har [[koart ferhaal|koarte ferhalen]] publisearret El-Mohtar yn in ferskaat oan [[tydskrift]]en en [[blomlêzing]]s. Yn [[2011]] brocht hja har earste dichtbondel út, mei as titel ''The Honey Month''. Mei har poëzij wûn El-Mohtar al trije kear, yn [[2009]], [[2011]] en [[2014]], de [[Rhysling Award]] foar bêste koarte [[gedicht]]. Yn [[2010]] waard har [[koarte ferhaal]] ''The Green Book'' nominearre foar in prestizjeuze [[Nebula Award]] foar bêste koarte ferhaal. In oar ferhaal fan harres, ''The Truth About Owls'', wûn yn [[2015]] de [[Locus Award]] yn 'e kategory bêste koarte ferhaal. Yn [[2019]] wûnen El-Mohtar en [[Max Gladstone]] de [[Hugo Award]] en de [[Nebula Award]] foar bêste [[novelle]] foar harren wurk ''This Is How You Lose the Time War''. El-Mohtar is fierders ek aktyf as [[literatuer]]kritika, en is sûnt [[2006]] as [[redaktrise]] belutsen by it [[tydskrift|fearnsjierblêd]] ''Goblin Fruit''. Teffens wie hja yn [[2010]] redaktrise by in edysje fan it blêd ''Mythic Delirium''. ==Wurk== ===Novelles=== * 2019 – ''This Is How You Lose the Time War'' <small>(mei [[Max Gladstone]])</small> ===Bondels=== * 2010 – ''The Honey Month'' <small>([[dichtbondel]])</small> * 2020 – ''Nevertheless She Persisted'' <small>([[ferhalebondel]] fan it Flash Fiction Project y.g.m. [[Charlie Jane Anders]], [[Brooke Bolander]], [[Maria Dahvana Headley]], [[Kameron Hurley]], [[Seanan McGuire]], [[Nisi Shawl]], [[Catherynne M. Valente]], [[Carrie Vaughn]], [[Jo Walton]] en [[Alyssa Wong]])</small> ===Koarte ferhalen=== * 2011 – ''The Singing Fish'' <small>(in Thackery T. Lambshead-ferhaal)</small> * 2006 – ''The Crow's Caw'' * 2007 – ''Night of the Girl Goblin'' * 2007 – ''Sparrow and Egg'' * 2009 – ''And Their Lips Rang with the Sun'' * 2010 – ''The Fishbowl'' * 2010 – ''The Green Book'' * 2011 – ''To Follow the Waves'' * 2012 – ''Wing'' * 2013 – ''A Hollow Play'' * 2014 – ''Mon Pays C'Est l'Hiver'' * 2014 – ''The Lonely Sea in the Sky'' * 2014 – ''The Truth About Owls'' * 2014 – ''The Rag Man Mulls Down the Day'' * 2015 – ''Pockets'' * 2015 – ''Madeleine'' ===Gedichten=== * 2005 – ''Loki'' * 2007 – ''On the Division of Labour'' * 2008 – ''Song for an Ancient City'' * 2008 – ''Orpheus'' * 2008 – Damascus Divides the Lovers by Zero or The City Is Never Finished <small>(mei Catherynne M. Valente)</small> * 2009 – Apple Jack Tangles the Maidy Lac with a Red, Red Ribbon <small>(mei [[Jessica P. Wick]])</small> * 2010 – ''The Honey Month'' <small>(dichtbondel)</small> * 2010 – ''The Maiden to the Fox Did Say'' <small>(mei [[Nicole Kornher-Stace]])</small> * 2010 – ''Schehirrazade'' * 2010 – ''Eshet Hayil'' * 2010 – ''The Winter Tree'' * 2011 – ''In Search of a North Countrie'' * 2011 – ''Pieces'' * 2011 – ''Stairs in Her Hair'' <small>(yn: ''Chronicles of the Borderlands'')</small> * 2012 – ''No Poisoned Comb'' * 2012 – ''Biting Tongues'' * 2013 – ''Lost'' * 2013 – ''Turning the Leaves'' * 2014 – ''The New Ways'' ===Essays=== * 2010 – ''Le Tarot De Gaga'' * 2010 – ''Myths & Delusions'' <small>(mei [[Mike Allen]] en Jessica P. Wick)</small> * 2011 – ''Spotlight: Welcome to Bordertown'' * 2011 – ''Journal of Mythic Arts Retrospective I: Personal Reflections'' <small>(mei [[Brittany Warman]] en [[Alan Yee]])</small> * 2011 – ''Journal of Mythic Arts Retrospective II: A Kaffeeklatsch with Terri Windling'' * 2011 – ''Afterword: Winding Down the House: Taking the Steam Out of Steampunk'' * 2012 – ''WisCon Blogs: Documents of Conversation and Struggle'' <small>(mei [[Shveta Thakrar]], [[Shweta Narayan]], [[Saladin Ahmed]], [[K. Tempest Bradford]], [[N.K. Jemisin]] en [[Woodrow Jarvis Hill]])</small> * 2012 – ''With the Benefit of Hindsight: Reflections on Moonfail in September 2011'' <small>(mei Shweta Narayan en Shveta Thakrar)</small> * 2012 – ''Winding Down the House: Towards a Steampunk Without Steam'' * 2013 – ''Science Fiction Poetry: Worlds of Potential'' * 2014 – ''Introduction (The Female Factory)'' * 2015 – ''Introduction to "The Truth About Owls"'' * 2015 – ''Book Reviews: March 2015'' (Lightspeed)'' * 2015 – ''The Hobbit: An Unexpected Desolation of Armies'' * 2015 – ''Book Reviews: June 2015 (Lightspeed)'' ===Kritiken (in kar)=== * 2015 – ''Elysium (2015) by Jennifer Marie Brissett'' * 2015 – ''Ghost Signs (2015) by Sonya Taaffe'' * 2015 – ''[[The Just City]] (2015) by [[Jo Walton]]'' * 2015 – ''The Haunted Girl (2015) by Lisa M. Bradley'' * 2015 – ''Archivist Wasp (2015) by Nicole Kornher-Stace'' * 2015 – ''Karen Memory (2015) by Elizabeth Bear'' * 2015 – ''Scruffians! Stories of Better Sodomites (2015) by Hal Duncan'' ==Prizen en nominaasjes== {| class="wikitable" |- ! Jier ! Priis ! Resultaat ! Kategory ! Foar |- |'''2009''' |[[Rhysling Award]] |wûn |bêste koarte [[gedicht]] |''Song for an Ancient City'' |- |'''2010''' |[[Nebula Award]] |nominearre |bêste [[koarte ferhaal]] |''The Green Book'' |- |'''2011''' |[[Rhysling Award]] |wûn |bêste koarte gedicht |''Peach-Creamed Honey'' |- |'''2014''' |[[Rhysling Award]] |wûn |bêste koarte gedicht |''Turning the Leaves'' |- |'''2015''' |[[Locus Award]] |wûn |bêste koarte ferhaal |''The Truth About Owls'' |- |rowspan="2"|'''2020''' |[[Hugo Award]] |wûn <small>(mei [[Max Gladstone]])</small> |bêste novelle |''This Is How You Lose the Time War'' |- |[[Nebula Award]] |wûn <small>(mei Max Gladstone)</small> |bêste novelle |''This Is How You Lose the Time War'' |} ==Keppelings om utens== *{{en}}[http://amalelmohtar.com/Offisjele webside fan Amal El-Mohtar] *{{en}}[http://www.isfdb.org/cgi-bin/ea.cgi?Amal_El-Mohtar Bibliografy fan Amal El-Mohtar yn 'e ''Internet Speculative Fiction Database'' (ISFDB)] *{{en}}[http://www.writertopia.com/profiles/AmalElMohtar In koarte biografy fan Amal El-Mohtar op ''Writertopia''] {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Amal_El-Mohtar ''References'', op dizze side]. }} {{DEFAULTSORT:El-Mohtar, Amal}} [[Kategory:Kanadeesk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Kanadeesk science fiction-skriuwer]] [[Kategory:Kanadeesk fantasyskriuwer]] [[Kategory:Kanadeesk dichter]] [[Kategory:Kanadeesk literatuerkritikus]] [[Kategory:Kanadeesk essayist]] [[Kategory:Kanadeesk blogger]] [[Kategory:Kanadeesk sjoernalist]] [[Kategory:Kanadeesk muzikant]] [[Kategory:Kanadeesk harpist]] [[Kategory:Kanadeesk persoan fan Libaneesk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1984]] tlak7t1a9q2mzmpe4g81iija5cyiuul 0 100056 1241038 1210855 2026-09-18T06:47:04Z Д.Ильин 47729 1241038 wikitext text/x-wiki [[File:RibSvcStarSilver.gif|right|thumb|150px|In lykmjittige fiifhoeksstjer mei 'ribben'.]] Yn 'e [[mjitkunde]] is in '''stjer''' in soarte fan net-rûne [[mearhoeke]]. De oantsjutting 'stjer' ferwiist nei it [[himellichem]] [[stjer|mei deselde namme]], wêrfan't de foarm, as dy mei it bleate [[each]] fan it [[ierde|ierdoerflak]] ôf waarnommen wurdt, op in stjerfoarm liket fanwegen de flikkering fan it [[ljocht|stjerreljocht]] dy't feroarsake wurdt troch de [[atmosfear]]. In lykmjittige mearhoeksstjer, dat wol sizze in mjitkundige stjer mei útstykjende punten fan gelikense grutte, is in lyksidige lykhoekige mearhoek wêrfan't de [[line]]n inoar kruse. Lykmjittige mearhoeksstjerren waarden foar it earst systematysk bestudearre troch de [[Ingelân|Ingelske]] [[geastlike]] [[Thomas Bradwardine]] (±[[1290]]-[[1349]]), en letter troch de [[Dútslân|Dútske]] [[wiskundige]] en [[astronoom]] [[Johannes Kepler]] ([[1571]]-[[1630]]). Der besteane letterlik withoefolle foarmen fan mjitkundige stjerren, mei't it tal útstykjende punten yn prinsipe ûneinich is. Yn 'e regel wurdt mei de oantsjutting 'stjer' (op it mêd fan 'e mjitkunde) lykwols ferwiisd nei in beheind tal foarmen. De meast foarkommende dêrfan is tsjintwurdich de lykmjittige [[fiifhoeksstjer]] dy't fiif punten fan gelikense lingte en breedte hat, mei bûtenhoeken fan 36° en binnenhoeken fan 72°. In oare bekende foarm is de lykmjittige [[seishoeksstjer]], dy't foarhinne mear brûkt waard (en dêrom noch altyd yn gebrûk is yn 'e [[heraldyk]]), mei bûtenhoeken fan 60° en binnenhoeken fan 120°. Sokke ferskillende soarten stjerren kinne ek oantsjut wurde mei [[lienwurd]]en út it [[Gryksk]], besteande út in [[telwurd]] en it [[suffiks]] ''-gram'', fan γραμμή, ''grammḗ'' ("line"). In [[synonym]] foar 'fiifhoeksstjer' is sadwaande pentagram en in synonym foar 'seishoeksstjer' is heksagram. <gallery> File:Isotoxal star triangle 12-5.svg|in [[trijehoeksstjer]] mei bûtenhoeken fan 30° en binnenhoeken fan 150° (in soartgelikense stjer wurdt brûkt yn it logo fan [[Mercedes-Benz]]) File:Isotoxal_square_star_8-3.svg|in [[fjouwerhoeksstjer]] mei bûtenhoeken fan 45° en binnenhoeken fan 135° (in soartgelikense stjer wurdt brûkt yn it symboal fan 'e [[NATO]]) File:Stjärna.svg|in [[fiifhoeksstjer]] mei bûtenhoeken fan 36° en binnenhoeken fan 72° (bekend fan û.m. in grut tal [[lân]]s[[flagge]]n) File:Wide pentagram.svg|in fiifhoeksstjer mei bûtenhoeken fan 72° en binnenhoeken fan 144° File:Roundel of Israel – Low Visibility – Type 2.svg|in [[seishoeksstjer]] mei bûtenhoeken fan 60° en binnenhoeken fan 120° (bekend út 'e [[heraldyk]]) File:Isotoxal_star_hexagon_12-5.svg|in seishoeksstjer mei bûtenhoeken fan 30° en binnenhoeken fan 90° File:Octagonal_star.png|in [[achthoeksstjer]] mei bûtenhoeken fan 45° en binnenhoeken fan 90° </gallery> Mjitkundige stjerren komme geregeldwei foar yn [[keunst]] en [[kultuer]], wêrûnder yn 't besûnder de [[heraldyk]] en de [[feksillology]] (flaggekunde). Dêrnjonken is oan 'e lykmjittige fiifhoeksstjer mei bûtenhoeken fan 36° en binnenhoeken fan 72°, wêrby't de inoar krusende linen binnenyn it figuer yntekene binne, [[skiednis|histoarysk]] in beskate [[magy]]ske, [[boppenatuerlik]]e of [[okkultisme|okkulte]] betsjutting takend, û.m. yn 'e [[wikka]]. Dizze stjerfoarm stiet bekend ûnder namme fan [[pentagram]], hoewol't dat eins in oantsjutting is foar alle soarten fiifhoeksstjerren. Fierders stiet de lykmjittige [[seishoeksstjer]] mei bûtenhoeken fan 60° en binnenhoeken fan 120°, as de inoar krusende linen binnenyn it figuer yntekene binne, bekend as de [[davidsstjer]], dat in [[symboal]] is fan it [[joadendom]]. [[Sânhoeksstjer]]ren (of heptagrammen) hawwe in bysûndere betsjutting yn 'e [[kabbala]] (de [[joadendom|joadske]] [[mystyk]]), wylst [[achthoeksstjer]]ren (of oktagrammen) gauris brûkt binne as [[motyf (mjitkunde)|motyf]] yn 'e [[islam]]ityske [[arsjitektuer]], benammen op it [[Yndiaaske subkontinint]]. <gallery> File:Flag of Cameroon.svg|de [[flagge]] fan [[Kameroen]], mei in fiifhoeksstjer File:Flag of the United States.svg|de flagge fan 'e [[Feriene Steaten]], mei fyftich fiifhoeksstjerren File:Flag of NATO.svg|de flagge fan 'e [[NATO]], mei in fjouwerhoeksstjer File:Mercedes benz silverlogo.png|It logo fan [[auto]]fabrikant [[Mercedes-Benz]], mei in trijehoeksstjer File:Alfkors.svg|In pentagram, mei bysûndere betsjutting yn û.m. de [[wicca]] File:Flag of Israel.svg|de flagge fan [[Israel]], mei de [[davidsstjer]], it symboal fan it [[joadendom]] File:Baard vlag.svg|De doarpsflagge fan [[Baard]], mei twa seishoeksstjerren </gallery> {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Star_polygon ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Star polygons}} }} [[Kategory:Mjitkundich figuer]] [[Kategory:Mearhoeke]] [[Kategory:Symboal]] eoyf5i9aqwni9ekvtd0j4cxvlqy41xx 14 116590 1241007 1240985 2026-09-17T15:11:51Z Drewes 2754 Bewurkings fan "[[Wiki:Contributions/~2026-50243-24|~2026-50243-24]]" ([[Meidogger oerlis:~2026-50243-24|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan "Ieneach fan 'e Esk". 875039 wikitext text/x-wiki [[Kategory:11e iuw]] [[Kategory:Jier]] rmin1nbfioagcaurx8wsnwv4y1qaaif 0 151188 1241003 1240381 2026-09-17T14:36:12Z Stephan1000000 33618 39 1241003 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks telefyzjesearje | ôfbylding = Star Trek SNW logo.svg | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | namme = ''Star Trek: Strange New Worlds'' | betocht troch = [[Alex Kurtzman]] | ûntwikkele troch = [[Akiva Goldsman]]<br>[[Alex Kurtzman]]<br>[[Jenny Lumet]] | produsint(en) = [[Andrea Raffaghello]] | útfierend produsint = [[Akiva Goldsman]]<br>[[Alex Kurtzman]]<br>[[Jenny Lumet]] <br>[[Henry Alonso Myers]] <br>[[Heather Kadin]] <br>[[Frank Siracusa]] <br>[[John Weber (produsint)|John Weber]] <br>[[Rod Roddenberry]] <br>[[Trevor Roth]]<br> [[Aaron Baiers]] | regisseur(s) = | senario = | basearre op = ''[[Star Trek: The Original Series]]'' | kamerarezjy = | muzyk = [[Nami Melumad]] <small>([[soundtrack]])</small><br>[[Jeff Russo]] <small>([[titelmuzyk]])</small> | tillefyzjestudio = [[Secret Hideout]]<br>[[Weed Road Pictures]]<br>[[H M R X Productions]]<br>[[Roddenberry Entertainment]]<br>[[CBS Studios]] | haadrollen = [[Anson Mount]] <br>[[Rebecca Romijn]] <br>[[Ethan Peck]] <br>[[Babs Olusanmokun]] <br>[[Christina Chong]] <br>[[Celia Rose Gooding]] <br>[[Jess Bush]] <br>[[Melissa Navia]]<br>[[Bruce Horak]] | sjenre = [[science fiction]] | seizoenen = 4 | jierren = [[2022]]– | tal ôfl. = 39 | spyltiid (de ôfl.) = 45 min. | lân/lannen = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]] | taal = [[Ingelsk]] | prizen = 1 × [[Saturn Award]] | webside = [https://startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds] | besibbe searjes = ● ''[[Star Trek: The Original Series|The Original Series]]'' <br>● ''[[Star Trek: The Next Generation|The Next Generation]]'' <br>● ''[[Star Trek: Deep Space Nine|Deep Space Nine]]'' <br>● ''[[Star Trek: Voyager|Voyager]]'' <br>● ''[[Star Trek: Enterprise|Enterprise]]'' <br>● ''[[Star Trek: Discovery|Discovery]]'' <br>● ''[[Star Trek: Picard|Picard]]'' }} '''''Star Trek: Strange New Worlds''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tillefyzjesearje]] dy't diel útmakket fan 'e [[Star Trek|''Star Trek''-franchise]] en fan 'e ''Star Trek''-revival dy't begûn yn 'e twadde helte fan 'e [[2010-er jierren]]. It is in [[science fiction-tillefyzjesearje|science fiction-searje]] dy't ûntstie as [[spin-off]] fan ''[[Star Trek: Discovery]]''. Yn it twadde [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan dy rige ([[2019]]) waarden ntl. de [[personaazje]]s yntrodusearre dy't de [[haadrol]]len spylje yn ''Star Trek: Strange New Worlds''. Anno [[2023]] rint de searje twa [[seizoen (omrop)|seizoenen]]. Yn [[2022]] wûn ''Star Trek: Strange New Worlds'' de [[Saturn Award]] foar bêste [[streaming media|streamde]] science fiction-searje. De rige is te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Paramount+]]. ==Produksje== ''Star Trek: Strange New Worlds'' wie in betinksel fan [[Alex Kurtzman]], dy't al langer by de [[Star Trek|''Star Trek''-franchise]] belutsen wie. Syn idee wurke er fierder út yn 'e mande mei [[Akiva Goldsman]] en [[Jenny Lumet]]. De searje waard [[tillefyzjeprodusint|produsearre]] troch [[Andrea Raffaghello]] foar de [[tillefyzjestudio's]] [[Secret Hideout]], [[Weed Road Pictures]], [[H M R X Productions]], [[Roddenberry Entertainment]] en de [[CBS Studios]]. As [[útfierende produsinten]] wiene der behalven Kurtzman, Goldsman en Lumet ek [[Henry Alonso Myers]], [[Heather Kadin]], [[Frank Siracusa]], [[John Weber (produsint)|John Weber]], [[Rod Roddenberry]], [[Trevor Roth]] en [[Aaron Baiers]] by belutsen. De [[titelmuzyk]] waard [[komponist|komponearre]] troch [[Jeff Russo]], wylst [[Nami Melumad]] ferantwurdlik wie foar de [[soundtrack]]. De produksje fan ''Star Trek: Strange New Worlds'' sette yn [[maart]] [[2020]] útein, mar rûn fertraging op troch de beheinings yn it ramt fan 'e [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanafiruspandemy]]. De [[opnamen (film)|opnamen]] foar it earste [[seizoen (omrop)|seizoen]] fûnen plak fan [[febrewaris]] oant [[july]] [[2021]] yn 'e [[CBS (tillefyzjestjoerder)|CBS Stages Canada]] yn [[Mississauga (Ontario)|Mississauga]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Ontario]]. In twadde seizoen waard yn [[2022]] opnommen. Beide seizoenen bestiene út tsien [[ôflevering]]s, elts mei in spyldoer fan 45&nbsp;[[minuten]]. De searje waard fan [[maaie]] [[2022]] ôf [[filmdistribúsje|ferpraat]] fia [[Paramount+]], de [[streaming media|streamingtsjinst]] fan [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]], dy't de [[auteursrjocht|rjochten]] op 'e ''Star Trek''-franchise yn 'e hannen hat. In trêde seizoen waard yn [[maart]] [[2023]] oankundige, mar de opnamen dêrfan rûnen fertraging op troch de [[staking]]s fan it [[Writers Guild of America]] (it [[fakbûn]] fan [[senarioskriuwer]]s) en [[SAG-AFTRA]] (it fakbûn fan [[akteur]]s). ==Plak yn 'e ''Star Trek''-franchise== Yn 'e [[gronology]] fan ''[[Star Trek]]'' spilet ''Strange New Worlds'' likernôch tsien jier foarôfgeande oan 'e foarfallen yn ''[[Star Trek: The Original Series]]'' (út 'e [[1960-er jierren]]) en nei de foarfallen út 'e [[ôflevering|slotôflevering]] fan it twadde [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan ''[[Star Trek: Discovery]]''. ==Utgongspunt fan 'e plot== ''Star Trek: Strange New Worlds'' is basearre op ''[[Star Trek: The Original Series]]'', út 'e [[1960-er jierren]], en hâldt deselde ferhaalopbou oan. Dat betsjut dat de ôfleverings allegearre op harsels steande ferhalen binne, wylst oare hjoeddeistige ''Star Trek''-searjes, lykas ''[[Star Trek: Discovery]]'' en ''[[Star Trek: Picard]]'', trochrinnende ferhaallinen hawwe, sadat de rige in [[ferfolch]]searje wurdt. ''Star Trek: Strange New Worlds'' folget de aventoeren fan 'e [[bemanning]] fan 'e USS&nbsp;''Enterprise'', in [[trijeëntweintichste-iuwsk]] [[romteskip]] fan 'e Stjerrefloat fan 'e Feriene Federaasje fan Planeten, by harren [[ferkenning]]sreis troch de [[Molkewei]]. De wichtichste personaazjes binne [[kaptein-op-see|kaptein]] Christopher Pike ([[Anson Mount]]), syn [[earste stjoerman|earste ofsier]] Una Chin-Riley oftewol 'Number One' ([[Rebecca Romijn]]) en [[luitenant-op-see|luitenant]] Spock ([[Ethan Peck]]), in [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[Vulcaniërs|Vulcaniër]]. ==Rolferdieling== ;haadrollen {| height="100px" width="450px" style="background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa" | style="background:orange"| '''personaazje''' | style="background:orange"| '''akteur/aktrise''' |- | [[kaptein-op-see|kaptein]] Christopher Pike | [[Anson Mount]] |- | Una Chin-Riley / 'Number One' | [[Rebecca Romijn]] |- | Spock | [[Ethan Peck]] |- | Joseph M'Benga | [[Babs Olusanmokun]] |- | La'an Noonien-Singh | [[Christina Chong]] |- | Nyota Uhura | [[Celia Rose Gooding]] |- | Christine Chapel | [[Jess Bush]] |- | Erica Ortegas | [[Melissa Navia]] |- | Hemmer | [[Bruce Horak]] |- |} <gallery mode=packed heights=150px style="text-align:left"> File:Anson Mount by Gage Skidmore.jpg|[[Anson Mount]] File:Rebecca Romijn by Gage Skidmore.jpg|[[Rebecca Romijn]] File:Ethan Peck by Gage Skidmore.jpg|[[Ethan Peck]] File:Jess Bush (6280089666) cropped 2.jpg|[[Jess Bush]] File:Celia Gooding JLP 2019.jpg|[[Celia Rose Gooding]] </gallery> ==Seizoenen== {| class="wikitable" |- ! [[seizoen (omrop)|seizoen]] ! tal [[ôflevering|ôfl.]] ! rûn fan ! rûn oant ! [[tillefyzjenetwurk|netwurk]] |- | style="text-align:center;"|1 | style="text-align:center;"|10 |5 maaie 2022 |7 july 2022 |rowspan="2"| [[Paramount+]] |- | style="text-align:center;"|2 | style="text-align:center;"|10 |15 juny 2023 |17 augustus 2023 |- |} ==Untfangst en resultaat== ''Star Trek: Strange New Worlds'' krige oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s fan 'e [[tillefyzjekritisy]]. It earste [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan 'e searje hat op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, in goedkarringspersintaazje fan 99%, basearre op 84 ûnderskate resinsjes. Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, leit dat sifer op 76% op basis fan 14 resinsjes. It twadde seizoen hat op Rotten Tomatoes in goedkarringspersintaazje fan 98%, basearre op 50 resinsjes, en op Metacritic in goedkarringspersintaazje fan 88% basearre op 11 resinsjes. De searje wûn yn [[2022]] de [[Saturn Award]] foar bêste [[streaming media|streamde]] [[science fiction-tillefyzjesearje]]. Ek waard ''Star Trek: Strange New Worlds'' dat jiers nominearre foar noch trije oare Saturn Awards (bêste akteur, bêste [[byrol]] fan in akteur en bêste byrol fan in aktrise yn in streamde searje foar [[Anson Mount]], resp. [[Ethan Peck]] en [[Jess Bush]]) en teffens foar de [[Emmy Award]] foar bêste [[lûdsmontaazje]] yn in tillefyzjesearje. ==Keppelings om utens== * {{en}} [https://startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds Offisjele webside fan ''Star Trek: Strange New Worlds''] * {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=ndtCicnVvbc De titelmuzyk fan ''Star Trek: Strange New Worlds'' op YouTube] * {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt12327578/ Ynformaasje oer ''Star Trek: Strange New Worlds'' yn 'e Internet Movie Database] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Star_Trek:_Strange_New_Worlds ''References'', op dizze side]. }} {{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}} {{Star Trek2}} [[Kategory:Star Trek-telefyzjesearje|Strange New Worlds]] [[Kategory:Amerikaanske science fiction-searje]] [[Kategory:Ingelsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 2022]] [[Kategory:Telefyzjesearje fan de CBS Studios]] [[Kategory:Telefyzjesearje oer romtefeart]] [[Kategory:Telefyzjesearje oer bûtenierdske wêzens]] t4ijug0ugnded3sok2v6e7f2hibqp6b 3 151286 1241035 1044206 2026-09-18T02:31:48Z Max 48227 Max hat de side [[Meidogger oerlis:SHB2000]] omneamd ta [[Meidogger oerlis:SHB]]: Side automatysk omneamd by it omneamen fan meidogger "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" ta "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 1044206 wikitext text/x-wiki <div style="border: 1rem #dd0000 ridge; padding: 0.5em;">Hello! Please message me on [[m:User talk:SHB2000|meta.wikimedia.org]] instead. I may not notice messages on this page.</div> ojy2vkqs676esjrcfi79dwyt0tjr5xc 10 174959 1241016 1240637 2026-09-17T19:23:27Z RomkeHoekstra 10582 + Mander 1241016 wikitext text/x-wiki {{ {{{subst|}}}#if: {{{TXT|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{TXT}}} | Year = [[1 jannewaris]] [[2023]] <!-- mjitdatum --> | YearISO = 2022-01-01 <!-- mjitdatum as ISO notaasje --> }}|}}{{ {{{subst|}}}#if: {{{POP|}}} |{{ {{{subst|}}}#switch: {{{POP}}} | Albergen = 3595 | Aldemerk = 2610 | Ald Oatmarsum = 310 | Baarlo = 60 | Baars = 125 | Basse = 265 | Belt-Schutsloot = 605 | Beuningen (Oerisel) = 1000 | Blankenham = 320 | Bloksyl = 1395 | De Bult = 530 | Denekamp = 10317 | Deurningen = 1991 | Eesveen = 610 | Follenhove = 4370 | Fleringen (Oerisel) = 890 | Geesteren (Oerisel) = 4310 | Giteren = 2865 | Glane (Nederlân) = 505 | Glanerbrug = 17760 | Harbrinkhoek = 1285 | Het Stift = 75 | Iselham = 85 | Sint-Janskleaster = 2520 | Kalenberch = 225 | Kallenkote = 335 | De Kúnder = 925 | Langeveen = 1285 | Lattrop = 410 | Lattrop-Breklenkamp = 972 | Lemele = 1570 | Losser = 13730 | De Lutte = 3970 | Mander = 385 | Manderveen = 635 | Mariaparochie = 294 | Marijenkampen = 170 | Nederland (Oerisel) = 20 | Noord Deurningen = 1223 | Oldenzaal = 31778 | Ommen = 13200 | Onna = 310 | Oatmarsum = 1100 | Ossensyl = 570 | Overdinkel = 4155 | Paaslo = 405 | De Pol (Stienwikerlân) = 260 | Reutum = 1275 | Rossum (Oerisel) = 2323 | Saasveld = 1685 | Scheerwolde = 620 | Stienwyk = 17495 | Stienwikerwâld = 1890 | Tilligte = 890 | Tuk (Nederlân) = 2165 | Tubbergen = 5785 | Vilsteren = 380 | Wanneperveen = 1730 | Wetering (Oerisel) = 175 | Willemsoard (Stienwikerlân) = 880 | Witte Paarden = 220 | Zuidveen = 620 | Vasse (Nederlân) = 1000 | Weerselo = 3141 }} }}<noinclude> == Doel == Dit berjocht is dêrfoar ornearre om 1× of 2× it jier oan te passen sa't de ynwennertallen automatysk oanpast wurde yn de ynfoboksen op eltse side fan Oeriselske plakken. Boarne ynwennertallen: [https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895], Tabel: ''Kearnsifers wiken en buerten, {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}},'' Sintraal Buro foar de Statistyk, Foarburch/Hearlen en ''[https://allecijfers.nl/woonplaatsen/ Alle Cijfers]'' '''Tink der om:''' Der binne gjin tûzental skiedingstekens; dat om rekkenjen mei de getallen mooglik te meitsjen, lykas it berekkenjen fan de sekuere befolkingstichtens. <!-- boarne: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85318NED/table?ts=1683167734895 --> * '''Brûk dit berjocht <u>nea</u> fuortendaliks op siden.''' Brûk dan: [[Berjocht:Statistyk wenplak Oerisel ynwenners]] == Tapasse == Dit wurdt tapast yn: * [[Berjocht:Statistyk wenplak Oerisel ynwenners]] [[Kategory:Berjochten wenplak yn Oerisel]] [[Kategory:Plak yn Nederlân]] </noinclude> hrti5tc1gfoqblytv364w9l7991ndr1 10 194121 1241027 1240840 2026-09-17T19:52:21Z Ieneach fan 'e Esk 13292 korreksje bewurkingslinks + ik haw fêste spaasjes yn 'e nammen set sadat dy wat byinoar bliuwe en net troch in regelein útinoar skuord wurde 1241027 wikitext text/x-wiki {| id="toc" style="font-size:90%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;" width="100%" ! align="center" width="2%" | [[Ofbyld:Flag of Brazil.svg|30px|Flagge fan Brazylje]] ! align="center" style="background:#cadcc6" width="100%" | [[Dielsteaten fan Brazylje|Dielsteaten]] fan [[Brazylje]] ! align="center" width="2%" | [[Ofbyld:Coat of arms of Brazil.svg|20px|Wapen fan Brazylje]] |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="3" | [[Acre (steat)|Acre]] • [[Alagoas]] • [[Amapá]] • [[Amazonas (Braziljaanske steat)|Amazonas]] • [[Bahia]] • [[Ceará]] • [[Espírito&nbsp;Santo]] • [[Goiás]] • [[Maranhão]] • [[Mato&nbsp;Grosso]] • [[Mato&nbsp;Grosso&nbsp;do&nbsp;Sul]] • [[Minas&nbsp;Gerais]] • [[Pará]] • [[Paraíba]] • [[Paraná (steat)|Paraná]] • [[Pernambuco]] • [[Piauí]] • [[Rio de Janeiro (steat)|Rio&nbsp;de&nbsp;Janeiro]] • [[Rio&nbsp;Grande&nbsp;do&nbsp;Norte]] • [[Rio&nbsp;Grande&nbsp;do&nbsp;Sul]] • [[Rondônia]] • [[Roraima]] • [[Santa Catarina (steat)|Santa&nbsp;Catarina]] • [[São Paulo (steat)|São&nbsp;Paulo]] • [[Sergipe]] • [[Tocantins]]<br> |- | align="center" style="font-size: 90%;" colspan="3" | '''Federaal distrikt:''' [[Federaal Distrikt (Brazylje)|Federaal Distrikt]] |- |colspan="3"|{{Bewurklinks|Berjocht:Dielsteat fan Brazylje}} |} <noinclude> [[Kategory:Berjocht: Navigaasje lân|Brazylje]] </noinclude> kp11gpasa6ffj68i29349pv7owzi6ov 0 194140 1241020 1240926 2026-09-17T19:38:29Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1241020 wikitext text/x-wiki De '''Boskplaat''' is in [[sânplaat]] oan de súdkant fan [[Rottumerplaat]]. Oarspronklik wie it in sânplaat apart, it oerbliuwsel fan it eardere [[Waadeilannen|eilân]] [[Bosk (eilân)|Bosk]]. Mei't [[Rottum]] yn de twadde helte [[19e ieu]] in eigen [[Waadeilannen#Heakfoarming|heak]] krige yn de foarm fan Rottumerplaat, leinen de twa platen tegearre as [[waad]] tusken [[Skylge]] en [[Rottum]]. Op it noardputn fan de Boskplaat hat fan [[1888]] oant [[1984]] in [[Kaap (beaken)|kaap]] stean, en fan [[1919]] ôf stie der in [[flechhúske]] op de plaat, wat efter [[1978]] ferlern gongen is.<ref>https://www.wadgidsenweb.nl/history/kapen-bakens/713-boschplaat-reddingshuisje.html</ref> Yn [[1950]] hat [[Rykswettersteat]] lykwols dêr in [[stodyk]] oanlein, om't der plannen wienen en brûk Rottumerplaat yn de takomst as [[wurkeilân]] foar it ynpolderjen fan de Waadsee.<ref>https://www.birdeyes.nl/2023/09/wat-deed-pa-eigenlijk-op-rottumerplaat/</ref> It ynpolderjen is net bart, mar it hie al it risseltaat dat de platen gearwoeksen ta in wier eilân. Lykwols [[Wanneljen (eilân)|wannelet]] dat eilân lykas oare eilannen dat dogge, dat in foto fan [[2005]] lit sjen dat gâns it eilân no eastlik fan it [[Boskgat]] leit, mei de lokaasjes fan de eardere bebouwing westlik dêrfan wer gâns ûnder wetter.<ref>https://www.wadgidsenweb.nl/kapen-bakens/622-boschplaat-kaap.html</ref> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} [[Kategory:Sânplaat yn Nederlân]] g7xt9y34apginzdia89ubsbe5x16c28 1241021 1241020 2026-09-17T19:38:59Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1241021 wikitext text/x-wiki De '''Boskplaat''' is in [[sânplaat]] oan de súdkant fan [[Rottumerplaat]]. Oarspronklik wie it in sânplaat apart, it oerbliuwsel fan it eardere [[Waadeilannen|eilân]] [[Bosk (eilân)|Bosk]]. Mei't [[Rottum]] yn de twadde helte [[19e ieu]] in eigen [[Waadeilannen#Heakfoarming|heak]] krige yn de foarm fan Rottumerplaat, leinen de twa platen tegearre as [[waad]] tusken [[Skylge]] en [[Rottum]]. Op it noardputn fan de Boskplaat hat fan [[1888]] oant [[1984]] in [[Kaap (beaken)|kaap]] stean, en fan [[1919]] ôf stie der in [[flechhúske]] op de plaat, wat efter [[1978]] ferlern gongen is.<ref>https://www.wadgidsenweb.nl/history/kapen-bakens/713-boschplaat-reddingshuisje.html</ref> Yn [[1950]] hat [[Rykswettersteat]] lykwols dêr in [[stodyk]] oanlein, om't der plannen wienen en brûk Rottumerplaat yn de takomst as [[wurkeilân]] foar it ynpolderjen fan de Waadsee.<ref>https://www.birdeyes.nl/2023/09/wat-deed-pa-eigenlijk-op-rottumerplaat/</ref> It ynpolderjen is net bart, mar it hie al it risseltaat dat de platen gearwoeksen ta in wier eilân. Lykwols [[Wanneljen (eilân)|wannelet]] dat eilân lykas oare eilannen dat dogge, dat in foto fan [[2005]] lit sjen dat gâns it eilân no eastlik fan it [[Boskgat]] leit, mei de lokaasjes fan de eardere bebouwing westlik dêrfan wer gâns ûnder wetter.<ref>https://www.wadgidsenweb.nl/kapen-bakens/622-boschplaat-kaap.html</ref> {{boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} }} [[Kategory:Sânplaat yn Nederlân]] [[Kategory:Waadsee]] 5chf3cfjqo3jby6s60332mwb5qxgoj3 1 194141 1241015 1240980 2026-09-17T19:21:39Z Drewes 2754 1241015 wikitext text/x-wiki == Boskplaat == Moat dy [[Boskplaat]] ek betsjuttings krije foar [[Boskplaat (Skylge)]] en [[Boskplaat (Rottumerplaat)]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 16 sep 2026, 14.38 (CEST) :{{Ping|Mysha}} As jo ​​tinke dat dat nuttich is, fiel jo frij. [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 17 sep 2026, 21.21 (CEST) fjqnzr8a9ws1f84uuu6pu93iqz66qnj 0 194145 1241023 1240937 2026-09-17T19:43:38Z Ieneach fan 'e Esk 13292 kt 1241023 wikitext text/x-wiki De '''Stoarmfloed fan 1220''' of de '''Trijekeningenfloed''', wie in stoarmfloed dy't yn it jier [[1220]] yn de [[Ommelannen]] wie (yn de hjoeddeistige provinsje [[Grinslân]]). It gebiet wie in jier earder al troffen troch de [[Sint-Marsellusfloed (1219)|Sint-Marsellusfloed]] yn [[1219]]. Om't de Sint-Marsellusfloed lykwols sa'n ûnbidige ferwoasting oanrjochte hie en de reparaasjewurksumheden noch oan 'e gong wiene, wiene de measte bewenners noch net weromgien nei harren eardere wenten. Dêrtroch wurde der gjin slachtoffers neamd. {{Boarnen|boarnefernijing= * {{aut|[[Jan Buisman|J. Buisman]] en A.F.V. van Engelen}}, [http://books.google.nl/books?id=YzBj8Mt6-1YC&printsec=frontcover ''Duizend jaar weer, wind en water in de lage landen, deel 1 tot 1300''], 2000, Utjouwerij Van Wijnen, {{ISBN|90-5194-075-0}} }} [[Kategory:Wettersneed yn Grinslân]] [[Kategory:Skiednis fan Grinslân]] [[Kategory:Barren yn 1220]] 43ij4xbmriodrjwmm7s79ubq5tqlmch 1241024 1241023 2026-09-17T19:43:50Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1241024 wikitext text/x-wiki De '''Stoarmfloed fan 1220''' of de '''Trijekeningefloed''', wie in stoarmfloed dy't yn it jier [[1220]] yn de [[Ommelannen]] wie (yn de hjoeddeistige provinsje [[Grinslân]]). It gebiet wie in jier earder al troffen troch de [[Sint-Marsellusfloed (1219)|Sint-Marsellusfloed]] yn [[1219]]. Om't de Sint-Marsellusfloed lykwols sa'n ûnbidige ferwoasting oanrjochte hie en de reparaasjewurksumheden noch oan 'e gong wiene, wiene de measte bewenners noch net weromgien nei harren eardere wenten. Dêrtroch wurde der gjin slachtoffers neamd. {{Boarnen|boarnefernijing= * {{aut|[[Jan Buisman|J. Buisman]] en A.F.V. van Engelen}}, [http://books.google.nl/books?id=YzBj8Mt6-1YC&printsec=frontcover ''Duizend jaar weer, wind en water in de lage landen, deel 1 tot 1300''], 2000, Utjouwerij Van Wijnen, {{ISBN|90-5194-075-0}} }} [[Kategory:Wettersneed yn Grinslân]] [[Kategory:Skiednis fan Grinslân]] [[Kategory:Barren yn 1220]] qdt5jn9jb14iznshqaxmb0lu96xrvxd 1241025 1241024 2026-09-17T19:45:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Werom sette fan ferzje 1241024 fan [[Special:Contributions/Ieneach fan 'e Esk]] ([[Meidogger_oerlis:Ieneach fan 'e Esk]]) Nee, hjir bin ik mis, tink ik. Ik soe sizze gjin tusken-n yn it Frysk, mar Trijekeningen is in fêste namme, dusss... 1241025 wikitext text/x-wiki De '''Stoarmfloed fan 1220''' of de '''Trijekeningenfloed''', wie in stoarmfloed dy't yn it jier [[1220]] yn de [[Ommelannen]] wie (yn de hjoeddeistige provinsje [[Grinslân]]). It gebiet wie in jier earder al troffen troch de [[Sint-Marsellusfloed (1219)|Sint-Marsellusfloed]] yn [[1219]]. Om't de Sint-Marsellusfloed lykwols sa'n ûnbidige ferwoasting oanrjochte hie en de reparaasjewurksumheden noch oan 'e gong wiene, wiene de measte bewenners noch net weromgien nei harren eardere wenten. Dêrtroch wurde der gjin slachtoffers neamd. {{Boarnen|boarnefernijing= * {{aut|[[Jan Buisman|J. Buisman]] en A.F.V. van Engelen}}, [http://books.google.nl/books?id=YzBj8Mt6-1YC&printsec=frontcover ''Duizend jaar weer, wind en water in de lage landen, deel 1 tot 1300''], 2000, Utjouwerij Van Wijnen, {{ISBN|90-5194-075-0}} }} [[Kategory:Wettersneed yn Grinslân]] [[Kategory:Skiednis fan Grinslân]] [[Kategory:Barren yn 1220]] 43ij4xbmriodrjwmm7s79ubq5tqlmch 14 194146 1241022 1240938 2026-09-17T19:42:16Z Ieneach fan 'e Esk 13292 1241022 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Ramp yn Grinslân]] [[Kategory:Wettersneed yn Nederlân| ]] fgrvc1aoez7z7j4js4hq4foq5weyifq 0 194153 1241028 1240972 2026-09-17T19:53:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Santa Martastrûkgoars]] omneamd ta [[Santa-Martastrûkgoars]]: hjir is in keppelstreekje miskien wol in goed ding, sjoch São-Paulostrûkgoars 1240972 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Santa Martastrûkgoars |Ofbyld = [[Ofbyld:Arremon basilicus.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[strûkgoarzen]] (''Arremon'') |Wittenskiplike namme = Arremon basilicus |Beskriuwer, jier= [[Outram Bangs|Bangs]], [[1898]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Arremon basilicus map.svg|250px]] }} De '''Santa Martastrûkgoars''' (''Arremon basilicus'') is in fûgelsoarte út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae''). De soartenamme ferwiist nei de it Santa Martaberchtme, dêr't de fûgel foarkomt. == Skaaimerken == De Santa Martastrûkgoars is likernôch 19 sm lang. De skaaien hawwe itselde fearrekleed. Folwoeksen fûgels hawwe in swarte krún mei in grize streek yn 'e midden en in grize wynbraustreek dy't trochrint oant de nekke en efter de eardekfearren trochgiet. De rest fan it gesicht is swart. De boppekant, wjukken en de sturt binne oliifgrien. De kiel is wyt mei dêrûnder in smelle swarte bân. It midden fan it boarst en de bûk is wyt, en de siden, flanken en ûndersturt binne brúngrien. De soarte hat in donker kastanjebrún each, in swarte snaffel en swarteftige poaten. Jonge fûgels hawwe in effen donkere kop mei brune boppekanten en ljochtbrune ûnderkanten mei donkerbrune streken. == Fersprieding en taksonomy == Dizze soarte komt foar yn it [[Santa Martaberchtme]] yn it noardeasten fan [[Kolombia]]. Earder waard de soarte as in ûndersoarte fan ''[[Arremon torquatus]]'' behannele. == Status en bedriging == De grutte fan 'e populaasje waard yn 2016 rûsd op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels en der wurdt oannommen dat de populaasje stabyl is. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status gefoelich (''Near Threatened'', NT), om't it ferspriedingsgebiet tige lyts is. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sthbrf4/cur/introduction Birds of the World, 16 septimber 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=61060774 Avibase, 16 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/sthbrf4?continue eBird, 16 septimber 2026.] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Arremon basilicus|Santa Martastrûkgoars}} }} {{DEFAULTSORT:Santa Martastrukgoars}} [[Kategory:Strûkgoars]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] geo4vl7x20q1cjry98hfxuv41yb9ch3 1241030 1241028 2026-09-17T19:54:40Z Ieneach fan 'e Esk 13292 keppelstreekje 1241030 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Santa-Martastrûkgoars |Ofbyld = [[Ofbyld:Arremon basilicus.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae'') |Skaai = [[strûkgoarzen]] (''Arremon'') |Wittenskiplike namme = Arremon basilicus |Beskriuwer, jier= [[Outram Bangs|Bangs]], [[1898]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Arremon basilicus map.svg|250px]] }} De '''Santa-Martastrûkgoars''' (''Arremon basilicus'') is in fûgelsoarte út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[Amerikaanske goarsfûgels]] (''Passerellidae''). De soartenamme ferwiist nei de it Santa-Martaberchtme, dêr't de fûgel foarkomt. == Skaaimerken == De Santa-Martastrûkgoars is likernôch 19 sm lang. De skaaien hawwe itselde fearrekleed. Folwoeksen fûgels hawwe in swarte krún mei in grize streek yn 'e midden en in grize wynbraustreek dy't trochrint oant de nekke en efter de eardekfearren trochgiet. De rest fan it gesicht is swart. De boppekant, wjukken en de sturt binne oliifgrien. De kiel is wyt mei dêrûnder in smelle swarte bân. It midden fan it boarst en de bûk is wyt, en de siden, flanken en ûndersturt binne brúngrien. De soarte hat in donker kastanjebrún each, in swarte snaffel en swarteftige poaten. Jonge fûgels hawwe in effen donkere kop mei brune boppekanten en ljochtbrune ûnderkanten mei donkerbrune streken. == Fersprieding en taksonomy == Dizze soarte komt foar yn it [[Santa-Martaberchtme]] yn it noardeasten fan [[Kolombia]]. Earder waard de soarte as in ûndersoarte fan ''[[Arremon torquatus]]'' behannele. == Status en bedriging == De grutte fan 'e populaasje waard yn 2016 rûsd op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels en der wurdt oannommen dat de populaasje stabyl is. Op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] hat de soarte de status gefoelich (''Near Threatened'', NT), om't it ferspriedingsgebiet tige lyts is. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/sthbrf4/cur/introduction Birds of the World, 16 septimber 2026.] * [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=61060774 Avibase, 16 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/sthbrf4?continue eBird, 16 septimber 2026.] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Arremon basilicus|Santa-Martastrûkgoars}} }} {{DEFAULTSORT:Santa Martastrukgoars}} [[Kategory:Strûkgoars]] [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]] 6gqcfnikzv4zfzo258yy82zly4atcku 0 194157 1241008 1240984 2026-09-17T15:15:52Z Drewes 2754 better, tink 1241008 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Toarnekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Great Grey Shrike in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 03.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius excubitor |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1758]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:LaniusExcubitorIUCN.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= <br>{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] |Kolom2= <br>{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] }}</small> }} De '''toarnekster''' (''Lanius excubitor'') is in út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[wurgers]] (''Lanius'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wurgerfûgels]] (Laniidae). De wittenskiplike namme fan de soarte waard yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. De toarnekster brette eartiids ek yn Nederlân yn lytse oantallen, mar die dat earne yn 'e jierren 1990 foar it lêst. Yn 'e neisimmer en yn 'e hjerst wurdt de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] yn hieltiten lytsere oantallen op 'e trek yn Nederlân sjoen. Ek is Nederlân foar in lyts oantal in oerwinteringsplak. == Skaaimerken == De toarnekster is in fûgel fan likernôch 24 sm. It fearrekleed is griis, swart en wyt. De boppekant fan 'e kop en de foarholle binne griis. Fan 'e snaffel rint oer it each nei de earstreek in swart masker mei boppe it each in wite wynbraustreek. De snaffel is brún-swart en heakfoarmich. [[Ofbyld:Great Grey Shrike in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|left|Fûgel yn Yndia.]] Sawol de poaten as de wjukken binne swart. De sturt is trepfoarmich en swart mei wyt op 'e bûtenste fearren. Fan ûnder is de sturt wyt. Fierders hat de fûgel in opfallend wyt skouderplak. It wyfke hat bytiden op it boarst dwersstreken. Yn 'e weagjende flecht is de oer de wjukken in wite streek te sjen, likegoed as ek in wite stút. Jonge toarneksters binne griisbrún, mei in dwersstreke ûnderside. De sang is in mingsel fan ûnderdrukte skerpe en melodieuze lûden, mei 'tru' en 'kiehrr', mar hy ymmitearret ek. 'Tsjek-tsjek' is de lûkrop en in koart 'èk-èk' de alarmrop. == Ferspriediging en systematyk == Der is gjin ienriedigens oer it oantal [[Soarte (taksonomy)|soarten]] en [[ûndersoarte]]n fan 'e toarnekster. Foarhinne waard de toarnekster (''Lanius excubitor'') as ien wiidfersprate soarte beskôge dy't yn [[Jeropa]], [[Aazje]], [[Noard-Afrika]] en [[Noard-Amearika]] foarkaam. Ut ûndersyk die lykwols bliken dat de noardlike en súdlike populaasje net ûnderling kruse dêr't harren ferspriedingsgebieten inoar rekken en dat de in foarkar hiene foar ferskillende soarten habitats. Dêrom waard de soarte opsplitst yn twa soarten: de toarnekster (''Lanius excubitor'') en de [[Ibearyske toarnekster]] (''Lanius meridionalis''), dy te finen is op it [[Ibearysk Skiereilân]], yn Noard-Afrika en yn súdlikere dielen fan Aazje. Ut letter [[DNA]]-ûndersyk die lykwols bliken dat de ferskillende populaasjes fan 'e toarnekster en de súdlike toarnekster ek net inoars neiste sibben binne. Eastaziatyske en Noardamerikaanske toarneksters (de saneamde [[noardlike toarnekster]] (''Lanius borealis'') - lykas ek de nominaatfoarm fan 'e Ibearyske toarnekster fan it Ibearysk Skiereilân (''Lanius meridionalis'') - binne ynstee dêrfan nau besibbe oan 'e [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus'') <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;"></div> <gallery mode="packed" heights="100px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Lanius excubitor, Chilham, Kent 2.jpg|Toarnekster<br>''Lanius excubitor'' Südlicher-Raubwürger 2018-01-07 0003.jpg|Ibearyske of súdlike toarnekster<br>''Lanius meridionalis'' Lanius borealis 253272326.jpg|noardlike toarnekster<br>''Lanius borealis'' </gallery> </div> === Undersoarten === Op 'e IOC World Bird List fan 2021 steane de folgjende ûndersoarten neamd: * ''L. e. excubitor'': noardlik, sintraal en eastlik Jeropa en noardwestlik [[Sibearje]]. * ''L. e. homeyeri'': suidoastlik Jeropa en súdwestlik Sibearje. * ''L. e. koenigi'': [[Kanaryske Eilannen]] * ''L. e. algeriensis'': kustsône noardwestlik Afrika * ''L. e. elegans'': noardeastlik [[Mauretaanje]] en noardwestlik [[Maly]] oant noardeastlik [[Sûdan]], [[Egypte]] en súdwestlik [[Israel]] * ''L. e. leucopygos'': sintraal en súdlik Mauretaanje oant súdlik Tsjaad en sintraal Soedan * ''L. e. aucheri'': Sûdan oant [[Somaalje]], [[Arabysk Skiereilân]], súdlik Israel, [[Jordaanje]], [[Irak]] en súdlik [[Iran]] * ''L. e. theresae'': súdlik [[Libanon]] en noardlik Israel * ''L. e. buryi'': [[Jemen]] * ''L. e. uncinatus'': [[Sokotra]] * ''L. e. lahtora'' (Aziatyske toarnekster): [[Pakistan]], sintraal [[Yndia]] en súdlik [[Nepal]] en westlik [[Bangladesj]] * ''L. e. pallidirostris'' (Steppetoarnekster): Iran oant noardlik [[Sina]] === Nederlân === Nederlân leit oan 'e westlike râne fan it ferspriedingsgebiet fan 'e toarnekster. Nei alle gedachten hat de fûgel nea in algemiene soarte west. Toarneksters briede graach op grutte heidefjilden en heechfeagebieten mei beammen en iepen romten. Yn [[Oerisel]], [[Drinte]], [[Gelderlân]], [[Noard-Brabân]], [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] en súdeastlik [[Fryslân]] wie dat type lânskip rûnom te finen oant yn 'e 19e iuw de grutskalige lânoanmakkerijen úteinsetten. Dêrnei sette in delgong útein. Oant 1950 telde de briedpopulaasje yn Nederlân mooglik noch in pear hûndert pearkes, mar yn 'e jierren 1980 noch mar tsientallen. Yn 'e jierren 1990 is der foar it lêst in briedgefal fêststeld. Hjoed-de-dei wurdt de toarnekster yn jimmeroan lytsere oantallen allinnich noch op 'e trek of as wintergast yn 'e eastlike helte fan Nederlân of yn 'e dunerige sjoen. == Hâlden en dragen == Toarneksters sitte faak op in útsjochpost. De fûgels binne meastentiids solitêr en territoriaal. De briedtiid falt yn april oant juny en duorret 15 dagen. It wyfke briedt meastentiids en wurdt troch it mantsje fuorre. Beide fûgels fersoargje de jongen. Dizze ferlitte nei 19 of 20 dagen it nêst. Toarneksters briede ienris yn it jier en it grutte nêst wurdt yn nullebeammen, apelbeammen, toarnstrûken of ikebeammen boud mei frij útsjoch op iepen terrein. It nêstmateriaal bestiet út tûkjes, heide, gers en blêd en wurdt mei wol, hier en fearkes ôfset. Ornaris telt in lechsel fiif oant sân griis-, giel-, of grieneftige aaien mei brune plakjes sûnder glâns fan 26 x 19 mm. [[Ofbyld:Lanius excubitor 1 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|left|Toarnekster mei proai.]] De toarnekster libbet meast fan ynsekten en lytse kjifdieren en leit faak in foarried oan troch de proaien op stikels of tûkjes te spytsjen. In toarnekster wurdt by it foerazjearjen faak biddend sjoen. == Status en bedrigingen == De toarnekster hat in tige grut ferspriedingsgebiet. Der wurdt oardiele dat er yn oantal ôfnimt, mar net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. Dêrom kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 640.000 oant 1.250.000 folwoeksen fûgels. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-grey-shrike-lanius-excubitor BirdLife, 17 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/norshr1/PL-PM eBird, 17 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norshr1/cur/introduction Birds of the World, 17 septimber 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/15200, SOVON, 17 septimber 2026.] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Lanius excubitor|Toarnekster}} }} {{DEFAULTSORT:Toarnekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] f5ttfqmidd9r6obnjslmedx6d7tnrj5 1241031 1241008 2026-09-17T19:58:55Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigingen */ kt 1241031 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Toarnekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Great Grey Shrike in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 03.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius excubitor |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1758]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:LaniusExcubitorIUCN.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= <br>{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] |Kolom2= <br>{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] }}</small> }} De '''toarnekster''' (''Lanius excubitor'') is in út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[wurgers]] (''Lanius'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wurgerfûgels]] (Laniidae). De wittenskiplike namme fan de soarte waard yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. De toarnekster brette eartiids ek yn Nederlân yn lytse oantallen, mar die dat earne yn 'e jierren 1990 foar it lêst. Yn 'e neisimmer en yn 'e hjerst wurdt de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] yn hieltiten lytsere oantallen op 'e trek yn Nederlân sjoen. Ek is Nederlân foar in lyts oantal in oerwinteringsplak. == Skaaimerken == De toarnekster is in fûgel fan likernôch 24 sm. It fearrekleed is griis, swart en wyt. De boppekant fan 'e kop en de foarholle binne griis. Fan 'e snaffel rint oer it each nei de earstreek in swart masker mei boppe it each in wite wynbraustreek. De snaffel is brún-swart en heakfoarmich. [[Ofbyld:Great Grey Shrike in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|left|Fûgel yn Yndia.]] Sawol de poaten as de wjukken binne swart. De sturt is trepfoarmich en swart mei wyt op 'e bûtenste fearren. Fan ûnder is de sturt wyt. Fierders hat de fûgel in opfallend wyt skouderplak. It wyfke hat bytiden op it boarst dwersstreken. Yn 'e weagjende flecht is de oer de wjukken in wite streek te sjen, likegoed as ek in wite stút. Jonge toarneksters binne griisbrún, mei in dwersstreke ûnderside. De sang is in mingsel fan ûnderdrukte skerpe en melodieuze lûden, mei 'tru' en 'kiehrr', mar hy ymmitearret ek. 'Tsjek-tsjek' is de lûkrop en in koart 'èk-èk' de alarmrop. == Ferspriediging en systematyk == Der is gjin ienriedigens oer it oantal [[Soarte (taksonomy)|soarten]] en [[ûndersoarte]]n fan 'e toarnekster. Foarhinne waard de toarnekster (''Lanius excubitor'') as ien wiidfersprate soarte beskôge dy't yn [[Jeropa]], [[Aazje]], [[Noard-Afrika]] en [[Noard-Amearika]] foarkaam. Ut ûndersyk die lykwols bliken dat de noardlike en súdlike populaasje net ûnderling kruse dêr't harren ferspriedingsgebieten inoar rekken en dat de in foarkar hiene foar ferskillende soarten habitats. Dêrom waard de soarte opsplitst yn twa soarten: de toarnekster (''Lanius excubitor'') en de [[Ibearyske toarnekster]] (''Lanius meridionalis''), dy te finen is op it [[Ibearysk Skiereilân]], yn Noard-Afrika en yn súdlikere dielen fan Aazje. Ut letter [[DNA]]-ûndersyk die lykwols bliken dat de ferskillende populaasjes fan 'e toarnekster en de súdlike toarnekster ek net inoars neiste sibben binne. Eastaziatyske en Noardamerikaanske toarneksters (de saneamde [[noardlike toarnekster]] (''Lanius borealis'') - lykas ek de nominaatfoarm fan 'e Ibearyske toarnekster fan it Ibearysk Skiereilân (''Lanius meridionalis'') - binne ynstee dêrfan nau besibbe oan 'e [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus'') <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;"></div> <gallery mode="packed" heights="100px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Lanius excubitor, Chilham, Kent 2.jpg|Toarnekster<br>''Lanius excubitor'' Südlicher-Raubwürger 2018-01-07 0003.jpg|Ibearyske of súdlike toarnekster<br>''Lanius meridionalis'' Lanius borealis 253272326.jpg|noardlike toarnekster<br>''Lanius borealis'' </gallery> </div> === Undersoarten === Op 'e IOC World Bird List fan 2021 steane de folgjende ûndersoarten neamd: * ''L. e. excubitor'': noardlik, sintraal en eastlik Jeropa en noardwestlik [[Sibearje]]. * ''L. e. homeyeri'': suidoastlik Jeropa en súdwestlik Sibearje. * ''L. e. koenigi'': [[Kanaryske Eilannen]] * ''L. e. algeriensis'': kustsône noardwestlik Afrika * ''L. e. elegans'': noardeastlik [[Mauretaanje]] en noardwestlik [[Maly]] oant noardeastlik [[Sûdan]], [[Egypte]] en súdwestlik [[Israel]] * ''L. e. leucopygos'': sintraal en súdlik Mauretaanje oant súdlik Tsjaad en sintraal Soedan * ''L. e. aucheri'': Sûdan oant [[Somaalje]], [[Arabysk Skiereilân]], súdlik Israel, [[Jordaanje]], [[Irak]] en súdlik [[Iran]] * ''L. e. theresae'': súdlik [[Libanon]] en noardlik Israel * ''L. e. buryi'': [[Jemen]] * ''L. e. uncinatus'': [[Sokotra]] * ''L. e. lahtora'' (Aziatyske toarnekster): [[Pakistan]], sintraal [[Yndia]] en súdlik [[Nepal]] en westlik [[Bangladesj]] * ''L. e. pallidirostris'' (Steppetoarnekster): Iran oant noardlik [[Sina]] === Nederlân === Nederlân leit oan 'e westlike râne fan it ferspriedingsgebiet fan 'e toarnekster. Nei alle gedachten hat de fûgel nea in algemiene soarte west. Toarneksters briede graach op grutte heidefjilden en heechfeagebieten mei beammen en iepen romten. Yn [[Oerisel]], [[Drinte]], [[Gelderlân]], [[Noard-Brabân]], [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] en súdeastlik [[Fryslân]] wie dat type lânskip rûnom te finen oant yn 'e 19e iuw de grutskalige lânoanmakkerijen úteinsetten. Dêrnei sette in delgong útein. Oant 1950 telde de briedpopulaasje yn Nederlân mooglik noch in pear hûndert pearkes, mar yn 'e jierren 1980 noch mar tsientallen. Yn 'e jierren 1990 is der foar it lêst in briedgefal fêststeld. Hjoed-de-dei wurdt de toarnekster yn jimmeroan lytsere oantallen allinnich noch op 'e trek of as wintergast yn 'e eastlike helte fan Nederlân of yn 'e dunerige sjoen. == Hâlden en dragen == Toarneksters sitte faak op in útsjochpost. De fûgels binne meastentiids solitêr en territoriaal. De briedtiid falt yn april oant juny en duorret 15 dagen. It wyfke briedt meastentiids en wurdt troch it mantsje fuorre. Beide fûgels fersoargje de jongen. Dizze ferlitte nei 19 of 20 dagen it nêst. Toarneksters briede ienris yn it jier en it grutte nêst wurdt yn nullebeammen, apelbeammen, toarnstrûken of ikebeammen boud mei frij útsjoch op iepen terrein. It nêstmateriaal bestiet út tûkjes, heide, gers en blêd en wurdt mei wol, hier en fearkes ôfset. Ornaris telt in lechsel fiif oant sân griis-, giel-, of grieneftige aaien mei brune plakjes sûnder glâns fan 26 x 19 mm. [[Ofbyld:Lanius excubitor 1 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|left|Toarnekster mei proai.]] De toarnekster libbet meast fan ynsekten en lytse kjifdieren en leit faak in foarried oan troch de proaien op stikels of tûkjes te spytsjen. In toarnekster wurdt by it foerazjearjen faak biddend sjoen. == Status en bedrigingen == De toarnekster hat in tige grut ferspriedingsgebiet. Der wurdt oardiele dat er yn oantal ôfnimt, mar net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. Dêrom kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 640.000 oant 1.250.000 folwoeksen fûgels. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-grey-shrike-lanius-excubitor BirdLife, 17 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/norshr1/PL-PM eBird, 17 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norshr1/cur/introduction Birds of the World, 17 septimber 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/15200, SOVON, 17 septimber 2026.] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Lanius excubitor|Toarnekster}} }} {{DEFAULTSORT:Toarnekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] o31j8dnovyi0x1s6bagvw9akd9lzyb7 1241032 1241031 2026-09-17T19:59:12Z Ieneach fan 'e Esk 13292 red 1241032 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = toarnekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Great Grey Shrike in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 03.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius excubitor |Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1758]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:LaniusExcubitorIUCN.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= <br>{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#008000}} [[stânfûgel]] |Kolom2= <br>{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]<br>{{Color box|#007FFF}} [[wintergast]] }}</small> }} De '''toarnekster''' (''Lanius excubitor'') is in út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[wurgers]] (''Lanius'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wurgerfûgels]] (Laniidae). De wittenskiplike namme fan de soarte waard yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]]. De toarnekster brette eartiids ek yn Nederlân yn lytse oantallen, mar die dat earne yn 'e jierren 1990 foar it lêst. Yn 'e neisimmer en yn 'e hjerst wurdt de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] yn hieltiten lytsere oantallen op 'e trek yn Nederlân sjoen. Ek is Nederlân foar in lyts oantal in oerwinteringsplak. == Skaaimerken == De toarnekster is in fûgel fan likernôch 24 sm. It fearrekleed is griis, swart en wyt. De boppekant fan 'e kop en de foarholle binne griis. Fan 'e snaffel rint oer it each nei de earstreek in swart masker mei boppe it each in wite wynbraustreek. De snaffel is brún-swart en heakfoarmich. [[Ofbyld:Great Grey Shrike in Bhigwan August 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|left|Fûgel yn Yndia.]] Sawol de poaten as de wjukken binne swart. De sturt is trepfoarmich en swart mei wyt op 'e bûtenste fearren. Fan ûnder is de sturt wyt. Fierders hat de fûgel in opfallend wyt skouderplak. It wyfke hat bytiden op it boarst dwersstreken. Yn 'e weagjende flecht is de oer de wjukken in wite streek te sjen, likegoed as ek in wite stút. Jonge toarneksters binne griisbrún, mei in dwersstreke ûnderside. De sang is in mingsel fan ûnderdrukte skerpe en melodieuze lûden, mei 'tru' en 'kiehrr', mar hy ymmitearret ek. 'Tsjek-tsjek' is de lûkrop en in koart 'èk-èk' de alarmrop. == Ferspriediging en systematyk == Der is gjin ienriedigens oer it oantal [[Soarte (taksonomy)|soarten]] en [[ûndersoarte]]n fan 'e toarnekster. Foarhinne waard de toarnekster (''Lanius excubitor'') as ien wiidfersprate soarte beskôge dy't yn [[Jeropa]], [[Aazje]], [[Noard-Afrika]] en [[Noard-Amearika]] foarkaam. Ut ûndersyk die lykwols bliken dat de noardlike en súdlike populaasje net ûnderling kruse dêr't harren ferspriedingsgebieten inoar rekken en dat de in foarkar hiene foar ferskillende soarten habitats. Dêrom waard de soarte opsplitst yn twa soarten: de toarnekster (''Lanius excubitor'') en de [[Ibearyske toarnekster]] (''Lanius meridionalis''), dy te finen is op it [[Ibearysk Skiereilân]], yn Noard-Afrika en yn súdlikere dielen fan Aazje. Ut letter [[DNA]]-ûndersyk die lykwols bliken dat de ferskillende populaasjes fan 'e toarnekster en de súdlike toarnekster ek net inoars neiste sibben binne. Eastaziatyske en Noardamerikaanske toarneksters (de saneamde [[noardlike toarnekster]] (''Lanius borealis'') - lykas ek de nominaatfoarm fan 'e Ibearyske toarnekster fan it Ibearysk Skiereilân (''Lanius meridionalis'') - binne ynstee dêrfan nau besibbe oan 'e [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus'') <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;"></div> <gallery mode="packed" heights="100px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Lanius excubitor, Chilham, Kent 2.jpg|Toarnekster<br>''Lanius excubitor'' Südlicher-Raubwürger 2018-01-07 0003.jpg|Ibearyske of súdlike toarnekster<br>''Lanius meridionalis'' Lanius borealis 253272326.jpg|noardlike toarnekster<br>''Lanius borealis'' </gallery> </div> === Undersoarten === Op 'e IOC World Bird List fan 2021 steane de folgjende ûndersoarten neamd: * ''L. e. excubitor'': noardlik, sintraal en eastlik Jeropa en noardwestlik [[Sibearje]]. * ''L. e. homeyeri'': suidoastlik Jeropa en súdwestlik Sibearje. * ''L. e. koenigi'': [[Kanaryske Eilannen]] * ''L. e. algeriensis'': kustsône noardwestlik Afrika * ''L. e. elegans'': noardeastlik [[Mauretaanje]] en noardwestlik [[Maly]] oant noardeastlik [[Sûdan]], [[Egypte]] en súdwestlik [[Israel]] * ''L. e. leucopygos'': sintraal en súdlik Mauretaanje oant súdlik Tsjaad en sintraal Soedan * ''L. e. aucheri'': Sûdan oant [[Somaalje]], [[Arabysk Skiereilân]], súdlik Israel, [[Jordaanje]], [[Irak]] en súdlik [[Iran]] * ''L. e. theresae'': súdlik [[Libanon]] en noardlik Israel * ''L. e. buryi'': [[Jemen]] * ''L. e. uncinatus'': [[Sokotra]] * ''L. e. lahtora'' (Aziatyske toarnekster): [[Pakistan]], sintraal [[Yndia]] en súdlik [[Nepal]] en westlik [[Bangladesj]] * ''L. e. pallidirostris'' (Steppetoarnekster): Iran oant noardlik [[Sina]] === Nederlân === Nederlân leit oan 'e westlike râne fan it ferspriedingsgebiet fan 'e toarnekster. Nei alle gedachten hat de fûgel nea in algemiene soarte west. Toarneksters briede graach op grutte heidefjilden en heechfeagebieten mei beammen en iepen romten. Yn [[Oerisel]], [[Drinte]], [[Gelderlân]], [[Noard-Brabân]], [[Limburch (Nederlân)|Limburch]] en súdeastlik [[Fryslân]] wie dat type lânskip rûnom te finen oant yn 'e 19e iuw de grutskalige lânoanmakkerijen úteinsetten. Dêrnei sette in delgong útein. Oant 1950 telde de briedpopulaasje yn Nederlân mooglik noch in pear hûndert pearkes, mar yn 'e jierren 1980 noch mar tsientallen. Yn 'e jierren 1990 is der foar it lêst in briedgefal fêststeld. Hjoed-de-dei wurdt de toarnekster yn jimmeroan lytsere oantallen allinnich noch op 'e trek of as wintergast yn 'e eastlike helte fan Nederlân of yn 'e dunerige sjoen. == Hâlden en dragen == Toarneksters sitte faak op in útsjochpost. De fûgels binne meastentiids solitêr en territoriaal. De briedtiid falt yn april oant juny en duorret 15 dagen. It wyfke briedt meastentiids en wurdt troch it mantsje fuorre. Beide fûgels fersoargje de jongen. Dizze ferlitte nei 19 of 20 dagen it nêst. Toarneksters briede ienris yn it jier en it grutte nêst wurdt yn nullebeammen, apelbeammen, toarnstrûken of ikebeammen boud mei frij útsjoch op iepen terrein. It nêstmateriaal bestiet út tûkjes, heide, gers en blêd en wurdt mei wol, hier en fearkes ôfset. Ornaris telt in lechsel fiif oant sân griis-, giel-, of grieneftige aaien mei brune plakjes sûnder glâns fan 26 x 19 mm. [[Ofbyld:Lanius excubitor 1 (Marek Szczepanek).jpg|thumb|left|Toarnekster mei proai.]] De toarnekster libbet meast fan ynsekten en lytse kjifdieren en leit faak in foarried oan troch de proaien op stikels of tûkjes te spytsjen. In toarnekster wurdt by it foerazjearjen faak biddend sjoen. == Status en bedrigingen == De toarnekster hat in tige grut ferspriedingsgebiet. Der wurdt oardiele dat er yn oantal ôfnimt, mar net sa slim dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. Dêrom kategorisearret de [[IUCN]] de soarte as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 640.000 oant 1.250.000 folwoeksen fûgels. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/great-grey-shrike-lanius-excubitor BirdLife, 17 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/norshr1/PL-PM eBird, 17 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norshr1/cur/introduction Birds of the World, 17 septimber 2026.] * [https://stats.sovon.nl/stats/soort/15200, SOVON, 17 septimber 2026.] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Lanius excubitor|Toarnekster}} }} {{DEFAULTSORT:Toarnekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ierlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Ingelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Skotlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wales]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Kanaryske Eilannen]] iu2om9j5ixptvw7suiorn03mup300m4 0 194163 1241033 1240994 2026-09-17T20:01:13Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigingen */ kt 1241033 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Noardlike toarnekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Northern Shrike, Arvada, Jefferson, Colorado.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius borealis |Beskriuwer, jier= [[Louis Pierre Vieillot|Vieillot]], [[1808]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Lanius borealis map.svg|250px]]<small>{{Kolommen2 |Kolom1= <br>{{Color box|#ff6600}} [[briedfûgel]]<br>{{Color box|#7137c8}} [[stânfûgel]] |Kolom2= <br>{{Color box|#5f8dd3}} [[wintergast]]<br>{{Color box|#ffd42a}} [[trekfûgel]] }}</small> }} De '''noardlike toarnekster''' (''Lanius borealis'') is in Eastsibearyske en Noardamerikaanske fûgel yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). Foarhinne waard de [[Soarte (taksonomy)|soarte]] as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[toarnekster]] (''Lanius excubitor'') behannele. == Uterlik == De noardlike toarnekster is in relatyf grutte [[Wurgers|wurger]] (23-25 sm) mei in middellange sturt. De fûgel liket mei it smelle swarte gesichtsmasker, de ljochte ûnderkant en de grize boppekant en wite tekening op 'e sturt en wjukken dy't yn 'e flecht dúdlik te sjen binne, tige op 'e [[toarnekster]] (''Lanius excubitor''). Hy ferskilt der lykwols fan trochdat er yn it folwoeksen kleed in fine, tsjustere dwerstreking hat op de wat donkerder ûnderkant en dat de boppekant in wat okerkleurige gloed hat. Yn Noard-Amearika is er fan 'e [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus'') te ûnderskieden trochdat dy lêste in breder swart gesichtsmasker hat dat hielendal oant de snaffel rikt, lytser en fan ûnder suver wyt is. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;"></div> <gallery mode="packed" heights="200px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Lanius borealis 253272326 (cropped).jpg|noardlike toarnekster<br>''Lanius borealis'' Loggerhead shrike joe overstreet and landing 1.22.24 DSC 4617-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|[[Amerikaanske toarnekster]]<br>''Lanius ludovicianus'' </gallery> </div> == Fersprieding en systematyk == De fûgel komt foar yn East-Aazje en noardlik Noard-Amearika en wurdt opdield yn seis [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: * ''Lanius borealis invictus'' – [[Alaska]] (útsein it noardlike diel) en noardwestlik en noardsintraal [[Kanada]] ([[Yukon]] en [[Northwest Territories]] en hielendal yn it noarden fan [[Britsk-Kolumbia]] eastlik oant noardlik [[Ontario]]); bûten de briedtiid yn it suden fan Kanada en grutte dielen fan 'e westlike en sintrale dielen fan 'e Feriene Steaten. * ''Lanius borealis borealis'' – noardeastlik Kanada (noardlik Ontario en noardlik en sintraal [[Kebek (provinsje)|Kebek]] eastlik oant it skiereilân [[Labrador]]); bûten de briedtiid nei suidoastlik Kanada en de sintrale en eastlike Feriene Steaten. * ''Lanius borealis mollis'' – súd-sintraal [[Sibearje|Ruslân]] ([[Altai]]- en [[Sajanberchtme]] en noardwestlik [[Mongoalje]]; bûten de briedtiid ek yn noardlik [[Sina]]. * ''Lanius borealis funereus'' – súdlik en eastlik [[Tian Shan-berchtme|Tian Shan]], mooglik ek yn 'e bercheftige gebieten yn eastlik [[Kazachstan]]. * ''Lanius borealis sibiricus'' – sintraal en eastlik Sibearje eastlik oant de delling fan 'e [[Kolyma (rivier)|Kolymarivier]] en it skiereilân [[Tsjûkotka]], nei it suden ta oant de [[Baikalmar]], noardlik Mongoalje en súdeastlik Ruslân (noardlik [[Amoerlân]]), mooglik ek de noardlike Koerilen; bûten de briedtiid yn súd-sintraal Sibearje, Mongoalje, noardeastlik Sina (yn it suden mooglik oant noardlik [[Hebei]]) en it [[Kustterritoarium]]. * ''Lanius borealis bianchii'' – [[Sachalin]] en de súdlike Koerilen; bûten de briedtiid yn noardlik [[Japan]] ([[Hokkaido]], seldsum fierder nei it suden). De ûndersoarte ''invictus'' krúst mei ''borealis'' yn noardeastlik [[Manitoba]] en noardlik Ontario, en wurdt dêr faak ek ta rekkene. Op 'e selde wize wurdt ''funereus'' faak by ''mollis'' yndield. De noardlike toarnekster briedt op 'e [[taiga]] en op 'e grins tusken de taiga en de [[tûndra]], yn iepen lânksip mei middelgrutte oant hege beammen of strûken. Winterdeis giet de foarkar út nei iepen gebiet mei hege útsjochpunten op fjild, yn sompen en oan boskrânen. == Noardlike toarnekster yn Jeropa == De noardlike toarnekster is in tige seldsume gast yn Jeropa mei in pear waarnimmingen yn [[Noarwegen]], de [[Oekraïne]], [[Finlân]] en [[Sweden]]. == Soartstatus == Foarhinne waard de fûgel as in ûndersoarte fan 'e toarnekster (Lanius excubitor) beskôge. DNA-stúdzjes wiisden út dat de soarte tichter by de Amerikaanske toarnekster (L. ludovicianus) stiet. Stúdzjes litte ek sjen dat de ûndersoarte ''mollis'' [[Parapatryske soartfoarming|parapatrysk]] of sels [[Sympatryske soartfoarming|sympatrysk]] briedt mei de Euraziatyske toarnekster (''Lanius excubitor pallidirostris''). == Hâlden en dragen == Lykas oare soarten yn it skaai yt de fûgel ynsekten, kjifdieren, fûgels en reptilen. As rôver sit er op in heech punt dêr't er de omkriten obstrewearret. Sjocht er in proai om mei de snaffel of klauwen te fangen dan dûkt er en deadet it bist yn 'e nekke. Syn proai spytst er faak oan stikels of stikeltried om dy letter op te fretten. It nêst is komfoarmich en sit yn in beam of strûk. It nêst is sa djip dat allinnich de útstekkende sturt fan it briedende wyfke te sjen is. Hja leit fjouwer oant njoggen aaien, dy't yn 14 oant 21 dagen útbret wurde. De jongen fleane nei 18 oant 20 dagen út. == Status en bedrigingen == De noardlike toarnekster hat in grut ferspriedingsgebiet, mar oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte lykwols as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). Grutte gebieten mei geskikt leefgebiet yn Alaska en Noard-Kanada wurde beskerme. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/northern-grey-shrike-lanius-borealis BirdLife, 17 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/norshr4/L1025610?continue eBird, 17 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norshr4/cur/introduction Birds of the World, 17 septimber 2026.] {{reflist|2}} ---- {{Commonscat|Lanius borealis|Noardlike toarnekster}} }} {{DEFAULTSORT:Noardlike toarnekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Alaska]] k736jno254oz3bunyownpgpsuxs2xt9 0 194165 1241009 2026-09-17T16:49:09Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Ibearyske toarnekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Picanço-real, Southern Grey Shrike (53118436233) (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius meridionalis |Beskriuwer, jier= Coenraad Jacob..." 1241009 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Ibearyske toarnekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Picanço-real, Southern Grey Shrike (53118436233) (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius meridionalis |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], [[1820]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Lanius meridionalis distr03.svg|250px]] }} De '''Ibearyske toarnekster''' (''Lanius meridionalis'') is in [[fûgel]] út 'e famylje fan 'e wurgerfûgels wêrfan't de taksonomy in striidkwestje is. == Uterlik == Mei in lichimslingte fan 23–25 sm is de Ibearyske toarnekster kwa grutte ferlykber mei de [[toarnekster]], mooglik mei in wat gruttere kop, in lytsere snaffel en in smellere sturt. It fearrekleed is ferlykber mei dat fan alle oare leden fan it kompleks, mei swart-wite wjukken en sturt, grize boppedielen, in swart eachmasker en ljochte ûnderdielen. By de Ibearyske toarnekster binne de boppedielen lykwols folle donkerder griis en fertoane de ûnderdielen in grize tint op it boarst en de bûk. Boppe it swarte eachmasker is in dúdlike wite wynbraustreek te sjen, dy't faak trochrint oant oer de basis fan 'e snaffel. Lykas oare toarneksters hat de soarte in wyt plak op 'e wjukken. Sawol de sang as de rop lykje op dy fan 'e toarnekster, mar der is gjin ferlykjende analyse makke. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;"></div> <gallery mode="packed" heights="175px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Picanço-real, Southern Grey Shrike (52324716671).jpg|Ibearyske toarnekster<br>''Lanius meridionalis'' Сірий сорокопуд.jpg|[[toarnekster]]<br>''Lanius excubitor'' </gallery> </div> == Fersprieding en systematyk == De Ibearyske toarnekster komt foar yn [[Spanje]], [[Portegal]] en it suden fan [[Frankryk]]. De fûgel heart ta it soartekompleks om de yn it noarden fan [[Jeropa]]] foarkommende toarnekster hinne, wêrfan't de soartegrinzen kontroversjeel west hawwe en noch hieltiten binne. Foarhinne waard de toarnekster as in wiidfersprate soarte yn Jeropa, [[Aazje]], [[Noard-Afrika]] en [[Noard-Amearika]] beskôge. Nei't ûndersyk oantoande dat de populaasjes yn it noarden en suden net [[Krusing (biology)|hybridisearje]] wêr't se inoar moetsje en dat se ek de foarkar jouwe oan ferskillende habitattypen, waard de toarnekster ferdield yn twa soarten: de ''Lanius excubitor'' mei in fersprieding yn Noard-Jeropa, Noard-Aazje en it noarden fan Noard-Amearika, en ''Lanius meridionalis'', dy't op it Ibearysk skiereilân, yn Noard-Afrika en yn súdlike dielen fan Aazje foarkomt. Letter DNA-ûndersyk wiisde lykwols út dat de toarnekster en de Ibearyske toarnekster net inoars neiste sibben binne. De Eastaziatyske en Noardamerikaanske toarneksters likegoed as de Ibearyske toarnekster binne dêrfoaroer nau besibbe oan 'e [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus''). == Ekology == De Ibearyske toarnekster briedt yn keale, iepen lânskippen mei fersprate beammen en strûken, op rotsige grûn of kalkrike heidefjilden. It is benammen in [[stânfûgel]]. Syn dieet bestiet út ynsekten en lytse reptielen. Lykas oare toarneksters bewarret er syn proai faak troch dizze oan toarnen of stikels te spytsjen. == Status en bedrigingen == De Ibearyske toarnekster nimt relatyf fluch yn oantal ôf as gefolch fan yntinsive lânbou, it gebrûk fan pestisiden en oerbeweiding, wat laat hat ta oerwoekering. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming]] (IUCN) beskôget de soarte as bedrige en kategorisearret de fûgel yn 'e kategory kwetsber (''Vulnerable'', VU). Yn 2015 waard de populaasje op sawat 372.000 oant 656.000 pearkes rûsd. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/iberian-grey-shrike-lanius-meridionalis BirdLife, 17 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/ibgshr1?siteLanguage=nl&continue eBird, 17 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/ibgshr1/cur/introduction Birds of the World, 17 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius meridionalis|Ibearyske toarnekster}} }} {{DEFAULTSORT:Ibeariske toarnekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] jcvmg86w377x4n8ccxymxszfjax4ddc 1241012 1241009 2026-09-17T18:01:10Z Drewes 2754 1 dinkje mar 1241012 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Ibearyske toarnekster |Ofbyld = [[Ofbyld:Picanço-real, Southern Grey Shrike (53118436233) (cropped).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius meridionalis |Beskriuwer, jier= [[Coenraad Jacob Temminck|Temminck]], [[1820]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Lanius meridionalis distr03.svg|250px]] }} De '''Ibearyske toarnekster''' (''Lanius meridionalis'') is in [[fûgel]] út 'e famylje fan 'e wurgerfûgels wêrfan't de taksonomy in striidkwestje is. == Uterlik == Mei in lichemslingte fan 23–25 sm is de Ibearyske toarnekster kwa grutte ferlykber mei de [[toarnekster]], mooglik mei in wat gruttere kop, in lytsere snaffel en in smellere sturt. It fearrekleed is ferlykber mei dat fan alle oare leden fan it kompleks, mei swart-wite wjukken en sturt, grize boppedielen, in swart eachmasker en ljochte ûnderdielen. By de Ibearyske toarnekster binne de boppedielen lykwols folle donkerder griis en fertoane de ûnderdielen in grize tint op it boarst en de bûk. Boppe it swarte eachmasker is in dúdlike wite wynbraustreek te sjen, dy't faak trochrint oant oer de basis fan 'e snaffel. Lykas oare toarneksters hat de soarte in wyt plak op 'e wjukken. Sawol de sang as de rop lykje op dy fan 'e toarnekster, mar der is gjin ferlykjende analyse makke. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;"></div> <gallery mode="packed" heights="175px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Picanço-real, Southern Grey Shrike (52324716671).jpg|Ibearyske toarnekster<br>''Lanius meridionalis'' Сірий сорокопуд.jpg|[[toarnekster]]<br>''Lanius excubitor'' </gallery> </div> == Fersprieding en systematyk == De Ibearyske toarnekster komt foar yn [[Spanje]], [[Portegal]] en it suden fan [[Frankryk]]. De fûgel heart ta it soartekompleks om de yn it noarden fan [[Jeropa]]] foarkommende toarnekster hinne, wêrfan't de soartegrinzen kontroversjeel west hawwe en noch hieltiten binne. Foarhinne waard de toarnekster as in wiidfersprate soarte yn Jeropa, [[Aazje]], [[Noard-Afrika]] en [[Noard-Amearika]] beskôge. Nei't ûndersyk oantoande dat de populaasjes yn it noarden en suden net [[Krusing (biology)|hybridisearje]] wêr't se inoar moetsje en dat se ek de foarkar jouwe oan ferskillende habitattypen, waard de toarnekster ferdield yn twa soarten: de ''Lanius excubitor'' mei in fersprieding yn Noard-Jeropa, Noard-Aazje en it noarden fan Noard-Amearika, en ''Lanius meridionalis'', dy't op it Ibearysk skiereilân, yn Noard-Afrika en yn súdlike dielen fan Aazje foarkomt. Letter DNA-ûndersyk wiisde lykwols út dat de toarnekster en de Ibearyske toarnekster net inoars neiste sibben binne. De Eastaziatyske en Noardamerikaanske toarneksters likegoed as de Ibearyske toarnekster binne dêrfoaroer nau besibbe oan 'e [[Amerikaanske toarnekster]] (''Lanius ludovicianus''). == Ekology == De Ibearyske toarnekster briedt yn keale, iepen lânskippen mei fersprate beammen en strûken, op rotsige grûn of kalkrike heidefjilden. It is benammen in [[stânfûgel]]. Syn dieet bestiet út ynsekten en lytse reptielen. Lykas oare toarneksters bewarret er syn proai faak troch dizze oan toarnen of stikels te spytsjen. == Status en bedrigingen == De Ibearyske toarnekster nimt relatyf fluch yn oantal ôf as gefolch fan yntinsive lânbou, it gebrûk fan pestisiden en oerbeweiding, wat laat hat ta oerwoekering. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natoerbeskerming]] (IUCN) beskôget de soarte as bedrige en kategorisearret de fûgel yn 'e kategory kwetsber (''Vulnerable'', VU). Yn 2015 waard de populaasje op sawat 372.000 oant 656.000 pearkes rûsd. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/iberian-grey-shrike-lanius-meridionalis BirdLife, 17 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/ibgshr1?siteLanguage=nl&continue eBird, 17 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/ibgshr1/cur/introduction Birds of the World, 17 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius meridionalis|Ibearyske toarnekster}} }} {{DEFAULTSORT:Ibeariske toarnekster}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Bedrige fûgel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] fbcqi5p315ji17uszm70m1ssczwnzqu 0 194166 1241010 2026-09-17T16:49:33Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Ibearyske toarnekster]] 1241010 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ibearyske toarnekster]] ghnwx0typzv6419qaa64y7yjn5vrnfl 0 194167 1241011 2026-09-17T18:00:25Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Langeveen | ôfbylding = Zuidgevel - Langeveen - 20128954 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Pankratiustsjerke yn Langeveen | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Langeveen}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak = 9..." 1241011 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Langeveen | ôfbylding = Zuidgevel - Langeveen - 20128954 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Pankratiustsjerke yn Langeveen | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Langeveen}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak = 9,95 km²,<br>dêrfan lân: 9,91 km²,<br>dêrfan wetter 0,03 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Tubbergen (gemeente)|Tubbergen]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 7679 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 28 | lat_sec = 5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 43 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lizzing fan Langeveen yn Oerisel | ôfbylding99 = Map NL - Tubbergen - Langeveen.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Langeveen yn 'e gemeente Tubbergen }} '''Langeveen''' ([[Nedersaksysk]]: ''Langeven'' of ''t Langnven'') is in doarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Tubbergen (gemeente)|Tubbergen]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. It leit sa'n fjouwer kilometer benoarden [[Geesteren (Oerisel)|Geesteren]], yn it meast noardwestlike part fan 'e gemeente Tubbergen, tichteby de grins mei [[Dútslân]]. it leit ek tichteby [[Bruinehaar]]. Langeveen telt {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Langeveen}} ynwenners <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small>. De [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolike]] [[parochytsjerke]] fan it doarp is wijd oan 'e hillige [[Pankratius]]. == Skiednis == Foar de 19e iuw bestie it gebiet benammen út in grut heechfeanmoeras. Yn 'e rin fan 'e 19e iuw waard der útein set mei it ôfgraven fan it fean foar de [[turf]]winning. De earste ynwenners wiene feanarbeiders en lytse boerkes. Fanwegen de turfwinning krigen de ynwenners fan Langeveen al gau de bynamme ''Törftrappers'' (turftrapers). Nei't it fean ôfgroeven wie, waarden de frijkommen grûn yn kultuer brocht en omfoarme ta lânbougrûn. == Geology == By Langeveen leit in fluvioglasiële teiwetterrêch dy't yn it [[Saalien]] foarme is, likernôch 150.000 jier tebek. Under it lâniis lei hjir doe in teiwettertunnel dêr't grindryk sân yn ôfset waard. Nei it ranen fan 'e iiskap bleau dy efter yn it lânskip. De teiwetterrêch is foar in part ferdwûn troch eroazje, jongere sediminten, ôfgravingen of bebouwing, mar resten bin noch as hichteferskillen en koppen yn it lânskip waar te nimmen. Yn 'e ûndergrûn is it systeem noch min ofte mear oaniensletten. Ferstowing troch de wyn ha letter op 'e oergong fan it hegere en drûgere nei it legere en fochtiger terrein in deksânrêch foarme. De teiwetterrêch by Langeveen is in unyk geologysk ferskynsel yn Nederlân en as relikt út it Saalien tige seldsum yn Europa.<ref>[https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Aardkundig_erfgoed/Smeltwaterrug_Langeveen Rykstsjinst foar it Kultureel Erfgoed]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Langeveen}} }} {{GemeenteTubbergen}} [[Kategory:Plak yn Tubbergen]] [[Kategory:Gemeente yn Oerisel]] g34ov1w892suzuycwlchgm50zi3enb4 1241013 1241011 2026-09-17T18:03:19Z Drewes 2754 1241013 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Langeveen | ôfbylding = Zuidgevel - Langeveen - 20128954 - RCE.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Sint-Pankratiustsjerke yn Langeveen | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Langeveen}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak = 9,95 km²,<br>dêrfan lân: 9,91 km²,<br>dêrfan wetter 0,03 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Tubbergen (gemeente)|Tubbergen]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 7679 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 28 | lat_sec = 5 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 43 | lon_sec = 0 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lizzing fan Langeveen yn Oerisel | ôfbylding99 = Map NL - Tubbergen - Langeveen.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Langeveen yn 'e gemeente Tubbergen }} '''Langeveen''' ([[Nedersaksysk]]: ''Langeven'' of ''t Langnven'') is in doarp yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Tubbergen (gemeente)|Tubbergen]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. It leit sa'n fjouwer kilometer benoarden [[Geesteren (Oerisel)|Geesteren]], yn it meast noardwestlike part fan 'e gemeente Tubbergen, tichteby de grins mei [[Dútslân]]. it leit ek tichteby [[Bruinehaar]]. Langeveen hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Langeveen}} ynwenners <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small>. De [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolike]] [[parochytsjerke]] fan it doarp is wijd oan 'e hillige [[Pankratius]]. == Skiednis == Foar de 19e iuw bestie it gebiet benammen út in grut heechfeanmoeras. Yn 'e rin fan 'e 19e iuw waard der útein set mei it ôfgraven fan it fean foar de [[turf]]winning. De earste ynwenners wiene feanarbeiders en lytse boerkes. Fanwegen de turfwinning krigen de ynwenners fan Langeveen al gau de bynamme ''Törftrappers'' (turftrapers). Nei't it fean ôfgroeven wie, waarden de frijkommen grûn yn kultuer brocht en omfoarme ta lânbougrûn. == Geology == By Langeveen leit in fluvioglasiële teiwetterrêch dy't yn it [[Saalien]] foarme is, likernôch 150.000 jier tebek. Under it lâniis lei hjir doe in teiwettertunnel dêr't grindryk sân yn ôfset waard. Nei it ranen fan 'e iiskap bleau dy efter yn it lânskip. De teiwetterrêch is foar in part ferdwûn troch eroazje, jongere sediminten, ôfgravingen of bebouwing, mar resten bin noch as hichteferskillen en koppen yn it lânskip waar te nimmen. Yn 'e ûndergrûn is it systeem noch min ofte mear oaniensletten. Ferstowing troch de wyn ha letter op 'e oergong fan it hegere en drûgere nei it legere en fochtiger terrein in deksânrêch foarme. De teiwetterrêch by Langeveen is in unyk geologysk ferskynsel yn Nederlân en as relikt út it Saalien tige seldsum yn Europa.<ref>[https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/Aardkundig_erfgoed/Smeltwaterrug_Langeveen Rykstsjinst foar it Kultureel Erfgoed]</ref> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Langeveen}} }} {{GemeenteTubbergen}} [[Kategory:Plak yn Tubbergen]] [[Kategory:Gemeente yn Oerisel]] pcdn035k2gxkst2alhdxfmt18rj7h3i 0 194168 1241018 2026-09-17T19:30:31Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks plak (2026) | namme = Mander | ôfbylding = Mander, wettermûne fan Bels.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Mûne fan Bels yn Mander | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Mander}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak = 8,91 km² | befolkingstichte..." 1241018 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks plak (2026) | namme = Mander | ôfbylding = Mander, wettermûne fan Bels.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = De Mûne fan Bels yn Mander | flagge = | wapen = | ynwennertal = {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Mander}} <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small> | oerflak = 8,91 km² | befolkingstichtens = | stêdekloft = | hichte = | lân = {{NL}} | bestjoerlike ienheid 1 = Provinsje | namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Ofbyld:Flag of Overijssel.svg|20px|border]] [[Oerisel]] | bestjoerlike ienheid 2 = Gemeente | namme bestjoerlike ienheid 2 = [[Tubbergen (gemeente)|Tubbergen]] | boargemaster = | stêdsyndieling = | stifting = | postkoade = 7663 | tiidsône = | simmertiid = | koördinaten = | webside = | mapname = Oerisel | mapwidth = | lat_deg = 52 | lat_min = 26 | lat_sec = 37 | lat_dir = N | lon_deg = 6 | lon_min = 49 | lon_sec = 27 | lon_dir = E | tekst by posysjekaart = Lizzing fan Mander yn Oerisel | ôfbylding99 = Map NL - Tubbergen - Mander.png | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Mander yn 'e gemeente Tubbergen }} '''Mander''' ([[Nedersaksysk]]: ''Maander'') is in buorskip yn 'e [[Twinte|Twintske]] gemeente [[Tubbergen (gemeente)|Tubbergen]] yn 'e provinsje [[Oerisel]]. Mander leit oan 'e [[Dútslân|Dútske]] grins en hat {{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|Mander}} ynwenners <small>({{Statistyk wenplak Oerisel ynwenners|TXT=Year}})</small>. It plak leit krekt benoarden [[Vasse]]. De wichtichste ferkearsier is de Uelserweg nei [[Tubbergen]] en [[Uelsen]]. It besjen wurdich binne de wettermûnen fan [[Mûne fan Bels]] en fan [[Mûne fan Frans|Frans]]. Dêrnjonken lizze yn 'e omjouwing in tal [[grêfheuvel]]s, lykas it rekonstruearre hunebêd fan Mander en de Galgeberch, dêr't yn 'e midsiuwen minsken oan 'e galge ophongen waarden. De ynwenners fan Mander hawwe de bynamme ''Grupndrieters''. == Manderheide en sirkels == Tichteby Mander leit de Manderheide, dêr't de tekstylfabrikantefamylje Jannink yn 'e jierren 1920 twa rûne ikkers oanlizze liet, dy't bekend steane as de ''Mandersirkels'' (of de ''Sirkels fan Jannink''). Dêrop waard op in eksperimintele, meganisearre wize lânbou bedreaun. Famyljeleden koene dêr yn twa tagelyk boude fakânsjehúskes útfanhûzje. Ien dêrfan die letter tsjinst as hangar foar it fleantúch fan Gerhard Jannink, dy't de heide brûkte as start- en lâningsbaan. Yn 1999 binne de ikkers troch byldzjend keunstner Paul de Kort omfoarme ta ien fan 'e grutste foarbylden fan ''land art'' yn Nederlân. == Ofbylden == <gallery mode="nolines" widths="150" heights="150" perrow="4"> Mander, Marijekapel Plasdyk.jpg|Marijekapel Mander , wettermûne fan Frans.jpg|Wettermûne fan Frans Mander restant van Hunebed.JPG|Hunebêd fan Mander </gallery> {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} ---- {{Commonscat|Mander}} }} {{GemeenteTubbergen}} [[Kategory:Plak yn Tubbergen]] [[Kategory:Gemeente yn Oerisel]] mkrebqe5pginbhpvoiqa828cx1t1ywu 14 194169 1241026 2026-09-17T19:45:47Z Ieneach fan 'e Esk 13292 nij 1241026 wikitext text/x-wiki [[Kategory:1220]] [[Kategory:Barren nei jier|1220]] mthr3s7zozjxvnzn4hmx9etrbdagsuf 0 194170 1241029 2026-09-17T19:53:57Z Ieneach fan 'e Esk 13292 Ieneach fan 'e Esk hat de side [[Santa Martastrûkgoars]] omneamd ta [[Santa-Martastrûkgoars]]: hjir is in keppelstreekje miskien wol in goed ding, sjoch São-Paulostrûkgoars 1241029 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Santa-Martastrûkgoars]] ozsue133bqf0ianzmnmxtf78q3xuo95 3 194171 1241036 2026-09-18T02:31:48Z Max 48227 Max hat de side [[Meidogger oerlis:SHB2000]] omneamd ta [[Meidogger oerlis:SHB]]: Side automatysk omneamd by it omneamen fan meidogger "[[Special:CentralAuth/SHB2000|SHB2000]]" ta "[[Special:CentralAuth/SHB|SHB]]" 1241036 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Meidogger oerlis:SHB]] jhpnn4x9fv5lzny7ltk3ts3s1a70af0 0 194172 1241062 2026-09-18T08:55:36Z Anoniem-NOF 39410 Makke troch oersetting fan 'e side "[[:nl:Special:Redirect/revision/71933996|Oostwold (Westerkwartier)]]" 1241062 wikitext text/x-wiki '''Oostwold''' ([[Nederlânsk]] en [[Grinslânsk]]) is in doarp yn de gemeente [[Westerkertier (gemeente)|Westerkertier]], yn de [[Nederlân|Nederlânske]] provinsje [[Grinslân]]. It doarp telt 686 ynwenners (1 jannewaris 2026). It doarp leit westlik fan [[Grins (stêd)|Grins]], noardeastlik fan [[De Like]] en súdeastlik fan [[Súdhorn]]. Yn Grinslân binne noch in [[Eastwâld (Aldamt)|Eastwâld]] noardlik fan [[Wynskoat]] en in [[Eastwâld (Midden-Grins)|Eastwâld]] súdeastlik fan [[Siddebuorren]]. == Skiednis == De doarpsnamme "Oostwold" komt yn [[1449]] foar yn dizze foarm yn in stik oangeande de fiskrjochten op de [[Lykstermar]]. Oare fermeldingen binne: ''Oestwolde'' (1458), ''Antique Ostwald'' (1475), ''Oesterwolt'' (1486), ''Antiqua Ostwalt'' (1501), ''Oesterwold'' (1514), ''Oestwoldt'' (1540), ''Oistwolde'' (1570 - 1575), ''Oostwolt'' (1579), ''Oostwolde'' (1616), ''Oostwold'' (1781). De namme tsjut op de eastlike lizzing fan in moerasbosk (wold). It doarp is ûntstien op deselde [[deksânrêch]] as [[Mearum]], [[Nuis]], [[Niebert]], [[Tolbert]], [[Midwolde]] en [[Lettelbert]]. De deksânrêch rint fan [[De Haar (Mearum)|De Haar]] oant Oostwold. Op'e hichte fan Oostwold wurdt de sânrêch omjûn troch [[fean]]. Yn de midsiuwen wurde it fean súdlik fan Oostwold en Lettelbert [[Lânoanmakkerij|ûntginne]], hjirtroch ûntsie ek boaiumdelgong yn it gebiet. Op dizze wize is de Lykstermar ûntstien. Oostwold foarmet tegearre mei de doarpen [[Tolbert]], [[Midwolde]], [[Lettelbert]] en [[Lagemeeden]] de [[gritenij]] [[Fredewâld|Easterdiel Fredewâld]]. It [[karspel]] Oostwold sil krekt as dy fan Lettelbert betiid ôfsplitst wêze fan dy fan Midwolde, mooglik yn de [[13e iuw|13e]] of [[14e iuw]]. De [[himrik]] strekke him út fan de [[Lykstermar]] oant de [[Westerdyk]] tusken [[Enumatil]] en [[Den Horn]]. Yn de parochy Oostwold stie ek in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]], dy't yn Enumatil stie. It karspel Lagemeeden is warskynlik yn de 14e iuw fanút Oostwold stichte. Sa wurde Lagemeenden yn [[1473]] neame as ''Pratis Oostwold alias Meden'' (yn de greiden fan Oostwold, alias Meden). Op it plak fan Lagemeenden besiet it [[kleaster fan Aduard]] in [[Stienbakkerij|tichelwurk]]. Hjir wurde neffens de abtenkroniek yn de 14e iuw in oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] wijde kapel stichte en yn dizze kapel wurde in [[relikwy]] oanbrocht fan [[Margareta fan Antiochje]]. Dizze kapel groeide út ta in [[tsjerke]] en splitste him ôf fan Oostwold. Oarspronklik wie in grut diel fan it grûngebiet fan it karspel Oostwold yn hanne fan it [[Kleaster fan Aduard|kleaster Aduard]]. Blidens rekkens út [[1595]] wien 350 greiden yn eigendom fan dit kleaster. De rjochten dy't it kleaster ta de [[Reformaasje]] hie yn de [[Kollaasjerjochten|kollaasje]] fan Oostwold wurden letter troch de [[Deputearre Steaten]] ferkocht út jildneed. Op dizze manier kamen de kollaasjerjochten yn it besit fan de [[eallju]] en [[Regint|reginten]], sa as [[Herman de Sighers]] fan de [[Hanckemaborg]] yn [[Súdhorn]], [[Rempt de Mepsche]] en de [[widdo]] fan de [[Grins (stêd)|Grinzer]] boargemaster Van Nieveen. Toch bleaun de pleatslike [[eigenierde]] oant op sekere hichte wol ynspraak hâlden. Letter hie [[Nienoard]] de steande kollaasje yn hannen en besiet it in [[hearebank]] yn de tsjerke. Yn [[1908]] skinke [[Johan Æmilius Abraham van Panhuys]] de rjochten fan Nienoard oan de [[tsjerkefâd]] fan Oostwold. De lêtste rjochten wurden yn [[1910]] oankocht. Meardere [[Regint|regintenfamyljes]] hien besit yn Oostwold. Sa kocht de Grinzer regint [[Scato Gockinga]] te Oostwold in [[pleats]] dy bekend soe komme te stean as de [[Gockingaheerd]]. Fierder hienen de famyljes [[Von Innhausen und Kniphausen]] fan [[Nienoard]] en Geertsema fan de [[boarch]] [[Noardwyk (boarch)|Noardwyk]] yn [[Noardhorn]] lannen rûn it doarp. Foartendaliks súdeastlik fan Oostwold stie eartiidsk it hûs Hoogema. Hoewol dit hûs krekt oer de grins yn it [[Drinte|Drintske]] [[Roanerwâlde]] befûn, lei in diel fan de lanne fan Hoogema yn Oostwold. Wichtich foar de ûntwikkeling fan it doarp wie it rivierke [[De Gave]]. Dit rivierke ûntsprong ticht by de buorskip [[Traan]] noardlik fan [[Midwolde]] en kruse de [[Lettelberterdjip]]. It diel fan De Gave tusken [[De Poffert]] en Oostwold wurde troch de [[Muonts|mûntsen]] fan it [[kleaster fan Aduard]] brûkt om nei hun [[foarwurk]] yn [[Terheijl]] te gean. Hjir nei ta wurde de [[Munnikesleat (Westerkertier)|Munnikesleat]] groeven om fia de [[Lykstermar]] yn [[Nietap]] te kommen. De Gave makke ek diel út fan de farwei tusken [[Fryslân]] en [[Grins (stêd)|Grins]], mar rekke letter út gebrûk. Yn 1655 - 1656 kaam nammentlik it stik [[Hoendjip]] tusken [[Enumatil]] en De Poffert ôf. Op de hoeke fan De Gave en de Hoendjip wurde yn [[1884]] [[skipswerf de Spitse Horn]] stichte. Fan kearnfoarming wie yn Oostwold earst gjin sprake. Oostwold hat in mienskiplike bewenningsas mei Tolbert, Midwolde en Lettelbert. Yn 1861 wurde de dyk fan Midwolde nei De Poffert oanlein. Dizze dyk makket diel út fan de ferbining Grins-It Hearrenfean. De Ericalaan wurde yn 1930 oanlein tusken de Munnikesleat en de tsjerke. Yn 1960 wurde de A7 súdlik fan it doarp oanlein. Troch de oanlis fan de A7 hat Oostwold in bytsje oan himrik ynleverje matten. Yn 1980 wurde de Borglaan fernijt, oarspronklik in reed mei arbeiderswenten nei de Fresiahoeve út 1904. Neffens it skoalmasterrapport út [[1828]] koe Oostwold noch in pear [[Buorskip|buorskippen]]. Sa foarmden de pleatsen eastlik fan de [[Munnikesleat]] tegearre de buorskip "Klein Oostwold" of "Lutje Oostwold". De buorskip "Groef" of "De Groeve" bestie út in oantal pleatsen súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]] en eastlik fan [[Lettelbert]]. [[Bestand:OostwoldMunnikevaart43_1.jpg|right|thumb| Eardere direkteurswente út 1915.]] === Erica II === Yn [[1914]] wurde yn Oostwold [[ierdappelmoalfabryk]] "[[De Drie Provinciën]]" oprjochte. Dêr foar wurden fyftjin arbeiderswenten bouwt lâns de [[Munnikesleat]]. Dizze fabryk wurde yn [[1926]] sletten. Dit hie te meitsjen mei in gebrek oan oanfoer, [[Ierdappel|ierdappels]] wurden net in soart ferbouwe yn it súden fan [[Westerkertier]]. Yn [[1928]] wurde [[strokartonfabryk]] "[[Erica II]]"oprjochte wêrta dat de fabryk fan de "De Drie Provinciën" ombouwt wurde. "Erica II" wie underdiel fan de [[Erica (striekartonfabryk)|N.V. Erica]] yn [[Oude Pekela]]. Yn [[1967]] wurde de fabryk tiidlik stil lein troch in gebrek oan [[strie]]. Yn [[1970]] wurde besluten om de fabryk te sluten. De produksje fan "Erica II" wurde begjin [[1971]] definityf stillein. Yn [[1972]] is d'r noch sprake fan west om in [[Fersinke|fersinkerij]] te fêstigjen om it eardere terrein fan de striekartonfabryk. Dit plan wurde ôfblaze. Nei in oantal jierren fan leechstân wurden de gebouwen yn [[1978]] sloopt mei [[eksplosyf]]. In loads fan de fabryk en de dirikteurswenning bleaun stean. Nei de fabryk is yn Oostwold de Ericalaan ferneame. [[Bestand:Hervormde_kerk_Oostwold_(Westerkwartier).jpg|right|thumb| De eardere herfoarme tsjerke fan Oostwold út 1908 mei de toer oan 'e eastkant. Sûnt 2008 tsjinnet it gebou as atelier.]] == Tsjerke == De [[tsjerke fan Oostwold]] wurde bouwt yn [[1908]] om syn [[Midsiuwen|midsiuwske]] foargonger te ferfangen. De byhearrende [[sealdaktoer]] wie yn [[1828]] al ôfbrutsen. Dizze foargonger wie wijde oan [[Margareta fan Antiochje]]. Hoewol dizze foargonger rûn [[1400]] datearre wurdt, soe dizze tsjerke op basis fan bewarre tekeningen fan foar [[1300]] datearre kinne. De hjoeddeiske tsjerke is ûntworpen troch [[H.J. Meek]] fan [[Tolbert]] en is diels bouwt op de fundearring fan de eardere tsjerke. Dit gebouw hat yn de noard- en súdmuorre trije [[Spitsbôge|spitbôgefernsters]]. Oan de eastkant stiet de heal ynbouwde toer. Dat dizze toer net nei it westen stiet, is warskynlik te witen oan de útwreiding fan it doarp oan dizze side. Dizze toer en eastmuorre wurde siere mei in boogfries. It tsjerkegebou wurde yn [[1973]] oanmerke as [[ryksmonumint]] op basis fan in [[preekstoel]] út de [[16e iuw]]. Yn [[1954]] wurde in kombinaasje oangien mei de tsjerklike gemeente fan [[Lettelbert]]. Dêrnei wurde de gemeente definityf gearfoege mei [[Hoogemeeden|Hooge]]- en [[Lagemeeden]] yn [[1971]]. Yn itselfde jier wurde in kombinaasje foarme mei de gemeente fan [[Hoogkerk|Heechtsjerk]] en [[Leechtsjerk]]. Yn [[1983]] wurde de gemeente Heechtsjerk c.a.-Oostwold c.a. foarme. In pleatslik hotel kocht de tsjerke yn [[2005]] mei de bedoeling om dêr fergaderingen te hâlden. Sûnt [[2008]] is d'r in [[atelier]] fêstige yn de tsjerke. == Sport == Yn [[1947]] wurde de [[kuorbalferiening OWK]] (Oostwold WesterKwartier) oprjochte. De feriening die it it bêste rûn [[1960]] doe de feriening hast promovearre ta de earste klasse. De [[Fuotbalferiening Pelikaan-S|fuotbalferiening VV Pelikaan-S]] wurde oprjochte yn [[1957]]. In stik grûn foar it fuotbafjild wurde beskikber stelt troch Jo Smit, mei-oprjochter fan de pleatslike striekartonfabryk "Erica II". Ut dank neamde de feriening harren nei in [[Hurddraverij|hurddraver]] fan Smit, Pelikaan S. Alle hurdravers fan Smit hien de letter "s" achter harren namme. Nei in rige kampioenskippen en promoasjes yn de jierren tusken 2014 en 2022 kaam Pelikaans S yn seizoen 2022/2023 út yn de Fjirde Difyzje. Nei it seizoen 2023/2024 beslute it bestjoer om op te hâlden mei prestaasjefuotbal. Dêrneist hat Oostwold twa follybalferieningen. [[Bestand:MFC_De_Gaveborg_Oostwold_(Westerkwartier).jpg|right|thumb| Multifunksjoneel sintrum De Gaveborg út 2011.]] == Mienskip == Oostwold hat hast 20 sosjale en sportyfe ferieningen. Oant [[2011]] befûn it [[doarpshûs]] it "Gavehuis" him westlik fan de tsjerke. Yn [[2003]] wie d'r sprake fan sloop fan it doarpshûs foar in útwreiding fan de skoalle. D'r wurde keazen foar nijbou yn de foarm fan in multifunksjoneel sintrum by de sportfjilden. Dit sintrum krige de namme "De Gaveborg" en wie klear yn 2011. De Gaveborg bied ûnderdak oan gearwurkingsskoalle De Gavelander, in berneopfang, in sportkafe, in fitnessrûmte, kuorbalferiening OWK, fuotbalferiening Pelikaan-S en in koöperatiefe buertsupermerk. De sportfjilden befine harren no neist en efter it gebou. [[Bestand:Voormalige_christelijke_basisschool_Oostwold_(Westerkwartier).jpg|right|thumb| Eardere skoalgebou en haadmastershûs fan de kristlike basisskoalle út 1918.]] == Ûnderwies == Yn 2011 fusearren de iepenbiere en kristlike basisskoallen fan Oostwold ta gearwurkingsskoalle "De Gavelander". Dizze skoalle wurde ûnderbrocht yn mulitfinksjoneel sintrum "De Gaveborg". === De Oleander === De kristlike skoalle wurde westlik fan Oostwold bouwt. Letter gie de skoalle fierder as kristlike Daltonskoalle "De Oleander". It skoallegebou datearret fan 1918 en wurde yn de jierren '20 of '30 ferbouwt en útwreide yn de styl fan de [[Amsterdamske Skoalle (boustyl)|Amsterdamske Skoalle]]. By de skoalle stiet noch in skoalmasterswenning yn === Gavehoek === De iepenbiere skoalle stie neist it doarpshûs westlik fan de tsjerke. Hjir stienen skoalle en skoalmasterswenning út 1874. Yn 2011 wurde it skoallegebou sloopt, tegearre mei it doarpshûs. == Monuminten == Neist in ryksmonumint hat Oostwold ek [[List fan gemeentlike monuminten yn Westerkertier|seis gemeentlike monuminten]]. == Befolkingsûntwikkeling == == Berne yn Oostwold == * [[Egbert Mulder]] (1940-2021), fuotbalskiedsrjochter == Sjoch ek == * [[Kleine Oostwolderpolder]] == Eksterne keppeling == * [http://www.oostwold.com/ Oostwold.com] [[Kategory:Plak yn Grinslân]] id98pksgoqq1hqtngnjk833kn0dhq2t 1241064 1241062 2026-09-18T09:14:12Z Anoniem-NOF 39410 1241064 wikitext text/x-wiki '''Oostwold''' ([[Nederlânsk]] en [[Grinslânsk]]) is in doarp yn de gemeente [[Westerkertier (gemeente)|Westerkertier]], yn de [[Nederlân|Nederlânske]] provinsje [[Grinslân]]. It doarp telt 686 ynwenners (1 jannewaris 2026). It doarp leit westlik fan [[Grins (stêd)|Grins]], noardeastlik fan [[De Like]] en súdeastlik fan [[Súdhorn]]. Yn Grinslân binne noch in [[Eastwâld (Aldamt)|Eastwâld]] noardlik fan [[Wynskoat]] en in [[Eastwâld (Midden-Grins)|Eastwâld]] súdeastlik fan [[Siddebuorren]]. == Skiednis == === Namme === De doarpsnamme "Oostwold" komt yn [[1449]] foar yn dizze foarm yn in stik oangeande de fiskrjochten op de [[Lykstermar]]. Oare fermeldingen binne: ''Oestwolde'' (1458), ''Antique Ostwald'' (1475), ''Oesterwolt'' (1486), ''Antiqua Ostwalt'' (1501), ''Oesterwold'' (1514), ''Oestwoldt'' (1540), ''Oistwolde'' (1570 - 1575), ''Oostwolt'' (1579), ''Oostwolde'' (1616), ''Oostwold'' (1781). De namme tsjut op de eastlike lizzing fan in moerasbosk (wold). === Untstean en ûntwikkeling === It doarp is ûntstien op deselde [[deksânrêch]] as [[Mearum]], [[Nuis]], [[Niebert]], [[Tolbert]], [[Midwolde]] en [[Lettelbert]]. De deksânrêch rint fan [[De Haar (Mearum)|De Haar]] oant Oostwold. Op'e hichte fan Oostwold wurdt de sânrêch omjûn troch [[fean]]. Yn de midsiuwen wurde it fean súdlik fan Oostwold en Lettelbert [[Lânoanmakkerij|ûntginne]], hjirtroch ûntsie ek boaiumdelgong yn it gebiet. Op dizze wize is de Lykstermar ûntstien. Oostwold foarmet tegearre mei de doarpen [[Tolbert]], [[Midwolde]], [[Lettelbert]] en [[Lagemeeden]] de [[gritenij]] [[Fredewâld|Easterdiel Fredewâld]]. It [[karspel]] Oostwold sil krekt as dy fan Lettelbert betiid ôfsplitst wêze fan dy fan Midwolde, mooglik yn de [[13e iuw|13e]] of [[14e iuw]]. De [[himrik]] strekke him út fan de [[Lykstermar]] oant de [[Westerdyk]] tusken [[Enumatil]] en [[Den Horn]]. Yn de parochy Oostwold stie ek in [[Kapel (gebedsromte)|kapel]], dy't yn Enumatil stie. It karspel Lagemeeden is warskynlik yn de 14e iuw fanút Oostwold stichte. Sa wurde Lagemeenden yn [[1473]] neame as ''Pratis Oostwold alias Meden'' (yn de greiden fan Oostwold, alias Meden). Op it plak fan Lagemeenden besiet it [[kleaster fan Aduard]] in [[Stienbakkerij|tichelwurk]]. Hjir wurde neffens de abtenkroniek yn de 14e iuw in oan [[Marije (mem fan Jezus)|Marije]] wijde kapel stichte en yn dizze kapel wurde in [[relikwy]] oanbrocht fan [[Margareta fan Antiochje]]. Dizze kapel groeide út ta in [[tsjerke]] en splitste him ôf fan Oostwold. ==== Kleaster en eallju ==== Oarspronklik wie in grut diel fan it grûngebiet fan it karspel Oostwold yn hanne fan it [[Kleaster fan Aduard|kleaster Aduard]]. Blidens rekkens út [[1595]] wien 350 greiden yn eigendom fan dit kleaster. De rjochten dy't it kleaster ta de [[Reformaasje]] hie yn de [[Kollaasjerjochten|kollaasje]] fan Oostwold wurden letter troch de [[Deputearre Steaten]] ferkocht út jildneed. Op dizze manier kamen de kollaasjerjochten yn it besit fan de [[eallju]] en [[Regint|reginten]], sa as [[Herman de Sighers]] fan de [[Hanckemaborg]] yn [[Súdhorn]], [[Rempt de Mepsche]] en de [[widdo]] fan de [[Grins (stêd)|Grinzer]] boargemaster Van Nieveen. Toch bleaun de pleatslike [[eigenierde]] oant op sekere hichte wol ynspraak hâlden. Letter hie [[Nienoard]] de steande kollaasje yn hannen en besiet it in [[hearebank]] yn de tsjerke. Yn [[1908]] skinke [[Johan Æmilius Abraham van Panhuys]] de rjochten fan Nienoard oan de [[tsjerkefâd]] fan Oostwold. De lêtste rjochten wurden yn [[1910]] oankocht. Meardere [[Regint|regintenfamyljes]] hien besit yn Oostwold. Sa kocht de Grinzer regint [[Scato Gockinga]] te Oostwold in [[pleats]] dy bekend soe komme te stean as de [[Gockingaheerd]]. Fierder hienen de famyljes [[Von Innhausen und Kniphausen]] fan [[Nienoard]] en Geertsema fan de [[boarch]] [[Noardwyk (boarch)|Noardwyk]] yn [[Noardhorn]] lannen rûn it doarp. Foartendaliks súdeastlik fan Oostwold stie eartiidsk it hûs Hoogema. Hoewol dit hûs krekt oer de grins yn it [[Drinte|Drintske]] [[Roanerwâlde]] befûn, lei in diel fan de lanne fan Hoogema yn Oostwold. ==== De Gave ==== Wichtich foar de ûntwikkeling fan it doarp wie it rivierke [[De Gave]]. Dit rivierke ûntsprong ticht by de buorskip [[Traan]] noardlik fan [[Midwolde]] en kruse de [[Lettelberterdjip]]. It diel fan De Gave tusken [[De Poffert]] en Oostwold wurde troch de [[Muonts|mûntsen]] fan it [[kleaster fan Aduard]] brûkt om nei hun [[foarwurk]] yn [[Terheijl]] te gean. Hjir nei ta wurde de [[Munnikesleat (Westerkertier)|Munnikesleat]] groeven om fia de [[Lykstermar]] yn [[Nietap]] te kommen. De Gave makke ek diel út fan de farwei tusken [[Fryslân]] en [[Grins (stêd)|Grins]], mar rekke letter út gebrûk. Yn 1655 - 1656 kaam nammentlik it stik [[Hoendjip]] tusken [[Enumatil]] en De Poffert ôf. Op de hoeke fan De Gave en de Hoendjip wurde yn [[1884]] [[skipswerf de Spitse Horn]] stichte. ==== Kearn ==== Fan kearnfoarming wie yn Oostwold earst gjin sprake. Oostwold hat in mienskiplike bewenningsas mei Tolbert, Midwolde en Lettelbert. Yn 1861 wurde de dyk fan Midwolde nei De Poffert oanlein. Dizze dyk makket diel út fan de ferbining Grins-It Hearrenfean. De Ericalaan wurde yn 1930 oanlein tusken de Munnikesleat en de tsjerke. Yn 1960 wurde de A7 súdlik fan it doarp oanlein. Troch de oanlis fan de A7 hat Oostwold in bytsje oan himrik ynleverje matten. Yn 1980 wurde de Borglaan fernijt, oarspronklik in reed mei arbeiderswenten nei de Fresiahoeve út 1904. === Buorskippen === Neffens it skoalmasterrapport út [[1828]] koe Oostwold noch in pear [[Buorskip|buorskippen]]. Sa foarmden de pleatsen eastlik fan de [[Munnikesleat]] tegearre de buorskip "Klein Oostwold" of "Lutje Oostwold". De buorskip "Groef" of "De Groeve" bestie út in oantal pleatsen súdlik fan de [[Rykswei 7|A7]] en eastlik fan [[Lettelbert]]. [[Bestand:OostwoldMunnikevaart43_1.jpg|right|thumb| Eardere direkteurswente út 1915.]] === Erica II === Yn [[1914]] wurde yn Oostwold [[ierdappelmoalfabryk]] "[[De Drie Provinciën]]" oprjochte. Dêr foar wurden fyftjin arbeiderswenten bouwt lâns de [[Munnikesleat]]. Dizze fabryk wurde yn [[1926]] sletten. Dit hie te meitsjen mei in gebrek oan oanfoer, [[Ierdappel|ierdappels]] wurden net in soart ferbouwe yn it súden fan [[Westerkertier]]. Yn [[1928]] wurde [[strokartonfabryk]] "[[Erica II]]"oprjochte wêrta dat de fabryk fan de "De Drie Provinciën" ombouwt wurde. "Erica II" wie underdiel fan de [[Erica (striekartonfabryk)|N.V. Erica]] yn [[Oude Pekela]]. Yn [[1967]] wurde de fabryk tiidlik stil lein troch in gebrek oan [[strie]]. Yn [[1970]] wurde besluten om de fabryk te sluten. De produksje fan "Erica II" wurde begjin [[1971]] definityf stillein. Yn [[1972]] is d'r noch sprake fan west om in [[Fersinke|fersinkerij]] te fêstigjen om it eardere terrein fan de striekartonfabryk. Dit plan wurde ôfblaze. Nei in oantal jierren fan leechstân wurden de gebouwen yn [[1978]] sloopt mei [[eksplosyf]]. In loads fan de fabryk en de dirikteurswenning bleaun stean. Nei de fabryk is yn Oostwold de Ericalaan ferneame. [[Bestand:Hervormde_kerk_Oostwold_(Westerkwartier).jpg|right|thumb| De eardere herfoarme tsjerke fan Oostwold út 1908 mei de toer oan 'e eastkant. Sûnt 2008 tsjinnet it gebou as atelier.]] == Tsjerke == [[Ofbyld:Hervormde kerk Oostwold (Westerkwartier).jpg|thumb|Tsjerke fan Oostwold]] De [[tsjerke fan Oostwold]] wurde bouwt yn [[1908]] om syn [[Midsiuwen|midsiuwske]] foargonger te ferfangen. De byhearrende [[sealdaktoer]] wie yn [[1828]] al ôfbrutsen. Dizze foargonger wie wijde oan [[Margareta fan Antiochje]]. Hoewol dizze foargonger rûn [[1400]] datearre wurdt, soe dizze tsjerke op basis fan bewarre tekeningen fan foar [[1300]] datearre kinne. De hjoeddeiske tsjerke is ûntworpen troch [[H.J. Meek]] fan [[Tolbert]] en is diels bouwt op de fundearring fan de eardere tsjerke. Dit gebouw hat yn de noard- en súdmuorre trije [[Spitsbôge|spitbôgefernsters]]. Oan de eastkant stiet de heal ynbouwde toer. Dat dizze toer net nei it westen stiet, is warskynlik te witen oan de útwreiding fan it doarp oan dizze side. Dizze toer en eastmuorre wurde siere mei in boogfries. It tsjerkegebou wurde yn [[1973]] oanmerke as [[ryksmonumint]] op basis fan in [[preekstoel]] út de [[16e iuw]]. Yn [[1954]] wurde in kombinaasje oangien mei de tsjerklike gemeente fan [[Lettelbert]]. Dêrnei wurde de gemeente definityf gearfoege mei [[Hoogemeeden|Hooge]]- en [[Lagemeeden]] yn [[1971]]. Yn itselfde jier wurde in kombinaasje foarme mei de gemeente fan [[Hoogkerk|Heechtsjerk]] en [[Leechtsjerk]]. Yn [[1983]] wurde de gemeente Heechtsjerk c.a.-Oostwold c.a. foarme. In pleatslik hotel kocht de tsjerke yn [[2005]] mei de bedoeling om dêr fergaderingen te hâlden. Sûnt [[2008]] is d'r in [[atelier]] fêstige yn de tsjerke. == Sport == [[Ofbyld:MFC De Gaveborg Oostwold (Westerkwartier).jpg|thumb|Multifunkjsoneel sintrum De Gaveborg]] Yn [[1947]] wurde de [[kuorbalferiening OWK]] (Oostwold WesterKwartier) oprjochte. De feriening die it it bêste rûn [[1960]] doe de feriening hast promovearre ta de earste klasse. De [[Fuotbalferiening Pelikaan-S|fuotbalferiening VV Pelikaan-S]] wurde oprjochte yn [[1957]]. In stik grûn foar it fuotbafjild wurde beskikber stelt troch Jo Smit, mei-oprjochter fan de pleatslike striekartonfabryk "Erica II". Ut dank neamde de feriening harren nei in [[Hurddraverij|hurddraver]] fan Smit, Pelikaan S. Alle hurdravers fan Smit hien de letter "s" achter harren namme. Nei in rige kampioenskippen en promoasjes yn de jierren tusken 2014 en 2022 kaam Pelikaans S yn seizoen 2022/2023 út yn de Fjirde Difyzje. Nei it seizoen 2023/2024 beslute it bestjoer om op te hâlden mei prestaasjefuotbal. Dêrneist hat Oostwold twa follybalferieningen. == Mienskip == Oostwold hat hast 20 sosjale en sportyfe ferieningen. Oant [[2011]] befûn it [[doarpshûs]] it "Gavehuis" him westlik fan de tsjerke. Yn [[2003]] wie d'r sprake fan sloop fan it doarpshûs foar in útwreiding fan de skoalle. D'r wurde keazen foar nijbou yn de foarm fan in multifunksjoneel sintrum by de sportfjilden. Dit sintrum krige de namme "De Gaveborg" en wie klear yn 2011. De Gaveborg bied ûnderdak oan gearwurkingsskoalle De Gavelander, in berneopfang, in sportkafe, in fitnessrûmte, kuorbalferiening OWK, fuotbalferiening Pelikaan-S en in koöperatiefe buertsupermerk. De sportfjilden befine harren no neist en efter it gebou. == Underwiis == Yn 2011 fusearren de iepenbiere en kristlike basisskoallen fan Oostwold ta gearwurkingsskoalle "De Gavelander". Dizze skoalle wurde ûnderbrocht yn mulitfinksjoneel sintrum "De Gaveborg". === De Oleander === [[Ofbyld:Voormalige christelijke basisschool Oostwold (Westerkwartier).jpg|thumb|Eardere krislikte basiskoalle en skoalmasterswenning.]] De kristlike skoalle wurde westlik fan Oostwold bouwt. Letter gie de skoalle fierder as kristlike Daltonskoalle "De Oleander". It skoallegebou datearret fan 1918 en wurde yn de jierren '20 of '30 ferbouwt en útwreide yn de styl fan de [[Amsterdamske Skoalle (boustyl)|Amsterdamske Skoalle]]. By de skoalle stiet noch in skoalmasterswenning yn === Gavehoek === De iepenbiere skoalle stie neist it doarpshûs westlik fan de tsjerke. Hjir stienen skoalle en skoalmasterswenning út 1874. Yn 2011 wurde it skoallegebou sloopt, tegearre mei it doarpshûs. == Monuminten == Neist in ryksmonumint hat Oostwold ek [[List fan gemeentlike monuminten yn Westerkertier|seis gemeentlike monuminten]]. == Befolkingsûntwikkeling == {| class="wikitable" |+ !Jier !2013 !2014 !2015 !2016 !2017 !2018 !2019 !2020 !2021 !2022 !2023 !2024 !2025 !2026 |- |Oantal ynwenners |655 |660 |630 |650 |650 |630 |650 |685 |680 |695 |710 |715 |700 |686 |} <blockquote></blockquote>(Sifers komme fan: [https://allecijfers.nl/woonplaats/oostwold-westerkwartier/#google_vignette Woonplaats Oostwold (gemeente Westerkwartier) in cijfers en grafieken | AlleCijfers.nl]) == Berne yn Oostwold == * [[Egbert Mulder]] (1940-2021), fuotbalskiedsrjochter == Ynfrastruktuer == === Strjitten === Alle [[Strjitten yn Oostwold (Westerkertier)|strjitten yn Oostwold]]. == Sjoch ek == * [[Kleine Oostwolderpolder]] == Eksterne keppeling == * [http://www.oostwold.com/ Oostwold.com] [[Kategory:Plak yn Grinslân]] jzm4vm5v542eprtag1zd90re5by5g28 0 194173 1241065 2026-09-18T10:26:42Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Minas Gerais | ôfbylding = Minas Gerais in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lizzing fan Minas Gerais yn Brazylje | flagge = Bandeira de Minas Gerais.svg | wapen = Brasão de Minas Gerais.svg | regio = [[Súdeast (Brazylje)|Súdeast]] | haadplak = [[Belo Horizonte]] | grutste stêd = [[Belo Horizonte]] | gemeenten..." 1241065 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Minas Gerais | ôfbylding = Minas Gerais in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lizzing fan Minas Gerais yn Brazylje | flagge = Bandeira de Minas Gerais.svg | wapen = Brasão de Minas Gerais.svg | regio = [[Súdeast (Brazylje)|Súdeast]] | haadplak = [[Belo Horizonte]] | grutste stêd = [[Belo Horizonte]] | gemeenten = 853 | gûverneur = [[Romeu Zema]] ([[NOVO]]) | ynwenners = 21.393.441 <small>(2025)</small> | oerflak = 586.529,1 km² | befolkingstichtens = | hichte = | HDI = 0,774 <small>(2021)</small> | UF = MG | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-MG | tiidsône = [[UTC]]-3 | koördinaten = | webside = }} Minas Gerais (ôfkoarting MG) is in dielsteat yn 'e regio súdeast fan Brazylje. De haadstêd is Belo Horizonte. Faak wurdt de dielsteat ek allinnich mar Minas neamd. De bewenners wurde ''Mineiros'' neamd. Minas Gerais is ien fan 'e 27 dielsteaten fan it lân en wat oerflak oanbelanget de op trije nei grutste dielsteat. De steat grinzget yn it suden en súdwesten oan São Paulo, yn it westen oan [[Mato Grosso do Sul]], yn it noardwesten oan [[Goiás]] en it Distrito Federal do Brasil, yn it noardeasten oan [[Bahia]], yn it easten oan [[Espírito Santo]] en yn it súdeasten oan [[Rio de Janeiro]]. Minas Gerais is yn 853 gemeenten ûnderferdield, it grutste oantal fan alle Brazyljaanske dielsteaten De namme betsjut oerset "Algemiene Minen" en ferwiist nei de gebieten dêr't grutte hoemannichten mineralen en fûn wurde. Yn 'e 18e iuw waard it gebiet allinnich as Minas oantsjut. Yn it jier 1710 waard it Kapteinskip São Paulo e Minas de Ouro stifte, dêr't yn 1720 it Kapteinskip Minas Gerais út ûntstie. == De skiednis fan Minas Gerais == === Prehistoarje en lânseigen folken === [[Ofbyld:Crânio de Luzia.jpg|thumb|left|De plasse fan Luzia]] De regio fan Minas Gerais waard al 11.400 oant 12.000 jier lyn bewenne. Dat docht bliken út de fynst fan [[Luzia]] yn 1974 yn Lapa Vermelha, it âldste minsklike [[fossyl]] dat yn 'e [[Nije Wrâld|Amearika's]] fûn is. Hoewol't earst tocht waard dat Luzia en har folk Australoïde skaaimerken hiene, hat [[DNA]]-ûndersyk oantoand dat dit prehistoaryske folk folslein [[Yndianen|Ameryndiaansk]] DNA hie en ôfstamde fan groepen dy't troch [[Noard-Amearika]] nei [[Súd-Amearika]] migrearren. Om 4.000 jier lyn hinne begûn de ferbou fan gewaaksen lykas mais en om 2.000 jier lyn waard der keramyk makke. Doe't de Portegezen oankamen, wennen der mear as hûndert lânseigen groepen yn it gebiet, lykas de Botocudos, Kiriris, Xakriabás, Cataguás, Kayapos, Araxás, Puri en Bororós. Troch de [[slavehannel]] fan 'e ''bandeirantes'' en it útrûgjen fan opstannige groepen rûn de lânseigen befolking slim tebek. Lang om let bleaune der mar fiif groepen oer: de Xakriabás, Krenaks, Maxakalis, Pataxós en Pankararus. === Koloniale tiid, de goudkoarts en barok === De earste Jeropeeske ekspedysjes fûnen plak tusken 1553 en 1555 ûnder lieding fan 'e Spanjerts Francisco Bruza Espinosa en Juan de Azpilcueta Navarro. Ein 16e iuw krongen [[bandeirantes]] it gebiet yn op syk nei goud, ealstiennen en om lânseigen minsken as slaven finzen te nimmen. Yn 'e jierren 1692–1693 waard it earste goud fûn troch Antônio Rodrigues Arzão, wat folge waard troch fierdere fynsten en it ûntstean fan 'e earste delsettingen lykas Mariana en Vila Rica (it hjoeddeiske [[Ouro Preto]]). [[Ofbyld:Autor desconhecido - Les laveurs de diamants.jpg|thumb|left|De goudkoarts yn Minas Gerais]] It nijs oer it goud soarge foar in massale goudkoarts. Dit late ta spanningen tusken de kolonisten út São Paulo en de nijkommers (''emboabas''), wat yn 1707–1709 útrûn op 'e [[Emboabasoarloggen]]. Nei dit konflikt waard yn 1720 it selsstannige [[Kapteinskip Minas Gerais]] oprjochte mei Mariana (en letter Vila Rica) as haadstêd. De Portegeeske kroan fierde in strange belesting yn fan 20% op 'e hiele goudproduksje (de ''quinto''). Yn 'e jierren 1720 waarden yn 'e Jequitinhonha-delling ek diamanten fûn, benammen om Arraial do Tijuco hinne (it hjoeddeiske Diamantina). De goud- en diamanterykdom brocht in ûnbidige migraasje fan minsken op gong en stimulearre de ymport fan Afrikaanske slave-arbeiders. Mear as 120 ''quilombos'' (mienskippen fan flechte slaven) ûntstiene yn 'e 18e iuw. De mynbourykdom soarge ek foar in kulturele bloei yn 'e foarm fan in eigen barokstyl yn 'e keunst, arsjitektuer (mei foaroansteande figueren lykas Aleijadinho en Mestre Ataíde) en muzyk. == De Inconfidência Mineira en politike rol == [[Ofbyld:Bandeira da Inconfidência 1789 Os Inconfidentes.jpg|thumb|left|De flagge fan 'e gearspanners (Carlos Oswald)]] Troch de swiere belestingen op 'e mynbou brutsen der meardere opstannen út. De meast ferneamde wie de [[Inconfidência Mineira]] yn 1789, in gearspanning fan yntellektuelen en jonge ofsiers dy't ynspirearre wienen troch de [[Ferljochting]]. De opstân mislearre en in soad rebellen waarden oppakt en ferballe. De meast bekende fan harren, Joaquim José da Silva Xavier (Tiradentes) waard yn opdracht fan keninginne Marije I fan Portegal ophongen. Hy waard letter in nasjonale martelder. De flagge fan Minas Gerais – in reade trijehoeke op in wite eftergrûn mei de [[Latyn]]ske spreuk ''Libertas quæ sera tamen'' ("frijheid, ek al is it let") – is basearre op it ûntwurp foar de nasjonale flagge sa't de rebellen dy útstelden. Troch de goudrykdom ferhûze it ekonomyske swiertepunt fan it lân fan it noardeasten nei it súdeasten fan Brazylje. Rio de Janeiro waard in wichtige havenstêd. Ek polityk bleau Minas Gerais in grutte rol spyljen: yn it [[Keizerryk Brazylje]], yn 'e Eardere Republyk en troch wichtige 20e-iuwske presidinten lykas Juscelino Kubitschek (bouwer fan [[Brasília]]) en Tancredo Neves. == Geografy fan Minas Gerais == [[Ofbyld:Tourmaline-195614.jpg|thumb|left|Mineralen út Minas Gerais]] Minas Gerais hat guon fan 'e langste rivieren fan Brazylje, wêrûnder de [[São Francisco (rivier)|São Francisco]], de [[Paraná (rivier)|Paraná]] en de [[Doce (rivier yn Minas Gerais en Espírito Santo)|Doce]]. De steat hat ferskillende wetterkrêftsintrales en grutte foarrieden izererts, goud en ealstiennen lykas smaragd, topaas en akwamaryn. Yn it suden lizze de heechste berchtmes fan it lân, lykas de [[Serra da Mantiqueira]]. De [[Pico da Bandeira]] op 'e grins mei Espírito Santo is mei 2.890 meter de op twa nei heechste berch fan Brazylje. Elke regio hat in eigen karakter: [[Ofbyld:Montanhas da Serra da mantiqueira.jpg|thumb|260px|It Mantiqueiraberchtme]] * It sintrum en easten is heuveleftich en rotseftich mei [[karst]]dellingen en grotmarren om Lagoa Santa en Sete Lagoas hinne. Yn it Vale do Aço (Stielduis) lizze grutte izer- en stielferwurkjende bedriuwen oan 'e Doce-rivier, mei stêden lykas [[Ipatinga]], [[Coronel Fabriciano]] en [[Timóteo]]. * It suden is heuveleftich en grien, dêr't kofje en molke produsearre wurde. Dit gebiet is kâlder as de rest fan 'e steat en kin yn de winter lichte froast hawwe. De regio stiet ek bekend om har mineraalwetter-kueroarden (lykas [[Poços de Caldas]], [[Lambari]], [[São Lourenço]] en [[Caxambu]]) en yndustry yn Varginha en Pouso Alegre. * Yn it súdeasten (Zona da Mata) is [[Juiz de Fora]] de grutste stêd en in wichtich yndustrieel, kultureel en edukatyf sintrum. Dêrnjonken foarmje lytsere stêden (lykas [[Manhuaçu]], [[Viçosa (Minas Gerais)|Viçosa]], [[Leopoldina]] en [[Muriaé]]) in sterke ekonomy basearre op lânbou, tekstyl en mineralen. De wichtichste kofjeregio leit om São João do Manhuaçu hinne. * It westen (Triângulo Mineiro) bestiet út savanne, dy't hjir bekend stiet as de ''cerrado''. Hjir binne grutte feebedriuwen, kofjeplantaazjes en sûnt de jierren 1990 ek grutte soja- en maisbedriuwen. De wichtichste stêden binne [[Uberlândia]], [[Uberaba]], [[Patos de Minas]] en [[Araguari]]. * It noarden makket diel út fan it drûge ''[[sertão]]'' en hat faak te krijen mei drûchte. De São Francisco-rivier wurdt troch bewetteringsprojekten brûkt foar de lânbou. De eardere diamantminen (ûnder oare yn Diamantina) binne hjoed-de-dei útput, en foaral yn 'e Jequitinhonha-delling libbet de befolking yn earme omstannichheden. De regio stiet wol bekend om syn kwaliteits[[cachaça]] (benammen út [[Salinas]]). De grutste stêden binne [[Montes Claros]], [[Teófilo Otoni]], [[Pirapora]] en [[Janaúba]]. == Befolking == {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling Minas Gerais (1872–2022) ! Jier | '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' |- ! Ynwennertal | 2.039.735 || 3.184.099 || 3.594.471 || 5.888.174 || 6.763.368 || 7.782.188 || 9.960.040 |- ! Groei | — || +56,1% || +12,9% || +63,8% || +14,9% || +15,1% || +28,0% |- ! Jier | '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 11.645.095 || 13.651.852 || 15.731.961 || 17.905.134 || 19.597.330 || 20.539.989 || |- ! Groei | +16,9% || +17,2% || +15,2% || +13,8% || +9,5% || +4,8% || |} == Wichtichste stêden == [[Ofbyld:Belo Horizonte, Brasil.jpg|thumb|260px|Belo Horizonte]] {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ De grutste stêden fan Minas Gerais (2022) ! Stêd !! Ynwenners !! style="width:15px;" | !! Stêd !! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Belo Horizonte.png|20px|border|Belo Horizonte]] [[Belo Horizonte]] || align="right" | 2.315.560 || || [[Ofbyld:Bandeira MontesClaros MinasGerais_Brasil.svg|20px|border|Montes Claros]] [[Montes Claros (gemeente)|Montes Claros]] || align="right" | 414.240 |- | [[Ofbyld:Bandeira Uberlandia MinasGerais Brasil.svg|20px|border|Uberlândia]] [[Uberlândia (gemeente)|Uberlândia]] || align="right" | 713.232 || || [[Ofbyld:bandeiraneves.gif|20px|border|Ribeirão das Neves]] [[Ribeirão das Neves]] || align="right" | 329.794 |- | [[Ofbyld:BandeiraContagem.jpg|20px|border|Contagem]] [[Contagem]] || align="right" | 621.863 || || [[Ofbyld:BandeiraUberaba.jpg|20px|border|Uberaba]] [[Uberaba (gemeente)|Uberaba]] || align="right" | 337.846 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Juiz de Fora.svg|20px|border|Juiz de Fora]] [[Juiz de Fora (gemeente)|Juiz de Fora]] || align="right" | 540.756 || || [[Ofbyld:Bandeira GovernadorValadares MinasGerais Brasil.svg|20px|border|Governador Valadares]] [[Governador Valadares (gemeente)|Governador Valadares]] || align="right" | 257.172 |- | [[Ofbyld:BandeiraBetim.svg|20px|border|Betim]] [[Betim]] || align="right" | 411.846 || || [[Ofbyld:Bandeira Ipatinga.gif|20px|border|Ipatinga]] [[Ipatinga (gemeente)|Ipatinga]] || align="right" | 227.731 |- | align="center" colspan="5" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/panorama/?localidade=BR Censo 2022]</small> |} == Etnisiteit == Neffens de meast resinte PNAD-folkstelling (2022) is de etnyske ferdieling yn Minas Gerais as folget: * Mingde komôf: 46,8% (9.605.151) * Blank: 41,1% (8.437.697) * Swart: 11,8% (2.432.877) * Lânseigen (Ameryndiaansk): 0,2% (31.885) * Aziatysk: 0,2% (31.681) De meast foarkommende befolkingsgroepen binne Yndianen, Portegezen, Afrikanen, Italianen, Dútsers en Libanezen. Yn it suden wenje meast minsken fan Jeropeeske komôf. Yn Córrego do Bom Jesus is bygelyks 98,7% fan 'e befolking blank. Dat komt troch de grutte ynstream fan Portegeeske boeren yn 'e koloniale tiid en Italjaanske ymmigranten oan 'e ein fan 'e 19e iuw. Yn it noarden is in grut part fan 'e befolking fan mingde komôf (71,8%) en is 14,7% swart. Om 'e haadstêd Belo Horizonte binne de ferhâldingen tusken minsken fan blanke, swarte en mingde komôf mear yn lykwicht. == Religy == Neffens de folkstelling fan 2010 is de mearderheid fan 'e befolking (70,4%) [[Katolisisme|roomsk-katolyk]]. Op it plattelân en mear ynlânsk bliuwt de Roomsk-Katolike Tjserke ynfloedryk, ek al nimt it oantal katoliken stadichoan ôf. Troch parochyfeesten bliuwt de katolike tradysje lykwols sterk. It [[protestantisme]] makke de lêste tiid in grutte groei mei en fertsjintwurdiget no 20,2% fan 'e befolking. De grutste tsjerken binne de Assembleias de Deus (mei mear as 700.000 leden), de Baptisten (mei mear as 500.000 leden) en de Foursquare Church (hast 350.000 leden). Likernôch 2,1% fan 'e befolking hinget it [[spiritisme]] oan. In bekende foarfechter fan it spiritisme yn Brazylje wie it yn Minas Gerais berne medium [[Chico Xavier]] (1910-2002). Likernôch 7,3% hinget oare religy's oan of hat gjin religy. == Toerisme en natuer == [[Ofbyld:Ouro Preto, Brazil, 2011 (6288971321).jpg|thumb|left|Ouro Preto]] In wichtige rûte foar toeristen is de [[Estrada Real]], de âlde ferfierswei foar goud nei Rio de Janeiro en Parati. Histoaryske stêden mei harren koloniale gebouwen en musea lûke in protte besikers; benammen [[Ouro Preto]] is it neamen wurdich troch it Museu da Inconfidência. Yn it sintrum leit ek it museum Inhotim, mei ien fan de grutste kolleksjes hjoeddeistige keunst fan it lân. De bergen, piken, grottekompleksen, rivieren, marren en de rike floara en fauna lûke aventoersikers en ekotoeristen. Minas Gerais is boppedat ien fan 'e wichtichste steaten foar plattelânstoerisme en herberget nasjonale parken lykas Serra do Cipó. Yn it suden leit it Circuito das Águas, ferneamd om syn mineraalwetter en spa's. Stêden lykas São Lourenço en Poços de Caldas binne bekende kueroarden mei waarme boarnen en termyske baden. Troch grutte ynternasjonale eveneminten is ek it saketoerisme yn opkoimst. Dêrby spilet de haadstêd in grutte rol troch de ynfrastruktuer en it netwurk fan hotels. === Wrâlderfgoed === [[Ofbyld:Diamantina vista do Cruzeiro.jpg|thumb|260px|Diamantina]] [[Ofbyld:Igreja de São Francisco de Assis Jani Pereira (6).jpg|thumb|260px|Sint-Fransiskustsjerke, Pampulha]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto;" |+ UNESCO-Wrâlderfgoed yn Minas Gerais ! Lokaasje !! Jier !! Omskriuwing |- | [[Ouro Preto|Histoarysk sintrum fan Ouro Preto]] || 1980 || In goed bewarre koloniale goudstêd mei barokke arsjitektuer en keunstwurken fan Aleijadinho. |- | [[Congonhas]] || 1985 || Bekend om de barokke beafeartstsjerke fan Bom Jesus do Matosinhos en de ferneamde Bybelske bylden fan 'e tolve profeten. |- | [[Diamantina|Histoarysk sintrum fan Diamantina]] || 1999 || In koloniale diamantsintrum mei 18e-iuwske arsjitektuer en in ryk kultureel erfgoed. |- | [[Pampulha|Modern ensemble fan Pampulha]] || 2016 || In stedsplanningsprojekt yn Belo Horizonte, ûntwurpen troch Oscar Niemeyer yn gearwurking mei oare moderne keunstners. |} == Nasjonale parken == [[Ofbyld:A Mata Atlântica Inspirada.jpg|thumb|260px|Floara Nasjonaal Park Caparaó]] [[Ofbyld:Grande Sertao Veredas 1.jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Grande Sertão Veredas]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto;" |+ Nasjonale parken yn Minas Gerais<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/dados-icmbio/dados_geoespaciais ICMBio (Braziljaansk Ynstitút foar it Behâld fan Biodiersiteits)]</ref> ! Park !! Oerflak (km²) !! Stifte yn !! Opmerkingen |- | [[Nasjonaal Park Caparaó]] || align="right" | 318 || 1961 || Leit op 'e grins mei Espírito Santo mei de Pico da Bandeira. |- | [[Nasjonaal Park Cavernas do Peruaçu]] || align="right" | 568 || 1999 || Bekend om syn grutte grotten en prehistoaryske rotstekeningen. |- | [[Nasjonaal Park Grande Sertão Veredas]] || align="right" | 2.306 || 1989 || Leit yn it noardwesten op 'e grins mei Bahia. |- | [[Nasjonaal Park Itatiaia]] || align="right" | 281 || 1937 || It âldste nasjonale park fan Brazylje, op 'e grins mei Rio de Janeiro. |- | [[Nasjonaal Park Sempre-Vivas]] || align="right" | 1.241 || 2002 || Ferneamd nei de lokale drûchblommen (''sempre-vivas''). |- | [[Nasjonaal Park Serra da Canastra]] || align="right" | 2.000 || 1972 || Park mei de boarne fan 'e São Francisco-rivier. |- | [[Nasjonaal Park Serra da Gandarela]] || align="right" | 412 || 2014 || Wichtich foar de beskerming fan wetterboarnen om Belo Horizonte hinne. |- | [[Nasjonaal Park Serra do Cipó]] || align="right" | 338 || 1984 || Bekend om syn rike floara, wetterfallen en rotsformaasjes. |} {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is in ferkoarte ferzje fan 'e Ingelske side oer Minas Gerais, sjoch foar referinsjes/boarnen: [[:en:Minas Gerais]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Minas Gerais}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] be68ovqx7z6l8bai7v6102o7wynxbf1 1241066 1241065 2026-09-18T10:34:32Z RomkeHoekstra 10582 Wurk tafoege. 1241066 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Minas Gerais | ôfbylding = Minas Gerais in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lizzing fan Minas Gerais yn Brazylje | flagge = Bandeira de Minas Gerais.svg | wapen = Brasão de Minas Gerais.svg | regio = [[Súdeast (Brazylje)|Súdeast]] | haadplak = [[Belo Horizonte]] | grutste stêd = [[Belo Horizonte]] | gemeenten = 853 | gûverneur = [[Romeu Zema]] ([[NOVO]]) | ynwenners = 21.393.441 <small>(2025)</small> | oerflak = 586.529,1 km² | befolkingstichtens = | hichte = | HDI = 0,774 <small>(2021)</small> | UF = MG | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-MG | tiidsône = [[UTC]]-3 | koördinaten = | webside = }} Minas Gerais (ôfkoarting MG) is in dielsteat yn 'e regio súdeast fan Brazylje. De haadstêd is Belo Horizonte. Faak wurdt de dielsteat ek allinnich mar Minas neamd. De bewenners wurde ''Mineiros'' neamd. Minas Gerais is ien fan 'e 27 dielsteaten fan it lân en wat oerflak oanbelanget de op trije nei grutste dielsteat. De steat grinzget yn it suden en súdwesten oan São Paulo, yn it westen oan [[Mato Grosso do Sul]], yn it noardwesten oan [[Goiás]] en it Distrito Federal do Brasil, yn it noardeasten oan [[Bahia]], yn it easten oan [[Espírito Santo]] en yn it súdeasten oan [[Rio de Janeiro]]. Minas Gerais is yn 853 gemeenten ûnderferdield, it grutste oantal fan alle Brazyljaanske dielsteaten De namme betsjut oerset "Algemiene Minen" en ferwiist nei de gebieten dêr't grutte hoemannichten mineralen en fûn wurde. Yn 'e 18e iuw waard it gebiet allinnich as Minas oantsjut. Yn it jier 1710 waard it Kapteinskip São Paulo e Minas de Ouro stifte, dêr't yn 1720 it Kapteinskip Minas Gerais út ûntstie. == De skiednis fan Minas Gerais == === Prehistoarje en lânseigen folken === [[Ofbyld:Crânio de Luzia.jpg|thumb|left|De plasse fan Luzia]] De regio fan Minas Gerais waard al 11.400 oant 12.000 jier lyn bewenne. Dat docht bliken út de fynst fan [[Luzia]] yn 1974 yn Lapa Vermelha, it âldste minsklike [[fossyl]] dat yn 'e [[Nije Wrâld|Amearika's]] fûn is. Hoewol't earst tocht waard dat Luzia en har folk Australoïde skaaimerken hiene, hat [[DNA]]-ûndersyk oantoand dat dit prehistoaryske folk folslein [[Yndianen|Ameryndiaansk]] DNA hie en ôfstamde fan groepen dy't troch [[Noard-Amearika]] nei [[Súd-Amearika]] migrearren. Om 4.000 jier lyn hinne begûn de ferbou fan gewaaksen lykas mais en om 2.000 jier lyn waard der keramyk makke. Doe't de Portegezen oankamen, wennen der mear as hûndert lânseigen groepen yn it gebiet, lykas de Botocudos, Kiriris, Xakriabás, Cataguás, Kayapos, Araxás, Puri en Bororós. Troch de [[slavehannel]] fan 'e ''bandeirantes'' en it útrûgjen fan opstannige groepen rûn de lânseigen befolking slim tebek. Lang om let bleaune der mar fiif groepen oer: de Xakriabás, Krenaks, Maxakalis, Pataxós en Pankararus. === Koloniale tiid, de goudkoarts en barok === De earste Jeropeeske ekspedysjes fûnen plak tusken 1553 en 1555 ûnder lieding fan 'e Spanjerts Francisco Bruza Espinosa en Juan de Azpilcueta Navarro. Ein 16e iuw krongen [[bandeirantes]] it gebiet yn op syk nei goud, ealstiennen en om lânseigen minsken as slaven finzen te nimmen. Yn 'e jierren 1692–1693 waard it earste goud fûn troch Antônio Rodrigues Arzão, wat folge waard troch fierdere fynsten en it ûntstean fan 'e earste delsettingen lykas Mariana en Vila Rica (it hjoeddeiske [[Ouro Preto]]). [[Ofbyld:Autor desconhecido - Les laveurs de diamants.jpg|thumb|left|De goudkoarts yn Minas Gerais]] It nijs oer it goud soarge foar in massale goudkoarts. Dit late ta spanningen tusken de kolonisten út São Paulo en de nijkommers (''emboabas''), wat yn 1707–1709 útrûn op 'e [[Emboabasoarloggen]]. Nei dit konflikt waard yn 1720 it selsstannige [[Kapteinskip Minas Gerais]] oprjochte mei Mariana (en letter Vila Rica) as haadstêd. De Portegeeske kroan fierde in strange belesting yn fan 20% op 'e hiele goudproduksje (de ''quinto''). Yn 'e jierren 1720 waarden yn 'e Jequitinhonha-delling ek diamanten fûn, benammen om Arraial do Tijuco hinne (it hjoeddeiske Diamantina). De goud- en diamanterykdom brocht in ûnbidige migraasje fan minsken op gong en stimulearre de ymport fan Afrikaanske slave-arbeiders. Mear as 120 ''quilombos'' (mienskippen fan flechte slaven) ûntstiene yn 'e 18e iuw. De mynbourykdom soarge ek foar in kulturele bloei yn 'e foarm fan in eigen barokstyl yn 'e keunst, arsjitektuer (mei foaroansteande figueren lykas Aleijadinho en Mestre Ataíde) en muzyk. === De Inconfidência Mineira en politike rol === [[Ofbyld:Bandeira da Inconfidência 1789 Os Inconfidentes.jpg|thumb|left|De flagge fan 'e gearspanners (Carlos Oswald)]] Troch de swiere belestingen op 'e mynbou brutsen der meardere opstannen út. De meast ferneamde wie de [[Inconfidência Mineira]] yn 1789, in gearspanning fan yntellektuelen en jonge ofsiers dy't ynspirearre wienen troch de [[Ferljochting]]. De opstân mislearre en in soad rebellen waarden oppakt en ferballe. De meast bekende fan harren, Joaquim José da Silva Xavier (Tiradentes) waard yn opdracht fan keninginne Marije I fan Portegal ophongen. Hy waard letter in nasjonale martelder. De flagge fan Minas Gerais – in reade trijehoeke op in wite eftergrûn mei de [[Latyn]]ske spreuk ''Libertas quæ sera tamen'' ("frijheid, ek al is it let") – is basearre op it ûntwurp foar de nasjonale flagge sa't de rebellen dy útstelden. Troch de goudrykdom ferhûze it ekonomyske swiertepunt fan it lân fan it noardeasten nei it súdeasten fan Brazylje. Rio de Janeiro waard in wichtige havenstêd. Ek polityk bleau Minas Gerais in grutte rol spyljen: yn it [[Keizerryk Brazylje]], yn 'e Eardere Republyk en troch wichtige 20e-iuwske presidinten lykas Juscelino Kubitschek (bouwer fan [[Brasília]]) en Tancredo Neves. == Geografy fan Minas Gerais == [[Ofbyld:Tourmaline-195614.jpg|thumb|left|Mineralen út Minas Gerais]] Minas Gerais hat guon fan 'e langste rivieren fan Brazylje, wêrûnder de [[São Francisco (rivier)|São Francisco]], de [[Paraná (rivier)|Paraná]] en de [[Doce (rivier yn Minas Gerais en Espírito Santo)|Doce]]. De steat hat ferskillende wetterkrêftsintrales en grutte foarrieden izererts, goud en ealstiennen lykas smaragd, topaas en akwamaryn. Yn it suden lizze de heechste berchtmes fan it lân, lykas de [[Serra da Mantiqueira]]. De [[Pico da Bandeira]] op 'e grins mei Espírito Santo is mei 2.890 meter de op twa nei heechste berch fan Brazylje. Elke regio hat in eigen karakter: [[Ofbyld:Montanhas da Serra da mantiqueira.jpg|thumb|260px|It Mantiqueiraberchtme]] * It sintrum en easten is heuveleftich en rotseftich mei [[karst]]dellingen en grotmarren om Lagoa Santa en Sete Lagoas hinne. Yn it Vale do Aço (Stielduis) lizze grutte izer- en stielferwurkjende bedriuwen oan 'e Doce-rivier, mei stêden lykas [[Ipatinga]], [[Coronel Fabriciano]] en [[Timóteo]]. * It suden is heuveleftich en grien, dêr't kofje en molke produsearre wurde. Dit gebiet is kâlder as de rest fan 'e steat en kin yn de winter lichte froast hawwe. De regio stiet ek bekend om har mineraalwetter-kueroarden (lykas [[Poços de Caldas]], [[Lambari]], [[São Lourenço]] en [[Caxambu]]) en yndustry yn Varginha en Pouso Alegre. * Yn it súdeasten (Zona da Mata) is [[Juiz de Fora]] de grutste stêd en in wichtich yndustrieel, kultureel en edukatyf sintrum. Dêrnjonken foarmje lytsere stêden (lykas [[Manhuaçu]], [[Viçosa (Minas Gerais)|Viçosa]], [[Leopoldina]] en [[Muriaé]]) in sterke ekonomy basearre op lânbou, tekstyl en mineralen. De wichtichste kofjeregio leit om São João do Manhuaçu hinne. * It westen (Triângulo Mineiro) bestiet út savanne, dy't hjir bekend stiet as de ''cerrado''. Hjir binne grutte feebedriuwen, kofjeplantaazjes en sûnt de jierren 1990 ek grutte soja- en maisbedriuwen. De wichtichste stêden binne [[Uberlândia]], [[Uberaba]], [[Patos de Minas]] en [[Araguari]]. * It noarden makket diel út fan it drûge ''[[sertão]]'' en hat faak te krijen mei drûchte. De São Francisco-rivier wurdt troch bewetteringsprojekten brûkt foar de lânbou. De eardere diamantminen (ûnder oare yn Diamantina) binne hjoed-de-dei útput, en foaral yn 'e Jequitinhonha-delling libbet de befolking yn earme omstannichheden. De regio stiet wol bekend om syn kwaliteits[[cachaça]] (benammen út [[Salinas]]). De grutste stêden binne [[Montes Claros]], [[Teófilo Otoni]], [[Pirapora]] en [[Janaúba]]. == Befolking == {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling Minas Gerais (1872–2022) ! Jier | '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' |- ! Ynwennertal | 2.039.735 || 3.184.099 || 3.594.471 || 5.888.174 || 6.763.368 || 7.782.188 || 9.960.040 |- ! Groei | — || +56,1% || +12,9% || +63,8% || +14,9% || +15,1% || +28,0% |- ! Jier | '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 11.645.095 || 13.651.852 || 15.731.961 || 17.905.134 || 19.597.330 || 20.539.989 || |- ! Groei | +16,9% || +17,2% || +15,2% || +13,8% || +9,5% || +4,8% || |} == Wichtichste stêden == [[Ofbyld:Belo Horizonte, Brasil.jpg|thumb|260px|Belo Horizonte]] {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ De grutste stêden fan Minas Gerais (2022) ! Stêd !! Ynwenners !! style="width:15px;" | !! Stêd !! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Belo Horizonte.png|20px|border|Belo Horizonte]] [[Belo Horizonte]] || align="right" | 2.315.560 || || [[Ofbyld:Bandeira MontesClaros MinasGerais_Brasil.svg|20px|border|Montes Claros]] [[Montes Claros (gemeente)|Montes Claros]] || align="right" | 414.240 |- | [[Ofbyld:Bandeira Uberlandia MinasGerais Brasil.svg|20px|border|Uberlândia]] [[Uberlândia (gemeente)|Uberlândia]] || align="right" | 713.232 || || [[Ofbyld:bandeiraneves.gif|20px|border|Ribeirão das Neves]] [[Ribeirão das Neves]] || align="right" | 329.794 |- | [[Ofbyld:BandeiraContagem.jpg|20px|border|Contagem]] [[Contagem]] || align="right" | 621.863 || || [[Ofbyld:BandeiraUberaba.jpg|20px|border|Uberaba]] [[Uberaba (gemeente)|Uberaba]] || align="right" | 337.846 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Juiz de Fora.svg|20px|border|Juiz de Fora]] [[Juiz de Fora (gemeente)|Juiz de Fora]] || align="right" | 540.756 || || [[Ofbyld:Bandeira GovernadorValadares MinasGerais Brasil.svg|20px|border|Governador Valadares]] [[Governador Valadares (gemeente)|Governador Valadares]] || align="right" | 257.172 |- | [[Ofbyld:BandeiraBetim.svg|20px|border|Betim]] [[Betim]] || align="right" | 411.846 || || [[Ofbyld:Bandeira Ipatinga.gif|20px|border|Ipatinga]] [[Ipatinga (gemeente)|Ipatinga]] || align="right" | 227.731 |- | align="center" colspan="5" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/panorama/?localidade=BR Censo 2022]</small> |} == Etnisiteit == Neffens de meast resinte PNAD-folkstelling (2022) is de etnyske ferdieling yn Minas Gerais as folget: * Mingde komôf: 46,8% (9.605.151) * Blank: 41,1% (8.437.697) * Swart: 11,8% (2.432.877) * Lânseigen (Ameryndiaansk): 0,2% (31.885) * Aziatysk: 0,2% (31.681) De meast foarkommende befolkingsgroepen binne Yndianen, Portegezen, Afrikanen, Italianen, Dútsers en Libanezen. Yn it suden wenje meast minsken fan Jeropeeske komôf. Yn Córrego do Bom Jesus is bygelyks 98,7% fan 'e befolking blank. Dat komt troch de grutte ynstream fan Portegeeske boeren yn 'e koloniale tiid en Italjaanske ymmigranten oan 'e ein fan 'e 19e iuw. Yn it noarden is in grut part fan 'e befolking fan mingde komôf (71,8%) en is 14,7% swart. Om 'e haadstêd Belo Horizonte binne de ferhâldingen tusken minsken fan blanke, swarte en mingde komôf mear yn lykwicht. == Religy == Neffens de folkstelling fan 2010 is de mearderheid fan 'e befolking (70,4%) [[Katolisisme|roomsk-katolyk]]. Op it plattelân en mear ynlânsk bliuwt de Roomsk-Katolike Tjserke ynfloedryk, ek al nimt it oantal katoliken stadichoan ôf. Troch parochyfeesten bliuwt de katolike tradysje lykwols sterk. It [[protestantisme]] makke de lêste tiid in grutte groei mei en fertsjintwurdiget no 20,2% fan 'e befolking. De grutste tsjerken binne de Assembleias de Deus (mei mear as 700.000 leden), de Baptisten (mei mear as 500.000 leden) en de Foursquare Church (hast 350.000 leden). Likernôch 2,1% fan 'e befolking hinget it [[spiritisme]] oan. In bekende foarfechter fan it spiritisme yn Brazylje wie it yn Minas Gerais berne medium [[Chico Xavier]] (1910-2002). Likernôch 7,3% hinget oare religy's oan of hat gjin religy. == Toerisme en natuer == [[Ofbyld:Ouro Preto, Brazil, 2011 (6288971321).jpg|thumb|left|Ouro Preto]] In wichtige rûte foar toeristen is de [[Estrada Real]], de âlde ferfierswei foar goud nei Rio de Janeiro en Parati. Histoaryske stêden mei harren koloniale gebouwen en musea lûke in protte besikers; benammen [[Ouro Preto]] is it neamen wurdich troch it Museu da Inconfidência. Yn it sintrum leit ek it museum Inhotim, mei ien fan de grutste kolleksjes hjoeddeistige keunst fan it lân. De bergen, piken, grottekompleksen, rivieren, marren en de rike floara en fauna lûke aventoersikers en ekotoeristen. Minas Gerais is boppedat ien fan 'e wichtichste steaten foar plattelânstoerisme en herberget nasjonale parken lykas Serra do Cipó. Yn it suden leit it Circuito das Águas, ferneamd om syn mineraalwetter en spa's. Stêden lykas São Lourenço en Poços de Caldas binne bekende kueroarden mei waarme boarnen en termyske baden. Troch grutte ynternasjonale eveneminten is ek it saketoerisme yn opkoimst. Dêrby spilet de haadstêd in grutte rol troch de ynfrastruktuer en it netwurk fan hotels. === Wrâlderfgoed === [[Ofbyld:Diamantina vista do Cruzeiro.jpg|thumb|260px|Diamantina]] [[Ofbyld:Igreja de São Francisco de Assis Jani Pereira (6).jpg|thumb|260px|Sint-Fransiskustsjerke, Pampulha]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto;" |+ UNESCO-Wrâlderfgoed yn Minas Gerais ! Lokaasje !! Jier !! Omskriuwing |- | [[Ouro Preto|Histoarysk sintrum fan Ouro Preto]] || 1980 || In goed bewarre koloniale goudstêd mei barokke arsjitektuer en keunstwurken fan Aleijadinho. |- | [[Congonhas]] || 1985 || Bekend om de barokke beafeartstsjerke fan Bom Jesus do Matosinhos en de ferneamde Bybelske bylden fan 'e tolve profeten. |- | [[Diamantina|Histoarysk sintrum fan Diamantina]] || 1999 || In koloniale diamantsintrum mei 18e-iuwske arsjitektuer en in ryk kultureel erfgoed. |- | [[Pampulha|Modern ensemble fan Pampulha]] || 2016 || In stedsplanningsprojekt yn Belo Horizonte, ûntwurpen troch Oscar Niemeyer yn gearwurking mei oare moderne keunstners. |} == Nasjonale parken == [[Ofbyld:A Mata Atlântica Inspirada.jpg|thumb|260px|Floara Nasjonaal Park Caparaó]] [[Ofbyld:Grande Sertao Veredas 1.jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Grande Sertão Veredas]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto;" |+ Nasjonale parken yn Minas Gerais<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/dados-icmbio/dados_geoespaciais ICMBio (Braziljaansk Ynstitút foar it Behâld fan Biodiersiteits)]</ref> ! Park !! Oerflak (km²) !! Stifte yn !! Opmerkingen |- | [[Nasjonaal Park Caparaó]] || align="right" | 318 || 1961 || Leit op 'e grins mei Espírito Santo mei de Pico da Bandeira. |- | [[Nasjonaal Park Cavernas do Peruaçu]] || align="right" | 568 || 1999 || Bekend om syn grutte grotten en prehistoaryske rotstekeningen. |- | [[Nasjonaal Park Grande Sertão Veredas]] || align="right" | 2.306 || 1989 || Leit yn it noardwesten op 'e grins mei Bahia. |- | [[Nasjonaal Park Itatiaia]] || align="right" | 281 || 1937 || It âldste nasjonale park fan Brazylje, op 'e grins mei Rio de Janeiro. |- | [[Nasjonaal Park Sempre-Vivas]] || align="right" | 1.241 || 2002 || Ferneamd nei de lokale drûchblommen (''sempre-vivas''). |- | [[Nasjonaal Park Serra da Canastra]] || align="right" | 2.000 || 1972 || Park mei de boarne fan 'e São Francisco-rivier. |- | [[Nasjonaal Park Serra da Gandarela]] || align="right" | 412 || 2014 || Wichtich foar de beskerming fan wetterboarnen om Belo Horizonte hinne. |- | [[Nasjonaal Park Serra do Cipó]] || align="right" | 338 || 1984 || Bekend om syn rike floara, wetterfallen en rotsformaasjes. |} {{Boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is in ferkoarte ferzje fan 'e Ingelske side oer Minas Gerais, sjoch foar referinsjes/boarnen: [[:en:Minas Gerais]] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Minas Gerais}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] 1s3mc2nwurd5fl2igw5er5s6aetg7c2 3 194174 1241067 2026-09-18T10:43:28Z CherishxdecorS 59836 Side makke mei "Having a K-Pop themed birthday party is a fun way to have a celebration full of music, color, and your favorite K-Pop inspired elements A basic setup can incorporate a gorgeous balloon background, LED lights, accessories in the theme of the music, photo frames and a personalized birthday banner. For a more personalized touch, use colors that match the birthday person's favorite K-Pop group or concept. Cake table decorated with themed accessories, star shaped balloons, post..." 1241067 wikitext text/x-wiki Having a K-Pop themed birthday party is a fun way to have a celebration full of music, color, and your favorite K-Pop inspired elements A basic setup can incorporate a gorgeous balloon background, LED lights, accessories in the theme of the music, photo frames and a personalized birthday banner. For a more personalized touch, use colors that match the birthday person's favorite K-Pop group or concept. Cake table decorated with themed accessories, star shaped balloons, posters and little table decorations Guests can also take photos and make memories in the entertaining photo nook. If you are looking for a professional prepared arrangement, you can avail K-Pop birthday decoration services from [https://cherishx.com/ CherishX] with personalized themes and appealing party sets. ssx2dx0u7cdv5wh6q6jpe1kkokzi7hu