Frysktalige literatuer

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Frysktalige literatuer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143</id>
    <revision>
      <id>1241148</id>
      <parentid>1241096</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Poëzij, poadium en meartaligens */</comment>
      <origin>1241148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118857" sha1="hpftvmj8bx937gtl7vhbv4c3qmmnmjo" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: larger;&quot; | Fryske Literatuerprizen
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding: 1em 0; text-align: center;&quot; | 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Gysbert Japicxpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Dr. Obe Postmapriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Fedde Schurerpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Junior Rely]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Rely Jorritsmapriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Rink van der Veldepriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Simke Kloostermanpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Piter Jellespriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
De '''Fryske literatuer''' omfiemet de literêre tradysje yn it [[Frysk]] en hat in skiednis dy't weromgiet nei de [[Iere Midsiuwen]]. De âldste oerlevere spoaren fan it skreaune Frysk binne koarte [[runen|runeynskripsjes]] út de 6e oant en mei de 9e iuw. Fan de [[Aldfrysk]]e perioade binne fan de 13e iuw ôf benammen rjochtsteksten en oarkonden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in juridyske funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, leginden en ferhalen oer de [[Fryske Frijheid]].

Nei't it Frysk yn de 16e iuw syn posysje as bestjoers- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, bleau de taal yn literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan [[Gysbert Japiks]] (1603–1666), dy't sjen liet dat it Frysk brûkt wurde koe foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de 19e iuw krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] in nije ympuls. Skriuwers as de [[bruorren Halbertsma]], [[Harmen Sytstra]] en letter [[Waling Dykstra]] droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre [[Fryske Beweging]].

Yn de 20e iuw waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen tydskriften, útjouwerijen, skriuwersorganisaasjes en literatuerprizen. De oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] yn 1915 betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de [[Twadde Wrâldkriich]] mear klam kaam te lizzen op de artistike autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan modernisme en eksperiminteel proaza oant psychologyske romans, populêre literatuer en berne- en jeugdliteratuer.

De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet poëzij, proaza, toaniel en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn boekfoarm as digitaal publisearre. Meartaligens, oersetting en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De [[Gysbert Japicxpriis]], dy't sûnt 1947 troch de provinsje Fryslân útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk.

==Definysje==
De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk:

*Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis.
*Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). 

==Yndieling==
De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).&lt;ref&gt;{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008&lt;/ref&gt;

==Fryske runen==
Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;&gt;Tineke Looijenga, ''Texts &amp; Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: &quot;Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten.

In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as &quot;boadskipper fan Eda&quot;.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen.
[[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|right|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]].]]

Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting &quot;Branning, bûch foar dit stêfke&quot; sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan.

Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.&lt;ref&gt;Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen.

Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.&lt;ref&gt;Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten.

==Aldfryske literatuer (1100–1550)==
De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: &quot;Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: &quot;Aldfryske literatuer&quot;.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|180px|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek.]]

De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. 

Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|right|thumb|180px|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]]

Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. 

In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Dennis Schouten, &quot;'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht&quot;, ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn.

==Renêssânse en Barok (1550–1700)==
Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: &quot;It Midfryske tiidrek&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt; De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw.

Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: &quot;Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt;

Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt;

Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.&lt;ref&gt;Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik &quot;Instrumenten van cultuur&quot;, paragraaf &quot;Het Fries&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden.
[[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|180px|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666).]]

De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas.

Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype.

De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]].

==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)==
Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: &quot;Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|180px|''Fryske Rymlerye'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]]

In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: &quot;It Midfryske tiidrek&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt; Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.&lt;ref&gt;J.H. Halbertsma, &quot;Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts&quot;, ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.&lt;/ref&gt; Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.&lt;ref&gt;O. Vries, &quot;Eelke Meinerts (1732–1810)&quot;, ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.&lt;/ref&gt; Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe.
[[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|left|200px|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826).]]

In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk.

It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie.

==Romantyk (1800 - 1870)==
[[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|right|180px|thumb|[[Winterjûnenocht]].]]
Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: &quot;Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.&lt;ref&gt;Ph.H. Breuker, &quot;Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840&quot;, yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;&gt;A. Feitsma, &quot;De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw&quot;, ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt; Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.&lt;ref&gt;A. Feitsma, &quot;Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie&quot;, ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].&lt;ref name=&quot;Feitsma1979&quot;&gt;A. Feitsma, &quot;Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie&quot;, ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt;

Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt; De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt;

Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

==Realisme en Naturalisme (1870–1918)==
Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|180px|right|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]]

[[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it &quot;fotografearjen&quot; fan it Fryske libben mei wurden.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt; Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer.

[[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto &quot;Ut it libben, nei it libben, foar it libben&quot;, jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt; Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen.
[[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|180px|[[Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]]

By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.&lt;ref name=&quot;FeitsmaKlassiken&quot;&gt;Trinus Riemersma, &quot;Oer skriuwer, boek en útjeften&quot;, yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de &quot;neakene wêzenlikheid (it realisme)&quot; op de foargrûn stean moast.&lt;ref&gt;S.K. Feitsma, &quot;Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd&quot;, ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.&lt;ref name=&quot;FeitsmaKlassiken&quot;/&gt;

De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.&lt;ref&gt;S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, &quot;Utjeften&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer.

Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede.

==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)==
[[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|right|180px|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]]

It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===De Jongfryske Mienskip===
De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.&lt;ref name=&quot;PiebengaJong&quot;&gt;Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: &quot;De Jongfryske tiid&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996).

In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.&lt;ref name=&quot;PiebengaJong&quot;/&gt;

De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

===Poëzij yn it ynterbellum===
De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

===De ûntwikkeling fan de Fryske roman===
[[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|180px|right|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]]

Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.&lt;ref&gt;Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].&lt;/ref&gt; De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza.

Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.&lt;ref&gt;DBNL, &quot;Simke Kloosterman&quot;. [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].&lt;/ref&gt;

In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade.

[[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.&lt;ref&gt;Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].&lt;/ref&gt; It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

[[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme.

===In folwoeksener literêr bestel===
Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke.

De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)==
De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;&gt;Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: &quot;In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===Literatuer ûnder de besetting===
Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|right|180px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]]

De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;

Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;

Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.&lt;ref&gt;D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].&lt;/ref&gt;

[[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.&lt;ref&gt;G. Stuiveling, &quot;Fedde Schurer&quot;, ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===De Fryske Bibel===
Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.&lt;ref name=&quot;SchaafBibel&quot;&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik &quot;Bisetting en bifrijing&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.&lt;ref name=&quot;SchaafBibel&quot;/&gt; De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber.

===Tydskriften en yllegale literatuer===
De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen.
[[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|right|180px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en Lieten'' publisearre.]]

In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.&lt;ref&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik &quot;De ein fan de mythe&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.&lt;ref&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik &quot;De ein fan de mythe&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset.

===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer===
De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;&gt;Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: &quot;De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige.

==De bining ferbrutsen (1945–1970)==
Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Literatuer en Fryske Beweging===
[[Ofbyld:Portretfoto fan Fedde Schurer mei de piip oan, 1963 ca. signatuur Schurer, Fedde-mo-F-0059.jpg|thumb|left|180px|[[Fedde Schurer]] (1898-1968) omtrint 1963..]]
In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;
[[Ofbyld:ObePostma.jpg|right|thumb|180px|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]]

It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===''De Tsjerne'' en literêre krityk===
''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper.

Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Poëzij nei 1945===
Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer.

===De eksperimintelen en ''Quatrebras''===
Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij.

De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn &quot;âld&quot; en &quot;nij&quot; suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Fernijing fan it proaza===
Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;
[[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|180px|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]]

In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Taboetrochbrekkend proaza===
Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes.
[[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|right|250px|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]]

Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme.

===Populêre literatuer en Rink van der Velde===
De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken &quot;literatuer&quot; en &quot;lektuer&quot; dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

[[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Nije media en poëzij foar in breed publyk===
Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen.

It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean.

Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken &quot;hege&quot; literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre.

===In nij literêr-kultureel fjild===
Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen.

==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)==

Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;&gt;Jabik Veenbaas, &quot;Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;&gt;Jelle Krol, &quot;De bezem door de verzen. De poëzie na 1967&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===In nij literêr bestel===
''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat===
De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de &quot;ivoaren toer&quot; komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

[[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza===
By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|180px|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]]

[[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===De psychologyske roman===
Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in &quot;tradisjonele&quot; psychologyske roman en in &quot;moderne&quot; eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Froulike skriuwers en emansipaasje===
De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Populêre, histoaryske en oare literatuer===
[[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|right|300px|Fryske skriuwers yn 1973. F.l.n.rj. [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]]
De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik.

Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen.

==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)==

Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken &quot;tradisjoneel&quot; en &quot;eksperiminteel&quot; út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===In pluralistysk literêr fjild===
''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel.

De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Froulike stimmen===
Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

[[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

[[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

De feroaring betsjutte net dat der ien &quot;frouljusliteratuer&quot; ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde.

===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga===
[[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|right|180px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]]
Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

[[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|180px|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]]

Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Proaza tusken tradysje en eksperimint===
Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke.

Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta.

===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk===
Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb|right|180px|[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan.]]

Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen.

===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen===
De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden.

[[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn.

===De groei fan de jeugdliteratuer===
Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.&lt;ref&gt;Jant van der Weg-Laverman, &quot;Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje.

===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân===
Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde.

Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw.

==Hjoeddeistige Fryske literatuer (2000–hjoed)==
[[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|250px|[[Tsead Bruinja]], ien fan de Fryske dichters dy't nei 2000 ek bûten Fryslân bekendheid krigen.]]
Om 2000 hinne kaam de Fryske literatuer yn in nije faze. De ûntwikkeling nei in pluralistysk literêr fjild, dy't yn de lêste desennia fan de tweintichste iuw begûn wie, sette troch. Der wie net langer ien dominante literêre streaming. Ferskillende generaasjes, sjenres en literêre opfettings bestiene neistinoar. Tagelyk feroare de ynfrastruktuer dêr't literatuer yn makke en ferspraat waard. Ynternet, digitale publikaasjes, literêre festivals en optredens waarden wichtiger, wylst oersettings en twatalige publikaasjes de grinzen tusken de Fryske en Europeeske literêre wrâld minder skerp makken.

===Poëzij, poadium en meartaligens===
In ûntwikkeling dy't al yn de jierren njoggentich sichtber wurden wie, wie it tanimmende belang fan de foardracht. [[Tsjêbbe Hettinga]] hie dêr in wichtige rol yn. Syn optreden op de Frankfurter Buchmesse yn 1993 waard folge troch mear optredens op ynternasjonale poëzypoadia. Syn ritmyske en muzikale foardracht makke it mooglik dat syn poëzij ek in publyk berikte dat it Frysk net of mar beheind ferstie. Yn 2001 krige er de [[Gysbert Japicxpriis]] foar ''Fan oer see en fierder''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;&gt;Provinsje Fryslân, &quot;Gysbert Japicxpriis&quot;, [https://www.fryslan.frl/gysbert-japicxpriis0 oersjoch fan priiswinners].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Albertina Soepboer 52.jpg|thumb|right|250px|[[Albertina Soepboer]] wûn fjouwer kear de [[Rely Jorritsmapriis]].]]

Foar in jongere generaasje dichters waard it optreden foar publyk in gewoan ûnderdiel fan it dichterskip. [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Arjan Hut]], [[Elmar Kuiper]], [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] en letter ûnder oaren [[Sigrid Kingma]] presintearren harren wurk yn bondels, tydskriften, op ynternet en op literêre poadia. Net allegear hearden se ta deselde streaming: persoanlike lyryk, lânskipspoëzij, engaazjemint, eksperimint, sprektaligens en foarmbewustwêzen kamen neistinoar foar.

Benammen Tsead Bruinja waard in foarbyld fan de tanimmende wikselwurking tusken de Fryske en Nederlânske literatuer. Syn Frysktalige bondel ''De wizers yn it read'' ferskynde yn 2000. Dêrnei publisearre er sawol yn it Frysk as it Nederlânsk en ûntjoech er him ek as poadiumdichter, blomlêzer en organisator fan literêre manifestaasjes. Fan 2019 oant 2021 wie er ''Dichter des Vaderlands''.&lt;ref&gt;Koninklijke Bibliotheek, &quot;Tsead Bruinja&quot;, [https://collecties.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-des-vaderlands/tsead-bruinja biografy].&lt;/ref&gt;

Ek [[Elmar Kuiper]] kombinearre poëzij mei performance en oare keunstfoarmen. Hy debutearre mei de Frysktalige bondel ''Hertbyt'' (2004) en trede ûnder oare as performer op. Yn 2025 krige er de Gysbert Japicxpriis foar de dichtbondel ''Ferlosboartsje''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

De kombinaasje fan talen waard hieltyd gewoaner. Dichters publisearren Fryske gedichten neist Nederlânske oersettings of skreaune sels yn beide talen. Dêrmei waard de Fryske literatuer net needsaaklik minder Frysktalich, mar wol sterker ferbûn mei oare literêre sirkwys.

===Ynternet en digitale literatuer===
Om de iuwwiksel hinne krige it ynternet in hieltyd gruttere rol. Skriuwers koene gedichten, ferhalen, kollums en literêre diskusjes publisearje sûnder ôfhinklik te wêzen fan in printe tydskrift. Websiden en letter weblogs en sosjale media waarden nije plakken foar literêre publikaasje en diskusje.

In wichtich ier digitaal literêr poadium wie ''Farsk''. It ferskynde geregeld op ynternet en kombinearre digitale publikaasje mei printe útjeften. It publisearre poëzij, proaza, resinsjes, ynterviews en oersettings. Yn 2008 kamen de redaksjes fan ''Farsk'' en it literêre tydskrift ''[[Hjir]]'' byinoar; yn 2009 gie dêr it literêre tydskrift ''[[Ensafh]]'' út fuort. ''Ensafh'' kombinearre in printe tydskrift mei publikaasje op ynternet.&lt;ref&gt;''Ensafh'', [https://www.ensafh.nl/ Frysk literêr tydskrift].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Tiemersma, Koos neutraal foto Niels Westra Tresoar 28-05-2015.jpg|thumb|left|180px|[[Koos Tiemersma]] yn 2015, it jier dat er de [[Gysbert Japicxpriis]] krige foar de roman ''Einum''.]]

Ek de útjeftefoarm fan boeken feroare. In opfallend foarbyld is [[Koos Tiemersma]]. Syn roman ''Einum'' ferskynde earst as e-boek. Yn 2015 krige Tiemersma dêr de Gysbert Japicxpriis foar. It wie in opfallend momint, omdat in literêre haadpriis takend waard oan in roman dy't op dat stuit net as printe boek te krijen wie.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

Digitalisearring hie ek betsjutting foar it literêre erfgoed. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) lei him ta op it beskikber meitsjen fan Frysktalige literatuer en Fryske oersettings. Dêrûnder wiene oersettings fan klassike Europeeske wurken troch ûnder oaren [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], P.W. Brouwer en [[Eric Hoekstra]]. Sa waarden ûnder mear teksten fan Erasmus, Shakespeare, Nietzsche, Dante en midsiuwske literatuer yn it Frysk beskikber makke.

===Proaza: âlde en nije generaasjes===
Yn it proaza bleau it pluralisme fan de jierren njoggentich bestean. Aldere skriuwers bleaune publisearjen, wylst in nije generaasje nei foaren kaam. [[Durk van der Ploeg]] boude yn de ienentweintichste iuw fierder oan syn grutte oeuvre fan psychologyske en histoaryske romans. Yn 2011 waard syn hiele oeuvre bekroand mei de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;
[[Ofbyld:JetskeBilker2023.jpg|thumb|right|180px|[[Jetske Bilker]] heart ta de foaroansteande Fryske proazaskriuwers fan har generaasje en waard yn 2023 bekroand mei de [[Gysbert Japicxpriis]].]]
Ek [[Jetske Bilker]], dy't al yn de jierren tachtich debutearre hie, bleau in wichtige proazaskriuwer. Yn 2023 krige se de Gysbert Japicxpriis foar ''Spegel en sonde''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

Oare skriuwers sochten nei nije foarmen en ûnderwerpen. [[Marga Claus]] debutearre yn 2000 mei ''Oxzana, ferhaal fan in flechtling''. It boek is basearre op it libbensferhaal fan in Oekraynske frou dy't fia Afganistan as flechtling yn Nederlân bedarret. Ek ''De heit fan Serafyn'' (2003) hat in dokumintêre basis. Yn har wurk kombinearret Claus literêre ferteltechniken mei ûndersyk en libbensferhalen.&lt;ref&gt;Jabik Veenbaas, &quot;Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

[[Nyk de Vries]] ûntjoech in eigen foarm fan koart, faak autobiografysk en absurdistysk proaza. [[Hein Jaap Hilarides]] kombinearre yn syn wurk literatuer mei muzyk en de meartalige kultuer fan Fryslân. Ek [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]] hearden ta de skriuwers dy't yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw mei nij proaza nei foaren kamen.

Om nije Frysktalige proazaskriuwers te stimulearjen waard it projekt ''Fryske Modernen'' opset. Skriuwers krigen dêrby begelieding en finansjele stipe om in literêr projekt út te wurkjen. Yn de rige ferskynden ''Prospero'' fan Nyk de Vries, ''Joppe'' fan Hein Jaap Hilarides, ''Libben reach'' fan Greet Andringa, ''In Jikse libben'' fan Janneke Spoelstra en ''Paadwizer'' fan Eelkje Tuma.&lt;ref&gt;Fonds voor de Letteren, ''Jaarverslag 2009'', seksje Fryske literatuer.&lt;/ref&gt;

===Dokumintêre literatuer en Hylke Speerstra===
In bysûndere posysje yn it Frysktalige proaza hat [[Hylke Speerstra]]. Hy kombinearret literêre ferteltechniken mei sjoernalistyk ûndersyk, ynterviews en mûnlinge skiednis. Syn wurk wurdt dêrom ek wol mei dokumintêre literatuer of ''nije sjoernalistyk'' yn ferbân brocht.

In wichtich wurk is ''It wrede paradys'' (1999), basearre op de libbensferhalen fan Fryske emigranten yn ûnder oare Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika. It boek waard in grut ferkeapsúkses. De Nederlânske oersetting ''Het wrede paradijs'' ferskynde yn 2000 en berikte yn 2001 al in tsiende printinge.&lt;ref&gt;Uitgeverij Atlas Contact, &quot;Hylke Speerstra – ''Oerpolder''&quot;, [https://www.atlascontact.nl/boek/oerpolder/ auteursynformaasje].&lt;/ref&gt;

Yn ''De Oerpolder'' (2006) stelde Speerstra it libben en de feroaringen yn in Fryske boeremienskip sintraal. Letter folgen ûnder oare ''It wrede paradys – It ferfolch'' (2010), ''De treastfûgel'' (2011; útwreide útjefte 2013) en ''Op klompen troch de dessa'' (2014). Yn dat lêste wurk sammele er de oantinkens fan Fryske militêren dy't nei de Twadde Wrâldkriich yn Nederlânsk-Ynje tsjinnen. Persoanlike oantinkens en gruttere histoaryske prosessen wurde yn sokke boeken mei-inoar ferbûn.

Speerstra syn súkses lit tagelyk sjen dat der ek yn de ienentweintichste iuw in grut publyk bestean kin foar oarspronklik Frysktalich proaza, benammen as dat ferbûn is mei werkenbere persoanlike en histoaryske ûnderfiningen.

===Berne- en jeugdliteratuer===
[[Ofbyld:Lida Dykstra GdJ.jpg|thumb|right|180px|[[Lida Dykstra]] is ferneamd yn berne- en jeugdliteratuer en wûn ferskate literatuerprizen.]]
De groei fan de Fryske berne- en jeugdliteratuer, dy't yn de jierren tachtich en njoggentich begûn wie, sette nei 2000 troch. Skriuwers as [[Lida Dykstra]], [[Hanneke de Jong]], [[Akky van der Veer]] en [[Eppie Dam]] skreaune foar bern en jongerein. It oanbod waard tematysk en sjenremjittich breder, mei ûnder oare histoaryske romans, aventoereferhalen, poëzij en boeken foar jonge bern.

De jeugdliteratuer hie ek in taalkundige funksje. Omdat it tal folwoeksenen dat út himsels Frysktalige boeken lêst beheind is, waarden skoallen, biblioteken en lêsbefoarderingsprojekten wichtige plakken dêr't bern mei skreaun Frysk yn oanrekking kamen. Fryske berneboeken waarden dêrtroch sawol as literatuer as yn it ramt fan taalpromoasje en taalûnderwiis brûkt.

Guon Fryske jeugdboekskriuwers fûnen ek makliker as folwoeksen proazaskriuwers in publyk bûten Fryslân, ûnder oare troch Nederlânske oersettings en publikaasje by net-Fryske útjouwerijen.

===Literêre ynstitúsjes en nije poadia===
De tradisjonele literêre ynfrastruktuer feroare fierder. Tydskriften ferdwûnen, fusearren of ferhuzen foar in part nei it ynternet. Njonken ''Ensafh'' krigen kulturele tydskriften, websiden, blogs en letter sosjale media in rol yn de publikaasje en besprekking fan literatuer.

Tagelyk waard it literêre optreden wichtiger. Festivals en oare kulturele manifestaasjes brochten Fryske auteurs yn kontakt mei skriuwers en publyk út oare taalgebieten. Poëzij koe dêr kombinearre wurde mei muzyk, byldzjende keunst, film en teäter. Dy ûntwikkeling wie benammen sichtber by dichters as Tsead Bruinja en Elmar Kuiper.

Yn 2017 waard de funksje fan [[Dichter fan Fryslân]] ynsteld. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste dy't de funksje ferfolle. Nei him folgen [[Nyk de Vries]], [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]]. De Dichter fan Fryslân skriuwt gedichten nei oanlieding fan aktuele foarfallen en fungearret as ambassadeur fan de poëzij.&lt;ref&gt;Provinsje Fryslân, &quot;Dichter fan Fryslân&quot;, [https://www.provincialeprijzen.frl/dichter-fan-fryslan ynformaasje en oersjoch].&lt;/ref&gt; Eeltsje Hettinga krige yn 2021 foar syn wurk as Dichter fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

===Nije generaasjes en feroarjende tema's===
[[Ofbyld:Arjan Hut Tresoar 25.jpg|thumb|left|250px|[[Arjan Hut]] is in foaroansteand Frysk dichter fan syn generaasje, dy't him ek as stedsdichter fan Ljouwert en as [[Dichter fan Fryslân]] sterk foar de Fryske poëzij ynset hat.]]
Yn de ienentweintichste iuw bleaune ferskillende generaasjes tagelyk aktyf. Njonken skriuwers dy't al foar 2000 debutearren, kamen nije stimmen nei foaren. De ûnderwerpen waarden likegoed breder. Migraasje, meartaligens, seksualiteit, identiteit, geastlike sûnens, klimaat en lânskip, de feroaring fan it plattelân en de posysje fan minderheidstalen koene likegoed ûnderwerp fan literatuer wêze as de tradisjonele tema's leafde, dea en oantinken.

Ek de ferhâlding ta it Frysk sels feroare. Foar in part fan de skriuwers wie de kar foar it Frysk noch altyd ferbûn mei taalbehâld en Fryske identiteit, mar foar oaren wie it Frysk yn it foarste plak ien fan ferskate talen dêr't artistyk mei wurke wurde koe. Fryske, Nederlânske en soms oare talen waarden neist of trochinoar brûkt. Oersetting waard dêrmei net allinnich in middel om Fryske literatuer foar in oar publyk tagonklik te meitsjen, mar ek in ûnderdiel fan de literêre praktyk sels.

Dat is ek sichtber by de Gysbert Japicxpriis. Yn de ienentweintichste iuw waard de priis takend oan hiel ferskillende auteurs en wurksoarten: fan de poëzij fan Tsjêbbe Hettinga, Abe de Vries, Anne Feddema, Jacobus Q. Smink, Eppie Dam, Eeltsje Hettinga en Elmar Kuiper oant de romans fan Willem Tjerkstra, Koos Tiemersma en Jetske Bilker en de oeuvres fan Josse de Haan, Durk van der Ploeg en Aggie van der Meer.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

De hjoeddeistige Fryske literatuer kin dêrom noch minder as yn eardere perioaden as ien streaming omskreaun wurde. Karakteristyk binne krekt it neistinoar bestean fan generaasjes en sjenres, de groeiende meartaligens, de kombinaasje fan printe en digitale publikaasje en de tanimmende ferbining mei literêre en artistike netwurken bûten Fryslân.

==Literatuer==
* {{Aut|Joke Corporaal}} - ''Salang't de beam bloeit. Koarte skiednis fan de Fryske literatuer'', Bornmeer/Tresoar, De Gordyk/Ljouwert, 2018.
* {{Aut|Ph.H. Breuker, Babs Gezelle Meerburg, Jelle Krol, Bouke Oldenhof, Teake Oppewal, Tineke J. Steenmeijer-Wielenga, Jabik Veenbaas, Oebele Vries, Jant van der Weg-Laverman en Harmen Wind}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/ Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur]'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, ISBN 90-351-3017-0.
* {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Lyts hânboek fan de Fryske literatuer]'', Afûk, Ljouwert, twadde printinge, 1997, ISBN 90-70010-52-6.
* {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/ Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse]'', Laverman, Drachten, twadde printinge, 1957.
* {{Aut|E. Howard Harris}} - ''The Literature of Friesland'', Van Gorcum, Assen, 1956.
* {{Aut|Anne Wadman}} - ''Frieslands dichters. Bloemlezing uit Friese lyriek sinds 1880 met vertalingen in het Nederlands'', L.J.C. Boucher, De Haach, 1949.
* {{Aut|Anne Wadman}} - ''Fryske fersleare'', Laverman, Drachten, 1953.
* {{Aut|G.A. Wumkes}} - ''Paden fen Fryslân'', 4 dielen, A.J. Osinga, Boalsert, 1932–1943.

==Sjoch ek==
* [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]]
* [[Midfryske literatuer]]
* [[Nijfryske literatuer]]
* [[Dichter fan Fryslân]]
* [[Sirkwy (Tresoar)]]

== Keppeling om utens ==
*[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis')
*[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] 
*[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=handbuch+des+friesischen&amp;hl=de&amp;ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}


[[Kategory:Frysktalige literatuer| ]]
[[Kategory:Literatuer nei taal]]</text>
      <sha1>hpftvmj8bx937gtl7vhbv4c3qmmnmjo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241156</id>
      <parentid>1241148</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:08:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* De bining ferbrutsen (1945–1970) */</comment>
      <origin>1241156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="118857" sha1="s9eec3gnhn8n6rcrhk795qr8j9n1w6l" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: larger;&quot; | Fryske Literatuerprizen
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding: 1em 0; text-align: center;&quot; | 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Gysbert Japicxpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Dr. Obe Postmapriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Fedde Schurerpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Junior Rely]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Rely Jorritsmapriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Rink van der Veldepriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Simke Kloostermanpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Piter Jellespriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
De '''Fryske literatuer''' omfiemet de literêre tradysje yn it [[Frysk]] en hat in skiednis dy't weromgiet nei de [[Iere Midsiuwen]]. De âldste oerlevere spoaren fan it skreaune Frysk binne koarte [[runen|runeynskripsjes]] út de 6e oant en mei de 9e iuw. Fan de [[Aldfrysk]]e perioade binne fan de 13e iuw ôf benammen rjochtsteksten en oarkonden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in juridyske funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, leginden en ferhalen oer de [[Fryske Frijheid]].

Nei't it Frysk yn de 16e iuw syn posysje as bestjoers- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, bleau de taal yn literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan [[Gysbert Japiks]] (1603–1666), dy't sjen liet dat it Frysk brûkt wurde koe foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de 19e iuw krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] in nije ympuls. Skriuwers as de [[bruorren Halbertsma]], [[Harmen Sytstra]] en letter [[Waling Dykstra]] droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre [[Fryske Beweging]].

Yn de 20e iuw waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen tydskriften, útjouwerijen, skriuwersorganisaasjes en literatuerprizen. De oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] yn 1915 betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de [[Twadde Wrâldkriich]] mear klam kaam te lizzen op de artistike autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan modernisme en eksperiminteel proaza oant psychologyske romans, populêre literatuer en berne- en jeugdliteratuer.

De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet poëzij, proaza, toaniel en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn boekfoarm as digitaal publisearre. Meartaligens, oersetting en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De [[Gysbert Japicxpriis]], dy't sûnt 1947 troch de provinsje Fryslân útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk.

==Definysje==
De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk:

*Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis.
*Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). 

==Yndieling==
De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).&lt;ref&gt;{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008&lt;/ref&gt;

==Fryske runen==
Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;&gt;Tineke Looijenga, ''Texts &amp; Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: &quot;Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten.

In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as &quot;boadskipper fan Eda&quot;.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen.
[[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|right|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]].]]

Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting &quot;Branning, bûch foar dit stêfke&quot; sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan.

Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.&lt;ref&gt;Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen.

Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.&lt;ref&gt;Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten.

==Aldfryske literatuer (1100–1550)==
De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: &quot;Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: &quot;Aldfryske literatuer&quot;.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|180px|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek.]]

De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. 

Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|right|thumb|180px|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]]

Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. 

In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Dennis Schouten, &quot;'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht&quot;, ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn.

==Renêssânse en Barok (1550–1700)==
Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: &quot;It Midfryske tiidrek&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt; De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw.

Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: &quot;Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt;

Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt;

Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.&lt;ref&gt;Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik &quot;Instrumenten van cultuur&quot;, paragraaf &quot;Het Fries&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden.
[[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|180px|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666).]]

De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas.

Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype.

De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]].

==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)==
Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: &quot;Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|180px|''Fryske Rymlerye'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]]

In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: &quot;It Midfryske tiidrek&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt; Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.&lt;ref&gt;J.H. Halbertsma, &quot;Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts&quot;, ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.&lt;/ref&gt; Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.&lt;ref&gt;O. Vries, &quot;Eelke Meinerts (1732–1810)&quot;, ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.&lt;/ref&gt; Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe.
[[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|left|200px|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826).]]

In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk.

It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie.

==Romantyk (1800 - 1870)==
[[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|right|180px|thumb|[[Winterjûnenocht]].]]
Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: &quot;Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.&lt;ref&gt;Ph.H. Breuker, &quot;Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840&quot;, yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;&gt;A. Feitsma, &quot;De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw&quot;, ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt; Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'' waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.&lt;ref&gt;A. Feitsma, &quot;Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie&quot;, ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].&lt;ref name=&quot;Feitsma1979&quot;&gt;A. Feitsma, &quot;Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie&quot;, ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt;

Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt; De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt;

Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

==Realisme en Naturalisme (1870–1918)==
Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|180px|right|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]]

[[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it &quot;fotografearjen&quot; fan it Fryske libben mei wurden.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt; Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer.

[[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto &quot;Ut it libben, nei it libben, foar it libben&quot;, jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt; Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen.
[[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|180px|[[Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]]

By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.&lt;ref name=&quot;FeitsmaKlassiken&quot;&gt;Trinus Riemersma, &quot;Oer skriuwer, boek en útjeften&quot;, yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de &quot;neakene wêzenlikheid (it realisme)&quot; op de foargrûn stean moast.&lt;ref&gt;S.K. Feitsma, &quot;Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd&quot;, ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.&lt;ref name=&quot;FeitsmaKlassiken&quot;/&gt;

De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.&lt;ref&gt;S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, &quot;Utjeften&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer.

Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede.

==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)==
[[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|right|180px|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]]

It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===De Jongfryske Mienskip===
De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.&lt;ref name=&quot;PiebengaJong&quot;&gt;Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: &quot;De Jongfryske tiid&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996).

In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.&lt;ref name=&quot;PiebengaJong&quot;/&gt;

De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

===Poëzij yn it ynterbellum===
De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

===De ûntwikkeling fan de Fryske roman===
[[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|180px|right|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]]

Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.&lt;ref&gt;Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].&lt;/ref&gt; De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza.

Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.&lt;ref&gt;DBNL, &quot;Simke Kloosterman&quot;. [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].&lt;/ref&gt;

In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade.

[[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.&lt;ref&gt;Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].&lt;/ref&gt; It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

[[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme.

===In folwoeksener literêr bestel===
Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke.

De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)==
De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;&gt;Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: &quot;In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===Literatuer ûnder de besetting===
Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|right|180px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]]

De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;

Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;

Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.&lt;ref&gt;D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].&lt;/ref&gt;

[[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.&lt;ref&gt;G. Stuiveling, &quot;Fedde Schurer&quot;, ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===De Fryske Bibel===
Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.&lt;ref name=&quot;SchaafBibel&quot;&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik &quot;Bisetting en bifrijing&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.&lt;ref name=&quot;SchaafBibel&quot;/&gt; De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber.

===Tydskriften en yllegale literatuer===
De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen.
[[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|right|180px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en Lieten'' publisearre.]]

In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.&lt;ref&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik &quot;De ein fan de mythe&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.&lt;ref&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik &quot;De ein fan de mythe&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset.

===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer===
De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;&gt;Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: &quot;De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige.

==De bining ferbrutsen (1945–1969)==
Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Literatuer en Fryske Beweging===
[[Ofbyld:Portretfoto fan Fedde Schurer mei de piip oan, 1963 ca. signatuur Schurer, Fedde-mo-F-0059.jpg|thumb|left|180px|[[Fedde Schurer]] (1898-1968) omtrint 1963..]]
In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;
[[Ofbyld:ObePostma.jpg|right|thumb|180px|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]]

It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===''De Tsjerne'' en literêre krityk===
''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper.

Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Poëzij nei 1945===
Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer.

===De eksperimintelen en ''Quatrebras''===
Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij.

De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn &quot;âld&quot; en &quot;nij&quot; suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Fernijing fan it proaza===
Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;
[[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|180px|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]]

In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Taboetrochbrekkend proaza===
Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes.
[[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|right|250px|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]]

Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme.

===Populêre literatuer en Rink van der Velde===
De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken &quot;literatuer&quot; en &quot;lektuer&quot; dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

[[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Nije media en poëzij foar in breed publyk===
Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen.

It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean.

Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken &quot;hege&quot; literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre.

===In nij literêr-kultureel fjild===
Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen.

==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)==

Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;&gt;Jabik Veenbaas, &quot;Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;&gt;Jelle Krol, &quot;De bezem door de verzen. De poëzie na 1967&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===In nij literêr bestel===
''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat===
De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de &quot;ivoaren toer&quot; komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

[[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza===
By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|180px|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]]

[[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===De psychologyske roman===
Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in &quot;tradisjonele&quot; psychologyske roman en in &quot;moderne&quot; eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Froulike skriuwers en emansipaasje===
De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Populêre, histoaryske en oare literatuer===
[[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|right|300px|Fryske skriuwers yn 1973. F.l.n.rj. [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]]
De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik.

Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen.

==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)==

Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken &quot;tradisjoneel&quot; en &quot;eksperiminteel&quot; út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===In pluralistysk literêr fjild===
''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel.

De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Froulike stimmen===
Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

[[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

[[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

De feroaring betsjutte net dat der ien &quot;frouljusliteratuer&quot; ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde.

===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga===
[[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|right|180px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]]
Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

[[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|180px|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]]

Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Proaza tusken tradysje en eksperimint===
Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke.

Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta.

===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk===
Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb|right|180px|[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan.]]

Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen.

===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen===
De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden.

[[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn.

===De groei fan de jeugdliteratuer===
Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.&lt;ref&gt;Jant van der Weg-Laverman, &quot;Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje.

===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân===
Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde.

Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw.

==Hjoeddeistige Fryske literatuer (2000–hjoed)==
[[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|250px|[[Tsead Bruinja]], ien fan de Fryske dichters dy't nei 2000 ek bûten Fryslân bekendheid krigen.]]
Om 2000 hinne kaam de Fryske literatuer yn in nije faze. De ûntwikkeling nei in pluralistysk literêr fjild, dy't yn de lêste desennia fan de tweintichste iuw begûn wie, sette troch. Der wie net langer ien dominante literêre streaming. Ferskillende generaasjes, sjenres en literêre opfettings bestiene neistinoar. Tagelyk feroare de ynfrastruktuer dêr't literatuer yn makke en ferspraat waard. Ynternet, digitale publikaasjes, literêre festivals en optredens waarden wichtiger, wylst oersettings en twatalige publikaasjes de grinzen tusken de Fryske en Europeeske literêre wrâld minder skerp makken.

===Poëzij, poadium en meartaligens===
In ûntwikkeling dy't al yn de jierren njoggentich sichtber wurden wie, wie it tanimmende belang fan de foardracht. [[Tsjêbbe Hettinga]] hie dêr in wichtige rol yn. Syn optreden op de Frankfurter Buchmesse yn 1993 waard folge troch mear optredens op ynternasjonale poëzypoadia. Syn ritmyske en muzikale foardracht makke it mooglik dat syn poëzij ek in publyk berikte dat it Frysk net of mar beheind ferstie. Yn 2001 krige er de [[Gysbert Japicxpriis]] foar ''Fan oer see en fierder''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;&gt;Provinsje Fryslân, &quot;Gysbert Japicxpriis&quot;, [https://www.fryslan.frl/gysbert-japicxpriis0 oersjoch fan priiswinners].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Albertina Soepboer 52.jpg|thumb|right|250px|[[Albertina Soepboer]] wûn fjouwer kear de [[Rely Jorritsmapriis]].]]

Foar in jongere generaasje dichters waard it optreden foar publyk in gewoan ûnderdiel fan it dichterskip. [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Arjan Hut]], [[Elmar Kuiper]], [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] en letter ûnder oaren [[Sigrid Kingma]] presintearren harren wurk yn bondels, tydskriften, op ynternet en op literêre poadia. Net allegear hearden se ta deselde streaming: persoanlike lyryk, lânskipspoëzij, engaazjemint, eksperimint, sprektaligens en foarmbewustwêzen kamen neistinoar foar.

Benammen Tsead Bruinja waard in foarbyld fan de tanimmende wikselwurking tusken de Fryske en Nederlânske literatuer. Syn Frysktalige bondel ''De wizers yn it read'' ferskynde yn 2000. Dêrnei publisearre er sawol yn it Frysk as it Nederlânsk en ûntjoech er him ek as poadiumdichter, blomlêzer en organisator fan literêre manifestaasjes. Fan 2019 oant 2021 wie er ''Dichter des Vaderlands''.&lt;ref&gt;Koninklijke Bibliotheek, &quot;Tsead Bruinja&quot;, [https://collecties.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-des-vaderlands/tsead-bruinja biografy].&lt;/ref&gt;

Ek [[Elmar Kuiper]] kombinearre poëzij mei performance en oare keunstfoarmen. Hy debutearre mei de Frysktalige bondel ''Hertbyt'' (2004) en trede ûnder oare as performer op. Yn 2025 krige er de Gysbert Japicxpriis foar de dichtbondel ''Ferlosboartsje''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

De kombinaasje fan talen waard hieltyd gewoaner. Dichters publisearren Fryske gedichten neist Nederlânske oersettings of skreaune sels yn beide talen. Dêrmei waard de Fryske literatuer net needsaaklik minder Frysktalich, mar wol sterker ferbûn mei oare literêre sirkwys.

===Ynternet en digitale literatuer===
Om de iuwwiksel hinne krige it ynternet in hieltyd gruttere rol. Skriuwers koene gedichten, ferhalen, kollums en literêre diskusjes publisearje sûnder ôfhinklik te wêzen fan in printe tydskrift. Websiden en letter weblogs en sosjale media waarden nije plakken foar literêre publikaasje en diskusje.

In wichtich ier digitaal literêr poadium wie ''Farsk''. It ferskynde geregeld op ynternet en kombinearre digitale publikaasje mei printe útjeften. It publisearre poëzij, proaza, resinsjes, ynterviews en oersettings. Yn 2008 kamen de redaksjes fan ''Farsk'' en it literêre tydskrift ''[[Hjir]]'' byinoar; yn 2009 gie dêr it literêre tydskrift ''[[Ensafh]]'' út fuort. ''Ensafh'' kombinearre in printe tydskrift mei publikaasje op ynternet.&lt;ref&gt;''Ensafh'', [https://www.ensafh.nl/ Frysk literêr tydskrift].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Tiemersma, Koos neutraal foto Niels Westra Tresoar 28-05-2015.jpg|thumb|left|180px|[[Koos Tiemersma]] yn 2015, it jier dat er de [[Gysbert Japicxpriis]] krige foar de roman ''Einum''.]]

Ek de útjeftefoarm fan boeken feroare. In opfallend foarbyld is [[Koos Tiemersma]]. Syn roman ''Einum'' ferskynde earst as e-boek. Yn 2015 krige Tiemersma dêr de Gysbert Japicxpriis foar. It wie in opfallend momint, omdat in literêre haadpriis takend waard oan in roman dy't op dat stuit net as printe boek te krijen wie.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

Digitalisearring hie ek betsjutting foar it literêre erfgoed. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) lei him ta op it beskikber meitsjen fan Frysktalige literatuer en Fryske oersettings. Dêrûnder wiene oersettings fan klassike Europeeske wurken troch ûnder oaren [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], P.W. Brouwer en [[Eric Hoekstra]]. Sa waarden ûnder mear teksten fan Erasmus, Shakespeare, Nietzsche, Dante en midsiuwske literatuer yn it Frysk beskikber makke.

===Proaza: âlde en nije generaasjes===
Yn it proaza bleau it pluralisme fan de jierren njoggentich bestean. Aldere skriuwers bleaune publisearjen, wylst in nije generaasje nei foaren kaam. [[Durk van der Ploeg]] boude yn de ienentweintichste iuw fierder oan syn grutte oeuvre fan psychologyske en histoaryske romans. Yn 2011 waard syn hiele oeuvre bekroand mei de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;
[[Ofbyld:JetskeBilker2023.jpg|thumb|right|180px|[[Jetske Bilker]] heart ta de foaroansteande Fryske proazaskriuwers fan har generaasje en waard yn 2023 bekroand mei de [[Gysbert Japicxpriis]].]]
Ek [[Jetske Bilker]], dy't al yn de jierren tachtich debutearre hie, bleau in wichtige proazaskriuwer. Yn 2023 krige se de Gysbert Japicxpriis foar ''Spegel en sonde''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

Oare skriuwers sochten nei nije foarmen en ûnderwerpen. [[Marga Claus]] debutearre yn 2000 mei ''Oxzana, ferhaal fan in flechtling''. It boek is basearre op it libbensferhaal fan in Oekraynske frou dy't fia Afganistan as flechtling yn Nederlân bedarret. Ek ''De heit fan Serafyn'' (2003) hat in dokumintêre basis. Yn har wurk kombinearret Claus literêre ferteltechniken mei ûndersyk en libbensferhalen.&lt;ref&gt;Jabik Veenbaas, &quot;Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

[[Nyk de Vries]] ûntjoech in eigen foarm fan koart, faak autobiografysk en absurdistysk proaza. [[Hein Jaap Hilarides]] kombinearre yn syn wurk literatuer mei muzyk en de meartalige kultuer fan Fryslân. Ek [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]] hearden ta de skriuwers dy't yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw mei nij proaza nei foaren kamen.

Om nije Frysktalige proazaskriuwers te stimulearjen waard it projekt ''Fryske Modernen'' opset. Skriuwers krigen dêrby begelieding en finansjele stipe om in literêr projekt út te wurkjen. Yn de rige ferskynden ''Prospero'' fan Nyk de Vries, ''Joppe'' fan Hein Jaap Hilarides, ''Libben reach'' fan Greet Andringa, ''In Jikse libben'' fan Janneke Spoelstra en ''Paadwizer'' fan Eelkje Tuma.&lt;ref&gt;Fonds voor de Letteren, ''Jaarverslag 2009'', seksje Fryske literatuer.&lt;/ref&gt;

===Dokumintêre literatuer en Hylke Speerstra===
In bysûndere posysje yn it Frysktalige proaza hat [[Hylke Speerstra]]. Hy kombinearret literêre ferteltechniken mei sjoernalistyk ûndersyk, ynterviews en mûnlinge skiednis. Syn wurk wurdt dêrom ek wol mei dokumintêre literatuer of ''nije sjoernalistyk'' yn ferbân brocht.

In wichtich wurk is ''It wrede paradys'' (1999), basearre op de libbensferhalen fan Fryske emigranten yn ûnder oare Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika. It boek waard in grut ferkeapsúkses. De Nederlânske oersetting ''Het wrede paradijs'' ferskynde yn 2000 en berikte yn 2001 al in tsiende printinge.&lt;ref&gt;Uitgeverij Atlas Contact, &quot;Hylke Speerstra – ''Oerpolder''&quot;, [https://www.atlascontact.nl/boek/oerpolder/ auteursynformaasje].&lt;/ref&gt;

Yn ''De Oerpolder'' (2006) stelde Speerstra it libben en de feroaringen yn in Fryske boeremienskip sintraal. Letter folgen ûnder oare ''It wrede paradys – It ferfolch'' (2010), ''De treastfûgel'' (2011; útwreide útjefte 2013) en ''Op klompen troch de dessa'' (2014). Yn dat lêste wurk sammele er de oantinkens fan Fryske militêren dy't nei de Twadde Wrâldkriich yn Nederlânsk-Ynje tsjinnen. Persoanlike oantinkens en gruttere histoaryske prosessen wurde yn sokke boeken mei-inoar ferbûn.

Speerstra syn súkses lit tagelyk sjen dat der ek yn de ienentweintichste iuw in grut publyk bestean kin foar oarspronklik Frysktalich proaza, benammen as dat ferbûn is mei werkenbere persoanlike en histoaryske ûnderfiningen.

===Berne- en jeugdliteratuer===
[[Ofbyld:Lida Dykstra GdJ.jpg|thumb|right|180px|[[Lida Dykstra]] is ferneamd yn berne- en jeugdliteratuer en wûn ferskate literatuerprizen.]]
De groei fan de Fryske berne- en jeugdliteratuer, dy't yn de jierren tachtich en njoggentich begûn wie, sette nei 2000 troch. Skriuwers as [[Lida Dykstra]], [[Hanneke de Jong]], [[Akky van der Veer]] en [[Eppie Dam]] skreaune foar bern en jongerein. It oanbod waard tematysk en sjenremjittich breder, mei ûnder oare histoaryske romans, aventoereferhalen, poëzij en boeken foar jonge bern.

De jeugdliteratuer hie ek in taalkundige funksje. Omdat it tal folwoeksenen dat út himsels Frysktalige boeken lêst beheind is, waarden skoallen, biblioteken en lêsbefoarderingsprojekten wichtige plakken dêr't bern mei skreaun Frysk yn oanrekking kamen. Fryske berneboeken waarden dêrtroch sawol as literatuer as yn it ramt fan taalpromoasje en taalûnderwiis brûkt.

Guon Fryske jeugdboekskriuwers fûnen ek makliker as folwoeksen proazaskriuwers in publyk bûten Fryslân, ûnder oare troch Nederlânske oersettings en publikaasje by net-Fryske útjouwerijen.

===Literêre ynstitúsjes en nije poadia===
De tradisjonele literêre ynfrastruktuer feroare fierder. Tydskriften ferdwûnen, fusearren of ferhuzen foar in part nei it ynternet. Njonken ''Ensafh'' krigen kulturele tydskriften, websiden, blogs en letter sosjale media in rol yn de publikaasje en besprekking fan literatuer.

Tagelyk waard it literêre optreden wichtiger. Festivals en oare kulturele manifestaasjes brochten Fryske auteurs yn kontakt mei skriuwers en publyk út oare taalgebieten. Poëzij koe dêr kombinearre wurde mei muzyk, byldzjende keunst, film en teäter. Dy ûntwikkeling wie benammen sichtber by dichters as Tsead Bruinja en Elmar Kuiper.

Yn 2017 waard de funksje fan [[Dichter fan Fryslân]] ynsteld. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste dy't de funksje ferfolle. Nei him folgen [[Nyk de Vries]], [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]]. De Dichter fan Fryslân skriuwt gedichten nei oanlieding fan aktuele foarfallen en fungearret as ambassadeur fan de poëzij.&lt;ref&gt;Provinsje Fryslân, &quot;Dichter fan Fryslân&quot;, [https://www.provincialeprijzen.frl/dichter-fan-fryslan ynformaasje en oersjoch].&lt;/ref&gt; Eeltsje Hettinga krige yn 2021 foar syn wurk as Dichter fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

===Nije generaasjes en feroarjende tema's===
[[Ofbyld:Arjan Hut Tresoar 25.jpg|thumb|left|250px|[[Arjan Hut]] is in foaroansteand Frysk dichter fan syn generaasje, dy't him ek as stedsdichter fan Ljouwert en as [[Dichter fan Fryslân]] sterk foar de Fryske poëzij ynset hat.]]
Yn de ienentweintichste iuw bleaune ferskillende generaasjes tagelyk aktyf. Njonken skriuwers dy't al foar 2000 debutearren, kamen nije stimmen nei foaren. De ûnderwerpen waarden likegoed breder. Migraasje, meartaligens, seksualiteit, identiteit, geastlike sûnens, klimaat en lânskip, de feroaring fan it plattelân en de posysje fan minderheidstalen koene likegoed ûnderwerp fan literatuer wêze as de tradisjonele tema's leafde, dea en oantinken.

Ek de ferhâlding ta it Frysk sels feroare. Foar in part fan de skriuwers wie de kar foar it Frysk noch altyd ferbûn mei taalbehâld en Fryske identiteit, mar foar oaren wie it Frysk yn it foarste plak ien fan ferskate talen dêr't artistyk mei wurke wurde koe. Fryske, Nederlânske en soms oare talen waarden neist of trochinoar brûkt. Oersetting waard dêrmei net allinnich in middel om Fryske literatuer foar in oar publyk tagonklik te meitsjen, mar ek in ûnderdiel fan de literêre praktyk sels.

Dat is ek sichtber by de Gysbert Japicxpriis. Yn de ienentweintichste iuw waard de priis takend oan hiel ferskillende auteurs en wurksoarten: fan de poëzij fan Tsjêbbe Hettinga, Abe de Vries, Anne Feddema, Jacobus Q. Smink, Eppie Dam, Eeltsje Hettinga en Elmar Kuiper oant de romans fan Willem Tjerkstra, Koos Tiemersma en Jetske Bilker en de oeuvres fan Josse de Haan, Durk van der Ploeg en Aggie van der Meer.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

De hjoeddeistige Fryske literatuer kin dêrom noch minder as yn eardere perioaden as ien streaming omskreaun wurde. Karakteristyk binne krekt it neistinoar bestean fan generaasjes en sjenres, de groeiende meartaligens, de kombinaasje fan printe en digitale publikaasje en de tanimmende ferbining mei literêre en artistike netwurken bûten Fryslân.

==Literatuer==
* {{Aut|Joke Corporaal}} - ''Salang't de beam bloeit. Koarte skiednis fan de Fryske literatuer'', Bornmeer/Tresoar, De Gordyk/Ljouwert, 2018.
* {{Aut|Ph.H. Breuker, Babs Gezelle Meerburg, Jelle Krol, Bouke Oldenhof, Teake Oppewal, Tineke J. Steenmeijer-Wielenga, Jabik Veenbaas, Oebele Vries, Jant van der Weg-Laverman en Harmen Wind}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/ Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur]'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, ISBN 90-351-3017-0.
* {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Lyts hânboek fan de Fryske literatuer]'', Afûk, Ljouwert, twadde printinge, 1997, ISBN 90-70010-52-6.
* {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/ Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse]'', Laverman, Drachten, twadde printinge, 1957.
* {{Aut|E. Howard Harris}} - ''The Literature of Friesland'', Van Gorcum, Assen, 1956.
* {{Aut|Anne Wadman}} - ''Frieslands dichters. Bloemlezing uit Friese lyriek sinds 1880 met vertalingen in het Nederlands'', L.J.C. Boucher, De Haach, 1949.
* {{Aut|Anne Wadman}} - ''Fryske fersleare'', Laverman, Drachten, 1953.
* {{Aut|G.A. Wumkes}} - ''Paden fen Fryslân'', 4 dielen, A.J. Osinga, Boalsert, 1932–1943.

==Sjoch ek==
* [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]]
* [[Midfryske literatuer]]
* [[Nijfryske literatuer]]
* [[Dichter fan Fryslân]]
* [[Sirkwy (Tresoar)]]

== Keppeling om utens ==
*[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis')
*[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] 
*[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=handbuch+des+friesischen&amp;hl=de&amp;ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}


[[Kategory:Frysktalige literatuer| ]]
[[Kategory:Literatuer nei taal]]</text>
      <sha1>s9eec3gnhn8n6rcrhk795qr8j9n1w6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedy:Sykje</title>
    <ns>4</ns>
    <id>191</id>
    <revision>
      <id>1241163</id>
      <parentid>938917</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:21:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50704-01</username>
        <id>59874</id>
      </contributor>
      <comment>/* ERRER */ Save</comment>
      <origin>1241163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3049" sha1="mmf403jk4tk5xme78cwzjdwvsm2y5ej" xml:space="preserve">Jo kinne op ferskate manieren '''sykje''' yn de Wikipedy:

== ERRER==
Eltse side fan de Wikipedy hat in sykfjild, mei twa knoppen: &quot;Side&quot; en &quot;Sykje&quot;. Jo kinne yn it sykfjild ien of mear wurden skriuwe en dan op ien fan de knoppen klikke.
; Side : As der in side is mei dy titel wurdt dy werom jûn. Oars wurdt jo oanbean de side nij te skriuwen, en wurdt der socht nei oare mooglikheden.
; Sykje : Dit jout in oersjoch fan de siden mei jo wurd(en) yn de titel, en in oersjoch fan de siden mei jo wurd(en) yn de tekst.

=== Sykfunksje fan de Wikipedy ===
* De sykfunkse slacht gjin acht op haadletters: Frysk, frysk en FRYSK jouwe itselde resultaat.
* As jo mear wurden brûke, wurde allinnich siden opnaam dêr't alle wurden yn steane. Mar der wurdt net nei sjoen of de wurden krekt sa byinoar stean as yn it sykfjild.
* Der wurdt allinnich socht om in hiel wurd; net om in part fan in wurd, en net om in losse letter. (De resultaten jouwe al parten fan wurden, mar dêr wurdt net op socht.)
* Registrearre meidoggers kinne it sykjen wat oanpasse yn harren  [[Wiki:preferences|Ynstellings]].
* In tal wurden dy't in soad brûkt wurde, wurdt net nei socht. In probleem dêrby is dat dit noch net ynternasjonalisearre wurde kin, wat betsjut dat Ingelske wurden negeard wurde dy't yn it Frysk al in doel hawwe kinne.

== Fierder sykjen ==
Underoan de resultaatside stiet in wat útwreide sykfunksje: Normaal wurdt allinnich mar socht yn de gewoane Wikipedy-siden. (In registrearre meidogger kin dat feroarje by de [[Wiki:preferences|Ynstellings]].) Mar hjir kinne jo oanjaan ek sykje te wollen yn de oerlissiden ensfh.

== Oare manieren om siden te finen ==
* De keppeling [[Wiki:Recentchanges|Koartlyn feroare]], jout de siden oardere nei de lêste feroaring.
* De keppeling &quot;Wat is hjirmei keppele&quot; jout foar eltse side de siden dy't dêr in keppeling mei hawwe.
* Yn de list fan [[Wiki:Specialpages|Bysûndere siden]] stiet [[wiki:allpages|Alle titels]], de alfabetyske titellist. (Dizze keppeling stiet ek op de haadside.)
* Alle siden binne keppele, sadat ferbannen tusken de side folge wurde kinne.
* Foar ynfoboksen, sjoch [[Wikipedy:Ynfoboks]].

== Sykje op it ynternet ==
It is ek mooglik om mei syktsjinsten lykas Google allinnich troch de siden fan it [[Wikipedy:Wat is Wikipedia|Wikipedia-projekt]] te sykjen. Dit binne fansels net altiten de resintste ferzjes, mar oan de oare kant kin der troch oanheltekens te setten socht wurde nei de kombinaasje fan twa wurden, lykas &quot;30 febrewaris&quot;.
* [{{Sykje mei Google}} Sykje mei Google].

== Neat fûn? ==
Spitigernôch binne in protte saken noch net yn de Fryske Wikipedy opnaam.
* As jo oare talen machtich binne, soenen jo it yn in [[Wikipedy:Wikipedia yn oare talen|oare Wikipedy]] besykje kinne.
* It ynternet is grutter as de Wikipedy. Fansels kinne jo mei [http://www.google.com/webhp?hl=fy Google] gâns it ynternet trochsykje.
* As jo sels al wat witte oer it mêd dat jo sochten, of as jo der mear oer útfine, soenen jo dêr sels in nije side oer skriuwe kinne.

[[Kategory:Wikipedy]]</text>
      <sha1>mmf403jk4tk5xme78cwzjdwvsm2y5ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241164</id>
      <parentid>1241163</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50704-01</username>
        <id>59874</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sykfunksje fan de Wikipedy */ Save</comment>
      <origin>1241164</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3055" sha1="iog7oooty1dz63jrltau7u9kmfjxveg" xml:space="preserve">Jo kinne op ferskate manieren '''sykje''' yn de Wikipedy:

== ERRER==
Eltse side fan de Wikipedy hat in sykfjild, mei twa knoppen: &quot;Side&quot; en &quot;Sykje&quot;. Jo kinne yn it sykfjild ien of mear wurden skriuwe en dan op ien fan de knoppen klikke.
; Side : As der in side is mei dy titel wurdt dy werom jûn. Oars wurdt jo oanbean de side nij te skriuwen, en wurdt der socht nei oare mooglikheden.
; Sykje : Dit jout in oersjoch fan de siden mei jo wurd(en) yn de titel, en in oersjoch fan de siden mei jo wurd(en) yn de tekst.

=== Sykfunksje fan de Wikipedy ===
* De sykfunkse slacht gjin acht op haadletters: Frysk, frysk en FRYSK jouwe itselde resultaat.
* As jo mear wurden brûke, wurde allinnich siden opnaam dêr't alle wurden yn steane. Mar der wurdt net nei sjoen of de wurden krekt sa byinoar stean as yn it sykfjild.
* Der wurdt allinnich socht om in hiel wurd; net om in part fan in wurd, en net om in losse letter. (De resultaten jouwe al parten fan wurden, mar dêr wurdt net op socht.)
* Registrearre meidoggers kinne it sykjen wat oanpasse yn harren  [[Wiki:preferences|Ynstellings]].
* In tal wurden dy't in soad brûkt wurde, wurdt net nei socht. In probleem dêrby is dat dit noch net ynternasjonalisearre wurde kin, wat betsjut dat Ingelske wurden negeard wurde dy't yn it Frysk al in doel hawwe kinnedisiDSI

== Fierder sykjen ==
Underoan de resultaatside stiet in wat útwreide sykfunksje: Normaal wurdt allinnich mar socht yn de gewoane Wikipedy-siden. (In registrearre meidogger kin dat feroarje by de [[Wiki:preferences|Ynstellings]].) Mar hjir kinne jo oanjaan ek sykje te wollen yn de oerlissiden ensfh.

== Oare manieren om siden te finen ==
* De keppeling [[Wiki:Recentchanges|Koartlyn feroare]], jout de siden oardere nei de lêste feroaring.
* De keppeling &quot;Wat is hjirmei keppele&quot; jout foar eltse side de siden dy't dêr in keppeling mei hawwe.
* Yn de list fan [[Wiki:Specialpages|Bysûndere siden]] stiet [[wiki:allpages|Alle titels]], de alfabetyske titellist. (Dizze keppeling stiet ek op de haadside.)
* Alle siden binne keppele, sadat ferbannen tusken de side folge wurde kinne.
* Foar ynfoboksen, sjoch [[Wikipedy:Ynfoboks]].

== Sykje op it ynternet ==
It is ek mooglik om mei syktsjinsten lykas Google allinnich troch de siden fan it [[Wikipedy:Wat is Wikipedia|Wikipedia-projekt]] te sykjen. Dit binne fansels net altiten de resintste ferzjes, mar oan de oare kant kin der troch oanheltekens te setten socht wurde nei de kombinaasje fan twa wurden, lykas &quot;30 febrewaris&quot;.
* [{{Sykje mei Google}} Sykje mei Google].

== Neat fûn? ==
Spitigernôch binne in protte saken noch net yn de Fryske Wikipedy opnaam.
* As jo oare talen machtich binne, soenen jo it yn in [[Wikipedy:Wikipedia yn oare talen|oare Wikipedy]] besykje kinne.
* It ynternet is grutter as de Wikipedy. Fansels kinne jo mei [http://www.google.com/webhp?hl=fy Google] gâns it ynternet trochsykje.
* As jo sels al wat witte oer it mêd dat jo sochten, of as jo der mear oer útfine, soenen jo dêr sels in nije side oer skriuwe kinne.

[[Kategory:Wikipedy]]</text>
      <sha1>iog7oooty1dz63jrltau7u9kmfjxveg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241167</id>
      <parentid>1241164</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:32:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/~2026-50704-01|~2026-50704-01]]&quot; ([[Meidogger oerlis:~2026-50704-01|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;Ieneach fan 'e Esk&quot;.</comment>
      <origin>938917</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3067" sha1="lxnsun29ytf01roflfhhi0vgsx2a5s9" xml:space="preserve">Jo kinne op ferskate manieren '''sykje''' yn de Wikipedy:

== Sykjen mei de Wikipedy ==
Eltse side fan de Wikipedy hat in sykfjild, mei twa knoppen: &quot;Side&quot; en &quot;Sykje&quot;. Jo kinne yn it sykfjild ien of mear wurden skriuwe en dan op ien fan de knoppen klikke.
; Side : As der in side is mei dy titel wurdt dy werom jûn. Oars wurdt jo oanbean de side nij te skriuwen, en wurdt der socht nei oare mooglikheden.
; Sykje : Dit jout in oersjoch fan de siden mei jo wurd(en) yn de titel, en in oersjoch fan de siden mei jo wurd(en) yn de tekst.

=== Sykfunksje fan de Wikipedy ===
* De sykfunkse slacht gjin acht op haadletters: Frysk, frysk en FRYSK jouwe itselde resultaat.
* As jo mear wurden brûke, wurde allinnich siden opnaam dêr't alle wurden yn steane. Mar der wurdt net nei sjoen of de wurden krekt sa byinoar stean as yn it sykfjild.
* Der wurdt allinnich socht om in hiel wurd; net om in part fan in wurd, en net om in losse letter. (De resultaten jouwe al parten fan wurden, mar dêr wurdt net op socht.)
* Registrearre meidoggers kinne it sykjen wat oanpasse yn harren  [[Wiki:preferences|Ynstellings]].
* In tal wurden dy't in soad brûkt wurde, wurdt net nei socht. In probleem dêrby is dat dit noch net ynternasjonalisearre wurde kin, wat betsjut dat Ingelske wurden negeard wurde dy't yn it Frysk al in doel hawwe kinne.

== Fierder sykjen ==
Underoan de resultaatside stiet in wat útwreide sykfunksje: Normaal wurdt allinnich mar socht yn de gewoane Wikipedy-siden. (In registrearre meidogger kin dat feroarje by de [[Wiki:preferences|Ynstellings]].) Mar hjir kinne jo oanjaan ek sykje te wollen yn de oerlissiden ensfh.

== Oare manieren om siden te finen ==
* De keppeling [[Wiki:Recentchanges|Koartlyn feroare]], jout de siden oardere nei de lêste feroaring.
* De keppeling &quot;Wat is hjirmei keppele&quot; jout foar eltse side de siden dy't dêr in keppeling mei hawwe.
* Yn de list fan [[Wiki:Specialpages|Bysûndere siden]] stiet [[wiki:allpages|Alle titels]], de alfabetyske titellist. (Dizze keppeling stiet ek op de haadside.)
* Alle siden binne keppele, sadat ferbannen tusken de side folge wurde kinne.
* Foar ynfoboksen, sjoch [[Wikipedy:Ynfoboks]].

== Sykje op it ynternet ==
It is ek mooglik om mei syktsjinsten lykas Google allinnich troch de siden fan it [[Wikipedy:Wat is Wikipedia|Wikipedia-projekt]] te sykjen. Dit binne fansels net altiten de resintste ferzjes, mar oan de oare kant kin der troch oanheltekens te setten socht wurde nei de kombinaasje fan twa wurden, lykas &quot;30 febrewaris&quot;.
* [{{Sykje mei Google}} Sykje mei Google].

== Neat fûn? ==
Spitigernôch binne in protte saken noch net yn de Fryske Wikipedy opnaam.
* As jo oare talen machtich binne, soenen jo it yn in [[Wikipedy:Wikipedia yn oare talen|oare Wikipedy]] besykje kinne.
* It ynternet is grutter as de Wikipedy. Fansels kinne jo mei [http://www.google.com/webhp?hl=fy Google] gâns it ynternet trochsykje.
* As jo sels al wat witte oer it mêd dat jo sochten, of as jo der mear oer útfine, soenen jo dêr sels in nije side oer skriuwe kinne.

[[Kategory:Wikipedy]]</text>
      <sha1>lxnsun29ytf01roflfhhi0vgsx2a5s9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>9 maart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>562</id>
    <revision>
      <id>1241189</id>
      <parentid>1190273</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T23:23:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne */ +</comment>
      <origin>1241189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4170" sha1="1zqpam8u2hndtcw5tw84zypef5a76dr" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
== Foarfallen ==
* [[1152]] - [[Freark Barbarossa]] wurdt ta Dútsk kening kroane.
* [[1916]] - [[Dútslân]] ferklearret [[Portegal]] de oarloch.
* [[1918]] - Yn [[Wageningen]] wurdt de [[lânbouhegesloalle]] iepene.
* [[1942]] - Yn [[Nederlânsk-Ynje]] is it [[KNYL]] net opwoeksen wie tsjin it Japanske leger en moat kapitulearre.
* [[1945]] - De [[Feriene Steaten]] bombardearje [[Tokio]].
* [[1945]] - [[Japan]] oermasteret [[Fietnam]].
* [[1950]] - [[Yslân]] tredet ta de [[Rie fan Jeropa]] ta.
* [[1959]] - [[Barbie (poppe)|Barbie]], moadepoppe fan [[Mattel]], wurdt yntrodusearre.
* [[1967]] - De dochter fan [[Jozef Stalin]], [[Svetlana Alliloejeva]], rint oer nei de [[Feriene Steaten]].
* [[1991]] - [[Fuotbalferiening Flamingo]] oprjochte
* [[2006]] - Wetter fûn op moanne [[Enseladus (moanne)|Enseladus]] fan [[Saturnus (planeet)|Saturnus]].
* [[2011]] - it wrâldkampioenskip tsiismeitsjen yn Wisconsin yn de Feriene Steaten wurdt wûn troch FrieslandCampina mei de Nederlânske tsiis Vermeer. De tsiis wurdt yn Nederlân ferkocht wurdt ûnder de namme Cantenaar.

== Berne ==
* [[1454]] - [[Amerigo Vespucci]], Italjaansk ûntdekkingsreizger († [[1512]])
* [[1564]] - [[David Fabricius]], East-Frysk teolooch, amateurastronoom en kartograaf († [[1617]])
* [[1839]] - [[Guy V. Henry]], Amerikaansk militêr († [[1899]])
* 1839 - [[Modest Moessorgski]], Russysk komponist († [[1881]])
* [[1855]] - [[Warren Earp]], Amerikaansk kolonist († [[1900]])
* [[1876]] - [[Jantsje Aberg-Terpstra]], Frysk skriuwster en ûnderwizeresse († [[1941]])
* [[1884]] - [[Andries van der Sloot]], Frysk keunstskilder en etser († [[1955]])
* [[1910]] - [[Auke Sonnega]], Frysk Keunstner († [[1963]])
* 1910 - [[Samuel Barber]], Amerikaansk komponist († [[1981]])
* [[1914]] - [[Piet Esser]], Nederlânsk byldhouwer († [[2004]])
* [[1925]] - [[Hein Mader]], Eastenryksk-Frysk byldzjend keunstner († [[2011]])
* [[1939]] - [[Eef Brouwers]], Nederlânsk bestjoerder, amtner, sjoernalist en nijslêzer († [[2018]])
* [[1943]] - [[Bobby Fischer]], Amerikaansk-Iislânsk skaker († [[2008]])
* [[1944]] - [[Geart fan der Mear]], Frysk dichter en oersetter
* [[1955]] - [[Doeke Sijens]], Frysk skriuwer
* [[1959]] - [[Rodney A. Grant]], Amerikaansk akteur
* [[1964]] - [[Juliette Binoche]], Frânsk aktrise
* [[1985]] - [[Pastor Maldonado]], Fenezolaansk autokoereur
* [[1999]] - [[Bregje de Brouwer]], Nederlânsk syngroanswimster
* 1999 - [[Noortje de Brouwer]], Nederlânsk syngroanswimster

== Ferstoarn ==
* [[1202]] - kening [[Sverre fan Noarwegen]] (* [[1151]])
* [[1752]] - [[Jetske Reinou van der Malen]], Frysk dichteresse (* [[1681]])
* [[1823]] - [[Jean Henri van Swinden]], Nederlânsk wis- en natuerkundige (* [[1746]])
* [[1888]] - keizer [[Willem I fan Dútslân]] (* [[1797]])
* [[1889]] - keizer [[Jehannes IV fan Abessynje]] (* ±[[1831]])
* [[1945]] - [[Georg Christiaan Slieker]], (earste) Frysk (én Nederlânsk) bioskoophâlder (* [[1861]])
* [[1964]] - [[Paul von Lettow-Vorbeck]], Dútsk generaal (* [[1870]])
* [[1967]] - [[Henricus Eskelhoff Gravemeijer]], Frysk predikant en politikus (* [[1878]])
* [[1978]] - [[Tjeerd Bottema]], Frysk keunstskilder en grafikus (* [[1884]])
* [[1980]] - [[Jan Buskes]], Nederlânsk teolooch (* [[1899]])
* [[1986]] - [[Sybe Sybesma]], Frysk dichter (* [[1924]])
* [[1988]] - [[Teddy Schaank]], Nederlânsk aktrise (* [[1921]])
* [[1994]] - [[Charles Bukowski]], Amerikaansk skriuwer en dichter (* [[1920]])
* [[1997]] - [[The Notorious B.I.G.]] (Christopher Wallace), Amerikaansk rapper  (* [[1972]])
* [[2004]] - [[Albert Mol]], Nederlânsk akteur en skriuwer (* [[1917]])
* [[2005]] - [[Pauline Small]], Amerikaansk politika en bestjoerster (* [[1924]])
* 2013 - [[Ypke Gietema]], Frysk politikus (* [[1942]])
* [[2015]] - [[Camille Muffat]], Frânsk swimster (* [[1989]])
* 2015 - [[H.H. ter Balkt]], Nederlânsk dichter (* [[1938]])
* [[2025]] - [[Richard McTaggart]], Skotsk bokser (* [[1935]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:Maart|09]]</text>
      <sha1>1zqpam8u2hndtcw5tw84zypef5a76dr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 july</title>
    <ns>0</ns>
    <id>681</id>
    <revision>
      <id>1241191</id>
      <parentid>1222349</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T23:23:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +</comment>
      <origin>1241191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3870" sha1="a1n448wmgmr5ybr7buiecd8hrddwz0a" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
== Foarfallen ==
* [[1415]] - De [[Bohemen|Boheemske]] [[tsjerkeherfoarmer]] [[Jehannes Hus]] stjert op de [[brânsteapel]].
* [[1659]] - Yn [[Grins (stêd)|Grins]] trout [[prinsesse]] [[Henriëtte Katarina fan Oranje-Nassau]], in [[dochter]] fan 'e [[Hollân]]ske [[steedhâlder]] [[Freark Hindrik fan Oranje-Nassau]], mei [[foarst]] [[Jehan George II fan Anhalt-Dessau]]. Dit is it iennichste [[Hûs Oranje-Nassau|Oranje]]-[[houlik]] dat ea yn Grins plakfûn.
* [[1667]] - De [[Súdlike Nederlannen|Súdnederlânske]] [[stêd]] [[Dowaai]] falt yn 'e hannen fan 'e [[Frankryk|Frânske]] [[kening]] [[Loadewyk XIV fan Frankryk|Loadewyk XIV]].
* [[1885]] - [[Louis Pasteur]] ferrjochtet de earste tests fan it [[faksên]] tsjin [[hûnsdûmens]].
* [[1898]] - De [[Amerikaanske anneksaasje fan Hawaï]] fynt plak.
* [[1942]] - [[Anne Frank]], har [[heit]] en [[mem]] en har [[suster]] dûke ûnder op 'e [[souder]] fan har heite [[kantoar]] oan 'e Prinsegrêft 263 yn [[Amsterdam]].

== Berne ==
* [[1760]] - [[Dirk Piebes Sjollema]], Frysk keunstskilder († [[1840]])
* [[1796]] - tsaar [[Nikolaas I fan Ruslân]] († [[1855]])
* [[1832]] - keizer [[Maksimiliaan fan Meksiko]] († [[1867]])
* [[1884]] - [[Willem Marinus Dudok]], Nederlânsk arsjitekt († [[1974]])
* [[1894]] - [[Filippo Zappata]], Italjaansk yngenieur en fleantúchûntwerper († [[1994]])
* [[1911]] - [[Annibale Frossi]], Italjaansk fuotbaltrainer en fuotballer († [[1999]])
* [[1921]] - [[Nancy Reagan]], Amerikaansk presidintsfrou († [[2016]])
* [[1927]] - [[Ton Alberts]], Nederlânsk arsjitekt († [[1999]])
* [[1944]] - [[Bernhard Schlink]], Dútsk skriuwer en jurist
* [[1946]] - [[George W. Bush]], presidint fan 'e [[Feriene Steaten]]
* 1946 - [[Tiemen Groen]], Frysk hurdfytser († [[2021]])
* [[1952]] - [[Hilary Mantel]], Ingelsk skriuwster († [[2022]])
* [[1956]] - [[Joop Atsma]], Frysk politikus en bestjoerder
* [[1974]] - [[Tania Russof]], Letsk pornoaktrise
* [[1976]] - [[Alana Evans]], Amerikaansk pornoaktrise
* [[1978]] - [[Auke van der Graaf]], Frysk keatser
* [[1999]] - [[Michelle de Jong]], Frysk reedrydster

== Ferstoarn ==
* [[1189]] - kening [[Hindrik II fan Ingelân]] (* [[1133]]) 
* [[1415]] - [[Jehannes Hus]], Boheemsk tsjerkeherfoarmer (* [[1369]]/[[1370]]) 
* [[1535]] - [[Thomas More]], Ingelsk filosoof, skriuwer en steatsman (* [[1478]])
* [[1553]] - [[Edwert VI fan Ingelân]] (* [[1537]]) 
* [[1623]] - [[William Byrd]], Ingelsk komponist (* [[1543]])
* [[1734]] - [[Nicolas Bernier]], Frânsk komponist (* [[1665]]) 
* [[1854]] - [[Georg Ohm]], Dútsk natuerkundige (* [[1789]]) 
* [[1893]] - [[Guy de Maupassant]], Frânsk skriuwer (* [[1850]])
* [[1900]] - [[Warren Earp]], Amerikaansk kolonist (* [[1855]])
* [[1919]] - [[Jacoba Rauwerda]], Frysk bordeelhâldster (* [[1843]])
* [[1932]] - [[Klaas Willems Boorsma]], Frysk keatser (* [[1849]])
* [[1936]] - [[Arjen Draisma de Vries]], Frysk ûndernimmer en politikus (* [[1843]])
* [[1971]] - [[Louis Armstrong]], Amerikaansk muzikant en sjonger (* [[1901]])
* 1971 - [[Ciro Verratti]], Italjaansk skermer (* [[1907]])
* [[1995]] - [[Bauke Miedema]], Frysk boer, astronoom en ynstrumintmakker (* [[1909]])
* [[2010]] - [[Jan Blokker]], Nederlânsk sjoernalist, kollumnist en senarioskriuwer (* [[1927]])
* [[2014]] - [[Pieter Groenier]], Nederlânsk akteur (* [[1951]])
* [[2019]] - [[Willem Mook]], Frysk tekenlearaar en keunstner (* [[1954]])
* [[2020]] - [[Ennio Morricone]], Italjaansk komponist (* [[1928]])
* [[2022]] - [[Wim Quist]], Nederlânsk arsjitekt (* [[1930]])
* 2022 - [[Nop de Graaf]], Mei-grûnlizzer Kameleondoarp Terherne (* [[1956]])
* [[2024]] - [[André Drege]], Noarsk hurdfytser (* [[1999]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|6 July}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:July|06]]</text>
      <sha1>a1n448wmgmr5ybr7buiecd8hrddwz0a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1900</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1748</id>
    <revision>
      <id>1241190</id>
      <parentid>1211871</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T23:23:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +</comment>
      <origin>1241190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16706" sha1="d2nntso7h3q08h7fwlpytee3pk1u6gi" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1900-er jierren]].
[[Ofbyld:Spioenkop2.jpg|thumb|Sneuvele Boer ûnder Spionkop]]

== Foarfallen ==
;jannewaris
* [[14 jannewaris|14]] - De [[opera (muzyk)|opera]] ''[[Tosca]]'' fan [[Giacomo Puccini]] giet yn [[premiêre]] yn [[Rome]].
* [[17 jannewaris|17]] - De [[Feriene Steaten]] [[anneksaasje|anneksearje]] it ûnbewenne [[eilân]] [[Wake (eilân)|Wake]], yn 'e [[Stille Oseaan]], om as [[stienkoal]]stasjon te fungearjen op 'e [[skipfeart]]rûte tusken [[Noard-Amearika]] en de [[Filipinen]].
* [[23 jannewaris|23]]-[[24 jannewaris|24]] - Yn it ramt fan 'e [[Twadde Boere-oarloch]] bringe [[troepen]] fan 'e [[Súdafrikaanske Republyk]] ûnder lieding fan [[generaal]] [[Louis Botha]] de [[Feriene Keninkryk|Britten]] fan [[sir]] [[Redvers Buller]] yn [[Natal (koloanje)|Natal]] yn 'e [[Slach by Spionkop]] in swiere nederlaach ta. 

;febrewaris
* [[13 febrewaris|13]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[Ryksdei]] [[ratifisearret]] it [[ferdrach]] mei de [[Feriene Steaten]] en it [[Feriene Keninkryk]] oangeande de ferdieling fan [[Samoä]] yn in [[Dútsk-Samoä|Dútske koloanje]] en in [[Amerikaansk-Samoä|Amerikaansken-ien]].
* [[14 febrewaris|14]] - [[Grut-Brittanje|Britske]] fersterkingen arrivearje yn [[Súd-Afrika]]. Laat fan [[Frederick Roberts, 1e greve Roberts|Lord Roberts]] kinne lang om let tsjinoanfallen dien wurde om 'e fan 'e [[Afrikaners|Boeren]] belegere [[garnizoen]]en te ûntsetten.
* [[18 febrewaris|18]]-[[27 febrewaris]] - De [[Slach by Paardeberg]], útfochten yn it ramt fan 'e [[Twadde Boere-oarloch]], draait út op in klinkende oerwinning foar de [[Feriene Keninkryk|Britten]]. De [[Afrikaners|Boere]]generaal [[Piet Cronjé]] moat him mei 4.000 man oerjaan.
* [[27 febrewaris|27]] - Yn [[Londen]] wurdt it ''Labour Representation Committee'' oprjochte, dat yn [[1906]] omneamd wurde sil ta de [[Labourpartij (Grut-Brittanje)|Labourpartij]].
* [[28 febrewaris|28]] - Yn it ramt fan 'e [[Twadde Boere-oarloch]] wurdt it [[Belis fan Ladysmith]] troch [[troepen]] fan 'e [[Súdafrikaanske Republyk]] en de [[Oranje Frijsteat]] brutsen troch in [[Feriene Keninkryk|Britsk]] [[ûntset]]tingsleger.

;maart
* [[13 maart|13]] - [[Grut-Brittanje|Britske]] [[troepen]] ûnder [[Frederick Roberts, 1e greve Roberts|Lord Roberts]] feroverje [[Bloemfontein]], de [[haadstêd]] fan 'e [[Oranje Frijsteat]].
* [[14 maart|14]] - De [[Nederlân]]ske [[wittenskipper]] [[Hugo de Vries]] bringt de lang negearre [[erflikheidslear fan Mendel|erflikheidslear]] fan 'e [[Eastenryk]]ske [[botanikus]] [[Johann Mendel]] fannijs ûnder de oandacht.
* [[18 maart|18]] - De [[Amsterdam]]ske [[fuotbal]]klub [[AFC Ajax]] wurdt oprjochte.
* [[19 maart|19]] - De [[Grut-Brittanje|Britske]] [[argeolooch]] [[Arthur Evans]] ûntdekt op [[Kreta]] de [[ruïne]]s fan [[Knossos]], it sintrum fan 'e [[Minoyske beskaving]]. Dêrby fynt er ek it [[Lineêr B]]-skrift.

;april
* [[12 april|12]] - De [[Westerske wrâld|Westerske grutmachten]] [[Frankryk]], [[Dútslân]], [[Ruslân]] en it [[Feriene Keninkryk]] stelle [[Sina]] in [[ultimatum]]: der moat binnen twa [[moanne (tiid)|moannen]] in ein komme oan 'e útbarstings fan [[geweld]] tsjin bûtenlanners dy't yn noardlik Sina, yn it ramt fan 'e [[Bokseropstân]], plakfine. Oars sil der [[militêr]] yngrepen wurde.
* [[15 april|15]] - Yn [[Parys]] wurdt de [[Exposition Universelle (1900)|fyfde Wrâldtentoanstelling]] iepene.
* [[16 april|16]] - Earste [[film]]opnames wurde makke fan in [[oarloch]]. Yn 'e [[Twadde Boere-oarloch]] wurdt de bestoarming fan in Boerestelling op byld fêstlein.
* [[26 april|26]] - By de [[Grutte Timmerhoutbrân]] yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[haadstêd]] [[Ottawa]] en [[Hull (Kebek)]] falle 7 [[dea]]den en reitsje 15.000 minsken dakleas.

;maaie
* [[14 maaie|14]] - Yn [[Parys]] begjint de twadde edysje fan 'e moderne [[Olympyske Simmerspullen 1900|Olympyske Spullen]].
* [[18 maaie|18]] - De ûntsetting fan [[Mafeking]], dat yn 'e [[Twadde Boere-oarloch]] belegere waard troch de [[Afrikaners|Boeren]], wurdt yn [[Grut-Brittanje]] wiidweidich fierd.
* [[19 maaie|19]] - It [[Feriene Keninkryk]] makket it [[Keninkryk Tonga]], yn 'e [[Stille Oseaan]], ta in Britsk [[protektoraat]].
* [[31 maaie|31]] - Yn it ramt fan 'e [[Twadde Boere-oarloch]] feroverje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de wichtige [[stêd]] [[Jehannesburch (Súd-Afrika)|Jehannesburch]], yn de [[Súdafrikaanske Republyk]].

;juny
* [[5 juny|5]] - Yn it ramt fan 'e [[Twadde Boere-oarloch]] wurdt [[Pretoria]], de [[haadstêd]] fan 'e [[Súdafrikaanske Republyk]], ynnommen troch [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]]. It [[regear]] fan [[presidint]] [[Paul Kruger]] is op 'e tiid út 'e stêd [[evakuaasje|evakuëarre]].
* [[20 juny|20]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[ambassadeur|gesant]] yn [[Peking]], [[Clemens von Ketteler]], dy't út namme fan 'e belegere Westerske [[ambassade|legaasjes]] mei de [[Bokseropstân|Boksers]] ûnderhannelet, wurdt troch harren [[moard|fermoarde]]. De [[Westerske lannen]] beslute yn te gripen.
* [[21 juny|21]] - [[Cixi]], de [[keizerinne]]-[[dûairiêre]] fan [[Sina]], ropt yn it ramt fan 'e oangeande [[Bokseropstân]] de [[oarloch]] út tsjin alle bûtenlânske grutmachten. De bûtenlânske [[ambassade|legaasjes]] yn [[Peking]] [[Belis fan de Ynternasjonale Legaasjes|wurde belegere]] troch de Boksers.
* [[30 juny|30]] - By de [[Havenbrân fan Hoboken (1900)|Havenbrân]] yn it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] plak [[Hoboken (Nij-Jersey)]] geane û.m. de [[Dútslân|Dútske]] [[passazjiersskip]]pen de ''Saale'', de ''Main'', de ''Bremen'' en de ''Kaiser Wilhelm der Große'' yn flammen op. Der komme 326 minsken om.

;july
* [[1 july|1]] - [[Aartshartoch]] [[Frâns Ferdinand fan Eastenryk]] boasket oan [[Sophie Chotek]].
* [[2 july|2]] - [[Greve]] [[Ferdinand von Zeppelin]] beävensearret de earste flecht mei in [[loftskip]] by it [[Dútslân|Dútske]] [[Friedrichshafen]], oan 'e [[Bodenmar]].
* [[9 july|9]] - Yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[missypost]] [[Tai-Yuan-Foe]] wurde 7 [[non|missysusters]], 2 [[biskop]]pen, 2 [[pater]]s en in [[frater]] troch de [[Bokseropstân|Bokser]]s [[ûnthalzing|ûnthalze]].
* [[11 july|11]] - [[Generaal]] [[Christiaan de Wet]] begjint yn it ramt fan 'e [[Twadde Boere-oarloch]] in [[guerrilja-oarloch|guerriljastriid]] tsjin 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] besettingstroepen yn 'e [[Oranje Frijsteat]] en de [[Súdafrikaanske Republyk]].
* [[14 july|14]] - In ynternasjonaal [[leger (lânmacht)|ekspedysjeleger]] besteande út 55.000 [[Japan]]ske, [[Ruslân|Russyske]], [[Dútslân|Dútske]], [[Feriene Keninkryk|Britske]], [[Frankryk|Frânske]], [[Feriene Steaten|Amerikaanske]], [[Itaalje|Italjaanske]] en [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] giet yn [[Sina]] oan lân en nimt de [[haven]]stêd [[Tianjin]] yn. Doel fan 'e [[ekspedysje]] is om 'e [[Belis fan de Ynternasjonale Legaasjes|ynternasjonale legaasjes]] yn [[Peking]] te ûntsetten en in ein oan 'e [[Bokseropstân]] te meitsjen.
* [[19 july|19]] - Iepening fan de [[Metro fan Parys|Paryske metro]].
* [[29 july|29]] - By in oanslach yn [[Monza]] wurdt [[kening]] [[Umberto I fan Itaalje]] [[fermoarde]] troch de [[anargisme|anargist]] [[Gaetano Bresci]].

;augustus
* [[1 augustus|1]] - [[Minze Johannes de Vries]], [[Gerben A. Wassenaar]] en [[Anne Groeneveld]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1900|49ste]] [[PC]]. Minze Johannes de Vries wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
* 1 - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[William McKinley]] stelt in fiifkoppige [[kommisje]] ûnder [[foarsitter]]skip fan [[William Howard Taft]] yn, dy't bepale moat hoe't de [[Filipinen]] it bêst (troch de Feriene Steaten) regearre wurde kinne.
* [[14 augustus|14]] - Nei 55 [[dagen]] wurdt it [[Belis fan de Ynternasjonale Legaasjes]] yn 'e [[Sina|Sineeske]] [[haadstêd]] [[Peking]] troch de [[Bokseropstân|Boksers]] opbrutsen troch in ynternasjonale [[leger (lânmacht)|troepemacht]] fan 'e [[Alliânsje fan de Acht Naasjes]].
* [[22 augustus|22]] - Yn [[Tilburch]] wurdt de alvejierrige Marietje Kessels [[moard|fermoarde]].

;septimber
* [[8 septimber|8]] - De [[orkaan fan Galveston (1900)|orkaan fan Galveston]] makket de [[stêd]] [[Galveston (Teksas)|Galveston]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Teksas]], mei de grûn lyk. Der falle tusken de 6.000 en 12.000 [[dea]]den.

;oktober
* [[2 oktober|2]] - De [[Belgje|Belgyske]] [[kroanprins]] [[Albert I fan Belgje|Albert]] trout mei [[prinsesse]] [[Elisabeth fan Beieren (1876-1965)|Elisabeth]], [[hartoginne]] fan [[Beieren]].
* [[16 oktober|16]] - Keninginne [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]] makket har [[ferloving]] mei de [[Dútslân|Dútske]] [[hartoch]] [[Hindrik fan Meklenburch-Schwerin]] bekend.
* [[19 oktober|19]] - [[Paul Kruger]], de yn [[ballingskip]] ferkearende [[presidint]] fan 'e troch [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] besette [[Súdafrikaanske Republyk]], giet yn [[Lourenço Marquez (stêd)|Lourenço Marquez]] oan board fan it [[Nederlân]]ske [[marineskip]] de ''Gelderland'', dat him nei [[Europa]] ta bringe sil om 'e saak fan 'e [[Afrikaners|Boeren]] dêr te bepleitsjen.
* [[26 oktober|26]] - [[Grut-Brittanje]] [[anneksaasje|anneksearret]] de [[Súdafrikaanske Republyk]].
* [[28 oktober|28]] - Yn [[Parys]] wurde de [[Olympyske Simmerspullen 1900|Olympyske Spullen]] ôfsletten.

;novimber
* [[1 novimber|1]] - [[Paus]] [[Leo XIII]] lit de [[ensyklyk]] ''De Redemptore'' útgean, dêr't er yn seit dat er bliid is mei [[pylgerstocht]]en.
* [[6 novimber|6]] - Yn ferbân mei de oanboazjende yntinsiteit fan 'e [[guerrilja-oarloch|guerriljastriid]] dy't yn it ramt fan 'e [[Twadde Boere-oarloch]] troch de [[Afrikaners|Boeren]] fierd wurdt tsjin 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] besetters, nimt [[generaal]] [[Herbert Kitchener]] it beslút om 'e [[froulju]], [[bern (persoan)|bern]] en [[Alderdom|âlderein]] fan 'e Boeren yn [[konsintraasjekamp]]en fêst te setten, dêr't se ûnder erbarmlike omstannichheden libje moatte.
* [[9 novimber|9]] - [[Ruslân]] [[anneksaasje|anneksearret]] [[Mantsjoerije]].
* [[23 novimber|23]] - [[Presidint]] [[Paul Kruger]] fan [[Súdafrikaanske Republyk]] komt oan yn [[Marseille]].

;desimber
* [[2 desimber|2]] - De [[wrâldpremiêre]] fan [[Sergej Rachmaninov]] syn ferneamde [[Pianokonsert nû. 2 (Rachmaninov)|Pianokonsert nû. 2]] wurdt holden yn [[Moskou]].
* [[4 desimber|4]] - It [[parlemint]] fan [[Frankryk]] fersmyt in plan fan 'e [[nasjonalisme|nasjonalistyske]] [[generaal]] [[Auguste Mercier]] om it [[Feriene Keninkryk]] oan te fallen.
* [[9 desimber|9]] - Keninginne [[Wilhelmina fan de Nederlannen|Wilhelmina]] hellet de [[Afrikaners|Afrikaner]] [[presidint]] [[Paul Kruger]] yn. By de rit troch [[De Haach]] fan 'Omme Paul' binne de Haachsters tige optein.
* [[24 desimber|24]] - De earste opfiering fan ''Op Hoop van Zegen'' fan [[Herman Heijermans]] fynt plak, mei yn 'e haadrol [[Esther de Boer-van Rijk]].
;''datum ûnbekend''
* [[Antoni Gaudí]] begjint yn [[Barseloana (stêd)|Barseloana]] mei de oanlis fan it [[Park Güell]].
* De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[swimster]] [[Anette Kellerman]] toant it earste [[baaipak]] út ien stik.
* De [[Dútslân|Dútske]] [[natuerkundige]] [[Max Planck]] skriuwt ''Zur Theorie des Gesetzes der Energie-Verteilung im Normal-Spektrum''; hy ferklearret dêryn de [[strieling]] fan [[swart lichem|swarte lichems]]. Hy nimt oan dat ljocht út 'kwanta' bestiet, it wurk jildt as de oanset fan de ûntjouwing fan de [[kwantumfysika]].
* De [[Nederlân]]ske [[natuerkundige]] [[Hendrik Lorentz]] ûntdekt de [[Lorentztransformaasje]].
* De [[Eastenryk]]ske [[fysiolooch]] [[Karl Landsteiner]] ûntdekt de [[bloedgroep]]en A, 0, B en AB.
* De [[Noarwegen|Noar]] [[Johan Vaaler]] freget yn [[Dútslân]] it [[Oktroai|patint]] oan op 'e [[paperclip]].
* De [[Dútslân|Dútske]] [[natuerkundige]] [[Friedrich Ernst Dorn]] ûntdekt it [[radio-aktiviteit|radio-aktive]] [[gas]] [[Radon (elemint)|radon]].
* De [[Frankryk|Frânske]] [[natuerkundige]] [[Paul Ulrich Villard]] ûntdekt dat [[radium]] neist [[Alfastraling|alfa-]] en [[bêtastrieling]] ek [[gammastrieling]] útstjoerd.

== Berne ==
;jannewaris
* [[7 jannewaris|7]] - [[Arvo Haavisto]], Finsk wrakselder († [[1977]])
* [[15 jannewaris|15]] - [[William Heinesen]], Fêreusk skriuwer († [[1991]])
* 15 - [[César Domela Nieuwenhuis]],  Nederlânsk byldzjend keunster († [[1992]])
;febrewaris
* [[10 febrewaris|10]] - [[Jaap van Hattum]], Nederlânsk skriuwer († [[1981]])
* [[21 febrewaris|21]] - [[Gerlof Bontekoe]], Frysk boargemaster en heraldikus († [[1988]])
* [[26 febrewaris|26]] - [[Halina Konopacka]], Poalsk diskuswerpster en keunstskilder († [[1989]])
;maart
* [[2 maart|2]] - [[Kurt Weill]], Dútsk-Amerikaansk komponist († [[1950]])
* [[3 maart|3]] - [[Anne Jousma]], Frysk skriuwer († [[1981]])
* [[10 maart|10]] - [[Jan Kostelijk]], Frysk sportbestjoerder († [[1982]])
;april
* [[11 april|11]] - [[Sándor Márai]], Hongaarsk skriuwer en sjoernalist († [[1989]])
* [[28 april|28]] - [[Jan Hendrik Oort]], Nederlânsk astronoom († [[1992]])
* [[30 april|30]] - [[Lajos Keresztes]] Hongaarsk wrakselder († [[1978]])
;maaie
* [[5 maaie|5]] - [[Charles Jewtraw]], Amerikaansk reedrider († [[1996]])
;juny
* [[29 juny|29]] - [[Antoine de Saint-Exupéry]], Frânsk skriuwer († [[1944]])
;july
* [[5 july|5]] - [[Bernardus Johannes Alfrink]], Nederlânsk kardinaal († [[1987]])
* [[13 july|13]] - [[Johan Scheps]], Nederlânsk politikus en aktivist foar it Frysk († [[1993]])
* [[31 july|31]] - [[Morvan Marchal]], Bretonsk aktivist († [[1963]])
;augustus
* [[4 augustus|4]] - [[Elizabeth Bowes-Lyon]], Britsk Keninginne-Mem († [[2002]])
* [[14 augustus|14]] - [[Earl Thomson]], Amerikaansk hynstesporter († [[1971]])
* 14 - [[Age Scheffer]], Frysk sjoernalist († [[1980]])
* [[20 augustus|20]] - [[Cyril Michie]], Yndiaask hockeyer († [[1966]])
* [[23 augustus|23]] - [[Jelle Hendriks Brouwer]], Frysk dichter en heechlearaar († [[1981]])
* [[28 augustus|28]] - [[Douwe Algra]], Frysk ûnderwizer en fersetsman († [[1975]])
* [[29 augustus|29]] - [[Åke Bergqvist]], Sweedsk siler († [[1975]])
;septimber
* [[1 septimber|1]] - [[Pedro Cea]], Oerûguayaansk fuotballer († [[1970]])
* [[19 septimber|19]] - [[Cornelis Roggen]], Skylger skriuwer, dichter en taalaktivist foar it [[Aastersk]] († [[1985]])
* [[30 septimber|30]] - [[Melle Veenstra]], Frysk keatser († [[1944]])
* 30 - [[Pedro Arispe]], Oerûguayaansk fuotballer († [[1960]])
;oktober
* [[7 oktober|7]] - [[Heinrich Himmler]], Dútsk oarlochsmisdiediger, lieder fan 'e [[SS]] († [[1945]])
* 7 [[Roger François]], Frânsk gewichtheffer († [[1949]])
* [[27 oktober|27]] - [[Ko Willems]], Nederlânsk hurdfytser († [[1983]])
;novimber
* [[1 novimber|1]] - [[Hubert Ate Westerhuis]], Frysk keatser († [[1977]])
* [[3 novimber|3]] - [[Otto Pfister (turner)|Otto Pfister]], Switsersk turner († ?)
* [[19 novimber|19]] - [[Ids Jousma]], Frysk keatser († [[1935]])
* [[22 novimber|22]] - [[Jacob Hylkema]], Frysk fersetsstrider († [[1944]])
;desimber
* [[5 desimber|5]] - [[Louise Mellema]], Nederlânsk publisist († [[1990]])

== Ferstoarn ==
* [[7 jannewaris]] - [[Albert Martin]], Nederlânsk keunstskilder en tekener (* [[1827]])
* [[16 febrewaris]] - [[Marten Hylkes Kingma]], Frysk politikus en bestjoerder (* [[1817]])
* [[30 april]] - [[Casey Jones]], Amerikaansk treinmasinist (* [[1864]])
* [[2 maaie]] - [[Johan Barger]], Nederlânsk dûmny en moardner (* [[1853]])
* [[6 july]] - [[Warren Earp]], Amerikaansk kolonist (* [[1855]])
* [[21 july]] - [[Albert Breunissen Troost]], Nederlânsk arsjitekt (* [[1832]])
* [[25 augustus]] - [[Friedrich Nietzsche]], Dútsk filosoof en publisist (* [[1844]])
* [[30 novimber]] - [[Oscar Wilde]], Iersk skriuwer (* [[1854]])
* [[7 desimber]] - [[Tinco Martinus Lycklama à Nijeholt (1837-1900)|Tinco Martinus Lycklama à Nijeholt]], Frysk jonkhear, aventuerier en ''socialite'' (* [[1837]])
* [[16 desimber]] - [[Baptiste Garnier]] (''Little Bat''), Amerikaansk ferkenner en pionier (* [[1854]])
;''datum ûnbekend''
*[[Jongeman-Dy't-Bang-Is-foar-Syn-Hynders]] (''Young-Man-Afraid-of-His-Horses''), opperhaad fan 'e [[Lakota (folk)|Lakota]] (* [[1836]])
* [[Sijo Kornelis Thoden fan Velzen]], Frysk predikant en teolooch (* [[1809]])

==Literatuer==
* [[Joseph Conrad]], ''[[Lord Jim (roman)|Lord Jim]]'' &lt;small&gt;(oerset nei it Frysk as ''It Geheim fan Lord Jim'')&lt;/small&gt;

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1900| ]]
[[Kategory:19e iuw]]</text>
      <sha1>d2nntso7h3q08h7fwlpytee3pk1u6gi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1855</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1846</id>
    <revision>
      <id>1241188</id>
      <parentid>1211296</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T23:22:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne */ +</comment>
      <origin>1241188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2143" sha1="9or2rdpabgajn5ahlaaspedmry4qxjw" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
;juny
* [[26 juny|26]] - [[Jan Klazes Boorsma]], [[Evert Klazes Boorsma]] en [[Willem Klazes Boorsma]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1855|6e]] [[PC]].
;july
* [[31 july|31]] - It [[Ferdrach fan Detroit (1855)|Ferdrach fan Detroit]] wurdt sletten tusken it [[regear]] fan 'e [[Feriene Steaten]] en de [[Odjibwe (folk)|Odjibwe]]- en [[Ottawa (folk)|Ottawa]]-[[Yndianen]] fan [[Neder-Michigan]]. Dit [[ferdrach]] is in oanfolling op it [[Ferdrach fan Washington (1836)|Ferdrach fan Washington]] fan [[1836]].
;novimber
* [[17 novimber|17]] - [[David Livingstone]] ûntdekt de [[Fiktoariawetterfallen]].

== Berne ==
;jannewaris
* [[5 jannewaris|5]] - [[King Camp Gillette]], Amerikaansk útfiner († [[1932]])
;maart
* [[9 maart|9]] - [[Warren Earp]], Amerikaansk kolonist († [[1900]])
* [[15 maart|15]] - [[Jacobus ten Zweege]], Frysk platielskilder en ûntwerper († [[1917]])
;juny
* [[13 juny|13]] - [[Jacob Klaver]], Frysk keatser († [[1945]])
;novimber
* [[22 novimber|22]] - [[Jimke van Loon]], Frysksinnich ûnderwizer († [[1920]])
;desimber
* [[5 desimber|5]] - [[C. Hart Merriam]], Amerikaansk biolooch († [[1942]])

== Ferstoarn ==
* [[23 febrewaris]] - [[Carl Gauss]], Dútsk wiskundige (* [[1777]])
* [[31 maart]] - [[Charlotte Brontë]], Ingelsk skriuwster (* [[1816]])
* [[31 july]] - [[Daam Fockema]], Frysk abbekaat en skriuwer (* [[1771]])
* [[7 septimber]] - [[Bizon (opperhaad)|Bizon]], opperhaad fan 'e [[Odjibwe (folk)|Odjibwe]] (* [[1759]])
* [[11 novimber]] - [[Søren Kierkegaard]], Deensk filosoof (* [[1813]])
;''datum ûnbekend''
*[[Moaimeitsjende Fûgel]] (''Beautifying Bird''), opperhaad fan 'e [[Odjibwe (folk)|Odjibwe]] (* [[1794]])

==Literatuer==
;koarte ferhalen
* [[Hans Christian Andersen]], ''[[Klods-Hans]]'' &lt;small&gt;(oerset yn it [[Frysk]] as ''Hâns Omkoal'')&lt;/small&gt;
;poëzij
* [[Henry Wadsworth Longfellow]], ''[[The Song of Hiawatha]]'' &lt;small&gt;(oerset yn it Frysk as ''De Sang fan Hiawatha'')&lt;/small&gt;

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1855| ]]
[[Kategory:19e iuw]]</text>
      <sha1>9or2rdpabgajn5ahlaaspedmry4qxjw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nyk de Vries</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2792</id>
    <revision>
      <id>1241153</id>
      <parentid>1223298</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:03:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3439" sha1="l0ul9pfkko8f1ho3sntrhkscnpqcnv5" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Nyk de Vries Tresoar 64.jpg|thumb|right|400px|''Nyk de Vries'']]
'''Nyk de Vries''' ([[Noardburgum]], [[2 jannewaris]] [[1971]]) is in [[Frysk|Fryske]] muzikant en skriuwer fan proazagedichten .

Nei syn slagjen foar it vwo oan it Lauwers College yn [[Bûtenpost]] ferhuze er nei de stêd [[Grins (stêd)|Grins]]. Hy woe earst wat mei muzyk dwaan, mar it konservartoarrium spruts him net oan. Hy sluet letter mei súkses syn stúdzje Skiednis ôf. Anno 2019 wennet en wurket De Vries yn [[Amsterdam]]. 
 
== Skriuwer ==
Syn debútroman &quot;Rezineknyn&quot;, yn [[2000]] útjûn troch [[Utjouwerij]] [[Frysk en Frij (útjouwerij)|Frysk en Frij]], spilet him foar in grut part ôf yn syn bertedoarp. Yn 2003 ferskynt de Nederlânske oersetting as ''Rozijnkonijn''. Nyk de Vries foarmet mei [[Meindert Talma]] de redaksje fan it Frysktalich moanneblêd [[De Blauwe Fedde]], dêr't yn [[2001]] yn boekfoarm de libbensferhalen fan 15 eigensinnige Friezen fan ferskynden ûnder de titel ''De Blauwe Fedde yn petear'' ([[Friese Pers]]). Yn [[2006]] ferskynt de roman 'Prospero', wêrfoar't in Nederlânske oersetting makke wurdt.

Yn it literêre tydskrift [[Hjir]] publisearret Nyk de Vries al sûnt [[2003]] syn [[proazagedicht]]en. Dy binne opnommen yn ''Motorman'' dat in [[2007]] tagelyk ek yn it Nederlânsk ferskynde. Mei Meindert Talma, [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Jaap Krol]] en [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] foarmen se in nije generaasje Fryske skriuwers dy't út Grins wei ek it nije medium ynternet brûkten om de [[Fryske literatuer]] ûnder de oandacht te bringen.

Yn 2010 ferskynde ''Per ongeluk reed ik naar het zuiden'' en it jier dêrop noch in bondel mei proazagedichten: ''De dingen gebeuren omdat ze rijmen''.

Yn 2016 wûn De Vries de [[Piter Jellespriis]] foar syn [[roman]] 'Renger' dy't yn 2015 ferskynde by de Arbeiderspers. 

Nyk de Vries waard 21 novimber 2019 yn Ljouwert troch deputearre [[Sietske Poepjes]] beneamd ta de twadde [[Dichter fan Fryslân]]; hy folge [[Eeltsje Hettinga]] op. 

== Muzikant ==
Muzikaal begûn de Vries syn karriêre as sjonger fan gitaarband [[The Amp]], letter makke hy diel út fan de Frysk/Grinzer band [[Meindert Talma &amp; the Negroes]].

== Wurk ==
* ''Rezineknyn'' (roman 2000, Nederlânske oersetting yn 2003)
* ''De Blauwe Fedde Yn Petear'' (ynterviewboek, red. Nyk de Vries en Meindert Talma, 2001), 
* ''Prospero'' (roman 2006, Nederlânske oersetting yn 2007)
* ''Motorman'' (Fryske en Nederlânske proazagedichten, 2007)
* ''Per ongeluk reed ik naar het zuiden'' (2010), Belcampo-rige
* ''De dingen gebeuren omdat ze rijmen'' (2011), Nederlânsktalige bondel mei proazagedichten
* ''Renger'' (2015), roman (Fryske en Nederlânske edysje)
* ''Asman'' (2021), gedichten
* ''Tagelyk'' (2023), muzykalbum en harkboek mei it Artvark Saxophone Quartet
* ''De Baptisten'' (2025), [[coming-of-age]]-[[roman]]

== Keppelingen om utens ==
* [https://www.nykdev.nl Webstee fan Nyk de Vries]
* [https://www.tresoar.nl/literatuur/biografieen/64133b667611185f13bce9ef Skriuwersynformaasje by Sirkwy]
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=vrie142 DBNL-profyl]

{{DEFAULTSORT:Vries, Nyk de}}
[[Kategory:Dichter fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Frysk sjonger]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk romanskriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Noardburgum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1971]]</text>
      <sha1>l0ul9pfkko8f1ho3sntrhkscnpqcnv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Eeltsje Hettinga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5146</id>
    <revision>
      <id>1241152</id>
      <parentid>1229707</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:03:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8606" sha1="58jhg1iek8n23v8v2mavp4fouwj2zj1" xml:space="preserve">'''Eeltsje Hettinga''' ([[Burchwert]], [[9 febrewaris]] [[1955]]) is in Fryske [[skriuwer]] en [[dichter]]. Hy publisearre de poezijbondels: 'Akten fan Winter', 'Dwingehof' en 'Yn 'e fal fan jûn'. De lêste skreau er tegearre mei [[Eric Hoekstra]] ûnder it pseudonym ''Hu Thung-song''. Foar 'Akten fan winter' krige Hettinga yn [[1999]] de [[Fedde Schurerpriis]]. Hettinga wie ek de driuwende krêft efter it Frysk-literêre ynternettydskrift [[Kistwurk]]. Eeltsje Hettinga wie de earste Dichter fan Fryslân (2017-2019). Foar de gedichten dy't er yn dy jierren skreau, waard him de [[Gysbert Japicxpriis]] 2021 takend.

== Eftergrûn ==
Hoewol't Eeltsje Hettinga nei de Pedagogyske Akademy yn Ljouwert gie en boppedat in oplieding ta learaar Nederlânsk folge, keas er foar de sjoernalistyk. Yn it earstoan wie er redakteur fan it wykblêd [[De Nije]], mar yn [[1983]] waard er selsstannich sjoernalist, en siet dêrom fiif jier yn de [[Feriene Steaten]]. Hy is ynteressearre yn byldzjende keunst.  Hettinga is in jongere broer fan de Fryske dichter [[Tsjêbbe Hettinga]].

== Dichter ==
Hettinga debutearre yn [[1987]] as dichter yn it literêre tydskrift [[Trotwaer]], in tydskrift wêryn't er jierrenlang publisearje soe, krektas yn ûnder oare it blêd [[Hjir]]. Foar fjouwer fan syn fersen waard er ûnderskieden mei in [[Rely Jorritsmapriis]] (yn 1988, 1991, 1994 en 1997). Ek waard in fers fan him opnomd yn de blomlêzing ''Spegel fan de Frysk poëzij fan de [[17e iuw]] oant hjoed'' (1994) fan [[Teake Oppewal]] en [[Pier Boorsma]]. Pas yn 1998 kaam lykwols syn earste dichtbondel út, ''Akten fan winter'', wêrfoar't him in jier letter de [[Fedde Schurerpriis]] takend waard. ''Akten fan winter'' waard troch kritisy goed ûntfongen, benammen om de sterke ienheid fan foarm, taal en tematyk. Ek Hettinga's twadde dichtbondel ''Dwingehôf'' (2000) krige positive resinsjes: [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] fûn it ien fan de grutte dichterlike prestaasjes yn it neioarlochske Fryslân. De Vries beskriuwde yn syn resinsje Hettinga's tematyk as ''&quot;in persoanlike mytology fan ferline, oantinkens en dea&quot;''.

Tegearre mei de taalkundige/dichter [[Eric Hoekstra]] publisearre Hettinga yn 2002 ûnder it [[pseudonym]] ''Hu-Thung-song'' in bondel gedichten yn Sineeske styl, ''Yn 'e fal fan 'e jûn''. Hettinga, troch sommigen wol beskôge as it ''enfant terrible'' fan de Fryske literatuer, sei oer dizze bondel: ''&quot;Literatuer is foar in part ek in grap. Sels josels moatte jo sa no en dan foar gek sette&quot;''.

Yn 2006 ferskynde Hettinga's tredde bondel, ''Apreos'', wêryn't er him ynspirearje liet troch keunstners as [[Edward Hopper]], [[Elmar Kuiper]] en benammen troch de Grinzer skilder [[Siep van den Berg]].

Eeltsje Hettinga waard 24 novimber 2017 yn Balk beneamd ta de earste [[Dichter fan Fryslân]]. Dat wie er oant 21 novimber 2019 en er opfolge waard troch [[Nyk de Vries]].

== Oersetter ==
Hettinga sette wurk oer fan ûnder oare [[Ingeborg Bachmann]], [[Georges Bataille]], [[Jan Jacob Slauerhoff|Slauerhoff]] en [[Tomas Tranströmer]] yn it Frysk. Ek wie er ferantwurdlik foar de einredaksje fan ''Der is gjin dêr, dêre'' (2003) fan [[Ronald Giphart]], dat yn it Nederlânsk skreaun waard, mar net yn dy taal publisearre waard.

== Oare aktiviteiten ==
Yn febrewaris [[2002]] rjochte Hettinga tegearre mei [[Elske Schotanus]] de [[Stifting Cepher]] op, in organisaasje dy't it befoarderjen fan [Fryske) letterkunde, literatuer en sjoernalistyk as doel hat. Hettinga wie de driuwende krêft efter ynternettydskrift [[Kistwurk]] (2000-2003), ien fan de projekten fan Cepher. Hy wie ek anneks by twa publikaasjes fan dizze stifting, de gedichtenbondels ''Wrâld, finster, gedicht'' (2003) en de trijetalige publikaasje ''gjin Grinzen, de Reis / geen Grenzen, de Reis / no Borders, the Voyage'' (2004). Sûnt 2005 is Hettinga redaksjelid fan it ynternettydskrift [[Go-gol|GO-GOL]], in oar projekt fan Cepher. Ek begelaat er begjinnende dichters.

Hettinga wie de oprjochter fan it (net mear besteande) ienmans-ynternettydskrift [[Erosmos]].

== Wichtichste publikaasjes ==

=== Poëzij ===
*1998: ''Akten fan winter''
*2000: ''Dwingehôf''
*2002: ''Yn 'e fal fan jûn'' (mei Eric Hoekstra, ûnder it pseudonym ''Hu Thung-song'')
*2006: ''Apreos''
*2012: ''Ikader'' (nominearre foar de Gysbert Japicxpriis 2013)
*2013: ''De Wetters / De wateren''
*2016: ''It Font'', fideopoëzyprojekt i.g.m fideokuenstenaar Lotte Middendorp. De produksje fan tolve poëzyfilms, ta sân kaam mei stipe fan it Nederlands Letterenfonds. ''It Font'' wie te sjen  by de '' Frankfurter Buchmesse'', ''Fries Museum'' en ''Museum Belvédère''.
*2017: ''SeeWegen'' (poëzy-ynstallaasje yn Tresoar, byldwurk - njoggen skilderijen - fan Machteld van Buren)''
*2018: ''De hannen de doeken'', [[cahier]], in twatalige útjefte mei in skilderij fan [[Christiaan Kuitwaard]]. Untwerp en foarmjouwing Monique Vogelsang, Nederlânske oersetting Elske Schotanus.''
*2019: ''Nachtspraak'', twatalige útjefte, mei in ynliedend essay fan Eeltsje Hettinga. Byldwurk Anne Feddema. Oersetting Elske Schotanus. Foarmjouwing Richard Bos. Utjouwerij  Perio.''
*2021: ''De Hôven,'' mei tekeningen fan [[Elske Schotanus]] (útjûn as leporello, harmoanikaboek).
*2021: ''Au Musée'', poëzykassette, mei magneetbân. Twaentfjirtich gedichten. Byldwurk Machteld van Buren.

=== Oar wurk ===
*1994: ''Abe Gerlsma'' ([[monografy]] oer dizze keunstner)
*2003: ''Slauerhoff'' (gedichten fan Slauerhoff, oersetten troch [[Eppie Dam]], Abe de Vries en Eeltsje Hettinga, ynlieden troch Eeltsje Hettinga)
*2003: einredaksje fan ''Der is gjin dêr, dêre'' fan [[Ronald Giphart]]
*2003: ''Wrâld, finster, gedicht'' Ynl. en gearstalling Eeltsje Hettinga ([[blomlêzing]])
*2004: ''Gjin grinzen, de reis / Geen grenzen, de reis / no borders, the voyage'', Inl. en gearstalling, Eeltsje Hettinga en Elske Schotanus ([[blomlêzing]])
*2007: ''Albert Oost, schilderijen 2005 - 2006'', tegearre mei Han Steenbruggen.
*2008: ''De leugen op 'e dyk : oer de blomlêzing Het goud op de weg : in krityk, in pleit = De leugen op de weg : over de bloemlezing Het goud op de weg : kritiek en pleidooi.''
*2010: ''Gerben Rypma'', biografy; Gerben Rypma Stifting, Blauhús.([[biografy]])
*2012: ''De folksnasjonalistyske taal en retoryk achter Fryslân 2040 en KH-2018 ([[pamflet]])''
*2014: ''Libje yn liende tiid'' (teksten oer byldzjend keunstner Sies Bleeker, tegearre mei Willem Winters)
*2016: ''It Font'', [[leporello]] mei it twatalige gedicht ''In spegel de see / The sea a mirror'' en seis stills út het fideopoëzyprojekt ''It Font''. Untwerp en foarmjouwing leporello Gert Jan Slagter, Ingelske oersetting David Colmer, Utjouwerij. ''Museum Belvédère'' i.g.m. ''Fries Museum''.
*2019: ''Ryzji yn it Frysk'', gedichten fan Boris Ryzji, Fryske oersetting Eeltsje Hettinga, redaksje Elske Schotanus. Ynliedend essay Eeltsje Hettinga. Byldwurk Jochem Hamstra. Untwerp en foarmjouwing Monique Vogelsang. Utjouwer: melklokaal ([[blomlêzing]])

=== Prizen ===
*1988: [[Rely Jorritsmapriis]] foar it gedicht ''Ofskied''
*1991: Rely Jorritsmapriis foar it gedicht ''Nacht oer Greonterp''
*1994: Rely Jorritsmapriis foar it gedicht ''It hinnekleed fan winter''
*1997: Rely Jorritsmapriis foar it gedicht ''De Woldberch''
*1999: [[Fedde Schurerpriis]] foar de gedichtebondel ''Akten fan winter''
*2021: [[Gysbert Japicxpriis]] foar de gedichten dy't er as Dichter fan Fryslân tusken 2017 en 2019 skreau

==== Nominaasjes ====
*2013: ''Ikader'', nominearre foar [[Gysbert Japicxpriis]]

== Keppeling om utens ==
* [https://www.eeltsjehettinga.nl Webstee Eeltsje Hettinga]

{{Boarnen|boarnefernijing=
*[http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=nl&amp;pagina=12786&amp;stylesheet=frieseschrijvers.css Tresoar, Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum - ''Hettinga, Eeltsje'']
*[https://www.dbnl.nl/tekst/_nie012199901_01/_nie012199901_01_0022.htm Digitale Bibleteek fan de Nederlânske Letteren - ''Oerset- en debútpriis Provinsje Fryslân'']
*[http://home.planet.nl/%7Emeul2882/fries/Hettinga,Eeltsje.html Friese-literatuerside fan Jelle van der Meulen - ''Eeltsje Hettinga'' (oer ''Apreos'')] 
}}

{{DEFAULTSORT:Hettinga, Eeltsje}}
[[Kategory:Dichter fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk sjoernalist]]
[[Kategory:Frysk tydskriftredakteur]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Frysk boekeredakteur]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk oersetter]]
[[Kategory:Oersetter nei it Frysk]]
[[Kategory:Persoan berne yn Burchwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1955]]</text>
      <sha1>58jhg1iek8n23v8v2mavp4fouwj2zj1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Makkum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7054</id>
    <revision>
      <id>1241140</id>
      <parentid>1240305</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:06:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berne yn Makkum */ [[]] oars</comment>
      <origin>1241140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11741" sha1="1ryvssdsjsn6oywj386reuftocwo2qb" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Makkum
| ôfbylding                   = 2023 Skutslûs Makkum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = [[Waach (Makkum)|Waach fan Makkum]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Makkum vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Makkum wapen.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Makkum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8754
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_3_18_N_5_24_13_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 3' NB, 5° 24' EL}}
| webside                     = http://www.makkum.nl
| ôfbylding2                  = Sluis Makkum 05.JPG
| ôfbyldingstekst2            = [[Slûs Makkum]]
| ôfbylding3                  = Makkum-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Kaart fan Makkum
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 18
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 24
| lon_sec                     = 13
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Makkum.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Makkum yn de eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Makkum''' is in [[flekke]] westlik fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] oan de [[Iselmar]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Benoarden en besuden Makkum lizze de natuergebieten [[Makkumerwaarden|Makkumer Súd- en Noardwaard]]. Makkum is fanâlds in fiskersplak, mar it hat yn de [[20e iuw]] ek in protte toerisme krigen.

Under Makkum falle ek de buorskippen [[Ingwier]] en foar in part [[De Wearen]]. Oant 2011 wie Makkum it grutste plak yn 'e eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

Makkum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Makkum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Makkumer Ierdewurk Altena en Krooyenga 8.JPG|thumb|left|Makkumer Ierdewurk]]
De Sint-Martenterp is al mear as tûzen jier âld. Dêrop lei doe in tsjerkje mei it boeredoarp ''Mackum''. Yn 'e [[16e iuw]] ûntstie oan 'e súdlike kant de steedlike kearn: [[Statum]]. By Statum wie in slûs, dêr't troch frachtskippen tol betelle wurde moast. De measte skippen farden troch nei [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Nei de [[midsiuwen]] binne beide delsettings oan inoar fêst groeid. De hjoeddeiske tsjerke is yn [[1660]] boud.

Yn de [[midsiuwen]] hie Makkum de namme Poarte nei de [[Sudersee]]. Dit kaam troch de twa [[slûs|slûzen]], de noardlike fan it [[Kleaster Blomkamp]], de súdlike fan it [[Kleaster Lúntsjerk]]. Makkum koe him sa ûntjaan ta in wichtich handelssintrum mei in strategyske posysje. 

De [[Gouden Iuw]] fan Makkum begûn yn de [[17e iuw]] en duorre oant de [[18e iuw]]. Makkum wie in belangryk wurk- en handelssintrum, ynklusyf stienbakkerijen, tegelbakkerijen, hout, oalje, papier- en pelmûnen, skipswerven en skulpe[[kalkûne]]n. De skulpkalkbaarnderijen wienen de grutste pylders foar de wolfeart fan Makkum. In soad minsken wurken hjir. Dizze mitselkalk fan hege kwaliteit waard ûnder oare brûkt by de bou fan huzen yn [[Amsterdam]]. It ferfier fan grûnstoffen en einprodukten gie per skip en dêrtroch bloeiden ek de skipfeart en skipsbou. De skulpefiskerij wie fan belang neist de gewoane fiskerij.
 
It wapen fan Makkum toant in Seemearmin fan goud mei yn de rjochterhân in nei rjochts silend skip en in de lofterhân in kalkûne.
De [[19e iuw]] brocht in tebekfal troch it fersânjen fan de [[Sudersee]] dêr't de haven dan Makkum min te beriken troch waard. De drokte rûn werom en allinnich de skipsbou en wat diggelguodfabriken bleaunen oer. 

De lêste jierren lûkt Makkum in protte wetter(sport)leafhawwers. It rekreaasjegebiet “De Holle Poarte” mei strân, kampearterrein, fakânsjewenten en bûlevaar lûkt alle jierren in soad minsken oan. 

Bûten de lânbou nimt de natuer (reidsnijerij yn de [[Makkumerwaarden|Makkumerwaard]]) in grut plak yn. De natuergebieten oan de Iselmarkust binne ferneamd troch de kloften fûgels en it grutte ferskaat oan planten.
De Stifting Preamke lit simmerdeis in pream farre foar toeristen. De Stifting WON set him yn om de seefiskerij op de eardere Sudersee yn byld te bringen.

Yn 2008 hawwe [[Prinsesse Beatrix|Keninginne Beatrix]] en har famylje it plak op [[Keninginnedei]] besocht.

== It besjen wurdich ==
De rike histoarje fan de flekke noch goed te sjen. De flekke hat in stêdeftige struktuer út de 17e iuw. Benammen by de [[slûs Makkum|slûs]] steane fraaie keapmanshuzen mei prachtige gevels en ymposante ornaminten. Ek de eardere [[Waach (Makkum)|waach]] is in besite wurdich, lykas ek it tichelwurkfabryk  [[Keninklike Tichelaar Makkum]], it âldste (tiggelwurk)bedriuw fan Nederlân, makker fan it wrâldferneamde [[Makkumer tichelwurk]].

Nijsgjirrich is Hotel-Restaurant [[De Prins (restaurant)|De Prins]] by de [[Slûs Makkum]] en it âlde postkantoar oan de Merk.

Westlik fan Makkum, op de Makkumer Súdwaard is in grut rekreaasjegebiet, de [[Holle Poarte]] of ek wol &quot;Makkum oan See&quot; neamd, dy't út in jachthaven, camping, rekreaasjewenten, in bûlevaar, de &quot;Makkumer Bûlevaar&quot;, en byhearrende foarsjennings bestiet.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
2023 Makkumer Waach.jpg|Waach
Ofbyld:Makkum toeristesintrum.JPG|Toeristesintrum
Ofbyld:Zicht op Makkum vanaf de Vallaat.jpg|Sicht op Turfmerk en Prúkmakkershoeke fan it Fallaat ôf
Ofbyld:Vissershaven2 Makkum.jpg|Fiskershaven
Ofbyld:Vissershaven Makkum.jpg|Fiskershaven
Ofbyld:20090304-makkum-fr.jpg|Gleiershuzen
Ofbyld:MakkumStadt2.jpg|Alde postkantoar
Ofbyld:BoulevardMakkum.jpg|Makkumer bûlevaar
Ofbyld:Makkumerdiep Makkumerwaard 01.JPG|[[Makkumer Djip]]
&lt;/gallery&gt;

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Makkum, Grutte Sylroede.jpg|thumb|260px|[[Grutte Sylroede]]]]
De feriening foar Pleatslik Belang is oprjochte yn 1909. De krante fan de flekke is de Makkumer Belboei. Simmerdeis is der de Makkumer Merke en al sûnt 1990 [[Leagenbollepop]]. [[Us Stek]] set him yn foar saken op it mêd fan sport en aktiviteiten. Sint Martinus, It Iepen Stee en De Arke binne de trije basisskoallen fan de flekke. Sûnt [[2003]] wurde om it jier yn Makkum de [[Fiskerijdagen Makkum]] holden, organisearre troch de [[Stichting Fiskerijdagen Makkum]].

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Kerk van Makkum.jpg|thumb|260px|[[Doniatsjerke]]]]
[[Ofbyld:2023 Makkum, Sint-Martinustsjerke.jpg|thumb|260px|Sint-Martinustsjerke]]
* [[Doniatsjerke]] fan 1600
* [[Sint-Martinustsjerke (Makkum)|Sint-Martinustsjerke]] fan 1938
* [[Minnistetsjerke fan Makkum|Minnistetsjerke]] fan 1909
* [https://www.pkn-makkum.nl/index.php?option=com_content&amp;view=featured&amp;Itemid=141 Tsjerklik Sintrum It Anker]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [[Stifting Ald Makkum]]
* [https://hsv-makkum.nl/ Angelsportferiening Ons Genoegen]
* [https://www.autocrossclubmakkum.nl/ Autocrossklub]
* [http://www.badmintonmakkum.nl/ Badminton Makkum]
* [https://www.uitvaartverenigingmakkum.nl/ Begraffenisferiening Makkum]
* [https://www.doarpskrite.nl/ Doarpskrite Makkum]
* [https://makkum.friesevogelwachten.nl/nl Fûgelwacht Makkum]
* [https://www.volleybal-makkum.nl/nl/ Follybalferiening Makkum]
* [[Fuotbalferiening Makkum]]
|valign=top|
* [https://www.desmakkum.nl/ Gymnastykferiening DES]
* [https://kv-makkum.nl/ Keatsferiening Makkum]
* [https://www.koninginneverenigingmakkum.nl/ Keninginneferiening Makkum]
* Manljuskoar 'De Flevo Sanghers'
* [https://www.hallelujahmakkum.nl/ Muziekferiening Halleluja]
* [https://www.rvmakkum.nl/ Roeiferiening Twirre]
* [https://ijsselmeerminnen.nl/ Roeiferiening IJsselmeerminnen]
* [http://tennismakkum.nl/ Tennisferiening Makkum]
* Us Stek Makkum
|}
''(&lt;small&gt;De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.inmakkum.nl/organisaties/ hiemside fan it doarp])&lt;/small&gt;
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 1.941 ||  2.613 || 2.580 || 2.713 || 2.790 || 3.274 || 3.260 || 3.654 || 3.598
|}
[[Ofbyld:2023 Makkum, Hotel 'De Prins'.jpg|thumb|260px|[[De Prins (restaurant)|De Prins]]]]
== Berne yn Makkum ==
* [[Hylke Jans Kingma]] (1708-1782), skipper, fabrikant en keapman
* [[Dirk Lenige]] (1722-1798) keapman en dichter
* [[Cornelis van den Burg]] (1752-nei 1795), gritenijsekretaris fan Wûnseradiel, kapitein fan de frijwillige scktterij en boargemaster fan Boalsert
* [[Cynthia Lenige]] (1755-1780), dichtster
* [[Oene Romkes de Jongh]] (1812-1896), skilder
* [[Marten Hylkes Kingma|Marten Kingma]] (1817-1900), politikus en bestjoerder
* [[Jacobus ten Zweege]] (1855-1917), plateelskilder
* [[Lucas Franciscus Britzel]] (1885-1942), boer, besjoerder en boargemaster
* [[Willem Banning]] (1888-1971), ûnderrjochter, predikant en letter meioprjochter fan de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Geertruida Draaisma]] (1902-2011), fan 10 novimber 2010 oant har ferstjerren it âldste minske fan Nederlân
* [[Ruurd Alta]] (1918-1987), politikus
* [[Lenze Meinsma]] (1923-2008), dokter
* [[Henk Pruiksma]] (1947-), politikus en rjochter
* [[Sietske Poepjes]] (1979-), politika
[[Ofbyld:2023 Makkum, Fersetsbrêge rjochting Lytse Sylroede.jpg|thumb|260px|Fersetsbrêge]]

== Ferstoarn yn Makkum ==
* [[Theodorus à Brakel]] (1608-1669), grifformeard predikant 
* [[Adam Sijbel]] (1746-1803), tegelskilder
* [[Lieuwe Annes Buma]] (1796-1876), klassikus

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Makkum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 96:''' [[Surch]] - [[Boalsert]] fia Makkum
* '''Line 102:''' Makkum - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]
* '''Line 390:''' Makkum - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en [[Snits]]

De buslinen troch Makkum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Makkum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
-----------
* [http://www.makkum.nl/ Webstee Makkum]
* [https://www.tichelaar.nl/ Ierdewurkfabryk Tichelaar]
* [http://www.ald-makkum.nl/ Stifting Ald-Makkum]
* [https://www.swanfanmakkum.nl/ Swan fan Makkum]
----
{{commonscat|Makkum, Friesland}}
}}

{{Koördinaten|53_3_18_N_5_24_13_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 3' NB, 5° 24' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Makkum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>1ryvssdsjsn6oywj386reuftocwo2qb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241141</id>
      <parentid>1241140</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:08:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berne yn Makkum */ - tikfl.</comment>
      <origin>1241141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11741" sha1="053zj8xdjxd95cwoihnobillowk5bs2" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Makkum
| ôfbylding                   = 2023 Skutslûs Makkum.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 260
| ôfbyldingstekst             = [[Waach (Makkum)|Waach fan Makkum]]
| wapen                       = [[Ofbyld:Makkum vlag.svg|border|100px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Makkum wapen.svg|80px]]
| ynwennertal                 = {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Makkum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 
| befolkingstichtens          = 
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = 
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Súdwest-Fryslân_vlag.svg|20px|border]] [[Súdwest-Fryslân]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 8754
| netnûmer                    = 0515
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_3_18_N_5_24_13_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 3' NB, 5° 24' EL}}
| webside                     = http://www.makkum.nl
| ôfbylding2                  = Sluis Makkum 05.JPG
| ôfbyldingstekst2            = [[Slûs Makkum]]
| ôfbylding3                  = Makkum-OpenTopo.jpg
| ôfbyldingstekst3            = Kaart fan Makkum
| mapname                     = Fryslân
| mapwidth                    = 260
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 3
| lat_sec                     = 18
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 24
| lon_sec                     = 13
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
| ôfbylding99                 = Map NL Wûnseradiel Makkum.png
| ôfbyldingstekst99           = Himrik fan Makkum yn de eardere gemeente Wûnseradiel
| ôfbyldingsbreedte99         = 260
}}
'''Makkum''' is in [[flekke]] westlik fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] oan de [[Iselmar]] yn de gemeente [[Súdwest-Fryslân]]. Benoarden en besuden Makkum lizze de natuergebieten [[Makkumerwaarden|Makkumer Súd- en Noardwaard]]. Makkum is fanâlds in fiskersplak, mar it hat yn de [[20e iuw]] ek in protte toerisme krigen.

Under Makkum falle ek de buorskippen [[Ingwier]] en foar in part [[De Wearen]]. Oant 2011 wie Makkum it grutste plak yn 'e eardere gemeente [[Wûnseradiel]].

Makkum hat {{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|Makkum}} &lt;small&gt;({{Statistyk wenplak Fryslân ynwenners|TXT=Year}})&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;https://opendata.cbs.nl/statline&lt;/ref&gt; ynwenners.

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Makkumer Ierdewurk Altena en Krooyenga 8.JPG|thumb|left|Makkumer Ierdewurk]]
De Sint-Martenterp is al mear as tûzen jier âld. Dêrop lei doe in tsjerkje mei it boeredoarp ''Mackum''. Yn 'e [[16e iuw]] ûntstie oan 'e súdlike kant de steedlike kearn: [[Statum]]. By Statum wie in slûs, dêr't troch frachtskippen tol betelle wurde moast. De measte skippen farden troch nei [[Boalsert (stêd)|Boalsert]]. Nei de [[midsiuwen]] binne beide delsettings oan inoar fêst groeid. De hjoeddeiske tsjerke is yn [[1660]] boud.

Yn de [[midsiuwen]] hie Makkum de namme Poarte nei de [[Sudersee]]. Dit kaam troch de twa [[slûs|slûzen]], de noardlike fan it [[Kleaster Blomkamp]], de súdlike fan it [[Kleaster Lúntsjerk]]. Makkum koe him sa ûntjaan ta in wichtich handelssintrum mei in strategyske posysje. 

De [[Gouden Iuw]] fan Makkum begûn yn de [[17e iuw]] en duorre oant de [[18e iuw]]. Makkum wie in belangryk wurk- en handelssintrum, ynklusyf stienbakkerijen, tegelbakkerijen, hout, oalje, papier- en pelmûnen, skipswerven en skulpe[[kalkûne]]n. De skulpkalkbaarnderijen wienen de grutste pylders foar de wolfeart fan Makkum. In soad minsken wurken hjir. Dizze mitselkalk fan hege kwaliteit waard ûnder oare brûkt by de bou fan huzen yn [[Amsterdam]]. It ferfier fan grûnstoffen en einprodukten gie per skip en dêrtroch bloeiden ek de skipfeart en skipsbou. De skulpefiskerij wie fan belang neist de gewoane fiskerij.
 
It wapen fan Makkum toant in Seemearmin fan goud mei yn de rjochterhân in nei rjochts silend skip en in de lofterhân in kalkûne.
De [[19e iuw]] brocht in tebekfal troch it fersânjen fan de [[Sudersee]] dêr't de haven dan Makkum min te beriken troch waard. De drokte rûn werom en allinnich de skipsbou en wat diggelguodfabriken bleaunen oer. 

De lêste jierren lûkt Makkum in protte wetter(sport)leafhawwers. It rekreaasjegebiet “De Holle Poarte” mei strân, kampearterrein, fakânsjewenten en bûlevaar lûkt alle jierren in soad minsken oan. 

Bûten de lânbou nimt de natuer (reidsnijerij yn de [[Makkumerwaarden|Makkumerwaard]]) in grut plak yn. De natuergebieten oan de Iselmarkust binne ferneamd troch de kloften fûgels en it grutte ferskaat oan planten.
De Stifting Preamke lit simmerdeis in pream farre foar toeristen. De Stifting WON set him yn om de seefiskerij op de eardere Sudersee yn byld te bringen.

Yn 2008 hawwe [[Prinsesse Beatrix|Keninginne Beatrix]] en har famylje it plak op [[Keninginnedei]] besocht.

== It besjen wurdich ==
De rike histoarje fan de flekke noch goed te sjen. De flekke hat in stêdeftige struktuer út de 17e iuw. Benammen by de [[slûs Makkum|slûs]] steane fraaie keapmanshuzen mei prachtige gevels en ymposante ornaminten. Ek de eardere [[Waach (Makkum)|waach]] is in besite wurdich, lykas ek it tichelwurkfabryk  [[Keninklike Tichelaar Makkum]], it âldste (tiggelwurk)bedriuw fan Nederlân, makker fan it wrâldferneamde [[Makkumer tichelwurk]].

Nijsgjirrich is Hotel-Restaurant [[De Prins (restaurant)|De Prins]] by de [[Slûs Makkum]] en it âlde postkantoar oan de Merk.

Westlik fan Makkum, op de Makkumer Súdwaard is in grut rekreaasjegebiet, de [[Holle Poarte]] of ek wol &quot;Makkum oan See&quot; neamd, dy't út in jachthaven, camping, rekreaasjewenten, in bûlevaar, de &quot;Makkumer Bûlevaar&quot;, en byhearrende foarsjennings bestiet.

&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
2023 Makkumer Waach.jpg|Waach
Ofbyld:Makkum toeristesintrum.JPG|Toeristesintrum
Ofbyld:Zicht op Makkum vanaf de Vallaat.jpg|Sicht op Turfmerk en Prúkmakkershoeke fan it Fallaat ôf
Ofbyld:Vissershaven2 Makkum.jpg|Fiskershaven
Ofbyld:Vissershaven Makkum.jpg|Fiskershaven
Ofbyld:20090304-makkum-fr.jpg|Gleiershuzen
Ofbyld:MakkumStadt2.jpg|Alde postkantoar
Ofbyld:BoulevardMakkum.jpg|Makkumer bûlevaar
Ofbyld:Makkumerdiep Makkumerwaard 01.JPG|[[Makkumer Djip]]
&lt;/gallery&gt;

== Mienskip ==
[[Ofbyld:2023 Makkum, Grutte Sylroede.jpg|thumb|260px|[[Grutte Sylroede]]]]
De feriening foar Pleatslik Belang is oprjochte yn 1909. De krante fan de flekke is de Makkumer Belboei. Simmerdeis is der de Makkumer Merke en al sûnt 1990 [[Leagenbollepop]]. [[Us Stek]] set him yn foar saken op it mêd fan sport en aktiviteiten. Sint Martinus, It Iepen Stee en De Arke binne de trije basisskoallen fan de flekke. Sûnt [[2003]] wurde om it jier yn Makkum de [[Fiskerijdagen Makkum]] holden, organisearre troch de [[Stichting Fiskerijdagen Makkum]].

=== Tsjerken ===
[[Ofbyld:Kerk van Makkum.jpg|thumb|260px|[[Doniatsjerke]]]]
[[Ofbyld:2023 Makkum, Sint-Martinustsjerke.jpg|thumb|260px|Sint-Martinustsjerke]]
* [[Doniatsjerke]] fan 1600
* [[Sint-Martinustsjerke (Makkum)|Sint-Martinustsjerke]] fan 1938
* [[Minnistetsjerke fan Makkum|Minnistetsjerke]] fan 1909
* [https://www.pkn-makkum.nl/index.php?option=com_content&amp;view=featured&amp;Itemid=141 Tsjerklik Sintrum It Anker]

=== Ferienings ===
{|
|valign=top|
* [[Stifting Ald Makkum]]
* [https://hsv-makkum.nl/ Angelsportferiening Ons Genoegen]
* [https://www.autocrossclubmakkum.nl/ Autocrossklub]
* [http://www.badmintonmakkum.nl/ Badminton Makkum]
* [https://www.uitvaartverenigingmakkum.nl/ Begraffenisferiening Makkum]
* [https://www.doarpskrite.nl/ Doarpskrite Makkum]
* [https://makkum.friesevogelwachten.nl/nl Fûgelwacht Makkum]
* [https://www.volleybal-makkum.nl/nl/ Follybalferiening Makkum]
* [[Fuotbalferiening Makkum]]
|valign=top|
* [https://www.desmakkum.nl/ Gymnastykferiening DES]
* [https://kv-makkum.nl/ Keatsferiening Makkum]
* [https://www.koninginneverenigingmakkum.nl/ Keninginneferiening Makkum]
* Manljuskoar 'De Flevo Sanghers'
* [https://www.hallelujahmakkum.nl/ Muziekferiening Halleluja]
* [https://www.rvmakkum.nl/ Roeiferiening Twirre]
* [https://ijsselmeerminnen.nl/ Roeiferiening IJsselmeerminnen]
* [http://tennismakkum.nl/ Tennisferiening Makkum]
* Us Stek Makkum
|}
''(&lt;small&gt;De list is yn 2023 bywurke mei help fan de doarpsside. Sjoch foar de meast aktuele ynformaasje oer ferienings op de [https://www.inmakkum.nl/organisaties/ hiemside fan it doarp])&lt;/small&gt;
=== Befolkingsferrin ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1840 || 1954 || 1959 || 1964 || 1969 ||  1974 || 2004 || 2015 || 2020
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners'''  || 1.941 ||  2.613 || 2.580 || 2.713 || 2.790 || 3.274 || 3.260 || 3.654 || 3.598
|}
[[Ofbyld:2023 Makkum, Hotel 'De Prins'.jpg|thumb|260px|[[De Prins (restaurant)|De Prins]]]]
== Berne yn Makkum ==
* [[Hylke Jans Kingma]] (1708-1782), skipper, fabrikant en keapman
* [[Dirk Lenige]] (1722-1798) keapman en dichter
* [[Cornelis van den Burg]] (1752-nei 1795), gritenijsekretaris fan Wûnseradiel, kapitein fan de frijwillige skutterij en boargemaster fan Boalsert
* [[Cynthia Lenige]] (1755-1780), dichtster
* [[Oene Romkes de Jongh]] (1812-1896), skilder
* [[Marten Hylkes Kingma|Marten Kingma]] (1817-1900), politikus en bestjoerder
* [[Jacobus ten Zweege]] (1855-1917), plateelskilder
* [[Lucas Franciscus Britzel]] (1885-1942), boer, besjoerder en boargemaster
* [[Willem Banning]] (1888-1971), ûnderrjochter, predikant en letter meioprjochter fan de [[Partij fan de Arbeid|PvdA]]
* [[Geertruida Draaisma]] (1902-2011), fan 10 novimber 2010 oant har ferstjerren it âldste minske fan Nederlân
* [[Ruurd Alta]] (1918-1987), politikus
* [[Lenze Meinsma]] (1923-2008), dokter
* [[Henk Pruiksma]] (1947-), politikus en rjochter
* [[Sietske Poepjes]] (1979-), politika
[[Ofbyld:2023 Makkum, Fersetsbrêge rjochting Lytse Sylroede.jpg|thumb|260px|Fersetsbrêge]]

== Ferstoarn yn Makkum ==
* [[Theodorus à Brakel]] (1608-1669), grifformeard predikant 
* [[Adam Sijbel]] (1746-1803), tegelskilder
* [[Lieuwe Annes Buma]] (1796-1876), klassikus

== Ynfrastruktuer ==

=== Bustsjinst ===
Troch Makkum rinne de folgjende buslinen:

* '''Line 96:''' [[Surch]] - [[Boalsert]] fia Makkum
* '''Line 102:''' Makkum - [[Hylpen]] fia [[Warkum]]
* '''Line 390:''' Makkum - [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] fia Boalsert en [[Snits]]

De buslinen troch Makkum wurde fersoarge troch [[Qbuzz]].

=== Strjitten ===
Alle [[strjitten yn Makkum]].

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]]
* [[Beskerme steds- en doarpsgesichten yn Fryslân]]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
-----------
* [http://www.makkum.nl/ Webstee Makkum]
* [https://www.tichelaar.nl/ Ierdewurkfabryk Tichelaar]
* [http://www.ald-makkum.nl/ Stifting Ald-Makkum]
* [https://www.swanfanmakkum.nl/ Swan fan Makkum]
----
{{commonscat|Makkum, Friesland}}
}}

{{Koördinaten|53_3_18_N_5_24_13_E_type:city_zoom:15_region:NL|53° 3' NB, 5° 24' EL}}

{{Súdwest-Fryslân}}
[[Kategory:Makkum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Wûnseradiel]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Súdwest-Fryslân]]</text>
      <sha1>053zj8xdjxd95cwoihnobillowk5bs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taco Roorda</title>
    <ns>0</ns>
    <id>7352</id>
    <revision>
      <id>1241139</id>
      <parentid>1221974</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:04:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1241139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2692" sha1="c469i08e5yycyo9zaq8cj6zz3xyvrzy" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Taco Roorda, door Hoffmeister en E. Spanier.gif|rjochts|thumb|180px|Taco Roorda]]
'''Taco Roorda''' ([[Britsum]], [[19 july]] [[1801]] – [[Leien]], [[5 maaie]] [[1874]]) wie in [[letterkundige]],

Taco Roorda studearre yn [[Grins (stêd)|Grins]] [[teology]]. Yn [[1824]] sleat er syn stúdzje ôf mei in promoasje ta doktor. It jier dêrnei krige er in Grinzer earedoktoraat yn de letteren. Ynearsten waard Roorda dûmny yn [[Lytsegast]] yn Grinslân.

Yn [[1828]] waard Roorda professor yn de Easterske talen te [[Amsterdam]]. Yn [[1835]] ferwiksele er [[Amsterdam]] mei [[Delft]]. Syn learopdracht wie dêr taal-, lân-, en folkekunde yn [[Nederlânsk-Ynje]]. Yn [[1864]] waard Roorda professor oan de Ryksynstelling foar Yndyske [[taalkunde|taal]]-, [[lân]]- en [[folkekunde]] te [[Leien]].

Roorda, waans namme no noch yn fakrûntes neamd wurdt, wie foaral spesjalist yn it [[Javaansk]]. Dêrnjonken hat er learboeken en beskôgings skreaun oer [[taalkunde]] en oer teologyske ûnderwerpen.

== Publikaasjes ==
In kar:
* ''Specimen doctrinae theologicae, exhibens commentarios in aliquot Ieremiae loca.'' Groningae : apud W. Van Boekeren, 1824. 
* ''Javaansche wetten, namelijk de nawålå-pradåtå, de anggĕr-sadåså, de anggĕr-agĕng, de anggĕr-goenoeng en de anggĕr-aroebiroe.'' Amsterdam : Johannes Müller, 1844.
* ''Javaansch-Nederduitsch woordenboek,'' mei J.F.C. Gericke. Amsterdam : Müller, 1847-1952.
* ''Over de deelen der rede en de rede-ontleding of logische analyse der taal, tot grondslag voor wetenschappelijke taalstudie.'' Ljouwert : [[G.T.N. Suringar]], 1852.
* ''Javaansche grammatica, benevens een leesboek tot oefening in de Javaansche taal,'' Amsterdam, Johannes Müller, 1855.
* ''De Wajangverhalen van På°la-sårå, Pandoe en Raden Pandji,'' De Haach: Martinus Nijhoff, 1869.

== Keppelingen om utens ==
* [http://www.biografischportaal.nl/persoon/13663628 Biografysk portaal]
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=roor005 Biografyen, wurken en teksten by de Digitale Biblioteek foar de Nederlânske Letteren (dbnl) ]

{{Commonscat|Taco Roorda}}

{{DEFAULTSORT:Roorda, Taco}}
[[Kategory:Frysk teolooch]]
[[Kategory:Frysk letterkundige]]
[[Kategory:Frysk taalkundige]]
[[Kategory:Frysk etnolooch]]
[[Kategory:Frysk heechlearaar]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk teolooch]]
[[Kategory:Nederlânsk letterkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk taalkundige]]
[[Kategory:Nederlânsk etnolooch]]
[[Kategory:Nederlânsk heechlearaar]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn Britsum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1801]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1874]]</text>
      <sha1>c469i08e5yycyo9zaq8cj6zz3xyvrzy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anglofryske runen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10741</id>
    <revision>
      <id>1241157</id>
      <parentid>953217</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:16:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2283" sha1="qgf64g2z1ezb0cu68a5ki6fi87lfgv1" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Anglosaxonrunes.svg|right|thumb|250px|''Anglofryske runen'']]
De '''Anglofryske runen''' binne in samling [[runen]] dy't harren namme  tankje oan de spesifike ûntsteanseftergrûn en dy't fûn binne yn it iere wengebiet fan de [[Friezen]]. Sy wurde beskôge as de âldste uteringen fan de [[Fryske literatuer]].

== [[Grutte Folkeferfarren]] ==
Tidens de [[5e iuw|5e]] en [[6e iuw]] lutsen [[Angelen|Angelske]] en [[Saksen (folk)|Saksyske]] stammen it tsjintwurdige Westen en Noarden fan [[Nederlân]] yn as ûnderdiel fan harren oertocht nei [[Brittanje]]. In part fan de [[Friezen|Fryske]] befolking gong mei, mar der bleaune ek  Angelen en Saksen efter yn it wengebiet fan de Friezen. Nettsjinsteande harren likense [[Germanen|Germaanske]] ôfkomst wienen der wol kulturele ferskillen tusken de ferskate Germaanske stammen lykas de foarm en ynhâld fan harren [[Runen|fuþark]] (of futhark): it [[Germaanske talen|aldgermaanske]] &quot;alfabet&quot;. Wierskynlik al yn de [[5e iuw]] ûntstien troch beynfloedzjen fan wjerskanten it Anglofryske fuþork. Dy waard útwreide mei in oantal runetekens, wylst oare feroaren fan foarm om in wjerspegeling fan feroarings yn de taal wer te jaan.

De [[aldfrysk]]e runen komme allinnich foar op losse foarwerpen lykas kamen en munten. Faak is de betsjutting net helder en is ek altiten in striidkwestje oft it feitlik om Fryske rune-ynskripsjes giet. Fan [[Westeremden]] is it ynskrift ''aldujislu meþ jisuhildu'' likernôch [[800]]: &quot;Aldujislu [giet] mei Jisuhildu&quot;: wat in seinewinsk bestjut om foarspoedich waaksdom. Ut de provinsje [[Grinslân]] stamje twa kamen mei âldfryske rune-ynskripsjes. Ien fan dizze befettet inkeld it wurd ''kobu'', “kam”.

De taal fan de âldfryske runen is folle âlderwetser as yn de [[aldfrysk]] oerlevere boarnen. Dizze waard datearre tusken [[500]] en [[800]].

Fan de âldingelske runen binne der folle mear fûn en ek yn lingte fan teksten. (Sjoch: [[aldingelsk]]).

== Sjoch ek ==
*[[Skanomodu (munt)]]

== Literatuer ==
* {{aut|Krause, W.}}, ''Runen'' (Berlijn, 1970)
* {{aut|Looijenga, T. en Quak, A.}}, ''Frisian Runes and Neighbouring Traditions'', (Amsterdam-Atlanta, 1996)


[[kategory:Westgermaanske talen]]
[[kategory:Skiednis fan Fryslân]]
[[kategory:Fryske runen]]
[[Kategory:Skrift]]</text>
      <sha1>qgf64g2z1ezb0cu68a5ki6fi87lfgv1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arjan Hut</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12659</id>
    <revision>
      <id>1241154</id>
      <parentid>1140735</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8227" sha1="mr28gszrv70w6jsu0440tdckj7rvhh2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = Arjan Hut Tresoar 25.jpg
| ôfbyldingstekst       = Arjan Hut
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = Goaitsen Andringa
| echte namme           = 
| nasjonaliteit         = {{Flagge_NL}} [[Nederlân]]sk
| berne                 = [[19 jannewaris]] [[1976]]
| berteplak             = [[Drachten]]
| stoarn                = 
| stjerplak             = 
| etnisiteit            = [[Friezen|Frysk]]
| taal                  = [[Frysk]]
| sjenre                = [[Poëzy]], [[proaza]]
| perioade              = 
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = 
| útjouwer              = 
| prizen                = [[Steven Sterkpriis]]
| jierren aktyf         = 
| webside               = 
}}
'''Arjan Hut''' ([[Drachten]], [[19 jannewaris]] [[1976]], opgroeid yn [[Surhústerfean]]) is in Fryske skriuwer/dichter. Hy publisearre ûnder oare yn [[De Moanne]] en [[Hjir]]. Yn [[2004]] ferskynde syn dichtbondel ''Nachtswimmers''. Syn wurk wurdt omskreaun as donker-romantysk, surrealistysk, dreamerich en ek wol okkult. Hut wie fan 2003 oant 2006 de sintrale figuer by it ynternettiidskrift [[Doar (tydskrift)|Doar]]. Fan de webstee Doar ferskynde begjin 2006 by [[útjouwerij Venus]] 'Doar Boek'. Nei Doar stapte Hut yn de redaksje fan in oar ynternetpoadium, [[Go-gol]].

== Stedsdichter ==
Op [[Dichtersdei]] [[2005]] waard Hut út 35 kandidaten keazen ta [[stedsdichter]] fan [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Fjouwer fan syn stêdsgedichten waarden opnaam yn de earste nasjonale stedsdichtersbondel ''De stad en ik''. Ien wike foar de útferkiezing wie Hut al yn tsjinst komd as ien fan de fêste radiokollumnisten fan [[Omrop Fryslân]].

As stedsdichter hat Hut Ljouwert fertsjinwurdige op de earste nasjonale stedsdichterdei yn Lelystêd, op 30 oktober 2005. Mei [[Adriaan Jaeggi]], stedsdichter fan [[Amsterdam]], iepene hy yn 2006 mei in gedicht de [[Nationale Week van de Poëzie]]. De bekendste stêdsgedichten fan Hut binne ''Under de Toer'', dat ûnder oaren yn it Ljouwerter stêdhûs syn plak fûn hat, ''It Unfolsleine Spoar '' en it lange foardrachtsfers ''Fjoertoer de Aldehou'', in poëtyske selfevaluaasje mei in politike ynslach, opdroegen oan ''de Wolf'', dêr 't op syn minst kollega-skriuwer [[Henk Wolf]] mei bedoeld wurdt. Foar de liettekst [[Mata Hari]] krige Hut yn 2005 de [[Steven Sterkpriis]].
It lêste stêdsgedicht wie ''Onder de klokslag'', skreaun op fersyk fan Adriaan Jaeggi foar in lyts stedsdichterstreffen yn it [[Parool theater]] te Amsterdam, desimber 2007. Twa moanne letter loste [[Derwent Christmas]] him as Ljouwerter stedsdichter ôf.

Nei syn stedsdichterskip hat Hut noch ien kear as 'dichter yn tsjinst' west. Fan Falentynsdei 2009 oant Maaie 2009 wie er húsdichter fan jongereinwebside [[Fynst]]. Foar Fynst waard der in klip makke by it gedicht '''De Fermisten''', en ek in animaasje fan it fers '''Krisis Gedicht'''. Krisis Gedicht waard jûns live fan it Gûverneursplein ôf op in sydmuorre fan it Ljouwerter stêdhûs projektearre.

== Tsjerketour ==
Yn de simmer fan 2007 wie Hut mei dichter [[Eeltsje Hettinga]] en de bands [[Ljoubjr]] en [[Novelle (band)|Novelle]] ûnder de namme Tsjerketour op toernee troch Fryslân. Optredens wiene der ûnder oaren yn de midsiuwske tsjerken fan [[Sânfurd]], [[Ketlik]], [[Eastrum]], [[Bears (Littenseradiel)|Bears]] en [[Boksum]].

== Poster ==
Septimber 2008 ferskynde de nije rymposter fan de [[berneboeketiid]], mei in gedicht fan Hut. It gedicht hjit fan &quot;Streken&quot;, skilderesse [[Misja Sirag]] fersoarge de yllustraasje.

== Tin ==
De bondel '''Tin''' is yn oktober 2010 ferskynd by de [[Afûk]]. Krekt as Nachtswimmers, is Tin wer in folslein Frysktalige bondel, mei útsûndering fan it fers Alle Vogels, dat oer taal giet. Tagelyk mei it ferskinen fan de bondel, is in spesjaal [http://arjanhut.afuk.nl/ webstee] lansearre, dêr't ûnder oaren foardrachten fan it nije wurk te hearren binne. 

Reaksjes op Tin:
&quot;Wat wol Hut no útdrukke? Ik ha der net folle hâldfêst oan, en kin ek gjin djippe gedachten of emoasjes ûntdekke. Lykwols, Hut kin wier wol dichtsje! Rigels as 'in fikse fisker op de skaal fan richter' of 'sy swimt yn de tatoeaazje fan in hert' befetsje sterke, troch assosjaasje ûntstiene bylden&quot; ([[Cornelis van der Wal]], ''It tsjil op 'e nij útfûn'', Friesch Dagblad, feb 2010)

&quot;Hut schrijft in Tin fascinerende gedichten, nu eens bloedserieus, dan weer grillig, soms speels, en vaak in gedreven beeldende taal. Geregeld roepen die gedichten meer vragen op dan dat ze antwoorden geven. Maar is dat niet ook de taak van poëzie?&quot; (Jelle van der Meulen, [http://www.frieseliteratuur.nl/ Friese Literatuersite])

== Hjoed-de-dei ==
Op 23 desimber 2016 ferskynt '''Aurora Bossa Nova'''. Dichter Syds Wiersma neamt de bondel op syn Facebookside 'wûnderlik moai' en de measte fersen 'in lust om te lêzen.' Hy hellet dêrby it gedicht ''Flam'' as foarbyld oan. Jelle van der Meulen skriuwt op syn site: 

&quot;Hut gaat de menselijke misère niet uit de weg, maar biedt meestal wel een uitweg daaruit. Daarbij maakt hij gebruik van aangename, tegelijk eenvoudige en poëtische zinnen als “Simmer falt op in freed fan ’t jier”, de beginregel van het gedicht ‘Hotpants’. Ook schakelt Hut moeiteloos tussen beeldspraak – mooi gevonden, sobere personificaties vaak – of tussen beschrijvingen van wat je om je heen kan zien en diepzinnige overpeinzingen.&quot;

Yn 2017 krige Hut foar it fers Opgean in [[Rely Jorritsmapriis]]. Anno 2020 is Hut al in pear jier Wâlddichter foar de gemeente [[Achtkarpelen]]. Yn dy funksje skriuwt er by spesjale gelegenheden in gedicht. In tal dêrfan ferskynden yn de bondel ''Fjoertoer yn it Wâld''.

Op 16 novimber 2023 waard Hut beneamd ta Dichter fan Fryslân.

== Bibliografy ==
*[[Nachtswimmers]] - gedichten (Bornmeer, febrewaris 2004)
*[[Doar Boek]]  - (mei Elizabeth Hietkamp) (Venus, febrewaris 2006)
*''Poetisch Leeuwarden'' - (kleine Uil, desimber 2006)
*[[05 06]]     - gedichten (Bornmeer, jannewaris 2007)
*''Toe No '' - (mei Elizabeth Hietkamp) (Bornmeer, septimber 2007)
*''Onferjitlik Lok '' - kollems (Bornmeer, feb 2008)
*''Goeie'' - (mei Elizabeth Hietkamp) taalgids Fryslân (In Boekvorm, juny 2009)
*''Tin'' - gedichten (AFÛK, septimber 2010)
*''Aurora Bossa Nova'' - gedichten (AFÛK, 2016)
*''Ik hâld fan it lûd fan in trein yn de fierte'' - Cityboek (Huis DeBuren, 2018)
*''Fjoertoer yn it wâld'' - gedichten (AFÛK, 2020)
*''Ien tel de ierde stil'' - gedichten (AFÛk, 2023)

== Oar wurk  ==
*''The Cornish Language in Education in the United Kingdom '' - (Mercator, novimber 2001)
*''Wurdboek Frysk '' - (co-auteur) (Prisma, juny 2007)

== Oer Hut (seleksje) ==
*''Uttinne'' (Geart Tigchelaar, [[Ensafh]] 3, 2011)
*''Hut ken mear as dichtsje'' ([[Jaap Krol]], [[Friesch Dagblad]] 14 juny 2008)
*''Stadsgedichten zonder stad: over de unheimische poëzie van ...'' ([[Gaston Franssen]], [[De Moanne]] 5, 2007)
*''Blue Fun Me Awe'' ([[Harmen Wind]], [[Leeuwarder Courant]], 29 juny 2007)
*''Nachten en treinen begeliede Hut op it dichterspaad'' ([[Pier Boorsma]], [[Friesch Dagblad]], 16 juny 2007)
*''Dichtbundel van de Week: twee stadsdichters'' ([[Coen Peppelenbos]], [[Literair Nederland]], mei 2007)

== Keppelings om utens ==
* [http://arjanhut.afuk.nl/ Webside by de bondel Tin]
* [http://www.tresoar.nl/mmtresoar/main/content_pagina_volledig_teaser_rechts.jsp?lang=nl&amp;pagina=skr_hut_a&amp;stylesheet=frieseschrijvers.css Side oer Arjan Hut by Tresoar] 
* [http://www.youtube.com/watch?v=qNjyvKJRY8I Reportaazje Krisis Gedicht ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=EetOER6CsQo Klip De Fermisten ]
* [http://www.youtube.com/watch?v=76ZGGmR4FkU Leeuwarder Dagboek 63 met Melvin van Eldik en Arjan Hut ]
* [http://www.soundcloud.com/arjan-hut Soundcloud foardrachten Arjan Hut]

{{DEFAULTSORT:Hut, Arjan}}
[[Kategory:Arjan Hut| ]]
[[Kategory:Dichter fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysk sjoernalist]]
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Stedsk]]
[[Kategory:Frysk boekeredakteur]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Surhústerfean]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1976]]</text>
      <sha1>mr28gszrv70w6jsu0440tdckj7rvhh2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goudskat fan Wiuwert</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13726</id>
    <revision>
      <id>1241185</id>
      <parentid>1196881</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:59:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1241185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="h8upbcwynvea5mwb3lsy1sgauuxctm2" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Wiewerd goudschat.JPG|right|thumb|250px|Kolleksje Ryksmuseum foar âldheden yn Leien.]]
De '''Goudskat fan Wiuwert''' is de wichtichste fynst fan gouden [[muntstik|munt]]en dy't yn [[Fryslân]] dien is. De goudskat waard fûn by it ôfgraven fan de [[terp]] [[Bessens (terp)|Bessens]] by [[Wiuwert]] en siet yn in hânmakke potsje. De skat bestiet út 37 objekten en grutste part wurdt foarme troch gouden munten (''solidi'' en ''tremisses'') dy't omwurke binne ta hingerkes. De munten binne ûnder oaren fan keizer [[Justinianus]]. Oare objekten binne twa ringen en in part fan in grutte [[fibula]]. De goudskat is yn de earste helte fan de [[7e iuw]] bedobbe en kin net as in offerjefte sjoen wurde. It hat mooglik de wurkfoarried fan in muntmaster west. &lt;ref&gt;{{aut|Luut van der Tuut}} (2013), ''De Friezen, De vroegste geschiedenis van het Nederlandse kustgebied'', Utert, s. 90. &lt;/ref&gt;

De kolleksje is te sjen yn it [[Ryksmuseum fan Aldheden]] yn [[Leien]].  

{{boarnen|boarnefernijing=
'''Keppeling om utens:'''
* [http://www.museumkennis.nl/lp.rmo/museumkennis/i000266.html artikel op museumkennis.nl]. &lt;small&gt;(deade keppeling)&lt;/small&gt;
'''Fuotnoat:'''
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Archeologyske fynst yn Fryslân]]
[[Kategory:Wiuwert]]</text>
      <sha1>h8upbcwynvea5mwb3lsy1sgauuxctm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>S.J. van der Molen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25850</id>
    <revision>
      <id>1241132</id>
      <parentid>1232562</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:16:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Otto S. Knottnerus</username>
        <id>17745</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keppeling om utens */</comment>
      <origin>1241132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5321" sha1="hjtnejyxzds7tu44dxtj3s4myg528z4" xml:space="preserve">[[Ofbyld:SJvanderMolen.jpg|thumb|Sytse Jan van der Molen]]
'''S.J. van der Molen''' (folút: '''Sytse Jan van der Molen'''; [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[7 july]] [[1912]] - [[Noardburgum]], [[15 septimber]] [[1995]]) wie [[learaar]], [[sjoernalist]], [[folklorist]] en [[publisist]] oer Fryslân.

== Aktiviteiten ==
Van der Molen wie yn it earstoan ûnderwizer en learaar, letter sjoernalist en redakteur by de Drachtster Krante, it [[Nijsblêd fan Fryslân]] en de [[Ljouwerter Krante]] (sûnt 1953). Sekretaris fan it Geakundich Wurkforbân fan de [[Fryske Akademy]], redaksjelid fan Neerlands Volksleven, Berie fan it [[Erfgoedferiening Heemschut|bûn Heemschut]], bestjoerslid  fan de [[Stifting De Fryske Mole]], [[Stichting Alde Fryske Tsjerken]] en it [[Frysk Skipfeartmuseum]]. Skreau teksten foar de [[RON]] en [[RONO]], Selskip [[Tetman de Vries]], Fryske Boekefeesten, Selskip Klaes Westra, Lammert Popma en oaren (foar in part op grammofoanplaat). Yn 1968 krige er de provinsjale [[Joast Halbertsmapriis]]. Fierder wied er auteur fan in soad artikels en boeken op folkloristysk, nammekundich en histoarysk mêd.

=== Yn de oarloch ===
Fan 'e 1930-er jierren publisearre Van der Molen in ymposante steapel [[Faksisme|fassistysk]] en [[Rasisme|rasistysk]] proaza. Hy hold ek nauwe kontakten mei de Dútske besettingsmacht. Fanwegen syn [[kollaboraasje]] waard er nei de oarloch feroardiele ta finzenis gelyk oan de doer fan syn foararrest, wylst de eareried him in publikaasjeferbod oant 5 maaie 1950 oplei. Neidat er dochs artikels yn ''[[It Heitelân (tydskrift)|It Heitelân]]'' en it ''[[Frysk Lânboublêd|Fries Landbouwblad]]'' publisearre hie, feroardiele de plysjerjochter him ta in boete fan 200 gûne of 1 moanne finzenis ûnder betingst.&lt;ref&gt;[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010536675:mpeg21:a0029 Geschorste journalist schreef toch.], ''[[Heerenveense Koerier]]'', 23-08-1949&lt;/ref&gt; 

De Stichting [[Utjouwerij Hamer]], dêr't ek boeken fan Van der Molen ferskynden, wie yn de [[Twadde Wrâldkriich|oarloch]] 'fout'. Sels wied er yn 'e oarloch skriuwer fan de [[Stifting Saxo-Frisia]]. Dy hearde by de doetiidske [[Volksche Werkgemeenschap]] dy't foel ûnder de SS-organisaasje [[Ahnenerbe]]. De stifting kaam yn 1941 ûnder it rjochtstreeks bewâld fan [[Henk Feldmeijer]], lieder fan de [[Nederlânske SS]].   

== Wurk ==
* ''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB06:000005567 Utsjuch]'' (fersen, 1938)
* ''Oantekeningen oer it Fryske boerehûs'' (1938)
* ''[https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB21:030493000 Frysk sêgeboek]'' (1934-1943)
* ''Het Saksische boerenhuis in Z.O. Friesland'' (1941)&lt;ref&gt;[[Utjouwerij Hamer]], De Haach&lt;/ref&gt;
* ''Friese Kalenderfeesten'' (1941)&lt;ref&gt;Utjouwerij Hamer, De Haach&lt;/ref&gt;
* ''Het Drentsche boerenhuis en zijn ontwikkeling'' (1942)
* ''Het Friese boerenhuis in 20 eeuwen'' (1942)
* ''Der waerd wol sein ...., Fryske sêgen ut njoggen ieuwen, (1952)
* ''De bûnte Akster'' (kabaret mei B.Tuinstra, 1952)
* ''Sykljocht op De Wâlden'' (1953)
* ''Onder Allard's Klokslag'' (1957)
* ''Opsterlân'' (1958)
* ''Levend Volksleven in Nederland'' (1961)
* ''Opsterlân, Skiednis fan in Wâldgrietenij'', Ljouwert (Van Seijen) 1958 (1977)
* ''Kijk op boerderijen''
* ''Achtkarspelen'' (1962)
* ''Vissers van Wad en Gat'' (1962)
* ''Striid tsjin it wetter'' (1962)
* ''De Fryske klaeijnge'' (1965)
* ''Goud in de golven'' (1965)
* ''Ta de Fryske folkskunde'' (1966)
* ''De Hindelooper woonkultuur'' (1967)
* ''Dit land van de Elf Steden'' (1968)
* ''Terschelling: van Noordsvaarder tot Bosplaat'' (1969)
* ''Vrijdag de dertiende. Bijgeloof en wat erachter zit'' 
* ''Langs Frieslands oude boerderĳen (1974)''
* ''Oorsprong en geschiedenis van de Friezen'', Amsterdam (1981).
* ''Het Drentsche boerenhuis en zĳn ontwikkeling''
* ''Het Friesche boerenhuis in twintig eeuwen'' 
* ''Friesland vanuit de lucht''
* ''Van Oerd tot Mokkebank: It Fryske Gea in vĳfenveertig jaar'' (1930-1975),
* ''Onze folklore'' 
* ''De Friese tjalk: volbeladen met liederen, deuntjes en dansen'' 
* ''Waddenfolklore''
* ''Langs karakteristieke Friese dorpen''
* ''Friesland monumentaal: In takomst foar us forline (1976)'' 
* ''Het grote klederdrachtenboek''
*''Stinzen, borgen en havezaten van het Noorderf (1978)''
*''Boerderĳen van het Noordererf (1979)''
*''O, welk een ontzettende waterplas!: vergeten epistels over de Waddenzee''
* ''Profiel van een waterland: de oude Friese watersteden''

== Keppeling om utens ==
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=mole004 S. J. van der Molen yn de [[DBNL]]]

== Literatuer ==
* {{Aut|[[Abe de Vries]]}}, [https://ugp.rug.nl/uswurk/article/download/41120/36946/53251 Sytse Jan van der Molen as Frysk en Nederlânsk folkskundige], yn: ''Us Wurk'' 72 (2023), nr. 1620

{{boarnen|boarnefernijing=
*{{EvF|Molen, Sytze Jan van der}}
----------
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Molen, S.J. van der}}
[[Kategory:Frysk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frysk sjoernalist]]
[[Kategory:Frysk kranteredakteur]]
[[Kategory:Frysk skiedkundige]]
[[Kategory:Frysk publisist]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Kollaborateur yn de Twadde Wrâldkriich]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Noardburgum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1912]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1995]]</text>
      <sha1>hjtnejyxzds7tu44dxtj3s4myg528z4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skanomodu (tekst)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27865</id>
    <revision>
      <id>1241159</id>
      <parentid>1001866</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1332" sha1="bcfhbt0f9crlg1hplqfvzs3d8ftkxvm" xml:space="preserve">'''Skanomodu''' is nei alle gedachten it âldste [[Frysk]]e wurd dat op skrift bekend is. It wurd is yn [[runen]] oerlevere op in munt dy't yn it tiidrek 575–610 slein is. 

It is net bekend wa't de munt fûn hat en wêr't de munt krekt weikomt. De munt leit no yn it [[Britsk Museum]] mar lei dêrfoar yn [[Hannover]]. It [[Keninkryk Hannover]] wie yn de jierren 1714 en 1837 mei it Britsk Keningshûs ferbûn yn in personele uny. Nei alle wierskyn is de munt yn dy tiid nei [[Grut-Brittanje]] oerbrocht.

De rune-ynskripsje op de munt sjocht der sa út:

:ᛋ&amp;nbsp;ᛣ&amp;nbsp;ᚨ&amp;nbsp;ᚾ&amp;nbsp;ᛟ&amp;nbsp;ᛗ&amp;nbsp;ᛟ&amp;nbsp;ᛞ&amp;nbsp;ᚢ

Transkripsje nei it [[Latynske alfabet]]: 

:skanomodu

Yn it Nijfrysk betsjut skanomodu 'skjinne moed'.

It wurd is yn [[rune]]-skrift skreaun en hat eigenskippen dy't karakteristyk binne foar de [[Anglofryske runen]]. It runeteken ᛣ komt yn oare runeskriften as de Anglofryske net foar. Om't de âldste spoaren fan de munt ferwize nei Hannover kin ferûndersteld wurde dat de munt yn it Fryske taalgebiet slein wêze moat en net op de Britske eilannen. 

Skanomodu wie ek de namme fan de eardere [[Skanomodu (stúdzjeferiening)|stúdzjeferiening]] fan de oplieding [[Frysk Ynstitút|Fryske taal en kultuer]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]].

[[Kategory:Aldfrysk]]
[[kategory:Fryske runen]]</text>
      <sha1>bcfhbt0f9crlg1hplqfvzs3d8ftkxvm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241160</id>
      <parentid>1241159</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:17:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1311" sha1="hml0483zih68ix4pqi8mmxfw9o4yu91" xml:space="preserve">'''Skanomodu''' is nei alle gedachten it âldste [[Frysk]]e wurd dat op skrift bekend is. It wurd is yn [[runen]] oerlevere op in munt dy't yn it tiidrek 575–610 slein is. 

It is net bekend wa't de munt fûn hat en wêr't de munt krekt weikomt. De munt leit no yn it [[Britsk Museum]] mar lei dêrfoar yn [[Hannover]]. It [[Keninkryk Hannover]] wie yn de jierren 1714 en 1837 mei it Britsk Keningshûs ferbûn yn in personele uny. Nei alle wierskyn is de munt yn dy tiid nei [[Grut-Brittanje]] oerbrocht.

De rune-ynskripsje op de munt sjocht der sa út:

:ᛋ&amp;nbsp;ᛣ&amp;nbsp;ᚨ&amp;nbsp;ᚾ&amp;nbsp;ᛟ&amp;nbsp;ᛗ&amp;nbsp;ᛟ&amp;nbsp;ᛞ&amp;nbsp;ᚢ

Transkripsje nei it [[Latynske alfabet]]: 

:skanomodu

Yn it Nijfrysk betsjut skanomodu 'skjinne moed'.

It wurd is yn [[rune]]-skrift skreaun en hat eigenskippen dy't karakteristyk binne foar de [[Anglofryske runen]]. It runeteken ᛣ komt yn oare runeskriften as de Anglofryske net foar. Om't de âldste spoaren fan de munt ferwize nei Hannover kin ferûndersteld wurde dat de munt yn it Fryske taalgebiet slein wêze moat en net op de Britske eilannen. 

Skanomodu wie ek de namme fan de eardere [[Skanomodu (stúdzjeferiening)|stúdzjeferiening]] fan de oplieding [[Frysk Ynstitút|Fryske taal en kultuer]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]].


[[kategory:Fryske runen]]</text>
      <sha1>hml0483zih68ix4pqi8mmxfw9o4yu91</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jurjen Beeling</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33571</id>
    <revision>
      <id>1241162</id>
      <parentid>1231979</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:04:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Wouterhagens</username>
        <id>4066</id>
      </contributor>
      <origin>1241162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="963" sha1="4suhqy3vmb7p0j3c24o1n4fq7fldb9g" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Jurjen Perus Beeling en collega vriend Bernard Stodel.jpg|thumb]]
'''Jurjen Petrus Beeling''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[5 july]] [[1892]] - dêre, [[12 april]] [[1969]]) wie in antikêr dy't de saak (oprjochte yn [[1846]]) fan mastersulversmid [[Johannes Beeling]] oernaam en útwreide. Dy saak wie sûnt [[1886]] wrâldferneamd troch [[Abraham Cornelis Beeling I|Abraham Beeling]], klokmakker en antikêr, mei in fêstiging yn Ingelân.

Hy wist in soad antike Fryske objekten út it bûtenlân werom te keapjen dy't no yn it [[Frysk Museum]] te besjen binne.

== Literatuer ==
* Jierboekje fan it Genealogysk Wurkferbân (1958) 
* Ljouwerter Mienskip, dec. 1961
{{boarnen|boarnefernijing=
* {{EvhhF|Beeling, Jurjen Petrus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Beeling, Jurjen Petrus}}
[[Kategory:Frysk antikêr]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1892]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1969]]</text>
      <sha1>4suhqy3vmb7p0j3c24o1n4fq7fldb9g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241202</id>
      <parentid>1241162</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:11:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>tekst by plaatsje</comment>
      <origin>1241202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1001" sha1="g4xd5mhulvpac6lak2bngkvryq0ho1z" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Jurjen Perus Beeling en collega vriend Bernard Stodel.jpg|thumb|Jurjen Beeling kollega Bernard Stodel]]
'''Jurjen Petrus Beeling''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[5 july]] [[1892]] - dêre, [[12 april]] [[1969]]) wie in antikêr dy't de saak (oprjochte yn [[1846]]) fan mastersulversmid [[Johannes Beeling]] oernaam en útwreide. Dy saak wie sûnt [[1886]] wrâldferneamd troch [[Abraham Cornelis Beeling I|Abraham Beeling]], klokmakker en antikêr, mei in fêstiging yn Ingelân.

Hy wist in soad antike Fryske objekten út it bûtenlân werom te keapjen dy't no yn it [[Frysk Museum]] te besjen binne.

== Literatuer ==
* Jierboekje fan it Genealogysk Wurkferbân (1958) 
* Ljouwerter Mienskip, dec. 1961
{{boarnen|boarnefernijing=
* {{EvhhF|Beeling, Jurjen Petrus}}
}}

{{DEFAULTSORT:Beeling, Jurjen Petrus}}
[[Kategory:Frysk antikêr]]
[[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Ljouwert]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1892]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1969]]</text>
      <sha1>g4xd5mhulvpac6lak2bngkvryq0ho1z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pella (Iowa)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52210</id>
    <revision>
      <id>1241186</id>
      <parentid>1229766</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T23:03:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne yn Pella */ +</comment>
      <origin>1241186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1883" sha1="0ysi2ifb7xal06fwg97ztcczdv31glg" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = Pella
| ôfbylding                   = Marion County Iowa Incorporated and Unincorporated areas Pella Highlighted.svg 
| ôfbyldingsbreedte           = 260px
| ôfbyldingstekst             = Lizzing Pella yn Iowa
| ynwennertal                 = 110.352 &lt;small&gt;(2010)&lt;/small&gt;
| oerflak                     = 17,7 km²
| befolkingstichtens          = 439 / km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                    = 264 m
| lân                       = [[Feriene Steaten]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Steat
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Iowa]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Distrikt
| namme bestjoerlike ienheid 2= Marion
| boargemaster               = 
| stêdsyndieling             = 
| stifting                   = 
| postkoade                 = 
| tiidsône                  = Central (CST) ([[UTC]]-6)
| simmertiid                = CDT (UTC-5)
| koördinaten               = 
| webside                   = [http://www.cityofpella.com/ www.cityofpella.com]
}}
[[Ofbyld:VermeerMillIn2006.jpg|thumb|left|De ''Vermeer Mill''.]]
'''Pella (Iowa)''' is in stedsje yn de steat [[Iowa]] yn de [[Feriene Steaten fan Amearika]].

It stedsje hat in grut tal ynwenners mei Nederlânske foarfaren, sa as de [[Ofskieding fan 1834|ôfskieden]] dûmny [[Hendrik Scholte]]. Dêr is in iepenloftmuseum wijd oan Hollân, mei ûnder oaren in [[stellingmole]], de 'Vermeer Mill' dy't mealree is. Alle jierren, yn maaie, wurdt it Hollânsk ferline fierd mei it ''Tulip Time Festival'' (mei tulpetunen, klompdûnsjen, âlde ambachten en optochten). 

Dêr wurdt [[Pella-Nederlânsk]] praat: in [[dialekt]] ôflaat fan it [[Súdgeldersk]].

==Berne yn Pella==
* [[Morgan Earp]] (1851-1882), Amerikaansk plysjeman 
* [[Warren Earp]] (1855-1900), Amerikaansk kolonist

[[Kategory:Plak yn Iowa]]
[[Kategory:Plak stifte yn 1847]]</text>
      <sha1>0ysi2ifb7xal06fwg97ztcczdv31glg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Boer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81096</id>
    <revision>
      <id>1241146</id>
      <parentid>1094004</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:51:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Fryslân */ - tikfl.</comment>
      <origin>1241146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3897" sha1="nhp7ij1zrwmykxukg8m0xv1sst8qz9y" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Farmer plowing.jpg|thumb|In ploegjende boer]]
[[Ofbyld:Ueberladewagen (jha).jpg|thumb|Nijmoadrige weetrispinge]]
[[Ofbyld:Rice Cultivation Vietnam.1024x768.jpg|thumb|Lânbou yn Fjetnam: ploegje mei in wetterbuffel]]
[[Ofbyld:Rice Field.jpg|thumb|Wurker yn in rysfjild yn Bangladesj]]
{{Oar|'boer' yn de sin fan 'agrariër'|Boer (betsjuttingsside)}}
In '''boer''', '''boerinne''' of '''agrariër''' is immen dy't him dwaande hâldt mei [[lânbou]]. Der wurdt ornaris ûnderskied makke tusken [[ikkerbou]] en [[feehâlderij]]. In boer mei in bytsje lân of in bytsje bisten wurdt in [[gernier]] neamd. In [[grutboer]] is dêrfoaroer in boer mei soad lân of in soad bisten en hawwe [[boere-arbeider]]s yn tsjinst.

== Fryslân ==
=== Sifers ===
It tal boereberdiuwen is yn de lêste fjirtich jier ôfnaam en bliuwt foarearst ôfnimmen mei de skaalfergrutting en strangere regels dat it miljeu oanbelanget. 

Yn [[2019]] wiene der yn de provinsje [[Fryslân]] 4252 boerebedriuwen, wylst der yn [[2000]] noch 7109 wiene&lt;ref&gt;[https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80780ned/table?fromstatweb Boarne: CBS]&lt;/ref&gt;. It totale oerflak lânbougrûn yn de provinsje wie yn 2019 224.780 bunder, wêrfan't der 21.534 bunder ikkerbou, 1625 bunder túnkerij en 201.622 bunder greidelân en foer grienfoergewaaksen wie&lt;ref&gt;[https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/80780ned/table?fromstatweb Boarne:CBS]&lt;/ref&gt;.

Yn [[2018]] wiene der yn totaal 14.264 banen yn de lânbou, dat 4,8% fan de totale wurkgelegnheid is&lt;ref&gt;[https://friesland.databank.nl/Jive/Report?id=4 Boarne: www.fryslan.frl]&lt;/ref&gt;.

=== Oplieding ===
Foar [[agrarysk ûnderwiis]] binne der yn Fryslân ferskate mooglikheden. It [[Nordwin Kolleezje]] hat opliedings foar tariedend middelber beropsûnderwiis (Nederlânsk: ''VMBO''), en foar middelber beropsûnderwiis (Nederlânsk: ''MBO'') mei lokaasjes yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits]], [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Bûtenpost]]&lt;ref&gt;[https://www.nordwincollege.nl/over-nordwin/contact Nordwin Kolleezje]&lt;/ref&gt;.

Foar heger beropsûnderwiis (Nederlânsk: ''HBO'') is de [[Hegeskoalle Van Hall Larenstein]] yn Ljouwert en [[Wageningen University &amp; Research]] yn Wageningen. De lêste fersoarget ek wittenskiplike opliedings en liedt net streekrjocht ta it berop fab boer, wylst guon dy't der ôfstudearre hawwe, al in boerebedriuw hawwe.

== Skiednis ==
De boer ûntstie yn de [[neolityske revolúsje]] doe't de minske oergie fan in maatskippij fan nomadyske [[jager-samler]]s ta in agraryske mei in fêste plak. In stik bosk waard platbaarnd en waard in skoft beplante of beweide. Sadree de grûn tenein wie, ferfear men nei in oar stik. Troch it útfinen fan be[[dong]]jen waard it mooglik en festigje jin op in fêst plak. Sa ûntstiene boeredoarpen dêr't lânbou en feehâlderij holden waard.

Yn 'e Midsiuwen ferlearen in soad boeren yn [[Jeropa]] harren frijheid troch it [[feodale stelsel]]. Yn Fryslân wie der lykwols gjin sprake fan in feodaal systeem ([[Fryske Frijheid]]), want der wie in [[jild]]ekonomy en koe der mei jild betelle wurde yn plak fan in part fan de rispinge sa as by it feodale systeem. Sa koene de frije boeren lân hiere fan eallju of fan grutgrûnbesitters. Guon mei it measte lân yn besit, hiene ek de measte stimmen om in [[grytman]] te kiezen. Yn [[Dútslân]] wiene der ek wol boeren dy't harren frijheid en hiem hâlde koene, en waarden [[warboer]]en (''Wehrbauer'') neamd. De lytse boeren folgen letter ek en sa ûntstie yn benammen [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] en minder yn [[Westerlauwersk Fryslân]] in grut ferkil tusken [[grutboer]]en, [[gernier]]en en [[boere-arbeider]]s. Yn de [[njoggentjinde iuw]] late dat ta sosjale spannings.

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----------
{{Commonscat|Farmer|Boer/Lânbouwer}}
}}

[[Kategory:Boer| ]]
[[Kategory:Lânbou]]
[[Kategory:Feehâlderij]]</text>
      <sha1>nhp7ij1zrwmykxukg8m0xv1sst8qz9y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haadfrou (opperhaad)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94412</id>
    <revision>
      <id>1241192</id>
      <parentid>1022770</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T23:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1241192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7164" sha1="o7gwz2tnzen1ks31t6fwnxprstxtdyn" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| namme                        = Haadfrou
| ôfbylding                    = Beckwourth pine leaf11.jpg
| ôfbyldingstekst              = Ofbylding fan 'Dinneblêd', dy't mooglik identifisearre wurde kin mei Haadfrou, út 'e [[autobiografy]] fan [[James Beckwourth]].
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Bar-chee-am-pe (''Pine Leaf'')?
| oare namme(n)                = ''Woman Chief''
| nasjonaliteit                = [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|20px]] [[Krieën (folk)|Kriesk]]
| berne                        = ±[[1806]]
| berteplak                    = noardlik&amp;nbsp;[[Montana]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
| stoarn                       = [[1854]]
| stjerplak                    = [[Nasjonaal Histoarysk Plak Fort Union Hannelspost|Fort Union]] ([[Montana]])
| etnisiteit                   = [[File:Flagge fan de Fort Belknap Yndianemienskip.PNG|20px]] [[Gro Wânt (folk)|Gro Wânt]]&lt;br&gt; [[File:Flagge fan de Kro Stamme.png|20px]] [[Krieën (folk)|Kriesk]]
| berop/amt                    = [[opperhaad]] fan 'e [[Krieën (folk)|Krieën]]
| aktyf as                     = [[kriger]]
| jierren aktyf                = ±[[1820]] – [[1854]]
| reden bekendheid             = [[frou]]lik [[opperhaad]] en [[kriger]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Haadfrou''' ([[Ingelsk]]: ''Woman Chief''; noardlik [[Montana]], ±[[1806]] – [[Nasjonaal Histoarysk Plak Fort Union Hannelspost|Fort Union]] ([[Montana]]), [[1854]]) wie in [[frou]]lik [[kriger]] en [[opperhaad]] fan 'e [[Krieën (folk)|Krieën]] (''Crow''), in [[Yndianen|Yndiaansk]] [[folk]] fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Hja wie al ier ynteressearre yn tradisjoneel [[man (sekse)|manlike]] aktiviteiten, en ûntjoech har yn 'e twadde helte fan 'e [[1840]]-er en de earste helte fan 'e [[1850]]-er jierren ta ien fan 'e ynfloedrykste lieders fan 'e Krieën. Haadfrou loek frijwat de belangstelling fan [[jeropide ras|blanke]] [[ûntdekkingsreizger]]s. Mooglik is sy deselde as 'Dinneblêd' (''Pine Leaf''), dy't beskreaun waard yn it [[skiednis|histoarysk]] net betrouber achte ferslach fan [[James Beckwourth]].

==Libben==
Haadfrou moat om [[1806]] hinne berne wêze yn it noardlike diel fan wat letter de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Montana]] wurde soe. Har [[namme|bertenamme]] is net oerlevere, mar hja hearde ta it [[folk]] fan 'e [[Gro Wânt (folk)|Gro Wânt]] (''Gros Ventre''). Mei tsien jier waard hja finzen nommen doe't har kamp oerfallen waard troch de [[Krieën (folk)|Krieën]] (''Crow''), dat tradisjonele fijannen fan 'e Gro Wânt wiene. Neitiid waard se [[adopsje|adoptearre]] troch in Krieske [[kriger]], dy't har fierder grutbrocht as in Krie-Yndiaanse.

Fan it begjin ôf oan liet Haadfrou belangstelling blike foar tradisjoneel [[man (sekse)|manlike]] aktiviteiten. It ôfwiken fan 'e tradisjonele geslachtsrol is in ferskynsel dat geregeldwei foarkaam (en noch foarkomt) yn 'e [[kultuer]]en fan 'e [[Yndianen]] fan [[Noard-Amearika]], by [[bern (persoan)|bern]] fan beide [[geslacht (sekse)|geslachten]]. Sokke persoanen wurde [[twigeast]]en neamd, mar oars as oare froulike twigeasten klaaide Haadfrou har net as man. Har pleechheit, dy't nei't it skynt troch ferstjerren of [[kriichsfinzenskip]] syn soannen ferlern hie, moedige har oan om [[kriger]] te wurden. Haadfrou blonk út yn [[hynder|hynsteriden]], sjitten mei [[pylk-en-bôge]] en it slachtsjen fan krekt sketten [[Amerikaanske bizon|bizons]]. Doe't har heit stoar, naam sy it liederskip fan syn [[tipy]] ([[húshâlding]]) oer.

As kriger wûn Haadfrou in reputaasje fan moed en feardichheid by in oerfal fan 'e [[Swartfuotten (folk)|Swartfuotten]] op in [[fort]] dêr't sawol Krieën as [[jeropide ras|blanke]] kolonisten har taflecht socht hiene. Dêrby fersloech se ferskate fijannige krigers yn hân-tsjin-hângefjochten, en wie it har bydrage oan 'e striid dy't it tij kearde. Neitiid stalde se sels in troep krigers gear, wêrmei't se oerfallen útfierde op delsettings fan 'e Swartfuotten en in protte [[hynder]]s stiel en [[skalpearjen|skalpen]] naam. Foar har dieden waard Haadfrou as oarlochsopperhaad fan 'e Krieën akseptearre yn it fermidden fan 'e ried fan opperhaden, wêrby't har de namme 'Haadfrou' jûn waard. Uteinlik klom se op ta de trêde yn rang fan 'e 160 leden fan 'e ried. Fierders [[houlik|troude]] se mei fjouwer froulju, wat har rykdom en prestiizje flink fergrutte. 

Koart nei't yn [[1851]] it earste [[Ferdrach fan Fort Laramie (1851)|Ferdrach fan Fort Laramie]] sletten wie, rekke Haadfrou behelle yn [[frede]]sûnderhannelings mei ferskate oare Yndiaanske folken yn 'e krite oan 'e bopperin fan 'e [[rivier]] de [[Missoury (rivier)|Missoury]]. It slagge har en slút frede mei har bertefolk, de Gro Wânt. Nei ferskate jierren fan frede, waard Haadfrou yn [[1854]] yn 'e neite fan 'e [[hannel]]spost [[Nasjonaal Histoarysk Plak Fort Union Hannelspost|Fort Union]] lykwols oerfallen troch in oarlochstroep fan 'e Gro Wânt en [[moard|deade]].

==Identifikaasje mei 'Dinneblêd'==
[[Untdekkingsreizger]]s en oare [[jeropide ras|blanken]] dy't by it libben fan Haadfrou de Krieën besochten, lykas [[Edwin Denig]] en [[Rudolph Kurz]], fetten sûnder útsûndering in beskate fassinaasje foar har op. Hja beskôgen har as in eskoatysk figuer, en ferliken har mei de [[amazône (kriger)|amazônes]] út [[myte]]n fan 'e [[Griken|Alde Griken]]. Sokke ferslaggen wurde no as subjektyf beskôge en mei in kerltsje sâlt nommen, mar likegoed ferskaffe se weardefolle details oer it libben fan Haadfrou.

[[James Beckwourth]], dy't yn 'e [[1820]]-er jierren mank de Krieën ferbleau, skreau yn syn [[autobiografy]] oer in froulike Krieske kriger mei de namme Dinneblêd ([[Ingelsk]]: ''Pine Leaf''; [[Kriesk]]: ''Bar-chee-am-pe''), dy't mooglik deselde wie as Haadfrou. In protte details fan it libben fan Dinneblêd komme oerien mei wat út oare boarnen bekend is fan it libben fan Haadfrou, al liket Beckwourth syn ferhaal sterk oerdreaun as it net alhiel út 'e tomme sûgd is. Hy woe hawwe dat Dinneblêd in formidabel kriichster wie, dy't sward hie en deadzje hûndert fijannen ear't se trouwe soe. Teffens bewearde er in [[romantyk (leafde)|romantyske relaasje]] mei har hân te hawwen, en dat er har frege hie om mei him te trouwen. [[Skiedkundige]] [[Bernard DeVoto]] skreau yn [[1931]] yn syn wurd foarôf ta it boek ''The Life and Adventures of James P. Beckwourth'' dat Beckwourth betrouber wie salang't it net oer oantallen, romantyk of syn eigen wichtigens gie.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Woman_Chief ''References'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Yndiaansk lieder yn Noard-Amearika]]
[[Kategory:Froulik Yndiaansk lieder]]
[[Kategory:Twigeast]]
[[Kategory:Moardslachtoffer]]
[[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]]
[[Kategory:Persoan fan Gro Wânt-komôf]]
[[Kategory:Persoan fan Kriesk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1806]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1854]]</text>
      <sha1>o7gwz2tnzen1ks31t6fwnxprstxtdyn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Herman</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143514</id>
    <revision>
      <id>1241169</id>
      <parentid>1125435</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T21:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Viinasen tuttu</username>
        <id>59876</id>
      </contributor>
      <comment>Bestand</comment>
      <origin>1241169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="654" sha1="hzm5a6c1hqo7hsip2o16275t6hiuick" xml:space="preserve">{{stobbe|akteur}}
[[File:2024-03-09 SXSW Conan Nick-Kroll Office-Space events 07293.jpg|thumb|David Herman (2024)]]

'''David Herman''' ([[New York (stêd)|New York]], [[20 febrewaris]] [[1967]]) is in [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[komyk]] en [[akteur]].

==Keppelings om utens==
* [http://www.imdb.com/name/nm0379114/ David Herman yn de IMDb]

{{DEFAULTSORT:Herman, David}}
[[Kategory:Persoan berne yn 1967]]
[[Kategory:Amerikaansk komyk]]
[[Kategory:Amerikaansk artyst]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Joadsk komôf]]</text>
      <sha1>hzm5a6c1hqo7hsip2o16275t6hiuick</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>&quot;Weird Al&quot; Yankovic</title>
    <ns>0</ns>
    <id>179026</id>
    <revision>
      <id>1241165</id>
      <parentid>1226435</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:43:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50704-01</username>
        <id>59874</id>
      </contributor>
      <comment>/* */ Save</comment>
      <origin>1241165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14738" sha1="b3ijeci67gjisf7o7xjzmdtgobu2krn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sjonger off muzikant
| Õfbÿlđing                    = Weird Al Yankovic Photo Op GalaxyCon San Jose 2024 (croppled).jpg
| ôfbÿlđingsitekast              = Weird Al Yankovi¢ [[16 augustus]] [[2024]]
| ôffbyldingsbřeedteplogamiŕř            = 260
| echte namme                  = Alifrėđď Maťťhėw Yan🐦🐧🕊🦅🦆🦉🦃kovic
| nasjonaliteit                = {{USAnosj}}
| berne                        = [[23 oktoberkery]] [[1959]]
| bertepalk                    = [[Downatey (Kalifornje)|Downey]]
| stoarn                       = stork
| stajerpalk                    = 
| etnisiteit                   = {{CROetn}}&lt;br&gt;{{Flagge SI}} [[Slovēėnje|SlovēėnAsk]]
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[komeedzje]], [[parody]], [[Nallivvelty song|novelty]], [[poloka]]
| ÿansaltremint                   = [[akkoredeon]]
| sjongtaial                    = [[IngrelAsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierre®n aktyf                = 1976 - no
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Alfred Matthiw (Weirdiy Al) ÿank🐂vic''' ([[Downeÿ (Kalifornje)]], [[23 oktuber]] [[1959]]) is in [[Ferienewathre Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[muzikant]].

Hy stiet benammen bekend om syn [[paridy]]en top offerneamde top 40-hits, hoewol't dy allinnich mar likernôch de helte fan de lieten op syn albums binne. De oaranuhiltepawurdt troch lieten foarme dêr't sawol de teksten as de muzyk sels fan skreaun binne, dochs meast ynspirearre op de muzyk fan oaren: saneamde styl-parodyen. Hy hat yn syn karriêre njonkelytsen mear as 13 miljoen albums ferkocht, mear as 150 nûmers opnommen, en hat mear as 1000 live-foarstellings jûn. Yn [[2018]] krige er in stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]]. Troch syn bekendheid as artyst hat er ek al ferskate gastrollen yn films en telefyzjesearjes hân.

== Libbensrin == 
Yankovic is it iennige bern fan Louis Yankovic en Mary Elizabeth en is fan [[Sloveenje|Sloveensk]] komôf fan heitekant en [[Kroaasje|Kroätysk]] komôf fan memmekant. Hy waard berne yn Downey, dochs groeide op yn [[Lynwood (Kalifornje)|Lynwood]]. Doe't er seis jier wie learde er de [[akkordeon]] spyljen, nei in oanbod fan in pleatslike muzykskoalle,  en doe begûn syn ynteresse foar muzyk. Yankovic folge trije jier lang lessen oan dy skoalle, ear't er it sels fierder learde. Yn de [[1970-er jierren]] wie er grut fan fan [[Elton John]]. Ek arysten lykas Tom Lehrer, Stan Freberg, Spike Jones, Allan Sherman, Shel Silverstein en [[Frank Zappa]] soene neffens Yankovic oan syn kar musikus te wurden bydroegen hawwe. Ear't er mei syn muzykkariêre úteinsette, studearre er [[arsjitektuer]] oan de [[California Polytechnic State University]].
[[Ofbyld:Lynwood High School yearbook &quot;Accolade 1976&quot;, page 139 (cropped to &quot;Weird Al&quot; Yankovic).jpg|thumb|150px|left|Yankovic yn syn ''Highschool Yearbook'' yn 1976]]
Yankovic krige syn earste lokale bekendheid as artyst by in radiopragramma neamd ''Dr. Demento's radio show'', dêr't er as 16-jierrige al syn akkordeonmuzyk hearre litte mocht. Yn it lêste jier fan syn stúdzje oan 'e universiteit wie er [[discjockey]] fan it kampusradiostasjon KCPR. Op [[14 septimber]] [[1980]] wie er gast by de Dr. Demento Show dêr't er syn liet ''Another One Rides the Bus'', in parody op ''[[Another One Bites the Dust]]'' fan [[Queen (band)|Queen]], hearre liet. It optreden wie in grut sukses en Yankovic mocht it liet ek hearre litte by ''The Tomorrow Show''. Dat wie syn earste telefyzje-optreden, en betsjutte it úteinsetten fan syn profesjonele karriêre. Hy foarme yn [[1982]] in eigen band tegearre mei Steve Jay, John Schwartz en Jim West. Mei-inoar wiene se de iepeningsact by in konsert fan [[Missing Persons]].
[[Ofbyld:Weird Al Yankovic and Tom Griffin.jpg|thumb|Yankovic foar in foarstelling yn 1984]]
Yankovic syn earste album kaam út yn [[1983]] by Scotti Bros. Yn [[1984]] helle syn liet ''Eat It'', in parody op [[Michael Jackson]] syn liet ''[[Beat It]]'', it 12e plak yn de [[Billboard Top 100]]. Dat wie foar in lange skoft it heechste plak dy't ien fan Yankovic syn nûmers ea berikke koe, onat yn oktober [[2006]] syn liet ''White &amp; Nerdy'' it njoggende plak helle. Yn [[1987]] wiene Yankovic en syn band de iepeningsact fan [[The Monkees]]

Syn karriêre woeks al fluch út nei oare media. Yn [[1985]] skreau er mei oan in [[mockumentary]] oer syn eigen libben mei de titel ''The Compleat Al''. Yn [[1989]] spile er de haadrol yn de film [[UHF (film)|UHF]].

Yn [[1992]] besleat er [[Feganisme|feganist]] te wurden nei oanlieding fan it boek ''Diet for a new America''. Yn [[1998]] besleat er syn uterlik te feroarjen en meiitsje in nij imago foar himsels, nei't er in eachoperaasje hie om [[myopy]] te ferhelpen. Hy skearde syn snor ôf en liet syn hier lang waakse.

Op [[10 febrewaris]] [[2001]] boaske er Suzanne Krajewski. Op [[11febrewaris]] [[2003]] waard harren famke Nina berne. Op [[9 april]] [[2004]] waarden syn âldelju dea oantroffen yn harren hûs, mooglik as gefolch fan in [[Koalstofmonokside|koalmonokside]]fergiftiging by ûngelok. Nettsjinsteande dat nijs liet Yankovic in plande konsert dy deis trochgean, omreden syn muzyk in soad fan syn fans troch minne tiid holpen hie, dêr't er by hoopte dat dat ek foar him helpe soe. Yankovic is nettsjinsteande syn poadiumpersona yn privee sa't syn freonen en sells famylje him kenne tige hoflik, skruten en in yntrovert. Yankovic is kristlik en troch syn kristlik opgroeien mijt er [[Flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], [[Drug|drugs]] en [[alkohol]].

== Muzyk ==
Yankovic is by it grutte publyk benammen ferneamd om syn parodyen. De muzyk is suver itselde, alhoewol in bytsje yn polkastyl, mar de teksten binne [[satirysk]]. Ferneamd is bygelyks syn foarbyld ''Fat'' nei ''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' fan [[Michael Jackson]] en ''Amish Paradise'' nei [[Coolio]]  syn ''[[Gangsta's Paradise]]''.

Yankovic freget de artyst fan it orizjinele nûmer lykwols alle kearen tastimming syn/har liet parodiearje te kinnen, nettsjinsteande dat it offisjeel net hoecht neffens de Amerikaanske wet fanwegen de ''[[fair-use]]''-regeling. Dat docht er, nei eigen sizzen, de oare artysten net lilk te meitsjen. Troch dy hâlding wurkje de orizjinele artysten bytiden sels mei oan de parody. Sa liende Michael Jackson bygelyks de set fan de fideoklip fan ''Bad'' út oan Yankovic foar syn fideoklip fan ''Fat'' en fersoarge [[Mark Knopfler]] sels it gitaarspul foar yankovic syn parody fan ''[[Money For Nothing]]''. Ferskate artysten beskôgje it as in eare as yankovic harren liet parodiearje wol. [[Dave Grohl]] fan de band [[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]] joech bygelyks oan dat er wist dat syn band it makke hie doe't Yankovic harren leit ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' parodiearre.

Der wiene lykwols ek sitewaasjes dêr't de oanbelangjende artyst gjin tastimming joech. Sa hat Yankovic bygelyks al ferskate kearen besocht tastimming te krijen fan [[Prince]] om ien fan syn nûmers te parodiearjen, en dat wie om 'e nocht. Ek [[Paul McCartney]] en [[Jimmy Page]], dy't alletwa fans fan Yankovic binne, hiene it dochs leaver mar fan net dat Yankovic harren nûmers parodiearje soe.

Njonken top 40-nûmers parodiearre Yankovic ek gauris films. Sa besjongt er bygelyks syn liet ''The Saga Begins'', op de melody fan ''[[American Pie (liet)|American Pie]]'', de folsleine plot fan ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''

== Diskografy ==
[[Ofbyld:Yankovic-TheSagaBegins.jpg|thumb|yankovic by in optreden yn [[Auckland]], [[Nij-Seelân]] yn 2007]]
[[Ofbyld:Atlantic record sucks shirt your pitiful aug 8th 2007 ohio state fair.JPG|thumb|Yankovic by in optreden yn Ohio yn 2007]]
[[Ofbyld:Kyle-cassidy-weird-al-yankovic.jpg|thumb|Yankovic yn 2009]]
[[Ofbyld:AlYankovicByKristineSlipson.jpg|thumb|Weird Al by in optreden yn 2010]]
[[Ofbyld:“Weird Al” Yankovic performing with accordion while on The Unfortunate Return of the Ridiculously Self-Indulgent, Ill-Advised Vanity Tour.jpg|thumb|By in toer yn 2022]]
=== Reguliere albums ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (26 april 1983)
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic In 3-D'' (28 febrewaris 1984)
* ''Dare To Be Stupid'' (18 juny 1985)
* ''Polka Party!'' (21 oktober 1986)
* ''Even Worse'' (12 april 1988)
* ''UHF'' - Original Motion Picture Soundtrack and Other Stuff (18 july 1989)
* ''Off The Deep End'' (14 april 1992)
* ''Alapalooza'' (5 oktober 1993)
* ''Bad Hair Day'' (12 maart 1996)
* ''Running With Scissors'' (29 juny 1999)
* ''Poodle Hat'' (20 maaie 2003)
* ''Straight Outta Lynwood'' (26 septimber 2006)
* ''Internet leaks'' (EP, allinnich as download – 25 augustus 2009)
* ''Alpocalypse'' - (21 juny 2011)
* ''Mandatory Fun'' - (15 july 2014)

=== Kompilaasje-albums (ynternasjonaal) ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic's Greatest Hits'' (18 oktober 1988)
* ''The Food Album'' (22 juny 1993)
* ''Permanent Record: Al in the Box'' (27 septimber 1994)
* ''Greatest Hits Volume II'' (25 oktober 1994)
* ''The TV Album'' (7 novimber 1995)
* ''The Essential &quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (27 oktober 2009)

=== Parodyen === 
* ''Achy Breaky Song'' (''[[Achy Breaky Heart]]'' ([[Billy Ray Cyrus]]))
* ''Addicted To Spuds'' (''[[Addicted to Love (lied)|Addicted To Love]]'' ([[Robert Palmer]]))
* ''Alimony'' (''[[Mony Mony]]'' (Tommy Page and the Shondells en [[Billy Idol]]))
* ''Amish Paradise'' (''[[Gangsta's Paradise]]'' ([[Coolio]]))
* ''Another One Rides The Bus'' (''[[Another One Bites The Dust]]'' ([[Queen]]))
* ''Another Tattoo'' (''Nothin' on you'' (B.o.B. feat. [[Bruno Mars]]))
* ''Bedrock Anthem'' (''[[Under The Bridge]] / Give It Away'' ([[Red Hot Chili Peppers]]))
* ''The Brady Bunch'' (''The Safety Dance'' (Men Without Hats))
* ''Canadian Idiot'' (''[[American Idiot]]'' ([[Green Day]]))
* ''Cavity Search'' (''[[Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me]]'' ([[U2 (band)|U2]]))
* ''A Complicated song'' (''Complicated'' ([[Avril Lavigne]]))
* ''Confessions Part III'' (''Confessions Part II'' ([[Usher]]))
* ''Couch Potato'' (''[[Lose Yourself]]'' ([[Eminem]]))
* ''Do I Creep You Out'' (''Do I Make You Proud'' (Taylor Hicks))
* ''Eat It'' (''[[Beat It]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''eBay'' (''I Want It That Way'' ([[Backstreet Boys]]))
* ''Fat'' (''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''Foil'' (''Royals'' ([[Lorde]]))
* ''Girls Just Want To Have Lunch'' (''[[Girls Just Want To Have Fun]]'' ([[Cyndi Lauper]]))
* ''Grapefruit Diet'' (''Zoot Suit Riot'' (Cherry Poppin' Daddies))
* ''Gump'' (''Lump'' (The Presidents of the United States of America))
* ''Headline News'' (''Mmm Mmm Mmm Mmm'' (Crash Test Dummies))
* ''Here's Johnny'' (''Who's Johnny?'' (El DeBarge))
* ''I Can't Watch This'' (''[[U Can't Touch This]]'' ([[MC Hammer]]))
* ''I Lost On Jeopardy'' (''Jeopardy'' (The Greg Kihn Band))
* ''I Love Rocky Road'' (''I Love Rock 'n Roll'' ([[Joan Jett &amp; The Blackhearts]]))
* ''I Think I'm A Clone Now'' (''I Think We're Alone Now'' (Tiffany))
* ''I Want A New Duck'' (''I Want A New Drug'' (Huey Lewis &amp; The News))
* ''Isle Thing'' (''Wild Thing'' (Tone Loc))
* ''It's All About The Pentiums'' (''It's All About The Benjamins'' (Puff Daddy))
* ''Jerry Springer'' (''One Week'' (Barenaked Ladies))
* ''Jurassic Park'' (''MacArthur Park'' (Richard Harris))
* ''King Of Suede'' (''King Of Pain'' ([[The Police]]))
* ''Lasagna'' (''La Bamba'' (Los Lobos))
* ''Like A Surgeon'' (''Like A Virgin'' ([[Madonna (zangeres)|Madonna]]))
* ''Livin' In The Fridge'' (''Livin' On The Edge'' ([[Aerosmith]]))
* ''Living With A Hernia'' (''Living In America'' (James Brown))
* ''Money For Nothing/Beverly Hillbillies'' (''Money For Nothing'' ([[Dire Straits]])) / ''Theme From The Beverly Hillbillies'' ([[Flatt and Scruggs|Flatt &amp; Scruggs]]))
* ''My Bologna'' (''My Sharona'' (The Knack))
* ''Ode To a Superhero'' (''[[Piano Man (liet)|Piano Man]]'' (Billy Joel))
* ''Party in the CIA'' (''Party in the USA'' ([[Miley Cyrus]]))
* ''Perform this Way'' (''[[Born This Way (single)|Born This Way]]'' ([[Lady Gaga]]))
* ''Phony Calls'' (''Waterfalls'' (TLC))
* ''The Plumbing Song'' (''Baby Don't Forget My Number / Blame It On The Rain'' ([[Milli Vanilli]]))
* ''Pretty Fly For A Jedi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Pretty Fly For A Rabbi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Ricky'' (''Mickey'' ([[Toni Basil]]))
* ''The Saga Begins'' (''[[American Pie (liet)|American Pie]]'' (Don McLean))
* ''She Drives Like Crazy'' (''She Drives Me Crazy'' (Fine Young Cannibals))
* ''Smells Like Nirvana'' (''[[Smells Like Teen Spirit]]'' ([[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]]))
* ''Spam'' (''Stand'' (R.E.M.))
* ''Stop Draggin' My Car Around'' (''Stop Draggin' My Heart Around'' ([[Stevie Nicks]] mei [[Tom Petty]]))
* ''Syndicated Inc.'' (''Misery'' (Soul Asylum))
* ''Taco Grande'' (''Rico Suave'' (Gerardo))
* ''Tacky'' (''Happy'' ([[Pharrell Williams]]))
* ''Theme From Rocky XIII'' (''[[Eye of the Tiger]]'' ([[Survivor (band)|Survivor]]))
* ''(This Song's Just) Six Words Long ([[Got My Mind Set on You]])'' ([[George Harrison]]))
* ''TMZ'' (''You belong with me'' ([[Taylor Swift]]))
* ''Toothless People'' (''Ruthless People'' ([[Mick Jagger]]))
* ''Trapped In The Drive-Thru'' (''Trapped In The Closet'' ([[R. Kelly]]))
* ''Trash Day'' (''[[Hot in Herre]]'' (Nelly))
* ''The White Stuff'' (''You Got It (The Right Stuff)'' (New Kids On The Block))
* ''[[White &amp; Nerdy]]'' (''Ridin' ''(Chamillionaire ft. Krayzie Bone))
* ''[[Whatever You Like]]'' (''Whatever You Like'' (T.I.))
* ''Word Crimes'' (''Robin Thicke'' (Blurred Lines ft. T.I., Pharrell)
* ''Yoda'' (''Lola'' ([[The Kinks]]))
* ''You're Pitiful'' (''You're Beautiful'' (James Blunt))

==Keppelings om utens==
* [http://www.imdb.com/name/nm0946148/ &quot;Weird Al&quot; Yankovic yn de IMDb]
* {{en}} [https://www.weirdal.com/ Webside &quot;Weird Al&quot; Yankovic]

{{DEFAULTSORT:Yankovic, Weird Al}}
[[Kategory:Amerikaansk komyk]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk akkordeonist]]
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Emmy-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kroätysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Servysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sloveensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1959]]</text>
      <sha1>b3ijeci67gjisf7o7xjzmdtgobu2krn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241166</id>
      <parentid>1241165</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T19:45:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50704-01</username>
        <id>59874</id>
      </contributor>
      <comment>/* ERRER */ Save</comment>
      <origin>1241166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14732" sha1="a6q4e2rzgweuhcr0ultbf3zkuz3ls7k" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sjonger off muzikant
| Õfbÿlđing                    = Weird Al Yankovic Photo Op GalaxyCon San Jose 2024 (croppled).jpg
| ôfbÿlđingsitekast              = Weird Al Yankovi¢ [[16 augustus]] [[2024]]
| ôffbyldingsbřeedteplogamiŕř            = 260
| echte namme                  = Alifrėđď Maťťhėw Yan🐦🐧🕊🦅🦆🦉🦃kovic
| nasjonaliteit                = {{USAnosj}}
| berne                        = [[23 oktoberkery]] [[1959]]
| bertepalk                    = [[Downatey (Kalifornje)|Downey]]
| stoarn                       = stork
| stajerpalk                    = 
| etnisiteit                   = {{CROetn}}&lt;br&gt;{{Flagge SI}} [[Slovēėnje|SlovēėnAsk]]
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[komeedzje]], [[parody]], [[Nallivvelty song|novelty]], [[poloka]]
| ÿansaltremint                   = [[akkoredeon]]
| sjongtaial                    = [[IngrelAsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierre®n aktyf                = 1976 - no
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Alfred Matthiw (Weirdiy Al) ÿank🐂vic''' ([[Downeÿ (Kalifornje)]], [[23 oktuber]] [[1959]]) is in [[Ferienewathre Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[muzikant]].

Hy stiet benammen bekend om syn [[paridy]]en top offerneamde top 40-hits, hoewol't dy allinnich mar likernôch de helte fan de lieten op syn albums binne. De oaranuhiltepawurdt troch lieten foarme dêr't sawol de teksten as de muzyk sels fan skreaun binne, dochs meast ynspirearre op de muzyk fan oaren: saneamde styl-parodyen. Hy hat yn syn karriêre njonkelytsen mear as 13 miljoen albums ferkocht, mear as 150 nûmers opnommen, en hat mear as 1000 live-foarstellings jûn. Yn [[2018]] krige er in stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]]. Troch syn bekendheid as artyst hat er ek al ferskate gastrollen yn films en telefyzjesearjes hân.

== ERRER== 
Yankovic is it iennige bern fan Louis Yankovic en Mary Elizabeth en is fan [[Sloveenje|Sloveensk]] komôf fan heitekant en [[Kroaasje|Kroätysk]] komôf fan memmekant. Hy waard berne yn Downey, dochs groeide op yn [[Lynwood (Kalifornje)|Lynwood]]. Doe't er seis jier wie learde er de [[akkordeon]] spyljen, nei in oanbod fan in pleatslike muzykskoalle,  en doe begûn syn ynteresse foar muzyk. Yankovic folge trije jier lang lessen oan dy skoalle, ear't er it sels fierder learde. Yn de [[1970-er jierren]] wie er grut fan fan [[Elton John]]. Ek arysten lykas Tom Lehrer, Stan Freberg, Spike Jones, Allan Sherman, Shel Silverstein en [[Frank Zappa]] soene neffens Yankovic oan syn kar musikus te wurden bydroegen hawwe. Ear't er mei syn muzykkariêre úteinsette, studearre er [[arsjitektuer]] oan de [[California Polytechnic State University]].
[[Ofbyld:Lynwood High School yearbook &quot;Accolade 1976&quot;, page 139 (cropped to &quot;Weird Al&quot; Yankovic).jpg|thumb|150px|left|Yankovic yn syn ''Highschool Yearbook'' yn 1976]]
Yankovic krige syn earste lokale bekendheid as artyst by in radiopragramma neamd ''Dr. Demento's radio show'', dêr't er as 16-jierrige al syn akkordeonmuzyk hearre litte mocht. Yn it lêste jier fan syn stúdzje oan 'e universiteit wie er [[discjockey]] fan it kampusradiostasjon KCPR. Op [[14 septimber]] [[1980]] wie er gast by de Dr. Demento Show dêr't er syn liet ''Another One Rides the Bus'', in parody op ''[[Another One Bites the Dust]]'' fan [[Queen (band)|Queen]], hearre liet. It optreden wie in grut sukses en Yankovic mocht it liet ek hearre litte by ''The Tomorrow Show''. Dat wie syn earste telefyzje-optreden, en betsjutte it úteinsetten fan syn profesjonele karriêre. Hy foarme yn [[1982]] in eigen band tegearre mei Steve Jay, John Schwartz en Jim West. Mei-inoar wiene se de iepeningsact by in konsert fan [[Missing Persons]].
[[Ofbyld:Weird Al Yankovic and Tom Griffin.jpg|thumb|Yankovic foar in foarstelling yn 1984]]
Yankovic syn earste album kaam út yn [[1983]] by Scotti Bros. Yn [[1984]] helle syn liet ''Eat It'', in parody op [[Michael Jackson]] syn liet ''[[Beat It]]'', it 12e plak yn de [[Billboard Top 100]]. Dat wie foar in lange skoft it heechste plak dy't ien fan Yankovic syn nûmers ea berikke koe, onat yn oktober [[2006]] syn liet ''White &amp; Nerdy'' it njoggende plak helle. Yn [[1987]] wiene Yankovic en syn band de iepeningsact fan [[The Monkees]]

Syn karriêre woeks al fluch út nei oare media. Yn [[1985]] skreau er mei oan in [[mockumentary]] oer syn eigen libben mei de titel ''The Compleat Al''. Yn [[1989]] spile er de haadrol yn de film [[UHF (film)|UHF]].

Yn [[1992]] besleat er [[Feganisme|feganist]] te wurden nei oanlieding fan it boek ''Diet for a new America''. Yn [[1998]] besleat er syn uterlik te feroarjen en meiitsje in nij imago foar himsels, nei't er in eachoperaasje hie om [[myopy]] te ferhelpen. Hy skearde syn snor ôf en liet syn hier lang waakse.

Op [[10 febrewaris]] [[2001]] boaske er Suzanne Krajewski. Op [[11febrewaris]] [[2003]] waard harren famke Nina berne. Op [[9 april]] [[2004]] waarden syn âldelju dea oantroffen yn harren hûs, mooglik as gefolch fan in [[Koalstofmonokside|koalmonokside]]fergiftiging by ûngelok. Nettsjinsteande dat nijs liet Yankovic in plande konsert dy deis trochgean, omreden syn muzyk in soad fan syn fans troch minne tiid holpen hie, dêr't er by hoopte dat dat ek foar him helpe soe. Yankovic is nettsjinsteande syn poadiumpersona yn privee sa't syn freonen en sells famylje him kenne tige hoflik, skruten en in yntrovert. Yankovic is kristlik en troch syn kristlik opgroeien mijt er [[Flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], [[Drug|drugs]] en [[alkohol]].

== Muzyk ==
Yankovic is by it grutte publyk benammen ferneamd om syn parodyen. De muzyk is suver itselde, alhoewol in bytsje yn polkastyl, mar de teksten binne [[satirysk]]. Ferneamd is bygelyks syn foarbyld ''Fat'' nei ''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' fan [[Michael Jackson]] en ''Amish Paradise'' nei [[Coolio]]  syn ''[[Gangsta's Paradise]]''.

Yankovic freget de artyst fan it orizjinele nûmer lykwols alle kearen tastimming syn/har liet parodiearje te kinnen, nettsjinsteande dat it offisjeel net hoecht neffens de Amerikaanske wet fanwegen de ''[[fair-use]]''-regeling. Dat docht er, nei eigen sizzen, de oare artysten net lilk te meitsjen. Troch dy hâlding wurkje de orizjinele artysten bytiden sels mei oan de parody. Sa liende Michael Jackson bygelyks de set fan de fideoklip fan ''Bad'' út oan Yankovic foar syn fideoklip fan ''Fat'' en fersoarge [[Mark Knopfler]] sels it gitaarspul foar yankovic syn parody fan ''[[Money For Nothing]]''. Ferskate artysten beskôgje it as in eare as yankovic harren liet parodiearje wol. [[Dave Grohl]] fan de band [[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]] joech bygelyks oan dat er wist dat syn band it makke hie doe't Yankovic harren leit ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' parodiearre.

Der wiene lykwols ek sitewaasjes dêr't de oanbelangjende artyst gjin tastimming joech. Sa hat Yankovic bygelyks al ferskate kearen besocht tastimming te krijen fan [[Prince]] om ien fan syn nûmers te parodiearjen, en dat wie om 'e nocht. Ek [[Paul McCartney]] en [[Jimmy Page]], dy't alletwa fans fan Yankovic binne, hiene it dochs leaver mar fan net dat Yankovic harren nûmers parodiearje soe.

Njonken top 40-nûmers parodiearre Yankovic ek gauris films. Sa besjongt er bygelyks syn liet ''The Saga Begins'', op de melody fan ''[[American Pie (liet)|American Pie]]'', de folsleine plot fan ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''

== Diskografy ==
[[Ofbyld:Yankovic-TheSagaBegins.jpg|thumb|yankovic by in optreden yn [[Auckland]], [[Nij-Seelân]] yn 2007]]
[[Ofbyld:Atlantic record sucks shirt your pitiful aug 8th 2007 ohio state fair.JPG|thumb|Yankovic by in optreden yn Ohio yn 2007]]
[[Ofbyld:Kyle-cassidy-weird-al-yankovic.jpg|thumb|Yankovic yn 2009]]
[[Ofbyld:AlYankovicByKristineSlipson.jpg|thumb|Weird Al by in optreden yn 2010]]
[[Ofbyld:“Weird Al” Yankovic performing with accordion while on The Unfortunate Return of the Ridiculously Self-Indulgent, Ill-Advised Vanity Tour.jpg|thumb|By in toer yn 2022]]
=== Reguliere albums ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (26 april 1983)
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic In 3-D'' (28 febrewaris 1984)
* ''Dare To Be Stupid'' (18 juny 1985)
* ''Polka Party!'' (21 oktober 1986)
* ''Even Worse'' (12 april 1988)
* ''UHF'' - Original Motion Picture Soundtrack and Other Stuff (18 july 1989)
* ''Off The Deep End'' (14 april 1992)
* ''Alapalooza'' (5 oktober 1993)
* ''Bad Hair Day'' (12 maart 1996)
* ''Running With Scissors'' (29 juny 1999)
* ''Poodle Hat'' (20 maaie 2003)
* ''Straight Outta Lynwood'' (26 septimber 2006)
* ''Internet leaks'' (EP, allinnich as download – 25 augustus 2009)
* ''Alpocalypse'' - (21 juny 2011)
* ''Mandatory Fun'' - (15 july 2014)

=== Kompilaasje-albums (ynternasjonaal) ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic's Greatest Hits'' (18 oktober 1988)
* ''The Food Album'' (22 juny 1993)
* ''Permanent Record: Al in the Box'' (27 septimber 1994)
* ''Greatest Hits Volume II'' (25 oktober 1994)
* ''The TV Album'' (7 novimber 1995)
* ''The Essential &quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (27 oktober 2009)

=== Parodyen === 
* ''Achy Breaky Song'' (''[[Achy Breaky Heart]]'' ([[Billy Ray Cyrus]]))
* ''Addicted To Spuds'' (''[[Addicted to Love (lied)|Addicted To Love]]'' ([[Robert Palmer]]))
* ''Alimony'' (''[[Mony Mony]]'' (Tommy Page and the Shondells en [[Billy Idol]]))
* ''Amish Paradise'' (''[[Gangsta's Paradise]]'' ([[Coolio]]))
* ''Another One Rides The Bus'' (''[[Another One Bites The Dust]]'' ([[Queen]]))
* ''Another Tattoo'' (''Nothin' on you'' (B.o.B. feat. [[Bruno Mars]]))
* ''Bedrock Anthem'' (''[[Under The Bridge]] / Give It Away'' ([[Red Hot Chili Peppers]]))
* ''The Brady Bunch'' (''The Safety Dance'' (Men Without Hats))
* ''Canadian Idiot'' (''[[American Idiot]]'' ([[Green Day]]))
* ''Cavity Search'' (''[[Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me]]'' ([[U2 (band)|U2]]))
* ''A Complicated song'' (''Complicated'' ([[Avril Lavigne]]))
* ''Confessions Part III'' (''Confessions Part II'' ([[Usher]]))
* ''Couch Potato'' (''[[Lose Yourself]]'' ([[Eminem]]))
* ''Do I Creep You Out'' (''Do I Make You Proud'' (Taylor Hicks))
* ''Eat It'' (''[[Beat It]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''eBay'' (''I Want It That Way'' ([[Backstreet Boys]]))
* ''Fat'' (''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''Foil'' (''Royals'' ([[Lorde]]))
* ''Girls Just Want To Have Lunch'' (''[[Girls Just Want To Have Fun]]'' ([[Cyndi Lauper]]))
* ''Grapefruit Diet'' (''Zoot Suit Riot'' (Cherry Poppin' Daddies))
* ''Gump'' (''Lump'' (The Presidents of the United States of America))
* ''Headline News'' (''Mmm Mmm Mmm Mmm'' (Crash Test Dummies))
* ''Here's Johnny'' (''Who's Johnny?'' (El DeBarge))
* ''I Can't Watch This'' (''[[U Can't Touch This]]'' ([[MC Hammer]]))
* ''I Lost On Jeopardy'' (''Jeopardy'' (The Greg Kihn Band))
* ''I Love Rocky Road'' (''I Love Rock 'n Roll'' ([[Joan Jett &amp; The Blackhearts]]))
* ''I Think I'm A Clone Now'' (''I Think We're Alone Now'' (Tiffany))
* ''I Want A New Duck'' (''I Want A New Drug'' (Huey Lewis &amp; The News))
* ''Isle Thing'' (''Wild Thing'' (Tone Loc))
* ''It's All About The Pentiums'' (''It's All About The Benjamins'' (Puff Daddy))
* ''Jerry Springer'' (''One Week'' (Barenaked Ladies))
* ''Jurassic Park'' (''MacArthur Park'' (Richard Harris))
* ''King Of Suede'' (''King Of Pain'' ([[The Police]]))
* ''Lasagna'' (''La Bamba'' (Los Lobos))
* ''Like A Surgeon'' (''Like A Virgin'' ([[Madonna (zangeres)|Madonna]]))
* ''Livin' In The Fridge'' (''Livin' On The Edge'' ([[Aerosmith]]))
* ''Living With A Hernia'' (''Living In America'' (James Brown))
* ''Money For Nothing/Beverly Hillbillies'' (''Money For Nothing'' ([[Dire Straits]])) / ''Theme From The Beverly Hillbillies'' ([[Flatt and Scruggs|Flatt &amp; Scruggs]]))
* ''My Bologna'' (''My Sharona'' (The Knack))
* ''Ode To a Superhero'' (''[[Piano Man (liet)|Piano Man]]'' (Billy Joel))
* ''Party in the CIA'' (''Party in the USA'' ([[Miley Cyrus]]))
* ''Perform this Way'' (''[[Born This Way (single)|Born This Way]]'' ([[Lady Gaga]]))
* ''Phony Calls'' (''Waterfalls'' (TLC))
* ''The Plumbing Song'' (''Baby Don't Forget My Number / Blame It On The Rain'' ([[Milli Vanilli]]))
* ''Pretty Fly For A Jedi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Pretty Fly For A Rabbi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Ricky'' (''Mickey'' ([[Toni Basil]]))
* ''The Saga Begins'' (''[[American Pie (liet)|American Pie]]'' (Don McLean))
* ''She Drives Like Crazy'' (''She Drives Me Crazy'' (Fine Young Cannibals))
* ''Smells Like Nirvana'' (''[[Smells Like Teen Spirit]]'' ([[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]]))
* ''Spam'' (''Stand'' (R.E.M.))
* ''Stop Draggin' My Car Around'' (''Stop Draggin' My Heart Around'' ([[Stevie Nicks]] mei [[Tom Petty]]))
* ''Syndicated Inc.'' (''Misery'' (Soul Asylum))
* ''Taco Grande'' (''Rico Suave'' (Gerardo))
* ''Tacky'' (''Happy'' ([[Pharrell Williams]]))
* ''Theme From Rocky XIII'' (''[[Eye of the Tiger]]'' ([[Survivor (band)|Survivor]]))
* ''(This Song's Just) Six Words Long ([[Got My Mind Set on You]])'' ([[George Harrison]]))
* ''TMZ'' (''You belong with me'' ([[Taylor Swift]]))
* ''Toothless People'' (''Ruthless People'' ([[Mick Jagger]]))
* ''Trapped In The Drive-Thru'' (''Trapped In The Closet'' ([[R. Kelly]]))
* ''Trash Day'' (''[[Hot in Herre]]'' (Nelly))
* ''The White Stuff'' (''You Got It (The Right Stuff)'' (New Kids On The Block))
* ''[[White &amp; Nerdy]]'' (''Ridin' ''(Chamillionaire ft. Krayzie Bone))
* ''[[Whatever You Like]]'' (''Whatever You Like'' (T.I.))
* ''Word Crimes'' (''Robin Thicke'' (Blurred Lines ft. T.I., Pharrell)
* ''Yoda'' (''Lola'' ([[The Kinks]]))
* ''You're Pitiful'' (''You're Beautiful'' (James Blunt))

==Keppelings om utens==
* [http://www.imdb.com/name/nm0946148/ &quot;Weird Al&quot; Yankovic yn de IMDb]
* {{en}} [https://www.weirdal.com/ Webside &quot;Weird Al&quot; Yankovic]

{{DEFAULTSORT:Yankovic, Weird Al}}
[[Kategory:Amerikaansk komyk]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk akkordeonist]]
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Emmy-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kroätysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Servysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sloveensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1959]]</text>
      <sha1>a6q4e2rzgweuhcr0ultbf3zkuz3ls7k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241168</id>
      <parentid>1241166</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T20:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bewurkings fan &quot;[[Wiki:Contributions/~2026-50704-01|~2026-50704-01]]&quot; ([[Meidogger oerlis:~2026-50704-01|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan &quot;SchlurcherBot&quot;.</comment>
      <origin>1226435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14630" sha1="cp4xr9rg5ifeehv810qylt00x8wen4a" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = Weird Al Yankovic Photo Op GalaxyCon San Jose 2024 (cropped).jpg
| ôfbyldingstekst              = Weird Al Yankovic [[16 augustus]] [[2024]]
| ôfbyldingsbreedte            = 260
| echte namme                  = Alfred Matthew Yankovic
| nasjonaliteit                = {{USAnasj}}
| berne                        = [[23 oktober]] [[1959]]
| berteplak                    = [[Downey (Kalifornje)|Downey]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = {{CROetn}}&lt;br&gt;{{Flagge SI}} [[Sloveenje|Sloveensk]]
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[komeedzje]], [[parody]], [[Novelty song|novelty]], [[polka]]
| ynstrumint                   = [[akkordeon]]
| sjongtaal                    = [[Ingelsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierren aktyf                = 1976 - no
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Alfred Matthew (Weird Al) Yankovic''' ([[Downey (Kalifornje)]], [[23 oktober]] [[1959]]) is in [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[muzikant]].

Hy stiet benammen bekend om syn [[parody]]en op ferneamde top 40-hits, hoewol't dy allinnich mar likernôch de helte fan de lieten op syn albums binne. De oare helte wurdt troch lieten foarme dêr't sawol de teksten as de muzyk sels fan skreaun binne, dochs meast ynspirearre op de muzyk fan oaren: saneamde styl-parodyen. Hy hat yn syn karriêre njonkelytsen mear as 13 miljoen albums ferkocht, mear as 150 nûmers opnommen, en hat mear as 1000 live-foarstellings jûn. Yn [[2018]] krige er in stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]]. Troch syn bekendheid as artyst hat er ek al ferskate gastrollen yn films en telefyzjesearjes hân.

== Libbensrin == 
Yankovic is it iennige bern fan Louis Yankovic en Mary Elizabeth en is fan [[Sloveenje|Sloveensk]] komôf fan heitekant en [[Kroaasje|Kroätysk]] komôf fan memmekant. Hy waard berne yn Downey, dochs groeide op yn [[Lynwood (Kalifornje)|Lynwood]]. Doe't er seis jier wie learde er de [[akkordeon]] spyljen, nei in oanbod fan in pleatslike muzykskoalle,  en doe begûn syn ynteresse foar muzyk. Yankovic folge trije jier lang lessen oan dy skoalle, ear't er it sels fierder learde. Yn de [[1970-er jierren]] wie er grut fan fan [[Elton John]]. Ek arysten lykas Tom Lehrer, Stan Freberg, Spike Jones, Allan Sherman, Shel Silverstein en [[Frank Zappa]] soene neffens Yankovic oan syn kar musikus te wurden bydroegen hawwe. Ear't er mei syn muzykkariêre úteinsette, studearre er [[arsjitektuer]] oan de [[California Polytechnic State University]].
[[Ofbyld:Lynwood High School yearbook &quot;Accolade 1976&quot;, page 139 (cropped to &quot;Weird Al&quot; Yankovic).jpg|thumb|150px|left|Yankovic yn syn ''Highschool Yearbook'' yn 1976]]
Yankovic krige syn earste lokale bekendheid as artyst by in radiopragramma neamd ''Dr. Demento's radio show'', dêr't er as 16-jierrige al syn akkordeonmuzyk hearre litte mocht. Yn it lêste jier fan syn stúdzje oan 'e universiteit wie er [[discjockey]] fan it kampusradiostasjon KCPR. Op [[14 septimber]] [[1980]] wie er gast by de Dr. Demento Show dêr't er syn liet ''Another One Rides the Bus'', in parody op ''[[Another One Bites the Dust]]'' fan [[Queen (band)|Queen]], hearre liet. It optreden wie in grut sukses en Yankovic mocht it liet ek hearre litte by ''The Tomorrow Show''. Dat wie syn earste telefyzje-optreden, en betsjutte it úteinsetten fan syn profesjonele karriêre. Hy foarme yn [[1982]] in eigen band tegearre mei Steve Jay, John Schwartz en Jim West. Mei-inoar wiene se de iepeningsact by in konsert fan [[Missing Persons]].
[[Ofbyld:Weird Al Yankovic and Tom Griffin.jpg|thumb|Yankovic foar in foarstelling yn 1984]]
Yankovic syn earste album kaam út yn [[1983]] by Scotti Bros. Yn [[1984]] helle syn liet ''Eat It'', in parody op [[Michael Jackson]] syn liet ''[[Beat It]]'', it 12e plak yn de [[Billboard Top 100]]. Dat wie foar in lange skoft it heechste plak dy't ien fan Yankovic syn nûmers ea berikke koe, onat yn oktober [[2006]] syn liet ''White &amp; Nerdy'' it njoggende plak helle. Yn [[1987]] wiene Yankovic en syn band de iepeningsact fan [[The Monkees]]

Syn karriêre woeks al fluch út nei oare media. Yn [[1985]] skreau er mei oan in [[mockumentary]] oer syn eigen libben mei de titel ''The Compleat Al''. Yn [[1989]] spile er de haadrol yn de film [[UHF (film)|UHF]].

Yn [[1992]] besleat er [[Feganisme|feganist]] te wurden nei oanlieding fan it boek ''Diet for a new America''. Yn [[1998]] besleat er syn uterlik te feroarjen en meiitsje in nij imago foar himsels, nei't er in eachoperaasje hie om [[myopy]] te ferhelpen. Hy skearde syn snor ôf en liet syn hier lang waakse.

Op [[10 febrewaris]] [[2001]] boaske er Suzanne Krajewski. Op [[11febrewaris]] [[2003]] waard harren famke Nina berne. Op [[9 april]] [[2004]] waarden syn âldelju dea oantroffen yn harren hûs, mooglik as gefolch fan in [[Koalstofmonokside|koalmonokside]]fergiftiging by ûngelok. Nettsjinsteande dat nijs liet Yankovic in plande konsert dy deis trochgean, omreden syn muzyk in soad fan syn fans troch minne tiid holpen hie, dêr't er by hoopte dat dat ek foar him helpe soe. Yankovic is nettsjinsteande syn poadiumpersona yn privee sa't syn freonen en sells famylje him kenne tige hoflik, skruten en in yntrovert. Yankovic is kristlik en troch syn kristlik opgroeien mijt er [[Flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], [[Drug|drugs]] en [[alkohol]].

== Muzyk ==
Yankovic is by it grutte publyk benammen ferneamd om syn parodyen. De muzyk is suver itselde, alhoewol in bytsje yn polkastyl, mar de teksten binne [[satirysk]]. Ferneamd is bygelyks syn foarbyld ''Fat'' nei ''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' fan [[Michael Jackson]] en ''Amish Paradise'' nei [[Coolio]]  syn ''[[Gangsta's Paradise]]''.

Yankovic freget de artyst fan it orizjinele nûmer lykwols alle kearen tastimming syn/har liet parodiearje te kinnen, nettsjinsteande dat it offisjeel net hoecht neffens de Amerikaanske wet fanwegen de ''[[fair-use]]''-regeling. Dat docht er, nei eigen sizzen, de oare artysten net lilk te meitsjen. Troch dy hâlding wurkje de orizjinele artysten bytiden sels mei oan de parody. Sa liende Michael Jackson bygelyks de set fan de fideoklip fan ''Bad'' út oan Yankovic foar syn fideoklip fan ''Fat'' en fersoarge [[Mark Knopfler]] sels it gitaarspul foar yankovic syn parody fan ''[[Money For Nothing]]''. Ferskate artysten beskôgje it as in eare as yankovic harren liet parodiearje wol. [[Dave Grohl]] fan de band [[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]] joech bygelyks oan dat er wist dat syn band it makke hie doe't Yankovic harren leit ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' parodiearre.

Der wiene lykwols ek sitewaasjes dêr't de oanbelangjende artyst gjin tastimming joech. Sa hat Yankovic bygelyks al ferskate kearen besocht tastimming te krijen fan [[Prince]] om ien fan syn nûmers te parodiearjen, en dat wie om 'e nocht. Ek [[Paul McCartney]] en [[Jimmy Page]], dy't alletwa fans fan Yankovic binne, hiene it dochs leaver mar fan net dat Yankovic harren nûmers parodiearje soe.

Njonken top 40-nûmers parodiearre Yankovic ek gauris films. Sa besjongt er bygelyks syn liet ''The Saga Begins'', op de melody fan ''[[American Pie (liet)|American Pie]]'', de folsleine plot fan ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''

== Diskografy ==
[[Ofbyld:Yankovic-TheSagaBegins.jpg|thumb|yankovic by in optreden yn [[Auckland]], [[Nij-Seelân]] yn 2007]]
[[Ofbyld:Atlantic record sucks shirt your pitiful aug 8th 2007 ohio state fair.JPG|thumb|Yankovic by in optreden yn Ohio yn 2007]]
[[Ofbyld:Kyle-cassidy-weird-al-yankovic.jpg|thumb|Yankovic yn 2009]]
[[Ofbyld:AlYankovicByKristineSlipson.jpg|thumb|Weird Al by in optreden yn 2010]]
[[Ofbyld:“Weird Al” Yankovic performing with accordion while on The Unfortunate Return of the Ridiculously Self-Indulgent, Ill-Advised Vanity Tour.jpg|thumb|By in toer yn 2022]]
=== Reguliere albums ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (26 april 1983)
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic In 3-D'' (28 febrewaris 1984)
* ''Dare To Be Stupid'' (18 juny 1985)
* ''Polka Party!'' (21 oktober 1986)
* ''Even Worse'' (12 april 1988)
* ''UHF'' - Original Motion Picture Soundtrack and Other Stuff (18 july 1989)
* ''Off The Deep End'' (14 april 1992)
* ''Alapalooza'' (5 oktober 1993)
* ''Bad Hair Day'' (12 maart 1996)
* ''Running With Scissors'' (29 juny 1999)
* ''Poodle Hat'' (20 maaie 2003)
* ''Straight Outta Lynwood'' (26 septimber 2006)
* ''Internet leaks'' (EP, allinnich as download – 25 augustus 2009)
* ''Alpocalypse'' - (21 juny 2011)
* ''Mandatory Fun'' - (15 july 2014)

=== Kompilaasje-albums (ynternasjonaal) ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic's Greatest Hits'' (18 oktober 1988)
* ''The Food Album'' (22 juny 1993)
* ''Permanent Record: Al in the Box'' (27 septimber 1994)
* ''Greatest Hits Volume II'' (25 oktober 1994)
* ''The TV Album'' (7 novimber 1995)
* ''The Essential &quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (27 oktober 2009)

=== Parodyen === 
* ''Achy Breaky Song'' (''[[Achy Breaky Heart]]'' ([[Billy Ray Cyrus]]))
* ''Addicted To Spuds'' (''[[Addicted to Love (lied)|Addicted To Love]]'' ([[Robert Palmer]]))
* ''Alimony'' (''[[Mony Mony]]'' (Tommy Page and the Shondells en [[Billy Idol]]))
* ''Amish Paradise'' (''[[Gangsta's Paradise]]'' ([[Coolio]]))
* ''Another One Rides The Bus'' (''[[Another One Bites The Dust]]'' ([[Queen]]))
* ''Another Tattoo'' (''Nothin' on you'' (B.o.B. feat. [[Bruno Mars]]))
* ''Bedrock Anthem'' (''[[Under The Bridge]] / Give It Away'' ([[Red Hot Chili Peppers]]))
* ''The Brady Bunch'' (''The Safety Dance'' (Men Without Hats))
* ''Canadian Idiot'' (''[[American Idiot]]'' ([[Green Day]]))
* ''Cavity Search'' (''[[Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me]]'' ([[U2 (band)|U2]]))
* ''A Complicated song'' (''Complicated'' ([[Avril Lavigne]]))
* ''Confessions Part III'' (''Confessions Part II'' ([[Usher]]))
* ''Couch Potato'' (''[[Lose Yourself]]'' ([[Eminem]]))
* ''Do I Creep You Out'' (''Do I Make You Proud'' (Taylor Hicks))
* ''Eat It'' (''[[Beat It]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''eBay'' (''I Want It That Way'' ([[Backstreet Boys]]))
* ''Fat'' (''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''Foil'' (''Royals'' ([[Lorde]]))
* ''Girls Just Want To Have Lunch'' (''[[Girls Just Want To Have Fun]]'' ([[Cyndi Lauper]]))
* ''Grapefruit Diet'' (''Zoot Suit Riot'' (Cherry Poppin' Daddies))
* ''Gump'' (''Lump'' (The Presidents of the United States of America))
* ''Headline News'' (''Mmm Mmm Mmm Mmm'' (Crash Test Dummies))
* ''Here's Johnny'' (''Who's Johnny?'' (El DeBarge))
* ''I Can't Watch This'' (''[[U Can't Touch This]]'' ([[MC Hammer]]))
* ''I Lost On Jeopardy'' (''Jeopardy'' (The Greg Kihn Band))
* ''I Love Rocky Road'' (''I Love Rock 'n Roll'' ([[Joan Jett &amp; The Blackhearts]]))
* ''I Think I'm A Clone Now'' (''I Think We're Alone Now'' (Tiffany))
* ''I Want A New Duck'' (''I Want A New Drug'' (Huey Lewis &amp; The News))
* ''Isle Thing'' (''Wild Thing'' (Tone Loc))
* ''It's All About The Pentiums'' (''It's All About The Benjamins'' (Puff Daddy))
* ''Jerry Springer'' (''One Week'' (Barenaked Ladies))
* ''Jurassic Park'' (''MacArthur Park'' (Richard Harris))
* ''King Of Suede'' (''King Of Pain'' ([[The Police]]))
* ''Lasagna'' (''La Bamba'' (Los Lobos))
* ''Like A Surgeon'' (''Like A Virgin'' ([[Madonna (zangeres)|Madonna]]))
* ''Livin' In The Fridge'' (''Livin' On The Edge'' ([[Aerosmith]]))
* ''Living With A Hernia'' (''Living In America'' (James Brown))
* ''Money For Nothing/Beverly Hillbillies'' (''Money For Nothing'' ([[Dire Straits]])) / ''Theme From The Beverly Hillbillies'' ([[Flatt and Scruggs|Flatt &amp; Scruggs]]))
* ''My Bologna'' (''My Sharona'' (The Knack))
* ''Ode To a Superhero'' (''[[Piano Man (liet)|Piano Man]]'' (Billy Joel))
* ''Party in the CIA'' (''Party in the USA'' ([[Miley Cyrus]]))
* ''Perform this Way'' (''[[Born This Way (single)|Born This Way]]'' ([[Lady Gaga]]))
* ''Phony Calls'' (''Waterfalls'' (TLC))
* ''The Plumbing Song'' (''Baby Don't Forget My Number / Blame It On The Rain'' ([[Milli Vanilli]]))
* ''Pretty Fly For A Jedi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Pretty Fly For A Rabbi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Ricky'' (''Mickey'' ([[Toni Basil]]))
* ''The Saga Begins'' (''[[American Pie (liet)|American Pie]]'' (Don McLean))
* ''She Drives Like Crazy'' (''She Drives Me Crazy'' (Fine Young Cannibals))
* ''Smells Like Nirvana'' (''[[Smells Like Teen Spirit]]'' ([[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]]))
* ''Spam'' (''Stand'' (R.E.M.))
* ''Stop Draggin' My Car Around'' (''Stop Draggin' My Heart Around'' ([[Stevie Nicks]] mei [[Tom Petty]]))
* ''Syndicated Inc.'' (''Misery'' (Soul Asylum))
* ''Taco Grande'' (''Rico Suave'' (Gerardo))
* ''Tacky'' (''Happy'' ([[Pharrell Williams]]))
* ''Theme From Rocky XIII'' (''[[Eye of the Tiger]]'' ([[Survivor (band)|Survivor]]))
* ''(This Song's Just) Six Words Long ([[Got My Mind Set on You]])'' ([[George Harrison]]))
* ''TMZ'' (''You belong with me'' ([[Taylor Swift]]))
* ''Toothless People'' (''Ruthless People'' ([[Mick Jagger]]))
* ''Trapped In The Drive-Thru'' (''Trapped In The Closet'' ([[R. Kelly]]))
* ''Trash Day'' (''[[Hot in Herre]]'' (Nelly))
* ''The White Stuff'' (''You Got It (The Right Stuff)'' (New Kids On The Block))
* ''[[White &amp; Nerdy]]'' (''Ridin' ''(Chamillionaire ft. Krayzie Bone))
* ''[[Whatever You Like]]'' (''Whatever You Like'' (T.I.))
* ''Word Crimes'' (''Robin Thicke'' (Blurred Lines ft. T.I., Pharrell)
* ''Yoda'' (''Lola'' ([[The Kinks]]))
* ''You're Pitiful'' (''You're Beautiful'' (James Blunt))

==Keppelings om utens==
* [http://www.imdb.com/name/nm0946148/ &quot;Weird Al&quot; Yankovic yn de IMDb]
* {{en}} [https://www.weirdal.com/ Webside &quot;Weird Al&quot; Yankovic]

{{DEFAULTSORT:Yankovic, Weird Al}}
[[Kategory:Amerikaansk komyk]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk akkordeonist]]
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Emmy-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kroätysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Servysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sloveensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1959]]</text>
      <sha1>cp4xr9rg5ifeehv810qylt00x8wen4a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241193</id>
      <parentid>1241168</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:48:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50672-44</username>
        <id>59881</id>
      </contributor>
      <comment>/* ERRER */ Save</comment>
      <origin>1241193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14625" sha1="4picxy2gar1auuyk3xkxj96n720szp2" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = Weird Al Yankovic Photo Op GalaxyCon San Jose 2024 (cropped).jpg
| ôfbyldingstekst              = Weird Al Yankovic [[16 augustus]] [[2024]]
| ôfbyldingsbreedte            = 260
| echte namme                  = Alfred Matthew Yankovic
| nasjonaliteit                = {{USAnasj}}
| berne                        = [[23 oktober]] [[1959]]
| berteplak                    = [[Downey (Kalifornje)|Downey]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = {{CROetn}}&lt;br&gt;{{Flagge SI}} [[Sloveenje|Sloveensk]]
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[komeedzje]], [[parody]], [[Novelty song|novelty]], [[polka]]
| ynstrumint                   = [[akkordeon]]
| sjongtaal                    = [[Ingelsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierren aktyf                = 1976 - no
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Alfred Matthew (Weird Al) Yankovic''' ([[Downey (Kalifornje)]], [[23 oktober]] [[1959]]) is in [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[muzikant]].

Hy stiet benammen bekend om syn [[parody]]en op ferneamde top 40-hits, hoewol't dy allinnich mar likernôch de helte fan de lieten op syn albums binne. De oare helte wurdt troch lieten foarme dêr't sawol de teksten as de muzyk sels fan skreaun binne, dochs meast ynspirearre op de muzyk fan oaren: saneamde styl-parodyen. Hy hat yn syn karriêre njonkelytsen mear as 13 miljoen albums ferkocht, mear as 150 nûmers opnommen, en hat mear as 1000 live-foarstellings jûn. Yn [[2018]] krige er in stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]]. Troch syn bekendheid as artyst hat er ek al ferskate gastrollen yn films en telefyzjesearjes hân.

== ERRER == 
Yankovic is it iennige bern fan Louis Yankovic en Mary Elizabeth en is fan [[Sloveenje|Sloveensk]] komôf fan heitekant en [[Kroaasje|Kroätysk]] komôf fan memmekant. Hy waard berne yn Downey, dochs groeide op yn [[Lynwood (Kalifornje)|Lynwood]]. Doe't er seis jier wie learde er de [[akkordeon]] spyljen, nei in oanbod fan in pleatslike muzykskoalle,  en doe begûn syn ynteresse foar muzyk. Yankovic folge trije jier lang lessen oan dy skoalle, ear't er it sels fierder learde. Yn de [[1970-er jierren]] wie er grut fan fan [[Elton John]]. Ek arysten lykas Tom Lehrer, Stan Freberg, Spike Jones, Allan Sherman, Shel Silverstein en [[Frank Zappa]] soene neffens Yankovic oan syn kar musikus te wurden bydroegen hawwe. Ear't er mei syn muzykkariêre úteinsette, studearre er [[arsjitektuer]] oan de [[California Polytechnic State University]].
[[Ofbyld:Lynwood High School yearbook &quot;Accolade 1976&quot;, page 139 (cropped to &quot;Weird Al&quot; Yankovic).jpg|thumb|150px|left|Yankovic yn syn ''Highschool Yearbook'' yn 1976]]
Yankovic krige syn earste lokale bekendheid as artyst by in radiopragramma neamd ''Dr. Demento's radio show'', dêr't er as 16-jierrige al syn akkordeonmuzyk hearre litte mocht. Yn it lêste jier fan syn stúdzje oan 'e universiteit wie er [[discjockey]] fan it kampusradiostasjon KCPR. Op [[14 septimber]] [[1980]] wie er gast by de Dr. Demento Show dêr't er syn liet ''Another One Rides the Bus'', in parody op ''[[Another One Bites the Dust]]'' fan [[Queen (band)|Queen]], hearre liet. It optreden wie in grut sukses en Yankovic mocht it liet ek hearre litte by ''The Tomorrow Show''. Dat wie syn earste telefyzje-optreden, en betsjutte it úteinsetten fan syn profesjonele karriêre. Hy foarme yn [[1982]] in eigen band tegearre mei Steve Jay, John Schwartz en Jim West. Mei-inoar wiene se de iepeningsact by in konsert fan [[Missing Persons]].
[[Ofbyld:Weird Al Yankovic and Tom Griffin.jpg|thumb|Yankovic foar in foarstelling yn 1984]]
Yankovic syn earste album kaam út yn [[1983]] by Scotti Bros. Yn [[1984]] helle syn liet ''Eat It'', in parody op [[Michael Jackson]] syn liet ''[[Beat It]]'', it 12e plak yn de [[Billboard Top 100]]. Dat wie foar in lange skoft it heechste plak dy't ien fan Yankovic syn nûmers ea berikke koe, onat yn oktober [[2006]] syn liet ''White &amp; Nerdy'' it njoggende plak helle. Yn [[1987]] wiene Yankovic en syn band de iepeningsact fan [[The Monkees]]

Syn karriêre woeks al fluch út nei oare media. Yn [[1985]] skreau er mei oan in [[mockumentary]] oer syn eigen libben mei de titel ''The Compleat Al''. Yn [[1989]] spile er de haadrol yn de film [[UHF (film)|UHF]].

Yn [[1992]] besleat er [[Feganisme|feganist]] te wurden nei oanlieding fan it boek ''Diet for a new America''. Yn [[1998]] besleat er syn uterlik te feroarjen en meiitsje in nij imago foar himsels, nei't er in eachoperaasje hie om [[myopy]] te ferhelpen. Hy skearde syn snor ôf en liet syn hier lang waakse.

Op [[10 febrewaris]] [[2001]] boaske er Suzanne Krajewski. Op [[11febrewaris]] [[2003]] waard harren famke Nina berne. Op [[9 april]] [[2004]] waarden syn âldelju dea oantroffen yn harren hûs, mooglik as gefolch fan in [[Koalstofmonokside|koalmonokside]]fergiftiging by ûngelok. Nettsjinsteande dat nijs liet Yankovic in plande konsert dy deis trochgean, omreden syn muzyk in soad fan syn fans troch minne tiid holpen hie, dêr't er by hoopte dat dat ek foar him helpe soe. Yankovic is nettsjinsteande syn poadiumpersona yn privee sa't syn freonen en sells famylje him kenne tige hoflik, skruten en in yntrovert. Yankovic is kristlik en troch syn kristlik opgroeien mijt er [[Flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], [[Drug|drugs]] en [[alkohol]].

== Muzyk ==
Yankovic is by it grutte publyk benammen ferneamd om syn parodyen. De muzyk is suver itselde, alhoewol in bytsje yn polkastyl, mar de teksten binne [[satirysk]]. Ferneamd is bygelyks syn foarbyld ''Fat'' nei ''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' fan [[Michael Jackson]] en ''Amish Paradise'' nei [[Coolio]]  syn ''[[Gangsta's Paradise]]''.

Yankovic freget de artyst fan it orizjinele nûmer lykwols alle kearen tastimming syn/har liet parodiearje te kinnen, nettsjinsteande dat it offisjeel net hoecht neffens de Amerikaanske wet fanwegen de ''[[fair-use]]''-regeling. Dat docht er, nei eigen sizzen, de oare artysten net lilk te meitsjen. Troch dy hâlding wurkje de orizjinele artysten bytiden sels mei oan de parody. Sa liende Michael Jackson bygelyks de set fan de fideoklip fan ''Bad'' út oan Yankovic foar syn fideoklip fan ''Fat'' en fersoarge [[Mark Knopfler]] sels it gitaarspul foar yankovic syn parody fan ''[[Money For Nothing]]''. Ferskate artysten beskôgje it as in eare as yankovic harren liet parodiearje wol. [[Dave Grohl]] fan de band [[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]] joech bygelyks oan dat er wist dat syn band it makke hie doe't Yankovic harren leit ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' parodiearre.

Der wiene lykwols ek sitewaasjes dêr't de oanbelangjende artyst gjin tastimming joech. Sa hat Yankovic bygelyks al ferskate kearen besocht tastimming te krijen fan [[Prince]] om ien fan syn nûmers te parodiearjen, en dat wie om 'e nocht. Ek [[Paul McCartney]] en [[Jimmy Page]], dy't alletwa fans fan Yankovic binne, hiene it dochs leaver mar fan net dat Yankovic harren nûmers parodiearje soe.

Njonken top 40-nûmers parodiearre Yankovic ek gauris films. Sa besjongt er bygelyks syn liet ''The Saga Begins'', op de melody fan ''[[American Pie (liet)|American Pie]]'', de folsleine plot fan ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''

== Diskografy ==
[[Ofbyld:Yankovic-TheSagaBegins.jpg|thumb|yankovic by in optreden yn [[Auckland]], [[Nij-Seelân]] yn 2007]]
[[Ofbyld:Atlantic record sucks shirt your pitiful aug 8th 2007 ohio state fair.JPG|thumb|Yankovic by in optreden yn Ohio yn 2007]]
[[Ofbyld:Kyle-cassidy-weird-al-yankovic.jpg|thumb|Yankovic yn 2009]]
[[Ofbyld:AlYankovicByKristineSlipson.jpg|thumb|Weird Al by in optreden yn 2010]]
[[Ofbyld:“Weird Al” Yankovic performing with accordion while on The Unfortunate Return of the Ridiculously Self-Indulgent, Ill-Advised Vanity Tour.jpg|thumb|By in toer yn 2022]]
=== Reguliere albums ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (26 april 1983)
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic In 3-D'' (28 febrewaris 1984)
* ''Dare To Be Stupid'' (18 juny 1985)
* ''Polka Party!'' (21 oktober 1986)
* ''Even Worse'' (12 april 1988)
* ''UHF'' - Original Motion Picture Soundtrack and Other Stuff (18 july 1989)
* ''Off The Deep End'' (14 april 1992)
* ''Alapalooza'' (5 oktober 1993)
* ''Bad Hair Day'' (12 maart 1996)
* ''Running With Scissors'' (29 juny 1999)
* ''Poodle Hat'' (20 maaie 2003)
* ''Straight Outta Lynwood'' (26 septimber 2006)
* ''Internet leaks'' (EP, allinnich as download – 25 augustus 2009)
* ''Alpocalypse'' - (21 juny 2011)
* ''Mandatory Fun'' - (15 july 2014)

=== Kompilaasje-albums (ynternasjonaal) ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic's Greatest Hits'' (18 oktober 1988)
* ''The Food Album'' (22 juny 1993)
* ''Permanent Record: Al in the Box'' (27 septimber 1994)
* ''Greatest Hits Volume II'' (25 oktober 1994)
* ''The TV Album'' (7 novimber 1995)
* ''The Essential &quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (27 oktober 2009)

=== Parodyen === 
* ''Achy Breaky Song'' (''[[Achy Breaky Heart]]'' ([[Billy Ray Cyrus]]))
* ''Addicted To Spuds'' (''[[Addicted to Love (lied)|Addicted To Love]]'' ([[Robert Palmer]]))
* ''Alimony'' (''[[Mony Mony]]'' (Tommy Page and the Shondells en [[Billy Idol]]))
* ''Amish Paradise'' (''[[Gangsta's Paradise]]'' ([[Coolio]]))
* ''Another One Rides The Bus'' (''[[Another One Bites The Dust]]'' ([[Queen]]))
* ''Another Tattoo'' (''Nothin' on you'' (B.o.B. feat. [[Bruno Mars]]))
* ''Bedrock Anthem'' (''[[Under The Bridge]] / Give It Away'' ([[Red Hot Chili Peppers]]))
* ''The Brady Bunch'' (''The Safety Dance'' (Men Without Hats))
* ''Canadian Idiot'' (''[[American Idiot]]'' ([[Green Day]]))
* ''Cavity Search'' (''[[Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me]]'' ([[U2 (band)|U2]]))
* ''A Complicated song'' (''Complicated'' ([[Avril Lavigne]]))
* ''Confessions Part III'' (''Confessions Part II'' ([[Usher]]))
* ''Couch Potato'' (''[[Lose Yourself]]'' ([[Eminem]]))
* ''Do I Creep You Out'' (''Do I Make You Proud'' (Taylor Hicks))
* ''Eat It'' (''[[Beat It]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''eBay'' (''I Want It That Way'' ([[Backstreet Boys]]))
* ''Fat'' (''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''Foil'' (''Royals'' ([[Lorde]]))
* ''Girls Just Want To Have Lunch'' (''[[Girls Just Want To Have Fun]]'' ([[Cyndi Lauper]]))
* ''Grapefruit Diet'' (''Zoot Suit Riot'' (Cherry Poppin' Daddies))
* ''Gump'' (''Lump'' (The Presidents of the United States of America))
* ''Headline News'' (''Mmm Mmm Mmm Mmm'' (Crash Test Dummies))
* ''Here's Johnny'' (''Who's Johnny?'' (El DeBarge))
* ''I Can't Watch This'' (''[[U Can't Touch This]]'' ([[MC Hammer]]))
* ''I Lost On Jeopardy'' (''Jeopardy'' (The Greg Kihn Band))
* ''I Love Rocky Road'' (''I Love Rock 'n Roll'' ([[Joan Jett &amp; The Blackhearts]]))
* ''I Think I'm A Clone Now'' (''I Think We're Alone Now'' (Tiffany))
* ''I Want A New Duck'' (''I Want A New Drug'' (Huey Lewis &amp; The News))
* ''Isle Thing'' (''Wild Thing'' (Tone Loc))
* ''It's All About The Pentiums'' (''It's All About The Benjamins'' (Puff Daddy))
* ''Jerry Springer'' (''One Week'' (Barenaked Ladies))
* ''Jurassic Park'' (''MacArthur Park'' (Richard Harris))
* ''King Of Suede'' (''King Of Pain'' ([[The Police]]))
* ''Lasagna'' (''La Bamba'' (Los Lobos))
* ''Like A Surgeon'' (''Like A Virgin'' ([[Madonna (zangeres)|Madonna]]))
* ''Livin' In The Fridge'' (''Livin' On The Edge'' ([[Aerosmith]]))
* ''Living With A Hernia'' (''Living In America'' (James Brown))
* ''Money For Nothing/Beverly Hillbillies'' (''Money For Nothing'' ([[Dire Straits]])) / ''Theme From The Beverly Hillbillies'' ([[Flatt and Scruggs|Flatt &amp; Scruggs]]))
* ''My Bologna'' (''My Sharona'' (The Knack))
* ''Ode To a Superhero'' (''[[Piano Man (liet)|Piano Man]]'' (Billy Joel))
* ''Party in the CIA'' (''Party in the USA'' ([[Miley Cyrus]]))
* ''Perform this Way'' (''[[Born This Way (single)|Born This Way]]'' ([[Lady Gaga]]))
* ''Phony Calls'' (''Waterfalls'' (TLC))
* ''The Plumbing Song'' (''Baby Don't Forget My Number / Blame It On The Rain'' ([[Milli Vanilli]]))
* ''Pretty Fly For A Jedi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Pretty Fly For A Rabbi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Ricky'' (''Mickey'' ([[Toni Basil]]))
* ''The Saga Begins'' (''[[American Pie (liet)|American Pie]]'' (Don McLean))
* ''She Drives Like Crazy'' (''She Drives Me Crazy'' (Fine Young Cannibals))
* ''Smells Like Nirvana'' (''[[Smells Like Teen Spirit]]'' ([[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]]))
* ''Spam'' (''Stand'' (R.E.M.))
* ''Stop Draggin' My Car Around'' (''Stop Draggin' My Heart Around'' ([[Stevie Nicks]] mei [[Tom Petty]]))
* ''Syndicated Inc.'' (''Misery'' (Soul Asylum))
* ''Taco Grande'' (''Rico Suave'' (Gerardo))
* ''Tacky'' (''Happy'' ([[Pharrell Williams]]))
* ''Theme From Rocky XIII'' (''[[Eye of the Tiger]]'' ([[Survivor (band)|Survivor]]))
* ''(This Song's Just) Six Words Long ([[Got My Mind Set on You]])'' ([[George Harrison]]))
* ''TMZ'' (''You belong with me'' ([[Taylor Swift]]))
* ''Toothless People'' (''Ruthless People'' ([[Mick Jagger]]))
* ''Trapped In The Drive-Thru'' (''Trapped In The Closet'' ([[R. Kelly]]))
* ''Trash Day'' (''[[Hot in Herre]]'' (Nelly))
* ''The White Stuff'' (''You Got It (The Right Stuff)'' (New Kids On The Block))
* ''[[White &amp; Nerdy]]'' (''Ridin' ''(Chamillionaire ft. Krayzie Bone))
* ''[[Whatever You Like]]'' (''Whatever You Like'' (T.I.))
* ''Word Crimes'' (''Robin Thicke'' (Blurred Lines ft. T.I., Pharrell)
* ''Yoda'' (''Lola'' ([[The Kinks]]))
* ''You're Pitiful'' (''You're Beautiful'' (James Blunt))

==Keppelings om utens==
* [http://www.imdb.com/name/nm0946148/ &quot;Weird Al&quot; Yankovic yn de IMDb]
* {{en}} [https://www.weirdal.com/ Webside &quot;Weird Al&quot; Yankovic]

{{DEFAULTSORT:Yankovic, Weird Al}}
[[Kategory:Amerikaansk komyk]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk akkordeonist]]
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Emmy-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kroätysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Servysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sloveensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1959]]</text>
      <sha1>4picxy2gar1auuyk3xkxj96n720szp2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241194</id>
      <parentid>1241193</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:50:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50672-44</username>
        <id>59881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Diskograoffly */ Save</comment>
      <origin>1241194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14628" sha1="1sipku9qetfsnbaqy9w6fcqc8eu5n33" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = Weird Al Yankovic Photo Op GalaxyCon San Jose 2024 (cropped).jpg
| ôfbyldingstekst              = Weird Al Yankovic [[16 augustus]] [[2024]]
| ôfbyldingsbreedte            = 260
| echte namme                  = Alfred Matthew Yankovic
| nasjonaliteit                = {{USAnasj}}
| berne                        = [[23 oktober]] [[1959]]
| berteplak                    = [[Downey (Kalifornje)|Downey]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = {{CROetn}}&lt;br&gt;{{Flagge SI}} [[Sloveenje|Sloveensk]]
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[komeedzje]], [[parody]], [[Novelty song|novelty]], [[polka]]
| ynstrumint                   = [[akkordeon]]
| sjongtaal                    = [[Ingelsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierren aktyf                = 1976 - no
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Alfred Matthew (Weird Al) Yankovic''' ([[Downey (Kalifornje)]], [[23 oktober]] [[1959]]) is in [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[muzikant]].

Hy stiet benammen bekend om syn [[parody]]en op ferneamde top 40-hits, hoewol't dy allinnich mar likernôch de helte fan de lieten op syn albums binne. De oare helte wurdt troch lieten foarme dêr't sawol de teksten as de muzyk sels fan skreaun binne, dochs meast ynspirearre op de muzyk fan oaren: saneamde styl-parodyen. Hy hat yn syn karriêre njonkelytsen mear as 13 miljoen albums ferkocht, mear as 150 nûmers opnommen, en hat mear as 1000 live-foarstellings jûn. Yn [[2018]] krige er in stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]]. Troch syn bekendheid as artyst hat er ek al ferskate gastrollen yn films en telefyzjesearjes hân.

== ERRER == 
Yankovic is it iennige bern fan Louis Yankovic en Mary Elizabeth en is fan [[Sloveenje|Sloveensk]] komôf fan heitekant en [[Kroaasje|Kroätysk]] komôf fan memmekant. Hy waard berne yn Downey, dochs groeide op yn [[Lynwood (Kalifornje)|Lynwood]]. Doe't er seis jier wie learde er de [[akkordeon]] spyljen, nei in oanbod fan in pleatslike muzykskoalle,  en doe begûn syn ynteresse foar muzyk. Yankovic folge trije jier lang lessen oan dy skoalle, ear't er it sels fierder learde. Yn de [[1970-er jierren]] wie er grut fan fan [[Elton John]]. Ek arysten lykas Tom Lehrer, Stan Freberg, Spike Jones, Allan Sherman, Shel Silverstein en [[Frank Zappa]] soene neffens Yankovic oan syn kar musikus te wurden bydroegen hawwe. Ear't er mei syn muzykkariêre úteinsette, studearre er [[arsjitektuer]] oan de [[California Polytechnic State University]].
[[Ofbyld:Lynwood High School yearbook &quot;Accolade 1976&quot;, page 139 (cropped to &quot;Weird Al&quot; Yankovic).jpg|thumb|150px|left|Yankovic yn syn ''Highschool Yearbook'' yn 1976]]
Yankovic krige syn earste lokale bekendheid as artyst by in radiopragramma neamd ''Dr. Demento's radio show'', dêr't er as 16-jierrige al syn akkordeonmuzyk hearre litte mocht. Yn it lêste jier fan syn stúdzje oan 'e universiteit wie er [[discjockey]] fan it kampusradiostasjon KCPR. Op [[14 septimber]] [[1980]] wie er gast by de Dr. Demento Show dêr't er syn liet ''Another One Rides the Bus'', in parody op ''[[Another One Bites the Dust]]'' fan [[Queen (band)|Queen]], hearre liet. It optreden wie in grut sukses en Yankovic mocht it liet ek hearre litte by ''The Tomorrow Show''. Dat wie syn earste telefyzje-optreden, en betsjutte it úteinsetten fan syn profesjonele karriêre. Hy foarme yn [[1982]] in eigen band tegearre mei Steve Jay, John Schwartz en Jim West. Mei-inoar wiene se de iepeningsact by in konsert fan [[Missing Persons]].
[[Ofbyld:Weird Al Yankovic and Tom Griffin.jpg|thumb|Yankovic foar in foarstelling yn 1984]]
Yankovic syn earste album kaam út yn [[1983]] by Scotti Bros. Yn [[1984]] helle syn liet ''Eat It'', in parody op [[Michael Jackson]] syn liet ''[[Beat It]]'', it 12e plak yn de [[Billboard Top 100]]. Dat wie foar in lange skoft it heechste plak dy't ien fan Yankovic syn nûmers ea berikke koe, onat yn oktober [[2006]] syn liet ''White &amp; Nerdy'' it njoggende plak helle. Yn [[1987]] wiene Yankovic en syn band de iepeningsact fan [[The Monkees]]

Syn karriêre woeks al fluch út nei oare media. Yn [[1985]] skreau er mei oan in [[mockumentary]] oer syn eigen libben mei de titel ''The Compleat Al''. Yn [[1989]] spile er de haadrol yn de film [[UHF (film)|UHF]].

Yn [[1992]] besleat er [[Feganisme|feganist]] te wurden nei oanlieding fan it boek ''Diet for a new America''. Yn [[1998]] besleat er syn uterlik te feroarjen en meiitsje in nij imago foar himsels, nei't er in eachoperaasje hie om [[myopy]] te ferhelpen. Hy skearde syn snor ôf en liet syn hier lang waakse.

Op [[10 febrewaris]] [[2001]] boaske er Suzanne Krajewski. Op [[11febrewaris]] [[2003]] waard harren famke Nina berne. Op [[9 april]] [[2004]] waarden syn âldelju dea oantroffen yn harren hûs, mooglik as gefolch fan in [[Koalstofmonokside|koalmonokside]]fergiftiging by ûngelok. Nettsjinsteande dat nijs liet Yankovic in plande konsert dy deis trochgean, omreden syn muzyk in soad fan syn fans troch minne tiid holpen hie, dêr't er by hoopte dat dat ek foar him helpe soe. Yankovic is nettsjinsteande syn poadiumpersona yn privee sa't syn freonen en sells famylje him kenne tige hoflik, skruten en in yntrovert. Yankovic is kristlik en troch syn kristlik opgroeien mijt er [[Flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], [[Drug|drugs]] en [[alkohol]].

== Muzyk ==
Yankovic is by it grutte publyk benammen ferneamd om syn parodyen. De muzyk is suver itselde, alhoewol in bytsje yn polkastyl, mar de teksten binne [[satirysk]]. Ferneamd is bygelyks syn foarbyld ''Fat'' nei ''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' fan [[Michael Jackson]] en ''Amish Paradise'' nei [[Coolio]]  syn ''[[Gangsta's Paradise]]''.

Yankovic freget de artyst fan it orizjinele nûmer lykwols alle kearen tastimming syn/har liet parodiearje te kinnen, nettsjinsteande dat it offisjeel net hoecht neffens de Amerikaanske wet fanwegen de ''[[fair-use]]''-regeling. Dat docht er, nei eigen sizzen, de oare artysten net lilk te meitsjen. Troch dy hâlding wurkje de orizjinele artysten bytiden sels mei oan de parody. Sa liende Michael Jackson bygelyks de set fan de fideoklip fan ''Bad'' út oan Yankovic foar syn fideoklip fan ''Fat'' en fersoarge [[Mark Knopfler]] sels it gitaarspul foar yankovic syn parody fan ''[[Money For Nothing]]''. Ferskate artysten beskôgje it as in eare as yankovic harren liet parodiearje wol. [[Dave Grohl]] fan de band [[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]] joech bygelyks oan dat er wist dat syn band it makke hie doe't Yankovic harren leit ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' parodiearre.

Der wiene lykwols ek sitewaasjes dêr't de oanbelangjende artyst gjin tastimming joech. Sa hat Yankovic bygelyks al ferskate kearen besocht tastimming te krijen fan [[Prince]] om ien fan syn nûmers te parodiearjen, en dat wie om 'e nocht. Ek [[Paul McCartney]] en [[Jimmy Page]], dy't alletwa fans fan Yankovic binne, hiene it dochs leaver mar fan net dat Yankovic harren nûmers parodiearje soe.

Njonken top 40-nûmers parodiearre Yankovic ek gauris films. Sa besjongt er bygelyks syn liet ''The Saga Begins'', op de melody fan ''[[American Pie (liet)|American Pie]]'', de folsleine plot fan ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''

== Diskograoffly ==
[[Ofbyld:Yankovic-TheSagaBegins.jpg|thumb|yankovic by in optreden yn [[Auckland]], [[Nij-Seelân]] yn 2007]]
[[Ofbyld:Atlantic record sucks shirt your pitiful aug 8th 2007 ohio state fair.JPG|thumb|Yankovic by in optreden yn Ohio yn 2007]]
[[Ofbyld:Kyle-cassidy-weird-al-yankovic.jpg|thumb|Yankovic yn 2009]]
[[Ofbyld:AlYankovicByKristineSlipson.jpg|thumb|Weird Al by in optreden yn 2010]]
[[Ofbyld:“Weird Al” Yankovic performing with accordion while on The Unfortunate Return of the Ridiculously Self-Indulgent, Ill-Advised Vanity Tour.jpg|thumb|By in toer yn 2022]]
=== Reguliere albums ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (26 april 1983)
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic In 3-D'' (28 febrewaris 1984)
* ''Dare To Be Stupid'' (18 juny 1985)
* ''Polka Party!'' (21 oktober 1986)
* ''Even Worse'' (12 april 1988)
* ''UHF'' - Original Motion Picture Soundtrack and Other Stuff (18 july 1989)
* ''Off The Deep End'' (14 april 1992)
* ''Alapalooza'' (5 oktober 1993)
* ''Bad Hair Day'' (12 maart 1996)
* ''Running With Scissors'' (29 juny 1999)
* ''Poodle Hat'' (20 maaie 2003)
* ''Straight Outta Lynwood'' (26 septimber 2006)
* ''Internet leaks'' (EP, allinnich as download – 25 augustus 2009)
* ''Alpocalypse'' - (21 juny 2011)
* ''Mandatory Fun'' - (15 july 2014)

=== Kompilaasje-albums (ynternasjonaal) ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic's Greatest Hits'' (18 oktober 1988)
* ''The Food Album'' (22 juny 1993)
* ''Permanent Record: Al in the Box'' (27 septimber 1994)
* ''Greatest Hits Volume II'' (25 oktober 1994)
* ''The TV Album'' (7 novimber 1995)
* ''The Essential &quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (27 oktober 2009)

=== Parodyen === 
* ''Achy Breaky Song'' (''[[Achy Breaky Heart]]'' ([[Billy Ray Cyrus]]))
* ''Addicted To Spuds'' (''[[Addicted to Love (lied)|Addicted To Love]]'' ([[Robert Palmer]]))
* ''Alimony'' (''[[Mony Mony]]'' (Tommy Page and the Shondells en [[Billy Idol]]))
* ''Amish Paradise'' (''[[Gangsta's Paradise]]'' ([[Coolio]]))
* ''Another One Rides The Bus'' (''[[Another One Bites The Dust]]'' ([[Queen]]))
* ''Another Tattoo'' (''Nothin' on you'' (B.o.B. feat. [[Bruno Mars]]))
* ''Bedrock Anthem'' (''[[Under The Bridge]] / Give It Away'' ([[Red Hot Chili Peppers]]))
* ''The Brady Bunch'' (''The Safety Dance'' (Men Without Hats))
* ''Canadian Idiot'' (''[[American Idiot]]'' ([[Green Day]]))
* ''Cavity Search'' (''[[Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me]]'' ([[U2 (band)|U2]]))
* ''A Complicated song'' (''Complicated'' ([[Avril Lavigne]]))
* ''Confessions Part III'' (''Confessions Part II'' ([[Usher]]))
* ''Couch Potato'' (''[[Lose Yourself]]'' ([[Eminem]]))
* ''Do I Creep You Out'' (''Do I Make You Proud'' (Taylor Hicks))
* ''Eat It'' (''[[Beat It]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''eBay'' (''I Want It That Way'' ([[Backstreet Boys]]))
* ''Fat'' (''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''Foil'' (''Royals'' ([[Lorde]]))
* ''Girls Just Want To Have Lunch'' (''[[Girls Just Want To Have Fun]]'' ([[Cyndi Lauper]]))
* ''Grapefruit Diet'' (''Zoot Suit Riot'' (Cherry Poppin' Daddies))
* ''Gump'' (''Lump'' (The Presidents of the United States of America))
* ''Headline News'' (''Mmm Mmm Mmm Mmm'' (Crash Test Dummies))
* ''Here's Johnny'' (''Who's Johnny?'' (El DeBarge))
* ''I Can't Watch This'' (''[[U Can't Touch This]]'' ([[MC Hammer]]))
* ''I Lost On Jeopardy'' (''Jeopardy'' (The Greg Kihn Band))
* ''I Love Rocky Road'' (''I Love Rock 'n Roll'' ([[Joan Jett &amp; The Blackhearts]]))
* ''I Think I'm A Clone Now'' (''I Think We're Alone Now'' (Tiffany))
* ''I Want A New Duck'' (''I Want A New Drug'' (Huey Lewis &amp; The News))
* ''Isle Thing'' (''Wild Thing'' (Tone Loc))
* ''It's All About The Pentiums'' (''It's All About The Benjamins'' (Puff Daddy))
* ''Jerry Springer'' (''One Week'' (Barenaked Ladies))
* ''Jurassic Park'' (''MacArthur Park'' (Richard Harris))
* ''King Of Suede'' (''King Of Pain'' ([[The Police]]))
* ''Lasagna'' (''La Bamba'' (Los Lobos))
* ''Like A Surgeon'' (''Like A Virgin'' ([[Madonna (zangeres)|Madonna]]))
* ''Livin' In The Fridge'' (''Livin' On The Edge'' ([[Aerosmith]]))
* ''Living With A Hernia'' (''Living In America'' (James Brown))
* ''Money For Nothing/Beverly Hillbillies'' (''Money For Nothing'' ([[Dire Straits]])) / ''Theme From The Beverly Hillbillies'' ([[Flatt and Scruggs|Flatt &amp; Scruggs]]))
* ''My Bologna'' (''My Sharona'' (The Knack))
* ''Ode To a Superhero'' (''[[Piano Man (liet)|Piano Man]]'' (Billy Joel))
* ''Party in the CIA'' (''Party in the USA'' ([[Miley Cyrus]]))
* ''Perform this Way'' (''[[Born This Way (single)|Born This Way]]'' ([[Lady Gaga]]))
* ''Phony Calls'' (''Waterfalls'' (TLC))
* ''The Plumbing Song'' (''Baby Don't Forget My Number / Blame It On The Rain'' ([[Milli Vanilli]]))
* ''Pretty Fly For A Jedi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Pretty Fly For A Rabbi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Ricky'' (''Mickey'' ([[Toni Basil]]))
* ''The Saga Begins'' (''[[American Pie (liet)|American Pie]]'' (Don McLean))
* ''She Drives Like Crazy'' (''She Drives Me Crazy'' (Fine Young Cannibals))
* ''Smells Like Nirvana'' (''[[Smells Like Teen Spirit]]'' ([[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]]))
* ''Spam'' (''Stand'' (R.E.M.))
* ''Stop Draggin' My Car Around'' (''Stop Draggin' My Heart Around'' ([[Stevie Nicks]] mei [[Tom Petty]]))
* ''Syndicated Inc.'' (''Misery'' (Soul Asylum))
* ''Taco Grande'' (''Rico Suave'' (Gerardo))
* ''Tacky'' (''Happy'' ([[Pharrell Williams]]))
* ''Theme From Rocky XIII'' (''[[Eye of the Tiger]]'' ([[Survivor (band)|Survivor]]))
* ''(This Song's Just) Six Words Long ([[Got My Mind Set on You]])'' ([[George Harrison]]))
* ''TMZ'' (''You belong with me'' ([[Taylor Swift]]))
* ''Toothless People'' (''Ruthless People'' ([[Mick Jagger]]))
* ''Trapped In The Drive-Thru'' (''Trapped In The Closet'' ([[R. Kelly]]))
* ''Trash Day'' (''[[Hot in Herre]]'' (Nelly))
* ''The White Stuff'' (''You Got It (The Right Stuff)'' (New Kids On The Block))
* ''[[White &amp; Nerdy]]'' (''Ridin' ''(Chamillionaire ft. Krayzie Bone))
* ''[[Whatever You Like]]'' (''Whatever You Like'' (T.I.))
* ''Word Crimes'' (''Robin Thicke'' (Blurred Lines ft. T.I., Pharrell)
* ''Yoda'' (''Lola'' ([[The Kinks]]))
* ''You're Pitiful'' (''You're Beautiful'' (James Blunt))

==Keppelings om utens==
* [http://www.imdb.com/name/nm0946148/ &quot;Weird Al&quot; Yankovic yn de IMDb]
* {{en}} [https://www.weirdal.com/ Webside &quot;Weird Al&quot; Yankovic]

{{DEFAULTSORT:Yankovic, Weird Al}}
[[Kategory:Amerikaansk komyk]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk akkordeonist]]
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Emmy-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kroätysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Servysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sloveensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1959]]</text>
      <sha1>1sipku9qetfsnbaqy9w6fcqc8eu5n33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241195</id>
      <parentid>1241194</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T01:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50672-44</username>
        <id>59881</id>
      </contributor>
      <comment>/* Regulierreralbums */ Save</comment>
      <origin>1241195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14629" sha1="pmh8otf2cbv5r8zkdem6agj468lyep8" xml:space="preserve">{{Ynfoboks sjonger of muzikant
| ôfbylding                    = Weird Al Yankovic Photo Op GalaxyCon San Jose 2024 (cropped).jpg
| ôfbyldingstekst              = Weird Al Yankovic [[16 augustus]] [[2024]]
| ôfbyldingsbreedte            = 260
| echte namme                  = Alfred Matthew Yankovic
| nasjonaliteit                = {{USAnasj}}
| berne                        = [[23 oktober]] [[1959]]
| berteplak                    = [[Downey (Kalifornje)|Downey]]
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = {{CROetn}}&lt;br&gt;{{Flagge SI}} [[Sloveenje|Sloveensk]]
| regionale identiteit         = 
| sjenre                       = [[komeedzje]], [[parody]], [[Novelty song|novelty]], [[polka]]
| ynstrumint                   = [[akkordeon]]
| sjongtaal                    = [[Ingelsk]]
| grutste hit(s)               = 
| jierren aktyf                = 1976 - no
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Alfred Matthew (Weird Al) Yankovic''' ([[Downey (Kalifornje)]], [[23 oktober]] [[1959]]) is in [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[muzikant]].

Hy stiet benammen bekend om syn [[parody]]en op ferneamde top 40-hits, hoewol't dy allinnich mar likernôch de helte fan de lieten op syn albums binne. De oare helte wurdt troch lieten foarme dêr't sawol de teksten as de muzyk sels fan skreaun binne, dochs meast ynspirearre op de muzyk fan oaren: saneamde styl-parodyen. Hy hat yn syn karriêre njonkelytsen mear as 13 miljoen albums ferkocht, mear as 150 nûmers opnommen, en hat mear as 1000 live-foarstellings jûn. Yn [[2018]] krige er in stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]]. Troch syn bekendheid as artyst hat er ek al ferskate gastrollen yn films en telefyzjesearjes hân.

== ERRER == 
Yankovic is it iennige bern fan Louis Yankovic en Mary Elizabeth en is fan [[Sloveenje|Sloveensk]] komôf fan heitekant en [[Kroaasje|Kroätysk]] komôf fan memmekant. Hy waard berne yn Downey, dochs groeide op yn [[Lynwood (Kalifornje)|Lynwood]]. Doe't er seis jier wie learde er de [[akkordeon]] spyljen, nei in oanbod fan in pleatslike muzykskoalle,  en doe begûn syn ynteresse foar muzyk. Yankovic folge trije jier lang lessen oan dy skoalle, ear't er it sels fierder learde. Yn de [[1970-er jierren]] wie er grut fan fan [[Elton John]]. Ek arysten lykas Tom Lehrer, Stan Freberg, Spike Jones, Allan Sherman, Shel Silverstein en [[Frank Zappa]] soene neffens Yankovic oan syn kar musikus te wurden bydroegen hawwe. Ear't er mei syn muzykkariêre úteinsette, studearre er [[arsjitektuer]] oan de [[California Polytechnic State University]].
[[Ofbyld:Lynwood High School yearbook &quot;Accolade 1976&quot;, page 139 (cropped to &quot;Weird Al&quot; Yankovic).jpg|thumb|150px|left|Yankovic yn syn ''Highschool Yearbook'' yn 1976]]
Yankovic krige syn earste lokale bekendheid as artyst by in radiopragramma neamd ''Dr. Demento's radio show'', dêr't er as 16-jierrige al syn akkordeonmuzyk hearre litte mocht. Yn it lêste jier fan syn stúdzje oan 'e universiteit wie er [[discjockey]] fan it kampusradiostasjon KCPR. Op [[14 septimber]] [[1980]] wie er gast by de Dr. Demento Show dêr't er syn liet ''Another One Rides the Bus'', in parody op ''[[Another One Bites the Dust]]'' fan [[Queen (band)|Queen]], hearre liet. It optreden wie in grut sukses en Yankovic mocht it liet ek hearre litte by ''The Tomorrow Show''. Dat wie syn earste telefyzje-optreden, en betsjutte it úteinsetten fan syn profesjonele karriêre. Hy foarme yn [[1982]] in eigen band tegearre mei Steve Jay, John Schwartz en Jim West. Mei-inoar wiene se de iepeningsact by in konsert fan [[Missing Persons]].
[[Ofbyld:Weird Al Yankovic and Tom Griffin.jpg|thumb|Yankovic foar in foarstelling yn 1984]]
Yankovic syn earste album kaam út yn [[1983]] by Scotti Bros. Yn [[1984]] helle syn liet ''Eat It'', in parody op [[Michael Jackson]] syn liet ''[[Beat It]]'', it 12e plak yn de [[Billboard Top 100]]. Dat wie foar in lange skoft it heechste plak dy't ien fan Yankovic syn nûmers ea berikke koe, onat yn oktober [[2006]] syn liet ''White &amp; Nerdy'' it njoggende plak helle. Yn [[1987]] wiene Yankovic en syn band de iepeningsact fan [[The Monkees]]

Syn karriêre woeks al fluch út nei oare media. Yn [[1985]] skreau er mei oan in [[mockumentary]] oer syn eigen libben mei de titel ''The Compleat Al''. Yn [[1989]] spile er de haadrol yn de film [[UHF (film)|UHF]].

Yn [[1992]] besleat er [[Feganisme|feganist]] te wurden nei oanlieding fan it boek ''Diet for a new America''. Yn [[1998]] besleat er syn uterlik te feroarjen en meiitsje in nij imago foar himsels, nei't er in eachoperaasje hie om [[myopy]] te ferhelpen. Hy skearde syn snor ôf en liet syn hier lang waakse.

Op [[10 febrewaris]] [[2001]] boaske er Suzanne Krajewski. Op [[11febrewaris]] [[2003]] waard harren famke Nina berne. Op [[9 april]] [[2004]] waarden syn âldelju dea oantroffen yn harren hûs, mooglik as gefolch fan in [[Koalstofmonokside|koalmonokside]]fergiftiging by ûngelok. Nettsjinsteande dat nijs liet Yankovic in plande konsert dy deis trochgean, omreden syn muzyk in soad fan syn fans troch minne tiid holpen hie, dêr't er by hoopte dat dat ek foar him helpe soe. Yankovic is nettsjinsteande syn poadiumpersona yn privee sa't syn freonen en sells famylje him kenne tige hoflik, skruten en in yntrovert. Yankovic is kristlik en troch syn kristlik opgroeien mijt er [[Flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], [[Drug|drugs]] en [[alkohol]].

== Muzyk ==
Yankovic is by it grutte publyk benammen ferneamd om syn parodyen. De muzyk is suver itselde, alhoewol in bytsje yn polkastyl, mar de teksten binne [[satirysk]]. Ferneamd is bygelyks syn foarbyld ''Fat'' nei ''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' fan [[Michael Jackson]] en ''Amish Paradise'' nei [[Coolio]]  syn ''[[Gangsta's Paradise]]''.

Yankovic freget de artyst fan it orizjinele nûmer lykwols alle kearen tastimming syn/har liet parodiearje te kinnen, nettsjinsteande dat it offisjeel net hoecht neffens de Amerikaanske wet fanwegen de ''[[fair-use]]''-regeling. Dat docht er, nei eigen sizzen, de oare artysten net lilk te meitsjen. Troch dy hâlding wurkje de orizjinele artysten bytiden sels mei oan de parody. Sa liende Michael Jackson bygelyks de set fan de fideoklip fan ''Bad'' út oan Yankovic foar syn fideoklip fan ''Fat'' en fersoarge [[Mark Knopfler]] sels it gitaarspul foar yankovic syn parody fan ''[[Money For Nothing]]''. Ferskate artysten beskôgje it as in eare as yankovic harren liet parodiearje wol. [[Dave Grohl]] fan de band [[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]] joech bygelyks oan dat er wist dat syn band it makke hie doe't Yankovic harren leit ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' parodiearre.

Der wiene lykwols ek sitewaasjes dêr't de oanbelangjende artyst gjin tastimming joech. Sa hat Yankovic bygelyks al ferskate kearen besocht tastimming te krijen fan [[Prince]] om ien fan syn nûmers te parodiearjen, en dat wie om 'e nocht. Ek [[Paul McCartney]] en [[Jimmy Page]], dy't alletwa fans fan Yankovic binne, hiene it dochs leaver mar fan net dat Yankovic harren nûmers parodiearje soe.

Njonken top 40-nûmers parodiearre Yankovic ek gauris films. Sa besjongt er bygelyks syn liet ''The Saga Begins'', op de melody fan ''[[American Pie (liet)|American Pie]]'', de folsleine plot fan ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]''

== Diskograoffly ==
[[Ofbyld:Yankovic-TheSagaBegins.jpg|thumb|yankovic by in optreden yn [[Auckland]], [[Nij-Seelân]] yn 2007]]
[[Ofbyld:Atlantic record sucks shirt your pitiful aug 8th 2007 ohio state fair.JPG|thumb|Yankovic by in optreden yn Ohio yn 2007]]
[[Ofbyld:Kyle-cassidy-weird-al-yankovic.jpg|thumb|Yankovic yn 2009]]
[[Ofbyld:AlYankovicByKristineSlipson.jpg|thumb|Weird Al by in optreden yn 2010]]
[[Ofbyld:“Weird Al” Yankovic performing with accordion while on The Unfortunate Return of the Ridiculously Self-Indulgent, Ill-Advised Vanity Tour.jpg|thumb|By in toer yn 2022]]
=== Regulierreralbums ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (26 april 1983)
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic In 3-D'' (28 febrewaris 1984)
* ''Dare To Be Stupid'' (18 juny 1985)
* ''Polka Party!'' (21 oktober 1986)
* ''Even Worse'' (12 april 1988)
* ''UHF'' - Original Motion Picture Soundtrack and Other Stuff (18 july 1989)
* ''Off The Deep End'' (14 april 1992)
* ''Alapalooza'' (5 oktober 1993)
* ''Bad Hair Day'' (12 maart 1996)
* ''Running With Scissors'' (29 juny 1999)
* ''Poodle Hat'' (20 maaie 2003)
* ''Straight Outta Lynwood'' (26 septimber 2006)
* ''Internet leaks'' (EP, allinnich as download – 25 augustus 2009)
* ''Alpocalypse'' - (21 juny 2011)
* ''Mandatory Fun'' - (15 july 2014)

=== Kompilaasje-albums (ynternasjonaal) ===
* ''&quot;Weird Al&quot; Yankovic's Greatest Hits'' (18 oktober 1988)
* ''The Food Album'' (22 juny 1993)
* ''Permanent Record: Al in the Box'' (27 septimber 1994)
* ''Greatest Hits Volume II'' (25 oktober 1994)
* ''The TV Album'' (7 novimber 1995)
* ''The Essential &quot;Weird Al&quot; Yankovic'' (27 oktober 2009)

=== Parodyen === 
* ''Achy Breaky Song'' (''[[Achy Breaky Heart]]'' ([[Billy Ray Cyrus]]))
* ''Addicted To Spuds'' (''[[Addicted to Love (lied)|Addicted To Love]]'' ([[Robert Palmer]]))
* ''Alimony'' (''[[Mony Mony]]'' (Tommy Page and the Shondells en [[Billy Idol]]))
* ''Amish Paradise'' (''[[Gangsta's Paradise]]'' ([[Coolio]]))
* ''Another One Rides The Bus'' (''[[Another One Bites The Dust]]'' ([[Queen]]))
* ''Another Tattoo'' (''Nothin' on you'' (B.o.B. feat. [[Bruno Mars]]))
* ''Bedrock Anthem'' (''[[Under The Bridge]] / Give It Away'' ([[Red Hot Chili Peppers]]))
* ''The Brady Bunch'' (''The Safety Dance'' (Men Without Hats))
* ''Canadian Idiot'' (''[[American Idiot]]'' ([[Green Day]]))
* ''Cavity Search'' (''[[Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me]]'' ([[U2 (band)|U2]]))
* ''A Complicated song'' (''Complicated'' ([[Avril Lavigne]]))
* ''Confessions Part III'' (''Confessions Part II'' ([[Usher]]))
* ''Couch Potato'' (''[[Lose Yourself]]'' ([[Eminem]]))
* ''Do I Creep You Out'' (''Do I Make You Proud'' (Taylor Hicks))
* ''Eat It'' (''[[Beat It]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''eBay'' (''I Want It That Way'' ([[Backstreet Boys]]))
* ''Fat'' (''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' ([[Michael Jackson]]))
* ''Foil'' (''Royals'' ([[Lorde]]))
* ''Girls Just Want To Have Lunch'' (''[[Girls Just Want To Have Fun]]'' ([[Cyndi Lauper]]))
* ''Grapefruit Diet'' (''Zoot Suit Riot'' (Cherry Poppin' Daddies))
* ''Gump'' (''Lump'' (The Presidents of the United States of America))
* ''Headline News'' (''Mmm Mmm Mmm Mmm'' (Crash Test Dummies))
* ''Here's Johnny'' (''Who's Johnny?'' (El DeBarge))
* ''I Can't Watch This'' (''[[U Can't Touch This]]'' ([[MC Hammer]]))
* ''I Lost On Jeopardy'' (''Jeopardy'' (The Greg Kihn Band))
* ''I Love Rocky Road'' (''I Love Rock 'n Roll'' ([[Joan Jett &amp; The Blackhearts]]))
* ''I Think I'm A Clone Now'' (''I Think We're Alone Now'' (Tiffany))
* ''I Want A New Duck'' (''I Want A New Drug'' (Huey Lewis &amp; The News))
* ''Isle Thing'' (''Wild Thing'' (Tone Loc))
* ''It's All About The Pentiums'' (''It's All About The Benjamins'' (Puff Daddy))
* ''Jerry Springer'' (''One Week'' (Barenaked Ladies))
* ''Jurassic Park'' (''MacArthur Park'' (Richard Harris))
* ''King Of Suede'' (''King Of Pain'' ([[The Police]]))
* ''Lasagna'' (''La Bamba'' (Los Lobos))
* ''Like A Surgeon'' (''Like A Virgin'' ([[Madonna (zangeres)|Madonna]]))
* ''Livin' In The Fridge'' (''Livin' On The Edge'' ([[Aerosmith]]))
* ''Living With A Hernia'' (''Living In America'' (James Brown))
* ''Money For Nothing/Beverly Hillbillies'' (''Money For Nothing'' ([[Dire Straits]])) / ''Theme From The Beverly Hillbillies'' ([[Flatt and Scruggs|Flatt &amp; Scruggs]]))
* ''My Bologna'' (''My Sharona'' (The Knack))
* ''Ode To a Superhero'' (''[[Piano Man (liet)|Piano Man]]'' (Billy Joel))
* ''Party in the CIA'' (''Party in the USA'' ([[Miley Cyrus]]))
* ''Perform this Way'' (''[[Born This Way (single)|Born This Way]]'' ([[Lady Gaga]]))
* ''Phony Calls'' (''Waterfalls'' (TLC))
* ''The Plumbing Song'' (''Baby Don't Forget My Number / Blame It On The Rain'' ([[Milli Vanilli]]))
* ''Pretty Fly For A Jedi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Pretty Fly For A Rabbi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]]))
* ''Ricky'' (''Mickey'' ([[Toni Basil]]))
* ''The Saga Begins'' (''[[American Pie (liet)|American Pie]]'' (Don McLean))
* ''She Drives Like Crazy'' (''She Drives Me Crazy'' (Fine Young Cannibals))
* ''Smells Like Nirvana'' (''[[Smells Like Teen Spirit]]'' ([[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]]))
* ''Spam'' (''Stand'' (R.E.M.))
* ''Stop Draggin' My Car Around'' (''Stop Draggin' My Heart Around'' ([[Stevie Nicks]] mei [[Tom Petty]]))
* ''Syndicated Inc.'' (''Misery'' (Soul Asylum))
* ''Taco Grande'' (''Rico Suave'' (Gerardo))
* ''Tacky'' (''Happy'' ([[Pharrell Williams]]))
* ''Theme From Rocky XIII'' (''[[Eye of the Tiger]]'' ([[Survivor (band)|Survivor]]))
* ''(This Song's Just) Six Words Long ([[Got My Mind Set on You]])'' ([[George Harrison]]))
* ''TMZ'' (''You belong with me'' ([[Taylor Swift]]))
* ''Toothless People'' (''Ruthless People'' ([[Mick Jagger]]))
* ''Trapped In The Drive-Thru'' (''Trapped In The Closet'' ([[R. Kelly]]))
* ''Trash Day'' (''[[Hot in Herre]]'' (Nelly))
* ''The White Stuff'' (''You Got It (The Right Stuff)'' (New Kids On The Block))
* ''[[White &amp; Nerdy]]'' (''Ridin' ''(Chamillionaire ft. Krayzie Bone))
* ''[[Whatever You Like]]'' (''Whatever You Like'' (T.I.))
* ''Word Crimes'' (''Robin Thicke'' (Blurred Lines ft. T.I., Pharrell)
* ''Yoda'' (''Lola'' ([[The Kinks]]))
* ''You're Pitiful'' (''You're Beautiful'' (James Blunt))

==Keppelings om utens==
* [http://www.imdb.com/name/nm0946148/ &quot;Weird Al&quot; Yankovic yn de IMDb]
* {{en}} [https://www.weirdal.com/ Webside &quot;Weird Al&quot; Yankovic]

{{DEFAULTSORT:Yankovic, Weird Al}}
[[Kategory:Amerikaansk komyk]]
[[Kategory:Amerikaansk muzikant]]
[[Kategory:Amerikaansk akkordeonist]]
[[Kategory:Amerikaansk sjonger]]
[[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]]
[[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk publisist]]
[[Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Amerikaansk filmakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk stimakteur]]
[[Kategory:Grammy-winner]]
[[Kategory:Emmy-winner]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kroätysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Servysk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sloveensk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1959]]</text>
      <sha1>pmh8otf2cbv5r8zkdem6agj468lyep8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Melissa fan Marsianopolis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>184668</id>
    <revision>
      <id>1241196</id>
      <parentid>1206256</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T05:16:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50601-91</username>
        <id>59884</id>
      </contributor>
      <origin>1241196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5430" sha1="dgjltuj4bnshimilz0er7xol3rtb8nx" xml:space="preserve">{{Ynfoboks hillige
| ôfbylding                   = Icon of Saint Melissa of Brescia (or Melitine of Marcianopolis).jpg
| ôfbyldingstekst             = Ikoan fan Sint Melissa
| ôfbyldingsbreedte           = 
| namme                       = Melissa fan Marsianopolis
| bertenamme                  = 
| nasjonaliteit               = [[Romeinske Ryk|Romeinsk]]
| bertedatum                  = [[28 febrewaris]] [[126]]
| berteplak                   = [[Gijón]], [[Spanje]]
| stjerdatum                  = [[16 septimber]] [[157]]
| stjerplak                   = [[Marsianopolis]] ([[Traasje]])
| etnisiteit                  = 
| regionale identiteit        = 
| berop                       = 
| kleasteroarder              = 
| funksjes                    = 
| titels                      = 
| prizen                      = 
| funksje1                    = 
| amtsperioade1               = 
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
| funksje2                    = 
| amtsperioade2               = 
| foargonger2                 = 
| opfolger2                   = 
| funksje3                    = 
| amtsperioade3               = 
| foargonger3                 = 
| opfolger3                   = 
| funksje4                    = 
| amtsperioade4               = 
| foargonger4                 = 
| opfolger4                   = 
| sillich ferklearre          = 
| hillich ferklearre          = 
| fereare troch               = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]&lt;br&gt;[[Eastersk-otterdoksy]]&lt;br&gt;[[Oriïntaalsk-otterdoksy]]
| hjeldei                     = [[16 septimber]]
| hillichdom                  = 
| attributen                  = [[krús (symboal)|krús]], [[palmbeam|palmtûke]]
| patroan fan                 = 
| tradysje                    = 
| wichtichste wurken          = 
| webside                     = 
}}
De [[hillige]] '''Melissa fan Marsianopolis''' ([[Spaansk]]: ''Melissa''; [[Latyn]]: ''Melissae''; [[Aldgryksk]]: Μελιτινή, ''Melitinē'', letter Μελιτίνη, ''Melitini'') wie in faam en legindarysk [[martelster]] fan 'e [[kristlik]]e tradysjes fan 'e [[2e iuw]]. Neffens de [[leginde]] wie se in [[misjonaris]] ôfkomstich út noardlik [[Spanje]] en soe se yn [[Marsianopolis]], yn [[Traasje]], wenne hawwe om dêrsanne it [[evangeelje]] te fersprieden. Dat wie yn 'e tiid dat Traasje regearre waard troch de [[gûverneur]] Antiochus. Se stoar troch syn tadwaan de marteldea ûnder de [[Kristenferfolging|ferfolging]] fan keizer [[Antoninus Pius]]. Har liturgysk feest wurdt fierd op [[16 septimber]].

== Oerlevering ==
Melissa, in tawijde kristen út [[Gijón]] yn noardlik [[Spanje]], waard as misjonaris nei [[Traasje]] stjoerd ûnder it regear fan Antoninus Pius. Dêr, ûnder it bewâld fan 'e kristenferfolger Antiochus, dy't gûverneur fan Traasje wie, bekearde sy mei har preken in protte [[heidendom|heidenen]]. Antiochus furdige dêrom in arrestaasjebefel tsjin har út. Neffens de leginde wie Melissa bejeftige mei wûnderbaarlike jeften, wat har by steat steld hawwe soe om troch [[gebed]] de ôfgodsbylden fan [[Apollo (god)|Apollo]] en [[Hearakles]] te ferneatigjen. Dat feroarsake in skandaal en sterke de grime fan 'e autoriteiten tsjin har fuort. Omdat se wegere har kristlik leauwe ôf te swarren, waard Melissa oerdroegen oan 'e frou fan Antiochus en in groepke oare ynfloedrike froulju dy't om 'e nocht besochten har derfan te oertsjûgjen har leauwe op te jaan.

It besykjen om har har leauwe ôf swarre te litten mislearre. Melissa wjerstie alle manipulaasje en bekearde de frou fan Antioches en ferskate oare froulju yn it heidenske fermidden. De frou dy't har ta ôfgoaderij liede moast, waard sa sels kristen. Tegearre begûnen se yn it geheim te evangelisearjen, wylst se it konstante gefaar fan ferfolging trotsearren. 

Doe't Antiochus hearde fan 'e bekearing fan syn frou, waard hy lilk en joech opdracht ta de eksekúsje fan har en Melissa. Beide waarden [[ûnthalze]] en stoaren as martelsters foar it leauwe. Melissa gie neffens it ferhaal de dea mei wisberettens yn 'e mjitte en ûntfong de kroan fan ivige gloarje.

Letter hearde Akasius, in kristen út [[Masedoanje (Aldheid)|Masedoanje]], dat it [[stoflik omskot]] fan Melissa net begroeven wiene. Hy frege de gûverneur om tastimming om it mei te nimmen en mei eare te begraven. Antiochus stimde yn, sûnder him bewust te wêzen fan 'e wiere bedoeling fan it fersyk. Akasius sette seil mei it lichem fan 'e hillige, mar waard siik en stoar ûnderweis. It skip lei oan op it eilân [[Lemnos]], dêr't syn selskipslju harren beiden tegearre begroeven, sa't syn winsk west hie.

It oantinken oan Sint Melissa en Akasius libbet yn 'e [[roomsk-katolisisme|roomske]], [[eastersk-otterdoks]]e en [[oriïntaalsk-otterdoks]]e tradysjes fuort as in foarbyld fan leauwe, iver en moed yn it gesicht fan ferfolging.

== Hjeldei ==
* [[Roomsk-Katolike Tsjerke]], [[Eastersk-Otterdokse Tsjerke]]n, [[Armeensk-Apostoalyske Tsjerke]], [[Koptysk-Otterdokse Tsjerke]]: 16 septimber
* [[Maronityske Tsjerke]]: 3 septimber, 16 septimber.

{{boarnen|boarnefernijing=
Dizze side is alhiel of foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige Wikipedyside; sjoch foar de bewurkingsskiednis: [[:de:Melissa fan Marsianopolis]]
----
{{Commonscat|Saint Melissa|Melissa fan Marsianopolis}}}}

[[Kategory:Romeinsk hillige]]
[[Kategory:Romeinsk sindeling]]
[[Kategory:Persoan berne yn 126]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 156]]</text>
      <sha1>dgjltuj4bnshimilz0er7xol3rtb8nx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Populisme</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186499</id>
    <revision>
      <id>1241138</id>
      <parentid>1231662</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:53:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Forjit my net</comment>
      <origin>1241138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3263" sha1="jm26fpshxywjh1ntf2d8m5jkjhw0pm4" xml:space="preserve">{{Wurk}}
[[Ofbyld:Berlusconi-comizio.jpg|thumb|[[Silvio Berlusconi]] by in ferkiezingstaspraak]]
[[Ofbyld:Trump Cedar Rapids (28631716595).jpg|thumb|[[Donald Trump]] by de [[Amerikaanske presidintsferkiezings (2016)|ferkiezingskampanje fan 2016]]]]
'''Populisme''' is in omstriden begryp foar ferskate politike stânpunten dy't de klam lizze op it idee fan it &quot;gewoane folk&quot;, faak yn tsjinstelling ta in ûnderstelde elite. It wurdt gauris assosiearre mei anty-[[establishment]] en anty-politike sentiminten. It begryp ûntstie oan 'e ein fan de [[19e iuw]] en wurdt sûnt brûkt foar ferskate politisy, partijen en bewegings, almeast yn negative sin. Yn 'e [[politikology]] en oare sosjale wittenskippen wurde ferskate definysjes fan populisme brûkt. It komt faak foar as ûnderdiel fan politike idiologyen oan 'e [[Rjochts (polityk)|rjochter]] as de [[Lofts (polityk)|lofterkant]] fan it politike spektrum.

== Terminology en skiednis == 
It begryp kaam foar it earst foar yn 'e mid-19e iuw. Yn it [[Russyske Keizerryk]] waard it begryp assosjearre mei de ''[[narodniki]]'', in loftse agraryske beweging dêr't de namme faak fan oerset wurdt as &quot;populisten&quot;. It Russyske populisme oan 'e ein fan 'e [[19e iuw]] hie ta doel de politike macht oer te dragen oan boeremienskippen troch middel fan in radikaal program fan agrarsyke herfoarmings, en soe in fiedboaiem foamje dy't de [[Russyske Revolúsje|Russyske revolúsjes]] beynfloedzje. Yn 'e [[Feriene Steaten]] krige it begryp mear bekendheid troch it gebrûk dêr fan troch de yn 'e Feriene Steaten fêstige [[Populist Party (Feriene Steaten)|People's Party]] en syn foargongers, dy't warber wiene yn 'e ein fan 'e 19e iuw en begjin fan 'e [[20e iuw]]. De parti kaam op foar lytse boeren, pleite foar in ekspansionistysk monitêr belied en tagonklike krediten, en wie foar dy tiid reedlik [[progressyf]] op it mêd fan frouljus- en minderheidsrjochten. Hoewol't de Russyske as de Amerikaanske beweging as 'populistysk&quot; beskôge waarden, ferskilden se yn har ideologyske ynhâld en histoaryske trajekt.

Yn it begjin fan 'e 20e iuw, benammen yn [[Frankryk]], ferskode it begryp nei de [[literatuer]], dêr't er in sjenre fan romans oantsjutten gie dat it libben fan de legere klassen op sympatike wize beskreau. [[Léon Lemonnier]] publisearre yn [[1929]] in manifest foar it sjenre en [[Antonine Coullet-Tessier]] stelde der yn [[1931]] in priis foar yn.

It begryp kaam yn it neikriichske tiidrek yn it [[Latynsk-Amearika|Latynsk-Amerikaanske]] politike wurdskat telâne en waard in beskaat skaaimerk fan it politike lânskip yn de regio. Yn 'e media waard it begryp ynearsten assosiearre mei garismatyske lieders dy't yn steat wiene resintlike ferstedske befolkingsgroepen te mobilisearjen, benammen insken dy't troch migraasje fan it plattelân ferdreaun waarden. Dy nije stedske groepen, dy't hieltyd mear yntegrearre rekken yn 'e elektorale polityk, waarden sjoen as in ûntsnapping oan âlder systemen fan kliïntelistyske kontrôle en begûnen it nasjonale politike libben in nije definysje te jaan. Hoewol't populisme yn dy kontekst gauris mei erchtinken besjoen waard en yn ferbân mei manipulaasje of bespyljen, hie it gauris in positive lading en waard it iepenlik troch politike figueren omearme.</text>
      <sha1>jm26fpshxywjh1ntf2d8m5jkjhw0pm4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Botswanatrap</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193284</id>
    <revision>
      <id>1241147</id>
      <parentid>1237804</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T17:47:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Couiros22</username>
        <id>19342</id>
      </contributor>
      <origin>1241147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5485" sha1="jkmssgpmzh5dbg16qbctzv6redwvkok" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = Botswanatrap
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Northern Black Korhaan (Afrotis afraoides) male (6499238535).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje &lt;br&gt;[[Ofbyld:Northern Black Korhaan (Afrotis afraoides) female (6447485977), crop.jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd         = [[Ofbyld:Afrotis afraoides call.ogg|250px]]
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[trapeftigen]] (''Otidiformes'')
|Famylje     = [[trappen]] (''Otididae'')
|Skaai       = [[swarte trappen]] (''Afrotis'')
|Wittenskiplike namme= Afrotis afraoides
|Beskriuwer, jier= [[Andrew Smith (soölooch)|Smith]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart    = 
}}
De '''Botswanatrap''' (''Afrotis afraoides'') of de '''noardlike swarte trap''' is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[trapfûgels]] (''Otididae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt rûnom foar yn súdlik [[Afrika]]. It leefgebiet bestiet benammen út iepen gerslannen en strûkgebieten.

== Taksonomy ==
[[Ofbyld:Afrotis afraoides afraoides 1838.jpg|thumb|left|Tekening fan in mantsje en in wyfke.]]
De Botswanatrap waard yn 1831 foar it earst beskreaun troch de [[Skot]]ske [[sjirurch]], ûntdekkingsreizger en [[soölooch]] [[Andrew Smith (soölooch)|Andrew Smith]], dy't de soarte de namme ''afraoides'' joech. Hy dielde de fûgel yn it skaai ''Eupodotis'' yn, dêr't mar twa soarten ta hearden: de noardlike en de súdlike swarte trap.

Yn 1993 beskôgen Dowsett en Forbes-Watson de noardlike swarte trap (de Botswanatrap) as in [[ûndersoarte]] fan 'e súdlike [[swarte trap]] (''Eupodotis afra''), wylst Sibley en Monroe de soarte as in selsstannige soarte beholden. Yn 2014 brochten del Hoyo en Collar beide soarten ûnder yn it skaai ''Afrotis''.

De Botswanatrap wurdt yn trije ûndersoarten ûnderskieden:

* A. a. etoschae: noardwestlik [[Namybje]] en noardlik [[Botswana]].
* A. a. damarensis: Namymbje, westlik en sintraal Botswana.
* A. a. afraoides: fan súdeastlik Botswana oant Lesoto en noardeastlik [[Súd-Afrika]].

== Skaaimerken ==
It mantsje hat op 'e rêch en de wjukken in regelmjittich patroan fan swarte en wite dwersbannen. De kop, hals en ûnderkant binne swart. By it wyfke binne de kop, hals, it boarst en de boppekant brúngiel mei swarte bannen of in skaakboerdeftich patroan, wylst de búk swart is.

In wichtich skaaimerk dat de Botswanatrap ûnderskiedt fan 'e súdlike swarte trap is dat de earste slachpinnen foar in grut part wyt binne; by de súdlike swarte trap binne dy swart. Sawol it mantsje as it wyfke hat in reade snaffel en helder giele poaten.

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden mantsje Botswanatrap/swarte trap&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Northern black korhaan (Afrotis afraoides) male.jpg|noardlike swarte trap (''A. a. etoschae'')
Southern Black Korhaan (Afrotis afra) male (32793886796).jpg|súdlike swarte trap
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Fersprieding en leefgebiet ==
De Botswanatrap komt foar yn [[Namybje]], [[Botswana]], [[Lesoto]] en it noarden fan [[Súd-Afrika]]. De soarte libbet yn gerslân mei in fegetaasje dy't oant likernôch in meter heech is, op gersdunen, yn healdrûge strûkgebieten en op iepen fjild.

== Ekology ==
De Botswanatrap is in fûgel dy't foar it grutste part op 'e grûn libbet, mar fljocht by fersteuring gauris ynienen op. 

As in ynkringer te tichteby komt, rint it mantsje faak earst fuort mei de kop en de hals fier nei foaren útstutsen. Dêrnei bliuwt er ûnferweechlik stean, wêrtroch't er troch syn skutkleur ferrassend dreech te ûntdekken is. It wyfke falt noch minder op en wurdt mar selden sjoen.

By it foerazjearjen rinne de fûgels stadich troch it terrein. Hja ite benammen ynsekten, lykas termiten, mychammels, sprinkhoannen en krobben, mar ek spinnen, tiken en sied.

Der kin it hiele jier troch bret wurde. By de [[balts]] set it mantsje de wite fearren op en jaget er op rituele wize efter oare fûgels oan. It baltsen is rjochte op ferskate wyfkes, mar tagelyk ferdigenet it mantsje in territoarium en ferjaget er oare mantsjes.

It nêst is in ienfâldige kûle yn 'e grûn, dêr't ien of twa aaien yn lein wurde.

== Status ==
De [[IUCN]] hat de Botswanatrap as net bedrige (''Least Concern'', LC, 2024) klassifisearre. De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, is op in soad plakken noch algemien en der binne op it stuit gjin grutte bedrigingen bekend. De populaasje liket stabyl te wêzen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/northern-black-bustard-afrotis-afraoides BirdLife, oproppen 3 augustus 2026.]
* [https://ebird.org/species/whqbus1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen op 3 augustus 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whqbus1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 augustus 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Afrotis afraoides|Botswanatrap}}
}}
{{DEFAULTSORT:Botswanatrap}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Swarte trap]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>jkmssgpmzh5dbg16qbctzv6redwvkok</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241197</id>
      <parentid>1241147</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T06:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Werom sette fan ferzje 1241147 fan [[Special:Contributions/Couiros22]] ([[Meidogger_oerlis:Couiros22]]) Wer ien dy't hjir allinnich komt om mei plaatsjes sit te rommeljen.</comment>
      <origin>1241197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5566" sha1="5wksvpkbwxw4mmnuajphin9nrnjc9qz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme       = Botswanatrap
|Ofbyld      = [[Ofbyld:Northern black korhaan, Afrotis afraoides, at Rietvlei Nature Reserve, Gauteng, South Africa - 50605522908.jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;Mantsje &lt;br&gt;[[Ofbyld:Northern Black Korhaan (Afrotis afraoides) female (6447485977), crop.jpg|250px]]&lt;br&gt;Wyfke&lt;/small&gt;
|lûd         = [[Ofbyld:Afrotis afraoides call.ogg|250px]]
|Ryk         = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme      = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse      = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift       = [[trapeftigen]] (''Otidiformes'')
|Famylje     = [[trappen]] (''Otididae'')
|Skaai       = [[swarte trappen]] (''Afrotis'')
|Wittenskiplike namme= Afrotis afraoides
|Beskriuwer, jier= [[Andrew Smith (soölooch)|Smith]], 1831
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart    = 
}}
De '''Botswanatrap''' (''Afrotis afraoides'') of de '''noardlike swarte trap''' is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[trapfûgels]] (''Otididae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] komt rûnom foar yn súdlik [[Afrika]]. It leefgebiet bestiet benammen út iepen gerslannen en strûkgebieten.

== Taksonomy ==
[[Ofbyld:Afrotis afraoides afraoides 1838.jpg|thumb|left|Tekening fan in mantsje en in wyfke.]]
De Botswanatrap waard yn 1831 foar it earst beskreaun troch de [[Skot]]ske [[sjirurch]], ûntdekkingsreizger en [[soölooch]] [[Andrew Smith (soölooch)|Andrew Smith]], dy't de soarte de namme ''afraoides'' joech. Hy dielde de fûgel yn it skaai ''Eupodotis'' yn, dêr't mar twa soarten ta hearden: de noardlike en de súdlike swarte trap.

Yn 1993 beskôgen Dowsett en Forbes-Watson de noardlike [[swarte trap]] (de Botswanatrap) as in [[ûndersoarte]] fan 'e súdlike [[swarte trap]] (''Eupodotis afra''), wylst Sibley en Monroe de soarte as in selsstannige soarte beholden. Yn 2014 brochten del Hoyo en Collar beide soarten ûnder yn it skaai ''Afrotis''.

De Botswanatrap wurdt yn trije ûndersoarten ûnderskieden:

* ''A. a. etoschae'': noardwestlik [[Namybje]] en noardlik [[Botswana]].
* ''A. a. damarensis'': Namymbje, westlik en sintraal Botswana.
* ''A. a. afraoides'': fan súdeastlik Botswana oant Lesoto en noardeastlik [[Súd-Afrika]].

== Skaaimerken ==
It mantsje hat op 'e rêch en de wjukken in regelmjittich patroan fan swarte en wite dwersbannen. De kop, hals en ûnderkant binne swart. By it wyfke binne de kop, hals, it boarst en de boppekant brúngiel mei swarte bannen of in skaakboerdeftich patroan, wylst de búk swart is.

In wichtich skaaimerk dat de Botswanatrap ûnderskiedt fan 'e súdlike swarte trap is dat de earste slachpinnen foar in grut part wyt binne; by de súdlike swarte trap binne dy swart. Sawol it mantsje as it wyfke hat in reade snaffel en helder giele poaten.

&lt;div style=&quot;display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;&quot;&gt;Ofbylden mantsje Botswanatrap/swarte trap&lt;/div&gt;
&lt;gallery mode=&quot;packed&quot; heights=&quot;175px&quot; style=&quot;margin: 0; padding: 0;&quot;&gt;
Northern black korhaan (Afrotis afraoides) male.jpg|Mantsje Botswanatrap&lt;br&gt;(noardlike swarte trap)
Southern Black Korhaan (Afrotis afra) male (32793886796).jpg|Mantsje (súdlike) [[swarte trap]]
&lt;/gallery&gt;
&lt;/div&gt;

== Fersprieding en leefgebiet ==
De Botswanatrap komt foar yn [[Namybje]], [[Botswana]], [[Lesoto]] en it noarden fan [[Súd-Afrika]]. De soarte libbet yn gerslân mei in fegetaasje dy't oant likernôch in meter heech is, op gersdunen, yn healdrûge strûkgebieten en op iepen fjild.

== Ekology ==
De Botswanatrap is in fûgel dy't foar it grutste part op 'e grûn libbet, mar fljocht by fersteuring gauris ynienen op. 

As in ynkringer te tichteby komt, rint it mantsje faak earst fuort mei de kop en de hals fier nei foaren útstutsen. Dêrnei bliuwt er ûnferweechlik stean, wêrtroch't er troch syn skutkleur ferrassend dreech te ûntdekken is. It wyfke falt noch minder op en wurdt mar selden sjoen.

By it foerazjearjen rinne de fûgels stadich troch it terrein. Hja ite benammen ynsekten, lykas termiten, mychammels, sprinkhoannen en krobben, mar ek spinnen, tiken en sied.

Der kin it hiele jier troch bret wurde. By de [[balts]] set it mantsje de wite fearren op en jaget er op rituele wize efter oare fûgels oan. It baltsen is rjochte op ferskate wyfkes, mar tagelyk ferdigenet it mantsje in territoarium en ferjaget er oare mantsjes.

It nêst is in ienfâldige kûle yn 'e grûn, dêr't ien of twa aaien yn lein wurde.

== Status ==
De [[IUCN]] hat de Botswanatrap as net bedrige (''Least Concern'', LC, 2024) klassifisearre. De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, is op in soad plakken noch algemien en der binne op it stuit gjin grutte bedrigingen bekend. De populaasje liket stabyl te wêzen.
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/northern-black-bustard-afrotis-afraoides BirdLife, oproppen 3 augustus 2026.]
* [https://ebird.org/species/whqbus1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen op 3 augustus 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whqbus1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 3 augustus 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Afrotis afraoides|Botswanatrap}}
}}
{{DEFAULTSORT:Botswanatrap}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Swarte trap]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]</text>
      <sha1>5wksvpkbwxw4mmnuajphin9nrnjc9qz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Władysław Taczanowski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193904</id>
    <revision>
      <id>1241175</id>
      <parentid>1239939</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:48:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>útspraak namme, kat</comment>
      <origin>1241175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="tdehl0gqsqv3yojkmuid9hjm2thwikb" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Wladyslaw Taczanowski.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = 
| berne                        = [[1 maart]] [[1819]]
| berteplak                    = [[Jabłonna]]
| stoarn                       = [[17 jannewaris]] [[1890]] (70 jier)
| stjerplak                    = [[Warsjau]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[soölooch]], [[ornitolooch]]
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = sjoch wurken
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Władysław Ladislaus Taczanowski''' ([[útspr.]]: ([vwaˈdɨ.swaf ta.t͡ʂaˈnɔf.skʲi], likernôch: &quot;vwa-&lt;u&gt;dy&lt;/u&gt;-swaf taa-tsja-&lt;u&gt;nof&lt;/u&gt;-skjy&quot;; [[1 maart]] [[1819]] – [[17 jannewaris]] [[1890]]) wie in [[Poalen|Poalske]] [[soölooch]], spesifyk in [[ornitolooch]], mar beskreau ek tal fan oare taksons, wêrûnder [[reptilen]] en [[spineftigen]].

== Biografy ==
Taczanowski waard yn 1819 yn Jabłonna berne yn in âlde Poalske aadlike famylje. Hy wurdt beskôge as ien fan de wichtichste Jeropeeske soölogen fan de njoggentjinde ieu. Hy krige syn oplieding yn [[Parys]] en wurke by musea yn [[Wenen]], [[Berlyn]], Parys en [[Londen]]. Fan 1862 ôf (as opfolger fan [[Feliks Jarocki]]) oant syn ferstjerren yn 1890 wie er konservator fan de soölogyske ôfdieling fan de [[Universiteit fan Warsjau]].

Fan 1866 oant 1867 die Taczanowski mei oan in ekspedysje nei [[Algerije]] mei [[Anthony S. Waga]].

Hy is de beskriuwer fan 69 fûgelsoarten (wêrfan't er der 12 tegearre mei [[Hans von Berlepsch|Hans Graf von Berlepsch]] beskreaun hat), lykas de [[Kaukazyske kuorhin]] (''Lyrurus mlokosiewiczi'') en de readwjukbosktiran (''Polioxolmis rufipennis''). Ta syn eare binne in grut oantal bistesoarten nei him ferneamd, wêrûnder de Taczanowski-tinamoe (''Nothoprocta taczanowskii''), de [[Punadûker]] (''Podiceps taczanowskii''), de berchpaka (''Cuniculus taczanowskii'', in kjifdier) en ''Ladislavia taczanowskii'' (in soarte fan strielfinnige fisk).

== Lidmaatskippen ==
[[File:Władysław Taczanowski (zoolog) (grób).JPG|thumb|left|upright|It grêf fan Taczanowski yn Warsjau]]
Taczanowski wie lid fan it Feriening fan natuerhistoarisy fan Sint Petersburch, it Deutschen Ornithologen-Gesellschaft, de Société zoologique de France, it Zoologisch-Botanische Gesellschaft yn Wenen, de Zoological Society of London en de American Ornithologists' Union.

== Publikaasjes ==
Kar-ut:
* ''Birds of Poland'', 1882
* ''Ornithologie du Pérou'', 1884-1886 [https://www.biodiversitylibrary.org/page/14456875 BHL]
* ''&quot;Les Aranéides de la Guyane française,&quot; Horae Societatis entomologicae Rossicae'', 1871
* ''&quot;Les Aranéides de la Guyane française,&quot; Horae Societatis entomologicae Rossicae'', 1873
* ''&quot;Les Aranéides du Perou. Famille des Attidés&quot;'', 1879

{{Commonscat}}

{{DEFAULTSORT:Taczanowski, Wladyslaw}}
[[Kategory:Poalsk soölooch]]
[[Kategory:Poalsk ornitolooch]]
[[Kategory:Poalsk herpetolooch]]
[[Kategory:Poalsk arachnolooch]]
[[Kategory:Poalsk publisist]]
[[Kategory:Poalske adel]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1819]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1890]]</text>
      <sha1>tdehl0gqsqv3yojkmuid9hjm2thwikb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dichter fan Fryslân</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194175</id>
    <revision>
      <id>1241151</id>
      <parentid>1241098</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:03:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5368" sha1="9cgg8f3yierwfr0gh0quee1susp8qal" xml:space="preserve">'''Dichter fan Fryslân''' is de offisjele dichterlike funksje fan de [[Provinsje Fryslân]]. De Dichter fan Fryslân treedt op as poëtysk ambassadeur fan Fryslân en bringt mei poëzij aktuele foarfallen, maatskiplike tema's en bysûndere mominten yn en om de provinsje ûnder de oandacht. De funksje waard yn 2017 foar it earst ynfold. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste Dichter fan Fryslân.&lt;ref&gt;Provinsje Fryslân, ''Dichter fan Fryslân'', Provincialeprijzen.frl (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De Dichter fan Fryslân skriuwt seis oant tsien gedichten yn it jier, by grutte foarkar yn it [[Frysk]] of in Fryske streektaal. Neist it skriuwen fan gedichten heart ek it foardragen fan poëzij en it fertsjintwurdigjen fan de Fryske poëzij yn en bûten de provinsje ta de funksje.&lt;ref&gt;''Dichter fan Fryslân'', offisjele webside fan it projekt (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt; Sûnt 2023 is [[Arjan Hut]] Dichter fan Fryslân. Syn oarspronklik twajierrige beneaming waard letter mei in jier ferlinge, sadat er ek yn 2026 de funksje ferfollet.&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Dichter fan Fryslân Arjan Hut in jier langer Dichter fan Fryslân'', 23 oktober 2025.&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
[[Provinsjale Steaten fan Fryslân]] namen yn 2015 in útstel oan om in Dichter fan Fryslân te beneamen. It doel wie om de poëzij yn it Frysk en de Fryske streektalen by in breder publyk ûnder de oandacht te bringen.&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;&gt;Provinsje Fryslân, ''Dichter fan Fryslân'', Provincialeprijzen.frl (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

Foar de earste beneaming waard yn 2017 in iepen oprop dien. Dichters koene harren kandidaat stelle, wêrnei't in sjuery de ynstjoerings beoardiele. De dichter moast net allinnich literêre kwaliteit hawwe, mar ek by steat wêze om as ambassadeur fan de Fryske poëzij op te treden en in breed publyk te berikken.&lt;ref&gt;''Fryslân siket in Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân, 18 july 2017.&lt;/ref&gt;

De earste ferkiezing waard wûn troch [[Eeltsje Hettinga]] mei it gedicht ''Under de steden''. Hy waard op 24 novimber 2017 yn de Herman Gortertsjerke yn [[Balk (Fryslân)|Balk]] troch deputearre [[Sietske Poepjes]] beneamd ta de earste Dichter fan Fryslân.&lt;ref&gt;''Eeltsje Hettinga earste Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân, 15 novimber 2017.&lt;/ref&gt; Hettinga waard yn 2019 opfolge troch [[Nyk de Vries]], dy't oant 2021 de funksje ferfolle. Dêrnei folgen [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]].&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;/&gt;

== Funksje ==
De Dichter fan Fryslân moat de Fryske poëzij sichtber meitsje en in ferbining lizze tusken poëzij en wat der yn de mienskip bart. De gedichten kinne skreaun wurde nei oanlieding fan aktuele foarfallen, mar ek fan kulturele, maatskiplike of oare bysûndere gebeurtenissen dy't mei Fryslân ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;webside&quot;&gt;''Dichter fan Fryslân'', offisjele webside fan it projekt (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De dichter treedt dêrneist op by ûnder oaren kulturele manifestaasjes, betinkingen en literêre festivals. De ferskillende Dichters fan Fryslân hawwe de funksje op in eigen wize ynfolle. Sa waard poëzij ûnder mear kombinearre mei muzyk, film en byldzjende keunst.&lt;ref&gt;''Juryrapport advyskommisje Dichter fan Fryslân 2021-2023'', Dichter fan Fryslân, 12 novimber 2021.&lt;/ref&gt;

De gedichten wurde publisearre fia de eigen webside fan de Dichter fan Fryslân en ferskine geregeld ek yn de ''[[Leeuwarder Courant]]'', it ''[[Friesch Dagblad]]'' en by [[Omrop Fryslân]].&lt;ref name=&quot;webside&quot;/&gt;

== Beneaming ==
By de earste beneamingen waard de Dichter fan Fryslân op foardracht fan in advyskommisje troch [[Deputearre Steaten fan Fryslân]] beneamd. By de beoardieling waard ûnder mear sjoen nei de kwaliteit en orizjinaliteit fan it wurk, meartaligens, presintaasjefeardigens en de mooglikheid om ferbiningen mei oare keunstfoarmen te lizzen.&lt;ref&gt;''Reglemint Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De beneaming wie oarspronklik foar in perioade fan twa jier. Yn 2025 stimden Provinsjale Steaten yn mei in ferlinging fan de perioade fan Arjan Hut oant en mei 2026. Tagelyk waard bekendmakke dat fan ein 2026 ôf om de trije jier in nije Dichter fan Fryslân selektearre wurde sil troch in troch de provinsje oanstelde seleksjekommisje.&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Dichter fan Fryslân Arjan Hut in jier langer Dichter fan Fryslân'', 23 oktober 2025.&lt;/ref&gt;

It projekt is in inisjatyf fan de Provinsje Fryslân. De organisaasje en útfiering lizze by [[Boeken fan Fryslân]]. Earder waarden de begelieding en promoasje fan de Dichter fan Fryslân troch de [[Afûk]] fersoarge.&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Arjan Hut is de nije Dichter fan Fryslân: &quot;Minder wifi, mear poetry!&quot;'', novimber 2023.&lt;/ref&gt;

== Dichters fan Fryslân ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Perioade
! Dichter
! Opmerkings
|-
| 2017–2019
| [[Eeltsje Hettinga]]
| Earste Dichter fan Fryslân
|-
| 2019–2021
| [[Nyk de Vries]]
|
|-
| 2021–2023
| [[Sigrid Kingma]]
| Earste frou yn de funksje
|-
| 2023–2026
| [[Arjan Hut]]
| Beneaming yn 2025 mei in jier ferlinge
|}

== Sjoch ek ==
* [[Fryske literatuer]]
* [[Gysbert Japicxpriis]]

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

Kategory:Dichter fan Fryslân
[[Kategory:Frysktalige literatuer]]
[[Kategory:Frysk dichter| ]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2017]]</text>
      <sha1>9cgg8f3yierwfr0gh0quee1susp8qal</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241155</id>
      <parentid>1241151</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T18:04:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ lytse oeps</comment>
      <origin>1241155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5372" sha1="pyzmoebcj8p4e839xt08auo8yt7ox73" xml:space="preserve">'''Dichter fan Fryslân''' is de offisjele dichterlike funksje fan de [[Provinsje Fryslân]]. De Dichter fan Fryslân treedt op as poëtysk ambassadeur fan Fryslân en bringt mei poëzij aktuele foarfallen, maatskiplike tema's en bysûndere mominten yn en om de provinsje ûnder de oandacht. De funksje waard yn 2017 foar it earst ynfold. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste Dichter fan Fryslân.&lt;ref&gt;Provinsje Fryslân, ''Dichter fan Fryslân'', Provincialeprijzen.frl (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De Dichter fan Fryslân skriuwt seis oant tsien gedichten yn it jier, by grutte foarkar yn it [[Frysk]] of in Fryske streektaal. Neist it skriuwen fan gedichten heart ek it foardragen fan poëzij en it fertsjintwurdigjen fan de Fryske poëzij yn en bûten de provinsje ta de funksje.&lt;ref&gt;''Dichter fan Fryslân'', offisjele webside fan it projekt (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt; Sûnt 2023 is [[Arjan Hut]] Dichter fan Fryslân. Syn oarspronklik twajierrige beneaming waard letter mei in jier ferlinge, sadat er ek yn 2026 de funksje ferfollet.&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Dichter fan Fryslân Arjan Hut in jier langer Dichter fan Fryslân'', 23 oktober 2025.&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
[[Provinsjale Steaten fan Fryslân]] namen yn 2015 in útstel oan om in Dichter fan Fryslân te beneamen. It doel wie om de poëzij yn it Frysk en de Fryske streektalen by in breder publyk ûnder de oandacht te bringen.&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;&gt;Provinsje Fryslân, ''Dichter fan Fryslân'', Provincialeprijzen.frl (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

Foar de earste beneaming waard yn 2017 in iepen oprop dien. Dichters koene harren kandidaat stelle, wêrnei't in sjuery de ynstjoerings beoardiele. De dichter moast net allinnich literêre kwaliteit hawwe, mar ek by steat wêze om as ambassadeur fan de Fryske poëzij op te treden en in breed publyk te berikken.&lt;ref&gt;''Fryslân siket in Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân, 18 july 2017.&lt;/ref&gt;

De earste ferkiezing waard wûn troch [[Eeltsje Hettinga]] mei it gedicht ''Under de steden''. Hy waard op 24 novimber 2017 yn de Herman Gortertsjerke yn [[Balk (Fryslân)|Balk]] troch deputearre [[Sietske Poepjes]] beneamd ta de earste Dichter fan Fryslân.&lt;ref&gt;''Eeltsje Hettinga earste Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân, 15 novimber 2017.&lt;/ref&gt; Hettinga waard yn 2019 opfolge troch [[Nyk de Vries]], dy't oant 2021 de funksje ferfolle. Dêrnei folgen [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]].&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;/&gt;

== Funksje ==
De Dichter fan Fryslân moat de Fryske poëzij sichtber meitsje en in ferbining lizze tusken poëzij en wat der yn de mienskip bart. De gedichten kinne skreaun wurde nei oanlieding fan aktuele foarfallen, mar ek fan kulturele, maatskiplike of oare bysûndere gebeurtenissen dy't mei Fryslân ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;webside&quot;&gt;''Dichter fan Fryslân'', offisjele webside fan it projekt (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De dichter treedt dêrneist op by ûnder oaren kulturele manifestaasjes, betinkingen en literêre festivals. De ferskillende Dichters fan Fryslân hawwe de funksje op in eigen wize ynfolle. Sa waard poëzij ûnder mear kombinearre mei muzyk, film en byldzjende keunst.&lt;ref&gt;''Juryrapport advyskommisje Dichter fan Fryslân 2021-2023'', Dichter fan Fryslân, 12 novimber 2021.&lt;/ref&gt;

De gedichten wurde publisearre fia de eigen webside fan de Dichter fan Fryslân en ferskine geregeld ek yn de ''[[Leeuwarder Courant]]'', it ''[[Friesch Dagblad]]'' en by [[Omrop Fryslân]].&lt;ref name=&quot;webside&quot;/&gt;

== Beneaming ==
By de earste beneamingen waard de Dichter fan Fryslân op foardracht fan in advyskommisje troch [[Deputearre Steaten fan Fryslân]] beneamd. By de beoardieling waard ûnder mear sjoen nei de kwaliteit en orizjinaliteit fan it wurk, meartaligens, presintaasjefeardigens en de mooglikheid om ferbiningen mei oare keunstfoarmen te lizzen.&lt;ref&gt;''Reglemint Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De beneaming wie oarspronklik foar in perioade fan twa jier. Yn 2025 stimden Provinsjale Steaten yn mei in ferlinging fan de perioade fan Arjan Hut oant en mei 2026. Tagelyk waard bekendmakke dat fan ein 2026 ôf om de trije jier in nije Dichter fan Fryslân selektearre wurde sil troch in troch de provinsje oanstelde seleksjekommisje.&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Dichter fan Fryslân Arjan Hut in jier langer Dichter fan Fryslân'', 23 oktober 2025.&lt;/ref&gt;

It projekt is in inisjatyf fan de Provinsje Fryslân. De organisaasje en útfiering lizze by [[Boeken fan Fryslân]]. Earder waarden de begelieding en promoasje fan de Dichter fan Fryslân troch de [[Afûk]] fersoarge.&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Arjan Hut is de nije Dichter fan Fryslân: &quot;Minder wifi, mear poetry!&quot;'', novimber 2023.&lt;/ref&gt;

== Dichters fan Fryslân ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Perioade
! Dichter
! Opmerkings
|-
| 2017–2019
| [[Eeltsje Hettinga]]
| Earste Dichter fan Fryslân
|-
| 2019–2021
| [[Nyk de Vries]]
|
|-
| 2021–2023
| [[Sigrid Kingma]]
| Earste frou yn de funksje
|-
| 2023–2026
| [[Arjan Hut]]
| Beneaming yn 2025 mei in jier ferlinge
|}

== Sjoch ek ==
* [[Fryske literatuer]]
* [[Gysbert Japicxpriis]]

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

[[Kategory:Dichter fan Fryslân]]
[[Kategory:Frysktalige literatuer]]
[[Kategory:Frysk dichter| ]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2017]]</text>
      <sha1>pyzmoebcj8p4e839xt08auo8yt7ox73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241182</id>
      <parentid>1241155</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:56:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5374" sha1="oxrdx75nuvvfhbcr30c7ctgfrlxjndd" xml:space="preserve">'''Dichter fan Fryslân''' is de offisjele dichterlike funksje fan de [[Provinsje Fryslân]]. De Dichter fan Fryslân treedt op as poëtysk ambassadeur fan Fryslân en bringt mei poëzij aktuele foarfallen, maatskiplike tema's en bysûndere mominten yn en om de provinsje ûnder de oandacht. De funksje waard yn 2017 foar it earst ynfold. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste Dichter fan Fryslân.&lt;ref&gt;Provinsje Fryslân, ''Dichter fan Fryslân'', Provincialeprijzen.frl (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De Dichter fan Fryslân skriuwt seis oant tsien gedichten yn it jier, by grutte foarkar yn it [[Frysk]] of in Fryske streektaal. Neist it skriuwen fan gedichten heart ek it foardragen fan poëzij en it fertsjintwurdigjen fan de Fryske poëzij yn en bûten de provinsje ta de funksje.&lt;ref&gt;''Dichter fan Fryslân'', offisjele webside fan it projekt (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt; Sûnt 2023 is [[Arjan Hut]] Dichter fan Fryslân. Syn oarspronklik twajierrige beneaming waard letter mei in jier ferlinge, sadat er ek yn 2026 de funksje ferfollet.&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Dichter fan Fryslân Arjan Hut in jier langer Dichter fan Fryslân'', 23 oktober 2025.&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
[[Provinsjale Steaten fan Fryslân]] namen yn 2015 in útstel oan om in Dichter fan Fryslân te beneamen. It doel wie om de poëzij yn it Frysk en de Fryske streektalen by in breder publyk ûnder de oandacht te bringen.&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;&gt;Provinsje Fryslân, ''Dichter fan Fryslân'', Provincialeprijzen.frl (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

Foar de earste beneaming waard yn 2017 in iepen oprop dien. Dichters koene harren kandidaat stelle, wêrnei't in sjuery de ynstjoerings beoardiele. De dichter moast net allinnich literêre kwaliteit hawwe, mar ek by steat wêze om as ambassadeur fan de Fryske poëzij op te treden en in breed publyk te berikken.&lt;ref&gt;''Fryslân siket in Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân, 18 july 2017.&lt;/ref&gt;

De earste ferkiezing waard wûn troch [[Eeltsje Hettinga]] mei it gedicht ''Under de steden''. Hy waard op 24 novimber 2017 yn de Herman Gortertsjerke yn [[Balk (Fryslân)|Balk]] troch deputearre [[Sietske Poepjes]] beneamd ta de earste Dichter fan Fryslân.&lt;ref&gt;''Eeltsje Hettinga earste Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân, 15 novimber 2017.&lt;/ref&gt; Hettinga waard yn 2019 opfolge troch [[Nyk de Vries]], dy't oant 2021 de funksje ferfolle. Dêrnei folgen [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]].&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;/&gt;

== Funksje ==
De Dichter fan Fryslân moat de Fryske poëzij sichtber meitsje en in ferbining lizze tusken poëzij en wat der yn de mienskip bart. De gedichten kinne skreaun wurde nei oanlieding fan aktuele foarfallen, mar ek fan kulturele, maatskiplike of oare bysûndere gebeurtenissen dy't mei Fryslân ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;webside&quot;&gt;''Dichter fan Fryslân'', offisjele webside fan it projekt (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De dichter treedt dêrneist op by ûnder oaren kulturele manifestaasjes, betinkingen en literêre festivals. De ferskillende Dichters fan Fryslân hawwe de funksje op in eigen wize ynfolle. Sa waard poëzij ûnder mear kombinearre mei muzyk, film en byldzjende keunst.&lt;ref&gt;''Juryrapport advyskommisje Dichter fan Fryslân 2021-2023'', Dichter fan Fryslân, 12 novimber 2021.&lt;/ref&gt;

De gedichten wurde publisearre fia de eigen webside fan de Dichter fan Fryslân en ferskine geregeld ek yn de ''[[Leeuwarder Courant]]'', it ''[[Friesch Dagblad]]'' en by [[Omrop Fryslân]].&lt;ref name=&quot;webside&quot;/&gt;

== Beneaming ==
By de earste beneamingen waard de Dichter fan Fryslân op foardracht fan in advyskommisje troch [[Deputearre Steaten fan Fryslân]] beneamd. By de beoardieling waard ûnder mear sjoen nei de kwaliteit en orizjinaliteit fan it wurk, meartaligens, presintaasjefeardigens en de mooglikheid om ferbiningen mei oare keunstfoarmen te lizzen.&lt;ref&gt;''Reglemint Dichter fan Fryslân'', Dichter fan Fryslân (rieplachte 18 septimber 2026).&lt;/ref&gt;

De beneaming wie oarspronklik foar in perioade fan twa jier. Yn 2025 stimden Provinsjale Steaten yn mei in ferlinging fan de perioade fan Arjan Hut oant en mei 2026. Tagelyk waard bekendmakke dat fan ein 2026 ôf om de trije jier in nije Dichter fan Fryslân selektearre wurde sil troch in troch de provinsje oanstelde seleksjekommisje.&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Dichter fan Fryslân Arjan Hut in jier langer Dichter fan Fryslân'', 23 oktober 2025.&lt;/ref&gt;

It projekt is in inisjatyf fan de Provinsje Fryslân. De organisaasje en útfiering lizze by [[Boeken fan Fryslân]]. Earder waarden de begelieding en promoasje fan de Dichter fan Fryslân troch de [[Afûk]] fersoarge.&lt;ref name=&quot;provinsje&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Boeken fan Fryslân, ''Arjan Hut is de nije Dichter fan Fryslân: &quot;Minder wifi, mear poetry!&quot;'', novimber 2023.&lt;/ref&gt;

== Dichters fan Fryslân ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Perioade
! Dichter
! Opmerkings
|-
| 2017–2019
| [[Eeltsje Hettinga]]
| Earste Dichter fan Fryslân
|-
| 2019–2021
| [[Nyk de Vries]]
|
|-
| 2021–2023
| [[Sigrid Kingma]]
| Earste frou yn de funksje
|-
| 2023–2026
| [[Arjan Hut]]
| Beneaming yn 2025 mei in jier ferlinge
|}

== Sjoch ek ==
* [[Fryske literatuer]]
* [[Gysbert Japicxpriis]]

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

[[Kategory:Dichter fan Fryslân| ]]
[[Kategory:Frysktalige literatuer]]
[[Kategory:Frysk dichter| ]]
[[Kategory:Yntroduksje út 2017]]</text>
      <sha1>oxrdx75nuvvfhbcr30c7ctgfrlxjndd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oene Romkes de Jongh</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194176</id>
    <revision>
      <id>1241133</id>
      <parentid>1241087</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T12:30:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1241133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3354" sha1="ht67jtfgsixs5wy70vdx7ld2te7a25g" xml:space="preserve">{{wurk}}
{{Ynfoboks keunstner
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[6 april]] [[1812]]
| berteplak                    = [[Makkum]]
| stoarn                       = [[1 july]] [[1896]]
| stjerplak                    = [[Amsterdam]]
| etnisiteit                   = {{FRLetn}}
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = [[Keunstskilder|skilder]]
| perioade                     = 
| streaming                    = [[Romantyk]]
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = ''Het Broekerhuis'', ''De Nieuwe Zijds Voorburgwal'' vóór de demping, tusken de Pijpenmarkt en de Weessluis (hjoeddeisk no's 325 en 359)
| jierren aktyf                = ± 1827-1896
| prizen                       = 
| webside                      = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F42771 RKD-profyl]
}}
'''Oene Romkes de Jongh''', dy't syn wurk mei '''O.R. de Jongh''' sinjearre ([[6 april]] [[1812]] – [[Amsterdam]], [[1 july]] [[1896]]), wie in Nederlânske [[keunstskilder]] fan Frysk komôf. Hy wurke yn Amsterdam oant 1884 en yn [[Nieuwer-Amstel]] oant 1896.

De Jongh is bekend fan syn stedsgesichten, faak yn 'e winter, lykas:
* Het Broekerhuis (Broek in Waterland) (1882)&lt;ref&gt; [http://www.europeana.eu/resolve/record/2021608/dispatcher_aspx_action_search_database_ChoiceCollect_search_priref_39010|title=Het Broekerhuis|author=Oene Romkes de Jongh|accessdate=2015-10-16}publisher] yn de kolleksje fan it Amsterdamsk Museum.&lt;/ref&gt;
* De Nieuwe Zijds Voorburgwal foardat er dimpt wie, tusken de Pijpenmarkt en de Weessluis (Amsterdam)&lt;ref&gt; {{cite web | url=http://www.europeana.eu/resolve/record/2021608/dispatcher_aspx_action_search_database_ChoiceCollect_search_priref_39224|title=De Nieuwe Zijds Romburgwal foar de demping, tusken de Pijpenmarkt en de Weessluis (huidige no's 3525)= en authorkes 3525 Jongh|tagongsdatum=2015-10-16 |publisher=Europeana}}; yn de A.M. kolleksje.&lt;/ref&gt;
* Utsicht op de Houtgracht (Amsterdam)&lt;ref&gt;[http://www.jhm.nl/collectie/aanwinsten/aanwinsten-museumcollectie-2006 [[Joadsk Histoarysk Museum]]: oanwinsten 2006]&lt;/ref&gt;
* Utsicht op it Rasphuispoortje út Voetboogstraat (Amsterdam)
* Utsicht op de Zuiderspui mei de Drommedaris (Inkhuzen).

== Galery ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:O.R. de Jong - Gezicht op de Zuiderkerk te Amsterdam - NK1949 - Cultural Heritage Agency of the Netherlands Art Collection.jpg
File:Oene Romkes de Jongh (1812-1896) - Gezicht op de Houtgracht - M009933 - Jewish Museum.jpg
File:Oene Romkes de Jongh - Het Broekerhuis - SA 34731 - Amsterdam Museum.jpg|''Het Broekerhuis''
Ofbyld:Gezicht uit de Voetboogstr. op het Rasphuispoortje tekening O.R. de Jongh - Amsterdam - 20021429 - RCE.jpg|Sicht op it Rasphuispoortje
File:Oene Romkes de Jongh Amsterdam Munttoren.jpg|[[Munttoer]], Amsterdam
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://rkd.nl/en/explore/artists/42771 RKD: Oene Romkes de Jongh]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Jongh, Oene Romkes de}}
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Frysk keunstskilder]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1812]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1896]]</text>
      <sha1>ht67jtfgsixs5wy70vdx7ld2te7a25g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241134</id>
      <parentid>1241133</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:31:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>dien</comment>
      <origin>1241134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3301" sha1="qnsr7el0pbnm3knfjgir6ry9syfvrna" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keunstner
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[6 april]] [[1812]]
| berteplak                    = [[Makkum]]
| stoarn                       = [[1 july]] [[1896]]
| stjerplak                    = [[Amsterdam]]
| etnisiteit                   = {{FRLetn}}
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = [[Keunstskilder|skilder]]
| perioade                     = 
| streaming                    = [[Romantyk]]
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = It Broekerhuis, De Nieuwe Zijds Voorburgwal doe't dy noch iepen wie
| jierren aktyf                = ± 1827-1896
| prizen                       = 
| webside                      = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F42771 RKD-profyl]
}}
'''Oene Romkes de Jongh''', dy't syn wurk mei '''O.R. de Jongh''' sinjearre ([[6 april]] [[1812]] – [[Amsterdam]], [[1 july]] [[1896]]), wie in Nederlânske [[keunstskilder]] fan Frysk komôf. Hy wurke yn Amsterdam oant 1884 en yn [[Nieuwer-Amstel]] oant 1896.

De Jongh is bekend fan syn stedsgesichten, faak yn 'e winter, lykas:
* Het Broekerhuis (Broek in Waterland) (1882)&lt;ref&gt; [http://www.europeana.eu/resolve/record/2021608/dispatcher_aspx_action_search_database_ChoiceCollect_search_priref_39010|title=Het Broekerhuis|author=Oene Romkes de Jongh|accessdate=2015-10-16}publisher] yn de kolleksje fan it Amsterdamsk Museum.&lt;/ref&gt;
* De Nieuwe Zijds Voorburgwal foardat er dimpt wie, tusken de Pijpenmarkt en de Weessluis (Amsterdam)&lt;ref&gt; {{cite web | url=http://www.europeana.eu/resolve/record/2021608/dispatcher_aspx_action_search_database_ChoiceCollect_search_priref_39224|title=De Nieuwe Zijds Romburgwal foar de demping, tusken de Pijpenmarkt en de Weessluis (huidige no's 3525)= en authorkes 3525 Jongh|tagongsdatum=2015-10-16 |publisher=Europeana}}; yn de A.M. kolleksje.&lt;/ref&gt;
* Utsicht op de Houtgracht (Amsterdam)&lt;ref&gt;[http://www.jhm.nl/collectie/aanwinsten/aanwinsten-museumcollectie-2006 [[Joadsk Histoarysk Museum]]: oanwinsten 2006]&lt;/ref&gt;
* Utsicht op it Rasphuispoortje út Voetboogstraat (Amsterdam)
* Utsicht op de Zuiderspui mei de Drommedaris (Inkhuzen).

== Galery ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:O.R. de Jong - Gezicht op de Zuiderkerk te Amsterdam - NK1949 - Cultural Heritage Agency of the Netherlands Art Collection.jpg
File:Oene Romkes de Jongh (1812-1896) - Gezicht op de Houtgracht - M009933 - Jewish Museum.jpg|Gesicht op de Houtgracht
File:Oene Romkes de Jongh - Het Broekerhuis - SA 34731 - Amsterdam Museum.jpg|''Het Broekerhuis''
Ofbyld:Gezicht uit de Voetboogstr. op het Rasphuispoortje tekening O.R. de Jongh - Amsterdam - 20021429 - RCE.jpg|Gesicht op it Rasphuispoortje
File:Oene Romkes de Jongh Amsterdam Munttoren.jpg|[[Munttoer]], Amsterdam
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://rkd.nl/en/explore/artists/42771 RKD: Oene Romkes de Jongh]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Jongh, Oene Romkes de}}
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Frysk keunstskilder]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1812]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1896]]</text>
      <sha1>qnsr7el0pbnm3knfjgir6ry9syfvrna</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241172</id>
      <parentid>1241134</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:42:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Galery */ kt</comment>
      <origin>1241172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3351" sha1="kc6zt1ewx2qngq3xn6ltgdb2vmmhd0p" xml:space="preserve">{{Ynfoboks keunstner
| ôfbylding                    = 
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = 
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[6 april]] [[1812]]
| berteplak                    = [[Makkum]]
| stoarn                       = [[1 july]] [[1896]]
| stjerplak                    = [[Amsterdam]]
| etnisiteit                   = {{FRLetn}}
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = [[Keunstskilder|skilder]]
| perioade                     = 
| streaming                    = [[Romantyk]]
| medium                       = 
| bekendste wurk(en)           = It Broekerhuis, De Nieuwe Zijds Voorburgwal doe't dy noch iepen wie
| jierren aktyf                = ± 1827-1896
| prizen                       = 
| webside                      = [https://research.rkd.nl/nl/detail/https%3A%2F%2Fdata.rkd.nl%2Fartists%2F42771 RKD-profyl]
}}
'''Oene Romkes de Jongh''', dy't syn wurk mei '''O.R. de Jongh''' sinjearre ([[6 april]] [[1812]] – [[Amsterdam]], [[1 july]] [[1896]]), wie in Nederlânske [[keunstskilder]] fan Frysk komôf. Hy wurke yn Amsterdam oant 1884 en yn [[Nieuwer-Amstel]] oant 1896.

De Jongh is bekend fan syn stedsgesichten, faak yn 'e winter, lykas:
* Het Broekerhuis (Broek in Waterland) (1882)&lt;ref&gt; [http://www.europeana.eu/resolve/record/2021608/dispatcher_aspx_action_search_database_ChoiceCollect_search_priref_39010|title=Het Broekerhuis|author=Oene Romkes de Jongh|accessdate=2015-10-16}publisher] yn de kolleksje fan it Amsterdamsk Museum.&lt;/ref&gt;
* De Nieuwe Zijds Voorburgwal foardat er dimpt wie, tusken de Pijpenmarkt en de Weessluis (Amsterdam)&lt;ref&gt; {{cite web | url=http://www.europeana.eu/resolve/record/2021608/dispatcher_aspx_action_search_database_ChoiceCollect_search_priref_39224|title=De Nieuwe Zijds Romburgwal foar de demping, tusken de Pijpenmarkt en de Weessluis (huidige no's 3525)= en authorkes 3525 Jongh|tagongsdatum=2015-10-16 |publisher=Europeana}}; yn de A.M. kolleksje.&lt;/ref&gt;
* Utsicht op de Houtgracht (Amsterdam)&lt;ref&gt;[http://www.jhm.nl/collectie/aanwinsten/aanwinsten-museumcollectie-2006 [[Joadsk Histoarysk Museum]]: oanwinsten 2006]&lt;/ref&gt;
* Utsicht op it Rasphuispoortje út Voetboogstraat (Amsterdam)
* Utsicht op de Zuiderspui mei de Drommedaris (Inkhuzen).

== Galery ==
&lt;gallery widths=&quot;180&quot; heights=&quot;180&quot;&gt;
File:O.R. de Jong - Gezicht op de Zuiderkerk te Amsterdam - NK1949 - Cultural Heritage Agency of the Netherlands Art Collection.jpg
File:Oene Romkes de Jongh (1812-1896) - Gezicht op de Houtgracht - M009933 - Jewish Museum.jpg|Gesicht op de Houtgracht
File:Oene Romkes de Jongh - Het Broekerhuis - SA 34731 - Amsterdam Museum.jpg|''Het Broekerhuis''
Ofbyld:Gezicht uit de Voetboogstr. op het Rasphuispoortje tekening O.R. de Jongh - Amsterdam - 20021429 - RCE.jpg|Gesicht op it Rasphuispoortje
File:Oene Romkes de Jongh Amsterdam Munttoren.jpg|[[Munttoer]], Amsterdam
&lt;/gallery&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://rkd.nl/en/explore/artists/42771 RKD: Oene Romkes de Jongh]
{{Reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Jongh, Oene Romkes de}}
[[Kategory:Nederlânsk keunstskilder]]
[[Kategory:Frysk keunstskilder]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1812]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1896]]</text>
      <sha1>kc6zt1ewx2qngq3xn6ltgdb2vmmhd0p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skatekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194195</id>
    <revision>
      <id>1241170</id>
      <parentid>1241130</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:40:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ lt</comment>
      <origin>1241170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9966" sha1="h12vn6v71f7wg0o8df8qz9i52x0hez7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = skatekster
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Neuntöter mit erbeutetem Heupferd im Geo-Naturpark Bergstraße-Odenwald (cropped).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;mantsje&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Ofbyld:Neuntöter im Vogelschutzgebiet &quot;Bergstraße Dossenheim - Schriesheim&quot; 02 (cropped).jpg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;wyfke&lt;/small&gt;
|lûd     = [[Ofbyld:Lanius collurio (Rotrückenwürger - Neuntöter - Red-backed Shrike).ogg|250px]]
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius collurio
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:LaniusCollurioIUCN.svg|250px]]&lt;br&gt;&lt;small&gt;{{Color box|#00FF00}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#00FFFF}} [[trekfûgel]]&lt;br&gt; {{Color box|#007FFF}} [[wintergast]]&lt;/small&gt;
}}
De '''skatekster''' (''Lanius collurio'') is in [[fûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[wurgers]] yn 'e famylje fan 'e [[wurgerfûgels]].

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Lanius collurio Kiev5.JPG|thumb|left|Jonge fûgel]]
De skatekster is sawat 16–18 sintimeter lang en weaget 22–47 gram. Hy hat in krêftige, bûge snaffel mei in heak. De sekse ferskilt yn kleur. Mantsjes binne goed te werkennen troch de grize kop, nekke en stút, de readbrune rêch en brede swarte eachstreken. De sturt is swart mei oan 'e basis wite rânen. Wyfkes ha brune boppedielen, in ljochtere griisbrune nekke en stút en donkere eachstreken. De ûnderkant is ljochtgriis en skobbich. Jonge fûgels lykje op de wyfkes, mar binne ek op 'e boppedielen skobbich tekene.

== Fersprieding en systematyk ==
De skatekster is in trekfûgel en is yn Jeropa te finen fan ein april oant septimber. Hy briedt yn grutte dielen fan Jeropa, noardlik oant Skotlân, Midden-Sweden en súdlik Finlân. Yn Súd-Jeropa ûntbrekt de fûgel op it grutste diel fan it Ibearysk skiereilân. Bûten Jeropa briedt de fûgel yn westlik Sibearje, fan it [[Oeral]]berchtme oant it [[Altai]]-berchtme en yn Foar-Aazje fan súdlik en eastlik [[Anatoalje]] oant noardwestlik en noardlik [[Iran]] en op 'e [[Krim]]. De skatekster oerwinteret yn eastlik en súdlik Afrika. De trekrûte giet oer Súdeast-Jeropa en Súdwest-Aazje.

Foarhinne waard de skatekster opdield yn ferskate ûndersoarten, mar wurdt no meastentiids as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge.

=== Nederlân en Fryslân ===
Rûchwei komme de measte fûgels fan 'e skatekster yn 'e eastlike helte fan Nederlân foar. De fûgel briedt yn 'e heide- en feangebieten en yn in lytsskalich agrarysk lânskip mei hagen en beammen. Yn 'e jierren 1980 ferdwûn de fûgel yn' e dúngebieten en op 'e Waadeilannen, mar sûnt 2010 briede dêr wer fûgels. Oant it begjin fan 'e 20e iuw telde de Nederlânske briedpopulaasje nei alle gedachten in pear tûzen pearkes, mar nei 1950 begûnen de oantallen rap te sakjen. In djiptepunt wie yn 1985 doe't der noch mar 100 pearkes wiene yn it Drintske Bargerfean. Sûnt binne de oantallen wer tanommen troch foar de fûgel geunstige drûge simmers en terreinbehear oant krapoan 1000 pearkes (2024). Yn Fryslân wurde de measte skateksters yn it súdeasten en it Lauwersmargebiet oantroffen.      

== Ekology ==
De skatekster libbet yn iepen lânskippen mei strûken, hagen, beammen en boskrânen mei in soad ynsekten. Hy jout de foarkar oan toarnige strûken (bygelyks hagtôrn en slachstôrn), benammen oan de ein fan in hage. It iten bestiet út grutte ynsekten, en minder faak út lytse wringedieren, soms lytse mûskes, lytse hagedissen, kikkerts of jonge fûgels.

Hy sit opfallend op in útsjochtpost de omjouwing te obstrewearjen nei proaien. As er wat foar syn gading sjocht sjit er as in spear nei de grûn en nimt dy mei werom nei de útsjochpost en spytst dy op in toarn of by need op stikeltried, sadat er ek te iten hat op dagen mei in min oanbod. Dielen dy't min te fertarren binne wurde as braakboltsjes wer útspuid. 

== Hâlden en dragen ==
De briedtiid begjint yn maaie en der is mar ien lechsel yn it jier. As in lechsel ferlern giet, kin der noch in twadde briedtiid oant yn july komme. De skatekster bout syn nêst yn tichte strûken of beammen, en kiest benammen toarnich hout. It nêst is skaalfoarmich en wurdt troch beide partners boud fan planten, tinne tûken en moas en wurdt fan binnen mei fearren beklaaid.
[[Ofbyld:Lanius collurio MHNT.ZOO.2010.11.214.Le Monêtier-les-Bains.jpg|thumb|left|Aaien.]]
It wyfke leit fjouwer oant sân sawat 23 millimeter grutte aaien fan ferskate kleuren, brúngiele, gielwite, grien- of readeftige, mei brune of grize plakken. De aaien wurde troch it wyfke sawat twa wiken bebret. Al nei twa wiken ferlitte de jonge fûgels it nêst, mar bliuwe noch in pear wiken by de âlden.

De skatekster is nei ien jier geslachtsryp en wurdt likernôch seis jier âld.

== Status ==
De skatekster hat in grut ferspriedingsgebiet en oannommen wurdt dat de populaasjetrend stabyl is. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar Natuerbeskerming]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op tusken 21,9 en 34,7 miljoen folwoeksen fûgels.

Opfallende biotoopferliezen hawwe lykwols plakfûn oan 'e noardlike grinzen fan it ferspriedingsgebiet fan 'e soarte, wat de populaasjes dêre negatyf beynfloede hat. Op de Britske Eilannen bygelyks is de skatekster gjin fêste briedfûgel mear. De oarsaken fan 'e tebekgong, dy't yn hiel Jeropa plakfûn hat, binne foar in diel de feroaring fan 'e lânskipsstruktuer feroarsake troch bygelyks it romjen fan hagen en beamgroepen by ikkers, en it gebrûk fan bestridingsmiddels yn 'e lânbou.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-backed-shrike-lanius-collurio BirdLife, 18 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/rebshr1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 18 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rebshr1/cur/introduction Birds of the World, 18 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius collurio|skatekster}}
}}
{{DEFAULTSORT:Skatekster}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Belgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Denemark]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fatikaanstêd]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Finlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fryslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lychtenstein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noarwegen]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn San Marino]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sweden]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] 
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>h12vn6v71f7wg0o8df8qz9i52x0hez7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Readkopwurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194197</id>
    <revision>
      <id>1241135</id>
      <timestamp>2026-09-19T14:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = readkopwurger |Ofbyld   = [[Ofbyld:Alcaudón común (Lanius senator) (8587246504) (2) (cropped).jpg|250px]] |lûd      = [[Ofbyld:Canto del alcaudón comùn.ogg|250px]] |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje  = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai    = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius...&quot;</comment>
      <origin>1241135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7008" sha1="guq7vjnj4gin49z0g2n7q69ft8qlkf4" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = readkopwurger
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Alcaudón común (Lanius senator) (8587246504) (2) (cropped).jpg|250px]]
|lûd      = [[Ofbyld:Canto del alcaudón comùn.ogg|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai    = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius senator
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Lanius senator distr.png|250px]]
}}
De '''readkopwurger''' (''Lanius senator'') is in [[sjongfûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae''). De wittenskiplike namme fan 'e [[Soarte (taksonomy)|soarte]] waard yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]].

== Skaaimerken ==
It folwoeksen mantsje hat in readbrune kap oant efter de holle. Hy hat in swarte bân troch de eagen. Syn búk is wyt en de mantel is swart. It opfallende wite plak op 'e wjuk is goed te sjen yn 'e flecht. Yn 'e flecht is de sturt swart mei wite rânen. Der is in oranje gloed ûnder de wjuk. It wyfke sjocht er itselde út as it mantsje, allinne hat hja in wat ljochtere krún. De lingte is 17 oant 19 sm en it gewicht is 25–35 gram.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De fûgel komt foar as briedfûgel yn Súd-Jeropa, it Midden-Easten en Noardwest-Afrika. De readkopwurger is in [[trekfûgel]]; de briedfûgels út Jeropa lûke yn 'e hjerst nei Afrika. De readkopwurger komt foar by hôven en op iepen terrein mei hjir en dêr fersprate boskjes.

Der wurde fjouwer [[ûndersoarte]]n ûnderskieden:

* ''Lanius senator senator'' – sintraal en súdlik Jeropa en noardlik Afrika
* ''Lanius senator badius'' (Hartlaub, 1854) – de westlike mediterrane eilannen
* ''Lanius senator niloticus'' (Bonaparte, 1853) – fan [[Syprus]] en súdlik [[Turkije]] oant [[Iran]]

=== Nederlân === 
Oant 1956 wie de readkopwurger in briedfûgel, mar nea algemien. Nederlân lei boppedat oan 'e noardlike râne fan it briedgebiet. De readkopwurger briede fral yn 'e waarmere dielen fan it lân, lykas Midden- en Súd-Limburch. Neffens [[SOVON]] is it no in seldsume fûgel dy't benammen yn april oant juny sjoen wurde kin.

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg|thumb|left|Aaien.]]
It iten bestiet út (grutte) ynsekten, jonge mûzen, hagedissen en sels lytse fûgels.

It lechsel bestiet út fiif oant seis ljochtgriene oant gielebrune aaien mei ûnder grize, griisbrune of brúngriene plakjes, dy't yn in nêst heech yn 'e beammen lein wurde.

== Status ==
De readkopwurger hat in grut ferspriedingsgebiet. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2021 rûsd op 6 oant 10 miljoen fûgels. Dizze wurgerfûgel giet yn oantal rap efterút mei in tempo fan nei alle gedachten 25% yn tsien jier. Dêrfandinne stiet de readkopwurger as gefoelich (''Near Threatened'', NT) op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/woodchat-shrike-lanius-senator BirdLife, 19 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/wooshr1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 19 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wooshr1/cur/introduction Birds of the World, 19 septimber 2026.]
* [https://stats.sovon.nl/stats/soort/15230 SOVON, 19 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius senator|readkopwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Readkopwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>guq7vjnj4gin49z0g2n7q69ft8qlkf4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241137</id>
      <parentid>1241135</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T14:49:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Nederlân */ briede ---&gt; brette</comment>
      <origin>1241137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7008" sha1="lm91gpv2hd219w77m82ysl5ahci3y8v" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = readkopwurger
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Alcaudón común (Lanius senator) (8587246504) (2) (cropped).jpg|250px]]
|lûd      = [[Ofbyld:Canto del alcaudón comùn.ogg|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai    = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius senator
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Lanius senator distr.png|250px]]
}}
De '''readkopwurger''' (''Lanius senator'') is in [[sjongfûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae''). De wittenskiplike namme fan 'e [[Soarte (taksonomy)|soarte]] waard yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]].

== Skaaimerken ==
It folwoeksen mantsje hat in readbrune kap oant efter de holle. Hy hat in swarte bân troch de eagen. Syn búk is wyt en de mantel is swart. It opfallende wite plak op 'e wjuk is goed te sjen yn 'e flecht. Yn 'e flecht is de sturt swart mei wite rânen. Der is in oranje gloed ûnder de wjuk. It wyfke sjocht er itselde út as it mantsje, allinne hat hja in wat ljochtere krún. De lingte is 17 oant 19 sm en it gewicht is 25–35 gram.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De fûgel komt foar as briedfûgel yn Súd-Jeropa, it Midden-Easten en Noardwest-Afrika. De readkopwurger is in [[trekfûgel]]; de briedfûgels út Jeropa lûke yn 'e hjerst nei Afrika. De readkopwurger komt foar by hôven en op iepen terrein mei hjir en dêr fersprate boskjes.

Der wurde fjouwer [[ûndersoarte]]n ûnderskieden:

* ''Lanius senator senator'' – sintraal en súdlik Jeropa en noardlik Afrika
* ''Lanius senator badius'' (Hartlaub, 1854) – de westlike mediterrane eilannen
* ''Lanius senator niloticus'' (Bonaparte, 1853) – fan [[Syprus]] en súdlik [[Turkije]] oant [[Iran]]

=== Nederlân === 
Oant 1956 wie de readkopwurger in briedfûgel, mar nea algemien. Nederlân lei boppedat oan 'e noardlike râne fan it briedgebiet. De readkopwurger brette fral yn 'e waarmere dielen fan it lân, lykas Midden- en Súd-Limburch. Neffens [[SOVON]] is it no in seldsume fûgel dy't benammen yn april oant juny sjoen wurde kin.

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg|thumb|left|Aaien.]]
It iten bestiet út (grutte) ynsekten, jonge mûzen, hagedissen en sels lytse fûgels.

It lechsel bestiet út fiif oant seis ljochtgriene oant gielebrune aaien mei ûnder grize, griisbrune of brúngriene plakjes, dy't yn in nêst heech yn 'e beammen lein wurde.

== Status ==
De readkopwurger hat in grut ferspriedingsgebiet. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2021 rûsd op 6 oant 10 miljoen fûgels. Dizze wurgerfûgel giet yn oantal rap efterút mei in tempo fan nei alle gedachten 25% yn tsien jier. Dêrfandinne stiet de readkopwurger as gefoelich (''Near Threatened'', NT) op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/woodchat-shrike-lanius-senator BirdLife, 19 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/wooshr1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 19 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wooshr1/cur/introduction Birds of the World, 19 septimber 2026.]
* [https://stats.sovon.nl/stats/soort/15230 SOVON, 19 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius senator|readkopwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Readkopwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>lm91gpv2hd219w77m82ysl5ahci3y8v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241171</id>
      <parentid>1241137</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:41:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status */ kt</comment>
      <origin>1241171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7048" sha1="fx9d3yz4mainj7ddbzp2yebzpr4lhc6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = readkopwurger
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Alcaudón común (Lanius senator) (8587246504) (2) (cropped).jpg|250px]]
|lûd      = [[Ofbyld:Canto del alcaudón comùn.ogg|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai    = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius senator
|Beskriuwer, jier= [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Lanius senator distr.png|250px]]
}}
De '''readkopwurger''' (''Lanius senator'') is in [[sjongfûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae''). De wittenskiplike namme fan 'e [[Soarte (taksonomy)|soarte]] waard yn 1758 publisearre troch [[Carl Linnaeus]].

== Skaaimerken ==
It folwoeksen mantsje hat in readbrune kap oant efter de holle. Hy hat in swarte bân troch de eagen. Syn búk is wyt en de mantel is swart. It opfallende wite plak op 'e wjuk is goed te sjen yn 'e flecht. Yn 'e flecht is de sturt swart mei wite rânen. Der is in oranje gloed ûnder de wjuk. It wyfke sjocht er itselde út as it mantsje, allinne hat hja in wat ljochtere krún. De lingte is 17 oant 19 sm en it gewicht is 25–35 gram.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De fûgel komt foar as briedfûgel yn Súd-Jeropa, it Midden-Easten en Noardwest-Afrika. De readkopwurger is in [[trekfûgel]]; de briedfûgels út Jeropa lûke yn 'e hjerst nei Afrika. De readkopwurger komt foar by hôven en op iepen terrein mei hjir en dêr fersprate boskjes.

Der wurde fjouwer [[ûndersoarte]]n ûnderskieden:

* ''Lanius senator senator'' – sintraal en súdlik Jeropa en noardlik Afrika
* ''Lanius senator badius'' (Hartlaub, 1854) – de westlike mediterrane eilannen
* ''Lanius senator niloticus'' (Bonaparte, 1853) – fan [[Syprus]] en súdlik [[Turkije]] oant [[Iran]]

=== Nederlân === 
Oant 1956 wie de readkopwurger in briedfûgel, mar nea algemien. Nederlân lei boppedat oan 'e noardlike râne fan it briedgebiet. De readkopwurger brette fral yn 'e waarmere dielen fan it lân, lykas Midden- en Súd-Limburch. Neffens [[SOVON]] is it no in seldsume fûgel dy't benammen yn april oant juny sjoen wurde kin.

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Lanius senator MHNT.ZOO.2010.11.214. Jebsheim Haut Rhin.jpg|thumb|left|Aaien.]]
It iten bestiet út (grutte) ynsekten, jonge mûzen, hagedissen en sels lytse fûgels.

It lechsel bestiet út fiif oant seis ljochtgriene oant gielebrune aaien mei ûnder grize, griisbrune of brúngriene plakjes, dy't yn in nêst heech yn 'e beammen lein wurde.

== Status ==
De readkopwurger hat in grut ferspriedingsgebiet. De grutte fan 'e populaasje waard yn 2021 rûsd op 6 oant 10 miljoen fûgels. Dizze wurgerfûgel giet yn oantal rap efterút mei in tempo fan nei alle gedachten 25% yn tsien jier. Dêrfandinne stiet de readkopwurger as gefoelich (''Near Threatened'', NT) op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/woodchat-shrike-lanius-senator BirdLife, 19 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/wooshr1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 19 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/wooshr1/cur/introduction Birds of the World, 19 septimber 2026.]
* [https://stats.sovon.nl/stats/soort/15230 SOVON, 19 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius senator|readkopwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Readkopwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Algerije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Andorra]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gibraltar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lúksemboarch (lân)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Marokko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nederlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Portegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tuneezje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn it Feriene Keninkryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Westlike Sahara]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]</text>
      <sha1>fx9d3yz4mainj7ddbzp2yebzpr4lhc6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius senator</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194198</id>
    <redirect title="Readkopwurger" />
    <revision>
      <id>1241136</id>
      <timestamp>2026-09-19T14:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Readkopwurger]]</comment>
      <origin>1241136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="7j37fq1ux28xuunnze0ekmrf07fm1jj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Readkopwurger]]</text>
      <sha1>7j37fq1ux28xuunnze0ekmrf07fm1jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lucas Franciscus Britzel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194199</id>
    <revision>
      <id>1241142</id>
      <timestamp>2026-09-19T15:43:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Ofbyld:Lucas Franciscus Britzel.jpg|thumb|L.F. Britzel]] '''Lucas Franciscus Britzel''' ([[Makkum]], [[21 july]] [[1885]] — [[Usquert]], [[4 maart]] [[1942]]) wie in Nederlânske [[agrariër]] en [[bestjoerder]].  == Biografy == Britzel waard berne yn Makkum as soan fan pannefabrikant Frans Britzel en Cornelia Visser. Britzel stamde út in ûndernimmende famylje dy't wichtige funksjes krige yn 'e regio. Syn pake, Lucas Britzel, wie bygelyks boargemaster fan Wûnseradi...&quot;</comment>
      <origin>1241142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2134" sha1="r0jl9mra1lve00kn4b77qz48vfscccj" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lucas Franciscus Britzel.jpg|thumb|L.F. Britzel]]
'''Lucas Franciscus Britzel''' ([[Makkum]], [[21 july]] [[1885]] — [[Usquert]], [[4 maart]] [[1942]]) wie in Nederlânske [[agrariër]] en [[bestjoerder]].

== Biografy ==
Britzel waard berne yn Makkum as soan fan pannefabrikant Frans Britzel en Cornelia Visser. Britzel stamde út in ûndernimmende famylje dy't wichtige funksjes krige yn 'e regio. Syn pake, Lucas Britzel, wie bygelyks boargemaster fan [[Wûnseradiel]]. Syn heit wie njonken fabrikant ek bestjoerslid fan de ''De Vereeniging tot pensioenverschaffing aan werklieden in Wonseradeel''. 

Oars as syn famylje woe Britzel [[boer]] wurde. Yn 1900 rûn er in jier staazje by in feehâlder yn Dearsum. In jier letter gie er nei Ljouwert om nei de [[lânbouskoalle]] te gean. Nei twa jier ferhuze Britzel nei [[Frederiksoard]]. Yn 1910 troude Britzel - dy't doe boer wie yn Usquert - mei Aukelina Westerhuis, in boeredochter.

Britzel wie al foarsitter fan de Grinzer Suvelferiening doe't er foarsitter waard fan de lanlike suvelorganisaasje FNZ (''Federatieve Nederlandsche Zuivelbonden]]). Yn 1937 waard er beneamd ta [[boargemaster]] fan Usquert dêr't er Tammo Egge Welt opfolge. Yn oktober 1938 waard Britzel beneamd ta Offisier yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. Hy wie ek Offisier yn de Oarder fan de Kroan fan Belgje.

Lucas Franciscus Britzel stoar yn de âldens fan 56 jier yn Usquert. Hy waard beïerdige op it algemiene begraafplak yn Usquert.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010673406:mpeg21:a0047 ''&quot;De nieuwe burgemeester van Usquert: Een man met een ruimen blik&quot;''] - [[Nieuwsblad van het Noorden]], 30 jannewaris 1937
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010608522:mpeg21:a0090 ''&quot;L.F. Britzel †&quot;''] - [[Leeuwarder Courant]], 7 maart 1942
* Foar mear boarnen sjoch [[:nl:Lucas Franciscus Britzel]]
}}

{{DEFAULTSORT:Britzel, Lucas Franciscus}}
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Frysk boer]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1885]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1942]]</text>
      <sha1>r0jl9mra1lve00kn4b77qz48vfscccj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241143</id>
      <parentid>1241142</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:43:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>De side leechmakke</comment>
      <origin>1241143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241144</id>
      <parentid>1241143</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Werom sette fan ferzje 1241143 fan [[Special:Contributions/Drewes]] ([[Meidogger_oerlis:Drewes]])</comment>
      <origin>1241144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2134" sha1="r0jl9mra1lve00kn4b77qz48vfscccj" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lucas Franciscus Britzel.jpg|thumb|L.F. Britzel]]
'''Lucas Franciscus Britzel''' ([[Makkum]], [[21 july]] [[1885]] — [[Usquert]], [[4 maart]] [[1942]]) wie in Nederlânske [[agrariër]] en [[bestjoerder]].

== Biografy ==
Britzel waard berne yn Makkum as soan fan pannefabrikant Frans Britzel en Cornelia Visser. Britzel stamde út in ûndernimmende famylje dy't wichtige funksjes krige yn 'e regio. Syn pake, Lucas Britzel, wie bygelyks boargemaster fan [[Wûnseradiel]]. Syn heit wie njonken fabrikant ek bestjoerslid fan de ''De Vereeniging tot pensioenverschaffing aan werklieden in Wonseradeel''. 

Oars as syn famylje woe Britzel [[boer]] wurde. Yn 1900 rûn er in jier staazje by in feehâlder yn Dearsum. In jier letter gie er nei Ljouwert om nei de [[lânbouskoalle]] te gean. Nei twa jier ferhuze Britzel nei [[Frederiksoard]]. Yn 1910 troude Britzel - dy't doe boer wie yn Usquert - mei Aukelina Westerhuis, in boeredochter.

Britzel wie al foarsitter fan de Grinzer Suvelferiening doe't er foarsitter waard fan de lanlike suvelorganisaasje FNZ (''Federatieve Nederlandsche Zuivelbonden]]). Yn 1937 waard er beneamd ta [[boargemaster]] fan Usquert dêr't er Tammo Egge Welt opfolge. Yn oktober 1938 waard Britzel beneamd ta Offisier yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. Hy wie ek Offisier yn de Oarder fan de Kroan fan Belgje.

Lucas Franciscus Britzel stoar yn de âldens fan 56 jier yn Usquert. Hy waard beïerdige op it algemiene begraafplak yn Usquert.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010673406:mpeg21:a0047 ''&quot;De nieuwe burgemeester van Usquert: Een man met een ruimen blik&quot;''] - [[Nieuwsblad van het Noorden]], 30 jannewaris 1937
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010608522:mpeg21:a0090 ''&quot;L.F. Britzel †&quot;''] - [[Leeuwarder Courant]], 7 maart 1942
* Foar mear boarnen sjoch [[:nl:Lucas Franciscus Britzel]]
}}

{{DEFAULTSORT:Britzel, Lucas Franciscus}}
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Frysk boer]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1885]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1942]]</text>
      <sha1>r0jl9mra1lve00kn4b77qz48vfscccj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241145</id>
      <parentid>1241144</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T15:44:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Heite</comment>
      <origin>1241145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2134" sha1="9wnju301dip3696td2hvy0llwj8an1j" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lucas Franciscus Britzel.jpg|thumb|L.F. Britzel]]
'''Lucas Franciscus Britzel''' ([[Makkum]], [[21 july]] [[1885]] — [[Usquert]], [[4 maart]] [[1942]]) wie in Nederlânske [[agrariër]] en [[bestjoerder]].

== Biografy ==
Britzel waard berne yn Makkum as soan fan pannefabrikant Frans Britzel en Cornelia Visser. Britzel stamde út in ûndernimmende famylje dy't wichtige funksjes krige yn 'e regio. Syn pake, Lucas Britzel, wie bygelyks boargemaster fan [[Wûnseradiel]]. Syn heit wie njonken fabrikant ek bestjoerslid fan de ''De Vereeniging tot pensioenverschaffing aan werklieden in Wonseradeel''. 

Oars as syn famylje woe Britzel [[boer]] wurde. Yn 1900 rûn er in jier staazje by in feehâlder yn Dearsum. In jier letter gie er nei Ljouwert om nei de [[lânbouskoalle]] te gean. Nei twa jier ferhuze Britzel nei [[Frederiksoard]]. Yn 1910 troude Britzel - dy't doe boer wie yn Usquert - mei Aukelina Westerhuis, in boeredochter.

Britzel wie al foarsitter fan de Grinzer Suvelferiening doe't er foarsitter waard fan de lanlike suvelorganisaasje FNZ (''Federatieve Nederlandsche Zuivelbonden''). Yn 1937 waard er beneamd ta [[boargemaster]] fan Usquert dêr't er Tammo Egge Welt opfolge. Yn oktober 1938 waard Britzel beneamd ta Offisier yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. Hy wie ek Offisier yn de Oarder fan de Kroan fan Belgje.

Lucas Franciscus Britzel stoar yn de âldens fan 56 jier yn Usquert. Hy waard beïerdige op it algemiene begraafplak yn Usquert.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010673406:mpeg21:a0047 ''&quot;De nieuwe burgemeester van Usquert: Een man met een ruimen blik&quot;''] - [[Nieuwsblad van het Noorden]], 30 jannewaris 1937
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010608522:mpeg21:a0090 ''&quot;L.F. Britzel †&quot;''] - [[Leeuwarder Courant]], 7 maart 1942
* Foar mear boarnen sjoch [[:nl:Lucas Franciscus Britzel]]
}}

{{DEFAULTSORT:Britzel, Lucas Franciscus}}
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Frysk boer]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1885]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1942]]</text>
      <sha1>9wnju301dip3696td2hvy0llwj8an1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241178</id>
      <parentid>1241145</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:52:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografy */ kt</comment>
      <origin>1241178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2164" sha1="ptahnbdnrz7fyxwvuyppu7nqqqs9pdn" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lucas Franciscus Britzel.jpg|thumb|L.F. Britzel]]
'''Lucas Franciscus Britzel''' ([[Makkum]], [[21 july]] [[1885]] — [[Usquert]], [[4 maart]] [[1942]]) wie in Nederlânske [[agrariër]] en [[bestjoerder]].

== Biografy ==
Britzel waard berne yn Makkum as soan fan pannefabrikant Frans Britzel en Cornelia Visser. Britzel stamde út in ûndernimmende famylje dy't wichtige funksjes krige yn 'e regio. Syn pake, Lucas Britzel, wie bygelyks boargemaster fan [[Wûnseradiel]]. Syn heit wie njonken fabrikant ek bestjoerslid fan de ''De Vereeniging tot pensioenverschaffing aan werklieden in Wonseradeel''. 

Oars as syn famylje woe Britzel [[boer]] wurde. Yn 1900 rûn er in jier staazje by in feehâlder yn Dearsum. In jier letter gie er nei Ljouwert om nei de [[lânbouskoalle]] te gean. Nei twa jier ferhuze Britzel nei [[Frederiksoard]]. Yn 1910 troude Britzel - dy't doe boer wie yn Usquert - mei Aukelina Westerhuis, in boeredochter.

Britzel wie al foarsitter fan de Grinzer Suvelferiening doe't er foarsitter waard fan de lanlike suvelorganisaasje FNZ (''Federatieve Nederlandsche Zuivelbonden''). Yn 1937 waard er beneamd ta [[boargemaster]] fan Usquert dêr't er Tammo Egge Welt opfolge. Yn oktober 1938 waard Britzel beneamd ta Offisier yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. Hy wie ek Offisier yn de Oarder fan de Kroan fan Belgje.

Lucas Franciscus Britzel stoar yn de âldens fan 56 jier yn Usquert. Hy waard beïerdige op it algemiene begraafplak yn Usquert.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010673406:mpeg21:a0047 ''&quot;De nieuwe burgemeester van Usquert: Een man met een ruimen blik&quot;''] - [[Nieuwsblad van het Noorden]], 30 jannewaris 1937
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010608522:mpeg21:a0090 ''&quot;L.F. Britzel †&quot;''] - [[Leeuwarder Courant]], 7 maart 1942
* Foar mear boarnen sjoch [[:nl:Lucas Franciscus Britzel]]
}}

{{DEFAULTSORT:Britzel, Lucas Franciscus}}
[[Kategory:Nederlânsk boer]]
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Frysk boer]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1885]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1942]]</text>
      <sha1>ptahnbdnrz7fyxwvuyppu7nqqqs9pdn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241179</id>
      <parentid>1241178</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:54:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1241179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2325" sha1="rahny1xduxw82ft1c8kpki0f6bc1z2f" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lucas Franciscus Britzel.jpg|thumb|L.F. Britzel]]
'''Lucas Franciscus Britzel''' ([[Makkum]], [[21 july]] [[1885]] — [[Usquert]], [[4 maart]] [[1942]]) wie in Nederlânske [[agrariër]] en [[bestjoerder]].

== Biografy ==
Britzel waard berne yn Makkum as soan fan pannefabrikant Frans Britzel en Cornelia Visser. Britzel stamde út in ûndernimmende famylje dy't wichtige funksjes krige yn 'e regio. Syn pake, Lucas Britzel, wie bygelyks boargemaster fan [[Wûnseradiel]]. Syn heit wie njonken fabrikant ek bestjoerslid fan de ''De Vereeniging tot pensioenverschaffing aan werklieden in Wonseradeel''. 

Oars as syn famylje woe Britzel [[boer]] wurde. Yn 1900 rûn er in jier staazje by in feehâlder yn Dearsum. In jier letter gie er nei Ljouwert om nei de [[lânbouskoalle]] te gean. Nei twa jier ferhuze Britzel nei [[Frederiksoard]]. Yn 1910 troude Britzel - dy't doe boer wie yn Usquert - mei Aukelina Westerhuis, in boeredochter.

Britzel wie al foarsitter fan de Grinzer Suvelferiening doe't er foarsitter waard fan de lanlike suvelorganisaasje FNZ (''Federatieve Nederlandsche Zuivelbonden''). Yn 1937 waard er beneamd ta [[boargemaster]] fan Usquert dêr't er Tammo Egge Welt opfolge. Yn oktober 1938 waard Britzel beneamd ta Offisier yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]]. Hy wie ek Offisier yn de Oarder fan de Kroan fan Belgje.

Lucas Franciscus Britzel stoar yn de âldens fan 56 jier yn Usquert. Hy waard beïerdige op it algemiene begraafplak yn Usquert.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010673406:mpeg21:a0047 ''&quot;De nieuwe burgemeester van Usquert: Een man met een ruimen blik&quot;''] - [[Nieuwsblad van het Noorden]], 30 jannewaris 1937
* [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010608522:mpeg21:a0090 ''&quot;L.F. Britzel †&quot;''] - [[Leeuwarder Courant]], 7 maart 1942
* Foar mear boarnen sjoch [[:nl:Lucas Franciscus Britzel]]
}}

{{DEFAULTSORT:Britzel, Lucas Franciscus}}
[[Kategory:Nederlânsk boer]]
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk boargemaster]]
[[Kategory:Frysk boer]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Frysk politikus]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Frysk komôf]]
[[Kategory:Ofsier yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]
[[Kategory:Persoan berne yn Makkum]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1885]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1942]]</text>
      <sha1>rahny1xduxw82ft1c8kpki0f6bc1z2f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sigrid Kingma</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194201</id>
    <revision>
      <id>1241149</id>
      <timestamp>2026-09-19T18:02:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;'''Sigrid Kingma''' ([[Drachten]], [[1989]]) is in [[Frysk]] [[dichter]], [[skriuwer]] en literêr resinsint. Hja debutearre yn 2016 mei de twatalige dichtbondel ''Reade triedleas / Red wireless''. Fan novimber 2021 oant novimber 2023 wie Kingma de tredde [[Dichter fan Fryslân]]. Njonken har literêre wurk is se aktyf op it mêd fan it Frysk en meartalich ûnderwiis.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/en/poets/sigrid-kingma/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=Di...&quot;</comment>
      <origin>1241149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9285" sha1="3q81i2zea5nft8xoudb1ied0apgvj9d" xml:space="preserve">'''Sigrid Kingma''' ([[Drachten]], [[1989]]) is in [[Frysk]] [[dichter]], [[skriuwer]] en literêr resinsint. Hja debutearre yn 2016 mei de twatalige dichtbondel ''Reade triedleas / Red wireless''. Fan novimber 2021 oant novimber 2023 wie Kingma de tredde [[Dichter fan Fryslân]]. Njonken har literêre wurk is se aktyf op it mêd fan it Frysk en meartalich ûnderwiis.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/en/poets/sigrid-kingma/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Libben en oplieding ==
Kingma waard yn 1989 berne yn [[Drachten]]. Se studearre [[Fryske taal|Frysk]] en [[Nederlânsk]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Letter wie se ûnder oare aktyf yn ûndersyk en ûnderwiis op it mêd fan de Fryske taal. By [[NHL Stenden Hogeschool]] hold se har ûnder mear dwaande mei Frysk lêsbegryp, de ûntwikkeling fan toetsen foar it basis- en fuortset ûnderwiis en mei meartalich ûnderwiis troch middel fan poëzy.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhlstenden.com/onderzoek/ma-sigrid-kingma-medewerker-onderzoek-en-onderwijs |titel=MA Sigrid Kingma – medewerker onderzoek en onderwijs |útjouwer=NHL Stenden Hogeschool |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma hat ek in bysûndere belangstelling foar de Fryske berneliteratuer. Se skreau resinsjes fan berneboeken foar it ''[[Friesch Dagblad]]'' en die ûndersyk nei it libben en wurk fan de Fryske berneboekeskriuwster [[Diet Huber]]. Dêrneist waard se bestjoerslid fan it [[Simke Kloostermanlien]], de stifting dy't ûnder oare de neilittenskip fan [[Simke Kloosterman]] beheart en de Simke Kloostermanpriis foar Fryske berneliteratuer organisearret.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Literêr wurk ==
Kingma is benammen bekend as poadiumdichter. Se draacht har gedichten geregeldwei foar by literêre en kulturele eveneminten yn en bûten Fryslân. Ek hat se meiwurke oan ynternasjonale en meartalige poëzyprojekten. Yn har wurkwize spilet de foardracht in wichtige rol; Kingma hat poëzy net allinnich as in printe literêre foarm benadere, mar ek as in keunstfoarm dy't op in poadium, yn de iepenbiere romte of yn kombinaasje mei oare keunstfoarmen presintearre wurde kin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Yn 2016 ferskynde har debútbondel ''Reade triedleas / Red wireless'' by Utjouwerij Frysk en Frij. De gedichten waarden sawol yn it Frysk as yn in Ingelske oersetting fan [[Trevor Scarse]] opnommen. De bondel telt 82 siden. By de presintaasje kombinearre Kingma poëzy mei foardracht en muzyk. Yn har iere wurk spilen ûnderwerpen út de hjoeddeiske populêre kultuer, lykas kompjûterspultsjes, in rol.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fryskenfrij.nl/funslist/ |titel=Reade triedleas / Red wireless |útjouwer=Frysk en Frij |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

De advyskommisje dy't har letter foardroech as Dichter fan Fryslân omskreau har poëzy as tagonklik, eigentiidsk, helder en ferheljend, mei tagelyk in djippere laach. By de earste beneaming fan in Dichter fan Fryslân hie Kingma ek al meidien; har ynstjoering hearde doe mei wurk fan [[Meindert Talma]] en [[Eeltsje Hettinga]] ta de nominearre gedichten.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2021/11/12/juryrapport-adviescommissie-dichter-fan-fryslan-2021-2023/ |titel=Juryrapport adviescommissie Dichter fan Fryslân 2021-2023 |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=12 novimber 2021 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma waard ek lid fan it Fryske dichterskollektyf [[RIXT]]. Fierders skreau se gedichten foar edukative projekten en foar it foardrachtfestival [[FeRstival]], dêr't jongerein Fryske gedichten foardraacht.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== [[Dichter fan Fryslân]] ==
Op 12 novimber 2021 waard Kingma op it festival [[Explore the North]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] troch deputearre [[Sietske Poepjes]] beneamd ta [[Dichter fan Fryslân]]. Se folge [[Nyk de Vries (skriuwer)|Nyk de Vries]] op en wie, nei [[Eeltsje Hettinga]] en De Vries, de tredde dichter dy't de funksje ferfolle. De beneaming gou foar twa jier.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2021/11/12/sigrid-kingma-is-de-nieuwe-dichter-van-fryslan/ |titel=Sigrid Kingma is de nieuwe Dichter fan Fryslân |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=12 novimber 2021 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

As Dichter fan Fryslân hie Kingma de funksje fan poëtysk ambassadeur fan de provinsje. Yn dy perioade skreau se gedichten nei oanlieding fan aktuele of maatskiplike foarfallen en ferskynden har gedichten ûnder oare yn it ''[[Friesch Dagblad]]'', de ''[[Leeuwarder Courant]]'' en by [[Omrop Fryslân]]. Har earste gedicht yn de funksje wie ''Trui'', oer de sterk oprinnende gasprizen. Letter folgen ûnder oare ''Klútsjes'', ''Helden'', ''Wjuklam'', ''Swalker'', ''De wierheid'' en ''Alde freonen''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/nijs/ |titel=Nijs |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

By har Dichter-fan-Fryslânskip lei Kingma ek klam op it berikken fan minsken dy't net automatysk poëzy lêze. Sa organisearre se workshops en yn 2023 in gedichtewedstriid mei as doel Fryske poëzy sichtberder te meitsjen yn it fuortset ûnderwiis. De winnende gedichten waarden as posters foar middelbere skoallen yn Fryslân ûntwurpen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://taalplan.frl/nl/poezijwedstriid-dichter-fan-fryslan/ |titel=Poëzijwedstriid Dichter fan Fryslân |útjouwer=Taalplan Frysk |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma trede yn de funksje ek bûten Fryslân op. Yn 2022 waard se ûnder oare útnoege foar in literêr festival op [[Sardynje]] en droech se yn [[Rome (stêd)|Rome]] foar yn it ramt fan kontakten mei de Nederlânske ambassade en [[DutchCulture]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/nijs/ |titel=Nijs |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Har lêste offisjele gedicht as Dichter fan Fryslân wie ''Opnij'', dat yn oktober 2023 ferskynde. Op 16 novimber 2023 naam se by Explore the North formeel ôfskied fan de funksje. Har opfolger waard [[Arjan Hut]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2023/10/25/laatste-gedicht-sigrid-kingma-als-dichter-van-fryslan/ |titel=Laatste gedicht Sigrid Kingma als Dichter fan Fryslân |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=25 oktober 2023 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Poëzy en ûnderwiis ==
Njonken har autonome literêre wurk hat Kingma poëzy geregeldwei brûkt yn it ûnderwiis. Se ûntwikkele lessen en projekten dêr't learlingen mei Frysk en oare talen oan 'e slach geane troch sels gedichten te skriuwen. By NHL Stenden wie dat wurk ferbûn mei ûndersyk nei Frysk lêsbegryp en meartaligens.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhlstenden.com/onderzoek/ma-sigrid-kingma-medewerker-onderzoek-en-onderwijs |titel=MA Sigrid Kingma – medewerker onderzoek en onderwijs |útjouwer=NHL Stenden Hogeschool |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Dy kombinaasje fan literatuer, taalûnderwiis en poadiumpoëzy is ek werom te sjen yn har eigen literêre praktyk. Kingma jout foardracht- en skriuwlessen oan jongerein en folwoeksenen en wurket geregeld oan projekten dêr't poëzy kombinearre wurdt mei oare keunstfoarmen of mei de iepenbiere romte.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://leeuwardencityofliterature.nl/project/magazine-letter-2026/vijf-generaties-dichters/ |titel=Vijf generaties dichters |útjouwer=Leeuwarden UNESCO City of Literature |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Posysje yn de Fryske literatuer ==
Yn 2025 wie Kingma ien fan de tsien Fryske dichters dy't troch [[Janneke Spoelstra]] ynterviewd waarden foar ''Wêr bliuwe de froulju? Ynterviewbondel oer de Fryske literatuer (1988–2023)''. Yn dat boek wurdt oan 'e hân fan ûnder oaren Kingma har ûnderfiningen yngien op de posysje fan froulju yn de Fryske literatuer en benammen de Fryske poëzy.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fryske-akademy.nl/nijs/multifilter-detail/us-bretonske-freonen-en-wer-bliuwe-de-froulju-twa-utjeften-yn-literere-rige/ |titel=Us Bretonske freonen en Wêr bliuwe de froulju? – twa útjeften yn literêre rige |útjouwer=Fryske Akademy |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Bibliografy ==

* 2016 – ''Reade triedleas / Red wireless'', poëzy, Frysk en Ingelsk, Utjouwerij Frysk en Frij, ISBN 978-90-8566-042-2.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fryskenfrij.nl/funslist/ |titel=Reade triedleas / Red wireless |útjouwer=Frysk en Frij |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Fryske literatuer]]
* [[Dichter fan Fryslân]]
* [[RIXT]]
* [[Fryske poëzij]]

== Keppelings om utens ==
* [https://sigridkingma.wordpress.com/ Persoanlike webside fan Sigrid Kingma]
* [https://dichterfanfryslan.nl/en/poets/sigrid-kingma/ Sigrid Kingma op de webside fan Dichter fan Fryslân]

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk skriuwer]]
[[Kategory:Dichter fan Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1989]]</text>
      <sha1>3q81i2zea5nft8xoudb1ied0apgvj9d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241180</id>
      <parentid>1241149</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:55:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9389" sha1="4ct39867e3g34fuh2qmmfbzormdg0fu" xml:space="preserve">'''Sigrid Kingma''' ([[Drachten]], [[1989]]) is in [[Frysk]] [[dichter]], [[skriuwer]] en literêr resinsint. Hja debutearre yn 2016 mei de twatalige dichtbondel ''Reade triedleas / Red wireless''. Fan novimber 2021 oant novimber 2023 wie Kingma de tredde [[Dichter fan Fryslân]]. Njonken har literêre wurk is se aktyf op it mêd fan it Frysk en meartalich ûnderwiis.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/en/poets/sigrid-kingma/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Libben en oplieding ==
Kingma waard yn 1989 berne yn [[Drachten]]. Se studearre [[Fryske taal|Frysk]] en [[Nederlânsk]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Letter wie se ûnder oare aktyf yn ûndersyk en ûnderwiis op it mêd fan de Fryske taal. By [[NHL Stenden Hogeschool]] hold se har ûnder mear dwaande mei Frysk lêsbegryp, de ûntwikkeling fan toetsen foar it basis- en fuortset ûnderwiis en mei meartalich ûnderwiis troch middel fan poëzy.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhlstenden.com/onderzoek/ma-sigrid-kingma-medewerker-onderzoek-en-onderwijs |titel=MA Sigrid Kingma – medewerker onderzoek en onderwijs |útjouwer=NHL Stenden Hogeschool |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma hat ek in bysûndere belangstelling foar de Fryske berneliteratuer. Se skreau resinsjes fan berneboeken foar it ''[[Friesch Dagblad]]'' en die ûndersyk nei it libben en wurk fan de Fryske berneboekeskriuwster [[Diet Huber]]. Dêrneist waard se bestjoerslid fan it [[Simke Kloostermanlien]], de stifting dy't ûnder oare de neilittenskip fan [[Simke Kloosterman]] beheart en de Simke Kloostermanpriis foar Fryske berneliteratuer organisearret.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Literêr wurk ==
Kingma is benammen bekend as poadiumdichter. Se draacht har gedichten geregeldwei foar by literêre en kulturele eveneminten yn en bûten Fryslân. Ek hat se meiwurke oan ynternasjonale en meartalige poëzyprojekten. Yn har wurkwize spilet de foardracht in wichtige rol; Kingma hat poëzy net allinnich as in printe literêre foarm benadere, mar ek as in keunstfoarm dy't op in poadium, yn de iepenbiere romte of yn kombinaasje mei oare keunstfoarmen presintearre wurde kin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Yn 2016 ferskynde har debútbondel ''Reade triedleas / Red wireless'' by Utjouwerij Frysk en Frij. De gedichten waarden sawol yn it Frysk as yn in Ingelske oersetting fan [[Trevor Scarse]] opnommen. De bondel telt 82 siden. By de presintaasje kombinearre Kingma poëzy mei foardracht en muzyk. Yn har iere wurk spilen ûnderwerpen út de hjoeddeiske populêre kultuer, lykas kompjûterspultsjes, in rol.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fryskenfrij.nl/funslist/ |titel=Reade triedleas / Red wireless |útjouwer=Frysk en Frij |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

De advyskommisje dy't har letter foardroech as Dichter fan Fryslân omskreau har poëzy as tagonklik, eigentiidsk, helder en ferheljend, mei tagelyk in djippere laach. By de earste beneaming fan in Dichter fan Fryslân hie Kingma ek al meidien; har ynstjoering hearde doe mei wurk fan [[Meindert Talma]] en [[Eeltsje Hettinga]] ta de nominearre gedichten.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2021/11/12/juryrapport-adviescommissie-dichter-fan-fryslan-2021-2023/ |titel=Juryrapport adviescommissie Dichter fan Fryslân 2021-2023 |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=12 novimber 2021 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma waard ek lid fan it Fryske dichterskollektyf [[RIXT]]. Fierders skreau se gedichten foar edukative projekten en foar it foardrachtfestival [[FeRstival]], dêr't jongerein Fryske gedichten foardraacht.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== [[Dichter fan Fryslân]] ==
Op 12 novimber 2021 waard Kingma op it festival [[Explore the North]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] troch deputearre [[Sietske Poepjes]] beneamd ta [[Dichter fan Fryslân]]. Se folge [[Nyk de Vries (skriuwer)|Nyk de Vries]] op en wie, nei [[Eeltsje Hettinga]] en De Vries, de tredde dichter dy't de funksje ferfolle. De beneaming gou foar twa jier.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2021/11/12/sigrid-kingma-is-de-nieuwe-dichter-van-fryslan/ |titel=Sigrid Kingma is de nieuwe Dichter fan Fryslân |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=12 novimber 2021 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

As Dichter fan Fryslân hie Kingma de funksje fan poëtysk ambassadeur fan de provinsje. Yn dy perioade skreau se gedichten nei oanlieding fan aktuele of maatskiplike foarfallen en ferskynden har gedichten ûnder oare yn it ''[[Friesch Dagblad]]'', de ''[[Leeuwarder Courant]]'' en by [[Omrop Fryslân]]. Har earste gedicht yn de funksje wie ''Trui'', oer de sterk oprinnende gasprizen. Letter folgen ûnder oare ''Klútsjes'', ''Helden'', ''Wjuklam'', ''Swalker'', ''De wierheid'' en ''Alde freonen''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/nijs/ |titel=Nijs |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

By har Dichter-fan-Fryslânskip lei Kingma ek klam op it berikken fan minsken dy't net automatysk poëzy lêze. Sa organisearre se workshops en yn 2023 in gedichtewedstriid mei as doel Fryske poëzy sichtberder te meitsjen yn it fuortset ûnderwiis. De winnende gedichten waarden as posters foar middelbere skoallen yn Fryslân ûntwurpen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://taalplan.frl/nl/poezijwedstriid-dichter-fan-fryslan/ |titel=Poëzijwedstriid Dichter fan Fryslân |útjouwer=Taalplan Frysk |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma trede yn de funksje ek bûten Fryslân op. Yn 2022 waard se ûnder oare útnoege foar in literêr festival op [[Sardynje]] en droech se yn [[Rome (stêd)|Rome]] foar yn it ramt fan kontakten mei de Nederlânske ambassade en [[DutchCulture]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/nijs/ |titel=Nijs |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Har lêste offisjele gedicht as Dichter fan Fryslân wie ''Opnij'', dat yn oktober 2023 ferskynde. Op 16 novimber 2023 naam se by Explore the North formeel ôfskied fan de funksje. Har opfolger waard [[Arjan Hut]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2023/10/25/laatste-gedicht-sigrid-kingma-als-dichter-van-fryslan/ |titel=Laatste gedicht Sigrid Kingma als Dichter fan Fryslân |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=25 oktober 2023 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Poëzy en ûnderwiis ==
Njonken har autonome literêre wurk hat Kingma poëzy geregeldwei brûkt yn it ûnderwiis. Se ûntwikkele lessen en projekten dêr't learlingen mei Frysk en oare talen oan 'e slach geane troch sels gedichten te skriuwen. By NHL Stenden wie dat wurk ferbûn mei ûndersyk nei Frysk lêsbegryp en meartaligens.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhlstenden.com/onderzoek/ma-sigrid-kingma-medewerker-onderzoek-en-onderwijs |titel=MA Sigrid Kingma – medewerker onderzoek en onderwijs |útjouwer=NHL Stenden Hogeschool |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Dy kombinaasje fan literatuer, taalûnderwiis en poadiumpoëzy is ek werom te sjen yn har eigen literêre praktyk. Kingma jout foardracht- en skriuwlessen oan jongerein en folwoeksenen en wurket geregeld oan projekten dêr't poëzy kombinearre wurdt mei oare keunstfoarmen of mei de iepenbiere romte.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://leeuwardencityofliterature.nl/project/magazine-letter-2026/vijf-generaties-dichters/ |titel=Vijf generaties dichters |útjouwer=Leeuwarden UNESCO City of Literature |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Posysje yn de Fryske literatuer ==
Yn 2025 wie Kingma ien fan de tsien Fryske dichters dy't troch [[Janneke Spoelstra]] ynterviewd waarden foar ''Wêr bliuwe de froulju? Ynterviewbondel oer de Fryske literatuer (1988–2023)''. Yn dat boek wurdt oan 'e hân fan ûnder oaren Kingma har ûnderfiningen yngien op de posysje fan froulju yn de Fryske literatuer en benammen de Fryske poëzy.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fryske-akademy.nl/nijs/multifilter-detail/us-bretonske-freonen-en-wer-bliuwe-de-froulju-twa-utjeften-yn-literere-rige/ |titel=Us Bretonske freonen en Wêr bliuwe de froulju? – twa útjeften yn literêre rige |útjouwer=Fryske Akademy |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Bibliografy ==

* 2016 – ''Reade triedleas / Red wireless'', poëzy, Frysk en Ingelsk, Utjouwerij Frysk en Frij, ISBN 978-90-8566-042-2.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fryskenfrij.nl/funslist/ |titel=Reade triedleas / Red wireless |útjouwer=Frysk en Frij |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Fryske literatuer]]
* [[Dichter fan Fryslân]]
* [[RIXT]]
* [[Fryske poëzij]]

== Keppelings om utens ==
* [https://sigridkingma.wordpress.com/ Persoanlike webside fan Sigrid Kingma]
* [https://dichterfanfryslan.nl/en/poets/sigrid-kingma/ Sigrid Kingma op de webside fan Dichter fan Fryslân]

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

{{DEFAULTSORT:Kingma, Sigrid}}
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk skriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Dichter fan Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1989]]</text>
      <sha1>4ct39867e3g34fuh2qmmfbzormdg0fu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241201</id>
      <parentid>1241180</parentid>
      <timestamp>2026-09-20T10:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Dichter fan Fryslân */ [[]] oars</comment>
      <origin>1241201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9365" sha1="nn338poefjubrhj9938aw52k2gds9jz" xml:space="preserve">'''Sigrid Kingma''' ([[Drachten]], [[1989]]) is in [[Frysk]] [[dichter]], [[skriuwer]] en literêr resinsint. Hja debutearre yn 2016 mei de twatalige dichtbondel ''Reade triedleas / Red wireless''. Fan novimber 2021 oant novimber 2023 wie Kingma de tredde [[Dichter fan Fryslân]]. Njonken har literêre wurk is se aktyf op it mêd fan it Frysk en meartalich ûnderwiis.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/en/poets/sigrid-kingma/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Libben en oplieding ==
Kingma waard yn 1989 berne yn [[Drachten]]. Se studearre [[Fryske taal|Frysk]] en [[Nederlânsk]] oan de [[Ryksuniversiteit Grins]]. Letter wie se ûnder oare aktyf yn ûndersyk en ûnderwiis op it mêd fan de Fryske taal. By [[NHL Stenden Hogeschool]] hold se har ûnder mear dwaande mei Frysk lêsbegryp, de ûntwikkeling fan toetsen foar it basis- en fuortset ûnderwiis en mei meartalich ûnderwiis troch middel fan poëzy.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhlstenden.com/onderzoek/ma-sigrid-kingma-medewerker-onderzoek-en-onderwijs |titel=MA Sigrid Kingma – medewerker onderzoek en onderwijs |útjouwer=NHL Stenden Hogeschool |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma hat ek in bysûndere belangstelling foar de Fryske berneliteratuer. Se skreau resinsjes fan berneboeken foar it ''[[Friesch Dagblad]]'' en die ûndersyk nei it libben en wurk fan de Fryske berneboekeskriuwster [[Diet Huber]]. Dêrneist waard se bestjoerslid fan it [[Simke Kloostermanlien]], de stifting dy't ûnder oare de neilittenskip fan [[Simke Kloosterman]] beheart en de Simke Kloostermanpriis foar Fryske berneliteratuer organisearret.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Literêr wurk ==
Kingma is benammen bekend as poadiumdichter. Se draacht har gedichten geregeldwei foar by literêre en kulturele eveneminten yn en bûten Fryslân. Ek hat se meiwurke oan ynternasjonale en meartalige poëzyprojekten. Yn har wurkwize spilet de foardracht in wichtige rol; Kingma hat poëzy net allinnich as in printe literêre foarm benadere, mar ek as in keunstfoarm dy't op in poadium, yn de iepenbiere romte of yn kombinaasje mei oare keunstfoarmen presintearre wurde kin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Yn 2016 ferskynde har debútbondel ''Reade triedleas / Red wireless'' by Utjouwerij Frysk en Frij. De gedichten waarden sawol yn it Frysk as yn in Ingelske oersetting fan [[Trevor Scarse]] opnommen. De bondel telt 82 siden. By de presintaasje kombinearre Kingma poëzy mei foardracht en muzyk. Yn har iere wurk spilen ûnderwerpen út de hjoeddeiske populêre kultuer, lykas kompjûterspultsjes, in rol.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fryskenfrij.nl/funslist/ |titel=Reade triedleas / Red wireless |útjouwer=Frysk en Frij |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

De advyskommisje dy't har letter foardroech as Dichter fan Fryslân omskreau har poëzy as tagonklik, eigentiidsk, helder en ferheljend, mei tagelyk in djippere laach. By de earste beneaming fan in Dichter fan Fryslân hie Kingma ek al meidien; har ynstjoering hearde doe mei wurk fan [[Meindert Talma]] en [[Eeltsje Hettinga]] ta de nominearre gedichten.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2021/11/12/juryrapport-adviescommissie-dichter-fan-fryslan-2021-2023/ |titel=Juryrapport adviescommissie Dichter fan Fryslân 2021-2023 |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=12 novimber 2021 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma waard ek lid fan it Fryske dichterskollektyf [[RIXT]]. Fierders skreau se gedichten foar edukative projekten en foar it foardrachtfestival [[FeRstival]], dêr't jongerein Fryske gedichten foardraacht.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://rixt.frl/author/syds/page/3/ |titel=Sigrid Kingma |útjouwer=RIXT |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== [[Dichter fan Fryslân]] ==
Op 12 novimber 2021 waard Kingma op it festival [[Explore the North]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] troch deputearre [[Sietske Poepjes]] beneamd ta [[Dichter fan Fryslân]]. Se folge [[Nyk de Vries]] op en wie, nei [[Eeltsje Hettinga]] en De Vries, de tredde dichter dy't de funksje ferfolle. De beneaming gou foar twa jier.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2021/11/12/sigrid-kingma-is-de-nieuwe-dichter-van-fryslan/ |titel=Sigrid Kingma is de nieuwe Dichter fan Fryslân |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=12 novimber 2021 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

As Dichter fan Fryslân hie Kingma de funksje fan poëtysk ambassadeur fan de provinsje. Yn dy perioade skreau se gedichten nei oanlieding fan aktuele of maatskiplike foarfallen en ferskynden har gedichten ûnder oare yn it ''[[Friesch Dagblad]]'', de ''[[Leeuwarder Courant]]'' en by [[Omrop Fryslân]]. Har earste gedicht yn de funksje wie ''Trui'', oer de sterk oprinnende gasprizen. Letter folgen ûnder oare ''Klútsjes'', ''Helden'', ''Wjuklam'', ''Swalker'', ''De wierheid'' en ''Alde freonen''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/nijs/ |titel=Nijs |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

By har Dichter-fan-Fryslânskip lei Kingma ek klam op it berikken fan minsken dy't net automatysk poëzy lêze. Sa organisearre se workshops en yn 2023 in gedichtewedstriid mei as doel Fryske poëzy sichtberder te meitsjen yn it fuortset ûnderwiis. De winnende gedichten waarden as posters foar middelbere skoallen yn Fryslân ûntwurpen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://taalplan.frl/nl/poezijwedstriid-dichter-fan-fryslan/ |titel=Poëzijwedstriid Dichter fan Fryslân |útjouwer=Taalplan Frysk |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Kingma trede yn de funksje ek bûten Fryslân op. Yn 2022 waard se ûnder oare útnoege foar in literêr festival op [[Sardynje]] en droech se yn [[Rome (stêd)|Rome]] foar yn it ramt fan kontakten mei de Nederlânske ambassade en [[DutchCulture]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/nijs/ |titel=Nijs |útjouwer=Dichter fan Fryslân |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Har lêste offisjele gedicht as Dichter fan Fryslân wie ''Opnij'', dat yn oktober 2023 ferskynde. Op 16 novimber 2023 naam se by Explore the North formeel ôfskied fan de funksje. Har opfolger waard [[Arjan Hut]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://dichterfanfryslan.nl/nl/2023/10/25/laatste-gedicht-sigrid-kingma-als-dichter-van-fryslan/ |titel=Laatste gedicht Sigrid Kingma als Dichter fan Fryslân |útjouwer=Dichter fan Fryslân |datum=25 oktober 2023 |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Poëzy en ûnderwiis ==
Njonken har autonome literêre wurk hat Kingma poëzy geregeldwei brûkt yn it ûnderwiis. Se ûntwikkele lessen en projekten dêr't learlingen mei Frysk en oare talen oan 'e slach geane troch sels gedichten te skriuwen. By NHL Stenden wie dat wurk ferbûn mei ûndersyk nei Frysk lêsbegryp en meartaligens.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.nhlstenden.com/onderzoek/ma-sigrid-kingma-medewerker-onderzoek-en-onderwijs |titel=MA Sigrid Kingma – medewerker onderzoek en onderwijs |útjouwer=NHL Stenden Hogeschool |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

Dy kombinaasje fan literatuer, taalûnderwiis en poadiumpoëzy is ek werom te sjen yn har eigen literêre praktyk. Kingma jout foardracht- en skriuwlessen oan jongerein en folwoeksenen en wurket geregeld oan projekten dêr't poëzy kombinearre wurdt mei oare keunstfoarmen of mei de iepenbiere romte.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://leeuwardencityofliterature.nl/project/magazine-letter-2026/vijf-generaties-dichters/ |titel=Vijf generaties dichters |útjouwer=Leeuwarden UNESCO City of Literature |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Posysje yn de Fryske literatuer ==
Yn 2025 wie Kingma ien fan de tsien Fryske dichters dy't troch [[Janneke Spoelstra]] ynterviewd waarden foar ''Wêr bliuwe de froulju? Ynterviewbondel oer de Fryske literatuer (1988–2023)''. Yn dat boek wurdt oan 'e hân fan ûnder oaren Kingma har ûnderfiningen yngien op de posysje fan froulju yn de Fryske literatuer en benammen de Fryske poëzy.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.fryske-akademy.nl/nijs/multifilter-detail/us-bretonske-freonen-en-wer-bliuwe-de-froulju-twa-utjeften-yn-literere-rige/ |titel=Us Bretonske freonen en Wêr bliuwe de froulju? – twa útjeften yn literêre rige |útjouwer=Fryske Akademy |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Bibliografy ==

* 2016 – ''Reade triedleas / Red wireless'', poëzy, Frysk en Ingelsk, Utjouwerij Frysk en Frij, ISBN 978-90-8566-042-2.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://fryskenfrij.nl/funslist/ |titel=Reade triedleas / Red wireless |útjouwer=Frysk en Frij |besykdatum=19 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Fryske literatuer]]
* [[Dichter fan Fryslân]]
* [[RIXT]]
* [[Fryske poëzij]]

== Keppelings om utens ==
* [https://sigridkingma.wordpress.com/ Persoanlike webside fan Sigrid Kingma]
* [https://dichterfanfryslan.nl/en/poets/sigrid-kingma/ Sigrid Kingma op de webside fan Dichter fan Fryslân]

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

{{DEFAULTSORT:Kingma, Sigrid}}
[[Kategory:Frysk dichter]]
[[Kategory:Frysk skriuwer]]
[[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]]
[[Kategory:Dichter fan Fryslân]]
[[Kategory:Persoan berne yn Drachten]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1989]]</text>
      <sha1>nn338poefjubrhj9938aw52k2gds9jz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Dichter fan Fryslân</title>
    <ns>14</ns>
    <id>194202</id>
    <revision>
      <id>1241150</id>
      <timestamp>2026-09-19T18:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Fryske literatuer]]&quot;</comment>
      <origin>1241150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="ntnq1zudnd13zmfqgh0lmjw2ecinc5q" xml:space="preserve">[[Kategory:Fryske literatuer]]</text>
      <sha1>ntnq1zudnd13zmfqgh0lmjw2ecinc5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241181</id>
      <parentid>1241150</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:56:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1241181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="64" sha1="7yhrqroohqd4oihj7ztvdcpa9kh78oh" xml:space="preserve">[[Kategory:Frysk dichter| ]]
[[Kategory:Frysktalige literatuer]]</text>
      <sha1>7yhrqroohqd4oihj7ztvdcpa9kh78oh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swurdsje fan Arum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194203</id>
    <revision>
      <id>1241158</id>
      <timestamp>2026-09-19T18:17:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;It '''Swurdsje fan Arum''' is in lyts swurdfoarmich foarwerp fan [[taksus]]hout mei in [[rune]]-ynskripsje, dat yn 1895 út in [[terp]] by [[Arum]] yn Fryslân tefoarskyn kaam.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;&gt;Robert Nedoma, ''Die voraltfriesischen Personennamen der Runeninschriften auf dem Webschwert von Westeremden, dem Schwertchen von Arum und anderen Denkmälern'', yn: Rolf H. Bremmer jr., Stephen Laker en Oebele Vries (red.), ''Advances in Old Frisian Philology'', Amsterdamer Beiträ...&quot;</comment>
      <origin>1241158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14380" sha1="tj4032vzmxxfyb8q1z4k8johqdhmlnf" xml:space="preserve">It '''Swurdsje fan Arum''' is in lyts swurdfoarmich foarwerp fan [[taksus]]hout mei in [[rune]]-ynskripsje, dat yn 1895 út in [[terp]] by [[Arum]] yn Fryslân tefoarskyn kaam.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;&gt;Robert Nedoma, ''Die voraltfriesischen Personennamen der Runeninschriften auf dem Webschwert von Westeremden, dem Schwertchen von Arum und anderen Denkmälern'', yn: Rolf H. Bremmer jr., Stephen Laker en Oebele Vries (red.), ''Advances in Old Frisian Philology'', Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 64, Amsterdam/New York 2007, s. 299–324, hjir benammen s. 312–320.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;&gt;''Arum, sword'', RuneS-database, ûndersyksprojekt ''Runic Writing in the Germanic Languages'' fan de Niedersächsische Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, fynstnûmer 710, EROFris-NL-10/OFRC16.&lt;/ref&gt; It foarwerp wurdt yn de fakliteratuer ornaris omskreaun as in miniatuer- of imitaasjeswurd en wurdt bewarre yn it [[Frysk Museum]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;&gt;Jantina Helena Looijenga, ''Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700. Texts &amp; Contexts'', dissertaasje Ryksuniversiteit Grins, Grins 1997, s. 182.&lt;/ref&gt; De ynskripsje wurdt yn de moderne fakliteratuer yn 'e kearn lêzen as ''edæ:boda''. Oer de betsjutting fan dy tekst, de krekte datearring fan it foarwerp en de oarspronklike funksje fan it swurdsje bestiet lykwols gjin algemien akseptearre ynterpretaasje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Arum een dorp in Friesland. Fryslân.jpg|thumb|Arum, it doarp dêr't it swurdsje yn 1895 yn in terp fûn waard.]]

== Fynst en beskriuwing ==
It swurdsje waard yn 1895 út in terp by Arum helle.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens [[Robert Nedoma]] wie de fynster in skipper mei de namme Wieger Sijtsma.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; It foarwerp waard net by in systematyske archeologyske opgraving bergen, wêrtroch't de oarspronklike fynlaach net mear mei wissichheid rekonstruearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrtroch kin it swurdsje ek net op grûn fan in goed dokumintearre archeologyske kontekst sekuer datearre wurde.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

It foarwerp is makke fan taksushout.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Nedoma jout in lingte fan 23 sintimeter, wylst de RuneS-database 24 sintimeter neamt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn RuneS wurdt it objekt as fragmintearre en net folslein registrearre, wylst de ynskripsje sels as goed bewarre en folslein oanjûn wurdt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; De punt fan it swurdsje is ferkoald. Nedoma merkt lykwols op dat net mei wissichheid fêststeld wurde kin oft dy ferkoaling al oanwêzich wie doe't it foarwerp fûn waard.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Op ien kant fan it diel dat as de kling beskreaun wurdt, is in rjochtsrinnende rune-ynskripsje oanbrocht dy't yn 'e rjochting fan de greep lêzen wurdt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Foar de rune-rige steane trije oaninoar grinzgjende rútfoarmige tekens fan ûngelikense grutte.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma omskriuwt dy as paraskriftlike tekens en achtet it mooglik dat se as rigelfolling of as markearring fan it begjin fan de tekst tsjinnen, sûnder dêr in definitive betsjutting oan ta te skriuwen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Oan de punt fan it swurdsje hawwe guon âldere ûndersikers fierders in tige swak sichtber beamfoarmich teken miend te sjen. Nedoma stelt dat, as it yndied om in mei opsetsin ynsnien teken giet, de funksje en betsjutting dêrfan ûnbekend binne.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

De rune-ynskripsje waard net fuortendaliks nei de fynst as sadanich werkend.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Pieter C.J.A. Boeles ûntduts de ynskripsje yn 1899, fjouwer jier nei't it swurdsje fûn wie.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Boeles publisearre dêrnei ferskate kearen oer it foarwerp en de ynskripsje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

== Datearring ==
De datearring fan it Swurdsje fan Arum is yn de rin fan de ûndersyksskiednis ferskillend beoardiele.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dat hinget ûnder mear gear mei it ûntbrekken fan in betrouber dokumintearre fynlaach en mei it feit dat, neffens it oersjoch fan Nedoma, gjin natuerwittenskiplike metoade brûkt wie om it hout sels te datearjen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Boeles datearre it swurdsje yn syn iere publikaasjes frij breed.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn 1899 pleatste er it tusken de 7e en de 10e iuw, wylst er yn 1906 in perioade fan de 6e oant en mei de 9e iuw oanhold.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn syn boek oer it iere Fryslân út 1927 brocht er it foarwerp yn ferbân mei de midden of it ein fan de twadde terpperioade, dy't er sels fan om 400 oant de midden fan de 8e iuw datearre.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Helmut Arntz en Hans Zeiss kamen yn 1939 ta in datearring fan om 550–650. Boeles brûkte dyselde datearring yn de edysje fan syn wurk út 1951.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

H.T.J. Miedema naam yn 1974 foar it Swurdsje fan Arum ek in datearring fan likernôch 550–650 oan.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;&gt;H.T.J. Miedema, ''Dialect en runen van Britsum en de oudste Anglofriese runeninscripties'', ''Taal en Tongval'' 26 (1974), s. 101–128.&lt;/ref&gt; Hy behannele it dêrmei as ien fan de âldere Fryske rune-ynskripsjes en brûkte de runefoarmen op it swurdsje yn syn besprek fan de ûntwikkeling fan it Anglo-Fryske runeskrift.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;

Looijenga datearre it foarwerp dêrfoaroer yn de lette 8e iuw.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Nedoma merkt op dat dy lette datearring troch Looijenga en ek troch Carlo Giliberto jûn waard sûnder dat dêr neffens him in ûnderbouwing foar presintearre waard.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma sels beskôge in datearring yn de 6e of 7e iuw as it meast oannimlik, mar hold ek rekken mei de mooglikheid dat it swurdsje út de 8e iuw stammet.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk datearren yn 2023 sawol it imitaasjeswurdsje fan Arum as in ferlykber lyts swurdfoarmich foarwerp út [[Rasquert]] oan de ein fan de 8e iuw.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;&gt;Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk, ''De culturele betekenis van het tweesnijdende zwaard in middeleeuws Frisia'', ''De Vrije Fries'' 103 (2023), s. 146–163, hjir s. 149–150.&lt;/ref&gt; De RuneS-database jout in bredere, taalkundich basearre datearring fan 400 oant 900.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

== De rune-ynskripsje ==
[[Ofbyld:Anglosaxonrunes.svg|thumb|It [[fuþorc]], it Anglo-Fryske en Angelsaksyske runeskrift dêr't de ynskripsje fan it Swurdsje fan Arum ta rekkene wurdt.]]
De ynskripsje wurdt yn de measte moderne fakliteratuer transliterearre as ''edæ:boda''.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn de RuneS-database wurdt de folchoarder werjûn as ''edæ:boda(f)'', om't dêr nei de lêste ''a'' noch in as ''f'' registrearre teken opnommen wurdt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Nedoma transliterearret de kearntekst yn syn net-ynterpretative systeem as ''eda1:ba3da2'' en beskriuwt tusken beide parten in skieding fan twa oant fjouwer kerfkes.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

De ynskripsje heart neffens RuneS ta it [[fuþorc]], de rune-rige dy't yn de Angelsaksyske en Fryske tradysje út it âldere fuþark ûntwikkele waard.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Looijenga wiist yn de tekst op de oanwêzigens fan de Anglo-Fryske ''āc''- en ''ōs''-runen en transliterearret in oare rune as ''æ''.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Miedema wiisde derop dat op it swurdsje ''æsc'', ''ōs'' en ''āc'' foarkomme en brûkte de ynskripsje yn syn taalkundige besprek fan de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;

De lêzing ''edæ:boda'' hat net ta ien algemien akseptearre oersetting laat.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn de ûndersyksskiednis binne ferskillende taalkundige analyses foarsteld, dy't ek in rol spile hawwe by de ûnderskate opfettingen oer de mooglike funksje fan it swurdsje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

== Ynterpretaasje fan de ynskripsje ==
Ien fan de ynterpretaasjes dy't yn de âldere literatuer in wichtige rol spile, wie dy fan ''boda'' as „boade”.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Theodor von Grienberger lei de ynskripsje oan it begjin fan de 20e iuw út yn de rjochting fan in „weromkommende boade”; in ferlykbere ynterpretaasje waard letter troch ferskate oare ûndersikers oernommen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; By dy útlis wurde ''edæ'' en ''boda'' as ûnderdielen fan ien gearstalling beskôge.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Looijenga kaam ta in oare gearstalling en ynterpretearre ''edæ:boda'' as „eedboade”.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Sy ferbûn ''edæ'' mei it wurd foar „eed” en naam oan dat de ''d''-rune brûkt wie foar in lûd dat histoarysk út Germaansk ''þ'' ûntstien wie.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Op grûn fan dy ynterpretaasje ferbûn sy de tekst mei de funksje fan it swurd yn de rjochtspraktyk, dêr't neffens har eden op in swurd ôflein wurde koene.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Nedoma wiisde de ynterpretaasje as „eedboade” ôf.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens him is it fonologysk problematysk om oan te nimmen dat de ''d''-rune hjir de konsonant fan it Germaanske wurd foar „eed” werjaan soe. Ek wiisde er op swierrichheden mei de ferwachte foarm fan it earste lid fan sa'n gearstalling.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrnjonken achtet er in gearstalling fan beide parten epigrafysk problematysk, om't de kerfkes tusken ''edæ'' en ''boda'' dan as in skiedingsteken binnen ien wurd útlein wurde moatte soene.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens Nedoma binne út it âldere fuþark en it Anglo-Fryske fuþorc gjin oertsjûgjende parallellen bekend foar sa'n wurdynterne skieding.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

In oare ynterpretaasje, ûnder oaren fertsjintwurdige troch W.J. Buma en troch Miedema neamd, seach de tekst as in tawijing mei de betsjutting „foar Eda, de boade”.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt; Nedoma achtet ek dy grammatikale analyze yn dy foarm net oertsjûgjend, om't de nammefoarm dy't dêrfoar oannommen wurde moat neffens him taalkundige swierrichheden opsmyt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Nedoma analysearret it earste diel ynstee dêrfan as in mooglike froulike persoansnamme ''Edæ''.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Op grûn fan syn grammatikale analyze komt er foar de beide tekstparten ta trije mooglike soarten ynterpretaasje: twa njonkeninoar steande persoansnammen, de namme fan in froulike skinker folge troch de namme fan in ûntfanger, of de namme fan in froulike skinker folge troch de oantsjutting „boade” foar de ûntfanger.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Om't de funksje fan it foarwerp, en dêrmei ek de kontekst fan de ynskripsje, net fêststiet, stelt Nedoma dat tusken dy mooglikheden gjin definitive kar makke wurde kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Nijdam, Spiekhout en Van Dijk slute yn harren artikel út 2023 oan by de krityk op de ferbining mei „eed”.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Hja stelle dat it Aldfryske wurd foar „eed” ''eth'' wie en dat de oanbelangjende konsonant mei de ''th''-rune werjûn wurde moatte soe.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Dêrom beskôgje hja de eardere lêzing „eedboade” net as in jildige betsjutting fan de Arumer ynskripsje.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt;

== Mooglike funksje ==
De funksje fan it houten swurdsje is sûnt de earste publikaasjes ûnderwerp fan diskusje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn de âldere literatuer waard oan it foarwerp gauris in symboalyske of represintative funksje taskreaun.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Gustav Neckel brocht it swurdsje yn ferbân mei it oproppen fan in leger en seach in parallel mei Skandinavyske tekens dy't as oprop ta de wapens brûkt waarden.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Arntz seach it foarwerp earder as in legitimaasjeteken fan in boade dy't mei it symboal omreizge.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma stelt dat dy ferklearringen net mei konkrete gegevens oer it Swurdsje fan Arum ûnderboud wurde kinne.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Looijenga ferbûn har ynterpretaasje fan ''edæ:boda'' as „eedboade” mei in mooglike juridyske of seremoanjele funksje.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Sy suggerearre dat it lytse houten swurd mooglik brûkt waard by it oproppen fan minsken foar in rjochtssitting.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Dy ferklearring hinget gear mei har ynterpretaasje fan de tekst as in ferwizing nei in eedboade.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Nedoma hâldt ek rekken mei in folle gewoaner gebrûk fan it foarwerp en stelt dat it likegoed bernespul west hawwe kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrby wiist er op de greep, dy't neffens him frij sterk ôfsliten is en dêrmei dúdlike gebrûksspoaren sjen lit.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Hy merkt op dat sokke sterke gebrûksspoaren by in foarwerp mei in suver represintative funksje minder foar de hân lizze soene.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Yn de RuneS-database, dêr't ûnder mear de lettere analyze fan Livia Kaiser yn ferwurke is, wurde neist in funksje as boartersguod ek oare mooglikheden neamd.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; It foarwerp soe bygelyks as weefark brûkt wêze kinne; yn sa'n kontekst koe in swurdfoarmich foarwerp tagelyk in symboalyske of statusdragende betsjutting hawwe.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; RuneS kiest net foar ien fan dy ynterpretaasjes en jout oan dat it eigentlike gebrûk fan it foarwerp ûndúdlik bliuwt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

Nijdam, Spiekhout en Van Dijk behannelje it Swurdsje fan Arum tegearre mei it lytse swurdfoarmige foarwerp fan Rasquert yn harren ûndersyk nei de kulturele betsjutting fan it swurd yn midsiuwsk Frisia.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Hja beskôgje de beide fynsten as oanwizings dat oan it swurd ek in symboalyske rol takend wurde koe, mar beklamje dat de rune-ynskripsjes net genôch hâldfêst biede om dêr fierdere konklúzjes oer te lûken.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt;

== Plak yn it ûndersyk nei Fryske runen ==
It Swurdsje fan Arum is yn ferskate stúdzjes nei it Fryske en Anglo-Fryske runekorpus opnommen.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Miedema brûkte de ynskripsje yn syn ûndersyk nei de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes en de ûntwikkeling fan it fuþorc.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt; Looijenga behannele Arum yn har korpus fan rune-ynskripsjes út Nederlân en pleatste it tegearre mei it swurdfragmint fan Rasquert ûnder de symboalyske swurden.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Nedoma naam de Arumer tekst op yn syn taalkundige en nammekundige stúdzje nei foar-Aldfryske persoansnammen yn rune-ynskripsjes en joech dêrby in wiidweidich oersjoch fan de eardere lêzingen en ynterpretaasjes.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn de hjoeddeiske RuneS-database stiet it foarwerp registrearre ûnder de sigla EROFris-NL-10 en OFRC16 en wurdt de rune-rige as fuþorc klassifisearre.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

[[kategory:Fryske runen]]</text>
      <sha1>tj4032vzmxxfyb8q1z4k8johqdhmlnf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241183</id>
      <parentid>1241158</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:57:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ - kopke sûnder tekst</comment>
      <origin>1241183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14366" sha1="b4pl07lxqnf2c8lnr2mfmta1gl396t0" xml:space="preserve">It '''Swurdsje fan Arum''' is in lyts swurdfoarmich foarwerp fan [[taksus]]hout mei in [[rune]]-ynskripsje, dat yn 1895 út in [[terp]] by [[Arum]] yn Fryslân tefoarskyn kaam.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;&gt;Robert Nedoma, ''Die voraltfriesischen Personennamen der Runeninschriften auf dem Webschwert von Westeremden, dem Schwertchen von Arum und anderen Denkmälern'', yn: Rolf H. Bremmer jr., Stephen Laker en Oebele Vries (red.), ''Advances in Old Frisian Philology'', Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 64, Amsterdam/New York 2007, s. 299–324, hjir benammen s. 312–320.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;&gt;''Arum, sword'', RuneS-database, ûndersyksprojekt ''Runic Writing in the Germanic Languages'' fan de Niedersächsische Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, fynstnûmer 710, EROFris-NL-10/OFRC16.&lt;/ref&gt; It foarwerp wurdt yn de fakliteratuer ornaris omskreaun as in miniatuer- of imitaasjeswurd en wurdt bewarre yn it [[Frysk Museum]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;&gt;Jantina Helena Looijenga, ''Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700. Texts &amp; Contexts'', dissertaasje Ryksuniversiteit Grins, Grins 1997, s. 182.&lt;/ref&gt; De ynskripsje wurdt yn de moderne fakliteratuer yn 'e kearn lêzen as ''edæ:boda''. Oer de betsjutting fan dy tekst, de krekte datearring fan it foarwerp en de oarspronklike funksje fan it swurdsje bestiet lykwols gjin algemien akseptearre ynterpretaasje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Arum een dorp in Friesland. Fryslân.jpg|thumb|Arum, it doarp dêr't it swurdsje yn 1895 yn in terp fûn waard.]]

== Fynst en beskriuwing ==
It swurdsje waard yn 1895 út in terp by Arum helle.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens [[Robert Nedoma]] wie de fynster in skipper mei de namme Wieger Sijtsma.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; It foarwerp waard net by in systematyske archeologyske opgraving bergen, wêrtroch't de oarspronklike fynlaach net mear mei wissichheid rekonstruearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrtroch kin it swurdsje ek net op grûn fan in goed dokumintearre archeologyske kontekst sekuer datearre wurde.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

It foarwerp is makke fan taksushout.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Nedoma jout in lingte fan 23 sintimeter, wylst de RuneS-database 24 sintimeter neamt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn RuneS wurdt it objekt as fragmintearre en net folslein registrearre, wylst de ynskripsje sels as goed bewarre en folslein oanjûn wurdt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; De punt fan it swurdsje is ferkoald. Nedoma merkt lykwols op dat net mei wissichheid fêststeld wurde kin oft dy ferkoaling al oanwêzich wie doe't it foarwerp fûn waard.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Op ien kant fan it diel dat as de kling beskreaun wurdt, is in rjochtsrinnende rune-ynskripsje oanbrocht dy't yn 'e rjochting fan de greep lêzen wurdt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Foar de rune-rige steane trije oaninoar grinzgjende rútfoarmige tekens fan ûngelikense grutte.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma omskriuwt dy as paraskriftlike tekens en achtet it mooglik dat se as rigelfolling of as markearring fan it begjin fan de tekst tsjinnen, sûnder dêr in definitive betsjutting oan ta te skriuwen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Oan de punt fan it swurdsje hawwe guon âldere ûndersikers fierders in tige swak sichtber beamfoarmich teken miend te sjen. Nedoma stelt dat, as it yndied om in mei opsetsin ynsnien teken giet, de funksje en betsjutting dêrfan ûnbekend binne.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

De rune-ynskripsje waard net fuortendaliks nei de fynst as sadanich werkend.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Pieter C.J.A. Boeles ûntduts de ynskripsje yn 1899, fjouwer jier nei't it swurdsje fûn wie.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Boeles publisearre dêrnei ferskate kearen oer it foarwerp en de ynskripsje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

== Datearring ==
De datearring fan it Swurdsje fan Arum is yn de rin fan de ûndersyksskiednis ferskillend beoardiele.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dat hinget ûnder mear gear mei it ûntbrekken fan in betrouber dokumintearre fynlaach en mei it feit dat, neffens it oersjoch fan Nedoma, gjin natuerwittenskiplike metoade brûkt wie om it hout sels te datearjen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Boeles datearre it swurdsje yn syn iere publikaasjes frij breed.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn 1899 pleatste er it tusken de 7e en de 10e iuw, wylst er yn 1906 in perioade fan de 6e oant en mei de 9e iuw oanhold.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn syn boek oer it iere Fryslân út 1927 brocht er it foarwerp yn ferbân mei de midden of it ein fan de twadde terpperioade, dy't er sels fan om 400 oant de midden fan de 8e iuw datearre.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Helmut Arntz en Hans Zeiss kamen yn 1939 ta in datearring fan om 550–650. Boeles brûkte dyselde datearring yn de edysje fan syn wurk út 1951.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

H.T.J. Miedema naam yn 1974 foar it Swurdsje fan Arum ek in datearring fan likernôch 550–650 oan.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;&gt;H.T.J. Miedema, ''Dialect en runen van Britsum en de oudste Anglofriese runeninscripties'', ''Taal en Tongval'' 26 (1974), s. 101–128.&lt;/ref&gt; Hy behannele it dêrmei as ien fan de âldere Fryske rune-ynskripsjes en brûkte de runefoarmen op it swurdsje yn syn besprek fan de ûntwikkeling fan it Anglo-Fryske runeskrift.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;

Looijenga datearre it foarwerp dêrfoaroer yn de lette 8e iuw.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Nedoma merkt op dat dy lette datearring troch Looijenga en ek troch Carlo Giliberto jûn waard sûnder dat dêr neffens him in ûnderbouwing foar presintearre waard.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma sels beskôge in datearring yn de 6e of 7e iuw as it meast oannimlik, mar hold ek rekken mei de mooglikheid dat it swurdsje út de 8e iuw stammet.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk datearren yn 2023 sawol it imitaasjeswurdsje fan Arum as in ferlykber lyts swurdfoarmich foarwerp út [[Rasquert]] oan de ein fan de 8e iuw.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;&gt;Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk, ''De culturele betekenis van het tweesnijdende zwaard in middeleeuws Frisia'', ''De Vrije Fries'' 103 (2023), s. 146–163, hjir s. 149–150.&lt;/ref&gt; De RuneS-database jout in bredere, taalkundich basearre datearring fan 400 oant 900.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

== De rune-ynskripsje ==
[[Ofbyld:Anglosaxonrunes.svg|thumb|It [[fuþorc]], it Anglo-Fryske en Angelsaksyske runeskrift dêr't de ynskripsje fan it Swurdsje fan Arum ta rekkene wurdt.]]
De ynskripsje wurdt yn de measte moderne fakliteratuer transliterearre as ''edæ:boda''.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn de RuneS-database wurdt de folchoarder werjûn as ''edæ:boda(f)'', om't dêr nei de lêste ''a'' noch in as ''f'' registrearre teken opnommen wurdt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Nedoma transliterearret de kearntekst yn syn net-ynterpretative systeem as ''eda1:ba3da2'' en beskriuwt tusken beide parten in skieding fan twa oant fjouwer kerfkes.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

De ynskripsje heart neffens RuneS ta it [[fuþorc]], de rune-rige dy't yn de Angelsaksyske en Fryske tradysje út it âldere fuþark ûntwikkele waard.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Looijenga wiist yn de tekst op de oanwêzigens fan de Anglo-Fryske ''āc''- en ''ōs''-runen en transliterearret in oare rune as ''æ''.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Miedema wiisde derop dat op it swurdsje ''æsc'', ''ōs'' en ''āc'' foarkomme en brûkte de ynskripsje yn syn taalkundige besprek fan de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;

De lêzing ''edæ:boda'' hat net ta ien algemien akseptearre oersetting laat.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn de ûndersyksskiednis binne ferskillende taalkundige analyses foarsteld, dy't ek in rol spile hawwe by de ûnderskate opfettingen oer de mooglike funksje fan it swurdsje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

== Ynterpretaasje fan de ynskripsje ==
Ien fan de ynterpretaasjes dy't yn de âldere literatuer in wichtige rol spile, wie dy fan ''boda'' as „boade”.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Theodor von Grienberger lei de ynskripsje oan it begjin fan de 20e iuw út yn de rjochting fan in „weromkommende boade”; in ferlykbere ynterpretaasje waard letter troch ferskate oare ûndersikers oernommen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; By dy útlis wurde ''edæ'' en ''boda'' as ûnderdielen fan ien gearstalling beskôge.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Looijenga kaam ta in oare gearstalling en ynterpretearre ''edæ:boda'' as „eedboade”.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Sy ferbûn ''edæ'' mei it wurd foar „eed” en naam oan dat de ''d''-rune brûkt wie foar in lûd dat histoarysk út Germaansk ''þ'' ûntstien wie.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Op grûn fan dy ynterpretaasje ferbûn sy de tekst mei de funksje fan it swurd yn de rjochtspraktyk, dêr't neffens har eden op in swurd ôflein wurde koene.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Nedoma wiisde de ynterpretaasje as „eedboade” ôf.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens him is it fonologysk problematysk om oan te nimmen dat de ''d''-rune hjir de konsonant fan it Germaanske wurd foar „eed” werjaan soe. Ek wiisde er op swierrichheden mei de ferwachte foarm fan it earste lid fan sa'n gearstalling.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrnjonken achtet er in gearstalling fan beide parten epigrafysk problematysk, om't de kerfkes tusken ''edæ'' en ''boda'' dan as in skiedingsteken binnen ien wurd útlein wurde moatte soene.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens Nedoma binne út it âldere fuþark en it Anglo-Fryske fuþorc gjin oertsjûgjende parallellen bekend foar sa'n wurdynterne skieding.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

In oare ynterpretaasje, ûnder oaren fertsjintwurdige troch W.J. Buma en troch Miedema neamd, seach de tekst as in tawijing mei de betsjutting „foar Eda, de boade”.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt; Nedoma achtet ek dy grammatikale analyze yn dy foarm net oertsjûgjend, om't de nammefoarm dy't dêrfoar oannommen wurde moat neffens him taalkundige swierrichheden opsmyt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Nedoma analysearret it earste diel ynstee dêrfan as in mooglike froulike persoansnamme ''Edæ''.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Op grûn fan syn grammatikale analyze komt er foar de beide tekstparten ta trije mooglike soarten ynterpretaasje: twa njonkeninoar steande persoansnammen, de namme fan in froulike skinker folge troch de namme fan in ûntfanger, of de namme fan in froulike skinker folge troch de oantsjutting „boade” foar de ûntfanger.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Om't de funksje fan it foarwerp, en dêrmei ek de kontekst fan de ynskripsje, net fêststiet, stelt Nedoma dat tusken dy mooglikheden gjin definitive kar makke wurde kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Nijdam, Spiekhout en Van Dijk slute yn harren artikel út 2023 oan by de krityk op de ferbining mei „eed”.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Hja stelle dat it Aldfryske wurd foar „eed” ''eth'' wie en dat de oanbelangjende konsonant mei de ''th''-rune werjûn wurde moatte soe.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Dêrom beskôgje hja de eardere lêzing „eedboade” net as in jildige betsjutting fan de Arumer ynskripsje.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt;

== Mooglike funksje ==
De funksje fan it houten swurdsje is sûnt de earste publikaasjes ûnderwerp fan diskusje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn de âldere literatuer waard oan it foarwerp gauris in symboalyske of represintative funksje taskreaun.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Gustav Neckel brocht it swurdsje yn ferbân mei it oproppen fan in leger en seach in parallel mei Skandinavyske tekens dy't as oprop ta de wapens brûkt waarden.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Arntz seach it foarwerp earder as in legitimaasjeteken fan in boade dy't mei it symboal omreizge.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma stelt dat dy ferklearringen net mei konkrete gegevens oer it Swurdsje fan Arum ûnderboud wurde kinne.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Looijenga ferbûn har ynterpretaasje fan ''edæ:boda'' as „eedboade” mei in mooglike juridyske of seremoanjele funksje.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Sy suggerearre dat it lytse houten swurd mooglik brûkt waard by it oproppen fan minsken foar in rjochtssitting.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Dy ferklearring hinget gear mei har ynterpretaasje fan de tekst as in ferwizing nei in eedboade.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Nedoma hâldt ek rekken mei in folle gewoaner gebrûk fan it foarwerp en stelt dat it likegoed bernespul west hawwe kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrby wiist er op de greep, dy't neffens him frij sterk ôfsliten is en dêrmei dúdlike gebrûksspoaren sjen lit.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Hy merkt op dat sokke sterke gebrûksspoaren by in foarwerp mei in suver represintative funksje minder foar de hân lizze soene.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Yn de RuneS-database, dêr't ûnder mear de lettere analyze fan Livia Kaiser yn ferwurke is, wurde neist in funksje as boartersguod ek oare mooglikheden neamd.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; It foarwerp soe bygelyks as weefark brûkt wêze kinne; yn sa'n kontekst koe in swurdfoarmich foarwerp tagelyk in symboalyske of statusdragende betsjutting hawwe.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; RuneS kiest net foar ien fan dy ynterpretaasjes en jout oan dat it eigentlike gebrûk fan it foarwerp ûndúdlik bliuwt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

Nijdam, Spiekhout en Van Dijk behannelje it Swurdsje fan Arum tegearre mei it lytse swurdfoarmige foarwerp fan Rasquert yn harren ûndersyk nei de kulturele betsjutting fan it swurd yn midsiuwsk Frisia.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Hja beskôgje de beide fynsten as oanwizings dat oan it swurd ek in symboalyske rol takend wurde koe, mar beklamje dat de rune-ynskripsjes net genôch hâldfêst biede om dêr fierdere konklúzjes oer te lûken.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt;

== Plak yn it ûndersyk nei Fryske runen ==
It Swurdsje fan Arum is yn ferskate stúdzjes nei it Fryske en Anglo-Fryske runekorpus opnommen.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Miedema brûkte de ynskripsje yn syn ûndersyk nei de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes en de ûntwikkeling fan it fuþorc.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt; Looijenga behannele Arum yn har korpus fan rune-ynskripsjes út Nederlân en pleatste it tegearre mei it swurdfragmint fan Rasquert ûnder de symboalyske swurden.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Nedoma naam de Arumer tekst op yn syn taalkundige en nammekundige stúdzje nei foar-Aldfryske persoansnammen yn rune-ynskripsjes en joech dêrby in wiidweidich oersjoch fan de eardere lêzingen en ynterpretaasjes.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn de hjoeddeiske RuneS-database stiet it foarwerp registrearre ûnder de sigla EROFris-NL-10 en OFRC16 en wurdt de rune-rige as fuþorc klassifisearre.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

[[kategory:Fryske runen]]</text>
      <sha1>b4pl07lxqnf2c8lnr2mfmta1gl396t0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241184</id>
      <parentid>1241183</parentid>
      <timestamp>2026-09-19T22:58:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Plak yn it ûndersyk nei Fryske runen */ kt</comment>
      <origin>1241184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14455" sha1="f12udd1ijrzjjyaqgyunpsq8uutuxtb" xml:space="preserve">It '''Swurdsje fan Arum''' is in lyts swurdfoarmich foarwerp fan [[taksus]]hout mei in [[rune]]-ynskripsje, dat yn 1895 út in [[terp]] by [[Arum]] yn Fryslân tefoarskyn kaam.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;&gt;Robert Nedoma, ''Die voraltfriesischen Personennamen der Runeninschriften auf dem Webschwert von Westeremden, dem Schwertchen von Arum und anderen Denkmälern'', yn: Rolf H. Bremmer jr., Stephen Laker en Oebele Vries (red.), ''Advances in Old Frisian Philology'', Amsterdamer Beiträge zur älteren Germanistik 64, Amsterdam/New York 2007, s. 299–324, hjir benammen s. 312–320.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;&gt;''Arum, sword'', RuneS-database, ûndersyksprojekt ''Runic Writing in the Germanic Languages'' fan de Niedersächsische Akademie der Wissenschaften zu Göttingen, fynstnûmer 710, EROFris-NL-10/OFRC16.&lt;/ref&gt; It foarwerp wurdt yn de fakliteratuer ornaris omskreaun as in miniatuer- of imitaasjeswurd en wurdt bewarre yn it [[Frysk Museum]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]].&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;&gt;Jantina Helena Looijenga, ''Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700. Texts &amp; Contexts'', dissertaasje Ryksuniversiteit Grins, Grins 1997, s. 182.&lt;/ref&gt; De ynskripsje wurdt yn de moderne fakliteratuer yn 'e kearn lêzen as ''edæ:boda''. Oer de betsjutting fan dy tekst, de krekte datearring fan it foarwerp en de oarspronklike funksje fan it swurdsje bestiet lykwols gjin algemien akseptearre ynterpretaasje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Arum een dorp in Friesland. Fryslân.jpg|thumb|Arum, it doarp dêr't it swurdsje yn 1895 yn in terp fûn waard.]]

== Fynst en beskriuwing ==
It swurdsje waard yn 1895 út in terp by Arum helle.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens [[Robert Nedoma]] wie de fynster in skipper mei de namme Wieger Sijtsma.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; It foarwerp waard net by in systematyske archeologyske opgraving bergen, wêrtroch't de oarspronklike fynlaach net mear mei wissichheid rekonstruearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrtroch kin it swurdsje ek net op grûn fan in goed dokumintearre archeologyske kontekst sekuer datearre wurde.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

It foarwerp is makke fan taksushout.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Nedoma jout in lingte fan 23 sintimeter, wylst de RuneS-database 24 sintimeter neamt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn RuneS wurdt it objekt as fragmintearre en net folslein registrearre, wylst de ynskripsje sels as goed bewarre en folslein oanjûn wurdt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; De punt fan it swurdsje is ferkoald. Nedoma merkt lykwols op dat net mei wissichheid fêststeld wurde kin oft dy ferkoaling al oanwêzich wie doe't it foarwerp fûn waard.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Op ien kant fan it diel dat as de kling beskreaun wurdt, is in rjochtsrinnende rune-ynskripsje oanbrocht dy't yn 'e rjochting fan de greep lêzen wurdt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Foar de rune-rige steane trije oaninoar grinzgjende rútfoarmige tekens fan ûngelikense grutte.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma omskriuwt dy as paraskriftlike tekens en achtet it mooglik dat se as rigelfolling of as markearring fan it begjin fan de tekst tsjinnen, sûnder dêr in definitive betsjutting oan ta te skriuwen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Oan de punt fan it swurdsje hawwe guon âldere ûndersikers fierders in tige swak sichtber beamfoarmich teken miend te sjen. Nedoma stelt dat, as it yndied om in mei opsetsin ynsnien teken giet, de funksje en betsjutting dêrfan ûnbekend binne.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

De rune-ynskripsje waard net fuortendaliks nei de fynst as sadanich werkend.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Pieter C.J.A. Boeles ûntduts de ynskripsje yn 1899, fjouwer jier nei't it swurdsje fûn wie.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Boeles publisearre dêrnei ferskate kearen oer it foarwerp en de ynskripsje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

== Datearring ==
De datearring fan it Swurdsje fan Arum is yn de rin fan de ûndersyksskiednis ferskillend beoardiele.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dat hinget ûnder mear gear mei it ûntbrekken fan in betrouber dokumintearre fynlaach en mei it feit dat, neffens it oersjoch fan Nedoma, gjin natuerwittenskiplike metoade brûkt wie om it hout sels te datearjen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Boeles datearre it swurdsje yn syn iere publikaasjes frij breed.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn 1899 pleatste er it tusken de 7e en de 10e iuw, wylst er yn 1906 in perioade fan de 6e oant en mei de 9e iuw oanhold.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn syn boek oer it iere Fryslân út 1927 brocht er it foarwerp yn ferbân mei de midden of it ein fan de twadde terpperioade, dy't er sels fan om 400 oant de midden fan de 8e iuw datearre.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Helmut Arntz en Hans Zeiss kamen yn 1939 ta in datearring fan om 550–650. Boeles brûkte dyselde datearring yn de edysje fan syn wurk út 1951.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

H.T.J. Miedema naam yn 1974 foar it Swurdsje fan Arum ek in datearring fan likernôch 550–650 oan.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;&gt;H.T.J. Miedema, ''Dialect en runen van Britsum en de oudste Anglofriese runeninscripties'', ''Taal en Tongval'' 26 (1974), s. 101–128.&lt;/ref&gt; Hy behannele it dêrmei as ien fan de âldere Fryske rune-ynskripsjes en brûkte de runefoarmen op it swurdsje yn syn besprek fan de ûntwikkeling fan it Anglo-Fryske runeskrift.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;

Looijenga datearre it foarwerp dêrfoaroer yn de lette 8e iuw.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Nedoma merkt op dat dy lette datearring troch Looijenga en ek troch Carlo Giliberto jûn waard sûnder dat dêr neffens him in ûnderbouwing foar presintearre waard.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma sels beskôge in datearring yn de 6e of 7e iuw as it meast oannimlik, mar hold ek rekken mei de mooglikheid dat it swurdsje út de 8e iuw stammet.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk datearren yn 2023 sawol it imitaasjeswurdsje fan Arum as in ferlykber lyts swurdfoarmich foarwerp út [[Rasquert]] oan de ein fan de 8e iuw.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;&gt;Han Nijdam, Diana Spiekhout en Casper van Dijk, ''De culturele betekenis van het tweesnijdende zwaard in middeleeuws Frisia'', ''De Vrije Fries'' 103 (2023), s. 146–163, hjir s. 149–150.&lt;/ref&gt; De RuneS-database jout in bredere, taalkundich basearre datearring fan 400 oant 900.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

== De rune-ynskripsje ==
[[Ofbyld:Anglosaxonrunes.svg|thumb|It [[fuþorc]], it Anglo-Fryske en Angelsaksyske runeskrift dêr't de ynskripsje fan it Swurdsje fan Arum ta rekkene wurdt.]]
De ynskripsje wurdt yn de measte moderne fakliteratuer transliterearre as ''edæ:boda''.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn de RuneS-database wurdt de folchoarder werjûn as ''edæ:boda(f)'', om't dêr nei de lêste ''a'' noch in as ''f'' registrearre teken opnommen wurdt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Nedoma transliterearret de kearntekst yn syn net-ynterpretative systeem as ''eda1:ba3da2'' en beskriuwt tusken beide parten in skieding fan twa oant fjouwer kerfkes.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

De ynskripsje heart neffens RuneS ta it [[fuþorc]], de rune-rige dy't yn de Angelsaksyske en Fryske tradysje út it âldere fuþark ûntwikkele waard.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Looijenga wiist yn de tekst op de oanwêzigens fan de Anglo-Fryske ''āc''- en ''ōs''-runen en transliterearret in oare rune as ''æ''.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Miedema wiisde derop dat op it swurdsje ''æsc'', ''ōs'' en ''āc'' foarkomme en brûkte de ynskripsje yn syn taalkundige besprek fan de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;

De lêzing ''edæ:boda'' hat net ta ien algemien akseptearre oersetting laat.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn de ûndersyksskiednis binne ferskillende taalkundige analyses foarsteld, dy't ek in rol spile hawwe by de ûnderskate opfettingen oer de mooglike funksje fan it swurdsje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

== Ynterpretaasje fan de ynskripsje ==
Ien fan de ynterpretaasjes dy't yn de âldere literatuer in wichtige rol spile, wie dy fan ''boda'' as „boade”.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Theodor von Grienberger lei de ynskripsje oan it begjin fan de 20e iuw út yn de rjochting fan in „weromkommende boade”; in ferlykbere ynterpretaasje waard letter troch ferskate oare ûndersikers oernommen.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; By dy útlis wurde ''edæ'' en ''boda'' as ûnderdielen fan ien gearstalling beskôge.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Looijenga kaam ta in oare gearstalling en ynterpretearre ''edæ:boda'' as „eedboade”.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Sy ferbûn ''edæ'' mei it wurd foar „eed” en naam oan dat de ''d''-rune brûkt wie foar in lûd dat histoarysk út Germaansk ''þ'' ûntstien wie.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Op grûn fan dy ynterpretaasje ferbûn sy de tekst mei de funksje fan it swurd yn de rjochtspraktyk, dêr't neffens har eden op in swurd ôflein wurde koene.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Nedoma wiisde de ynterpretaasje as „eedboade” ôf.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens him is it fonologysk problematysk om oan te nimmen dat de ''d''-rune hjir de konsonant fan it Germaanske wurd foar „eed” werjaan soe. Ek wiisde er op swierrichheden mei de ferwachte foarm fan it earste lid fan sa'n gearstalling.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrnjonken achtet er in gearstalling fan beide parten epigrafysk problematysk, om't de kerfkes tusken ''edæ'' en ''boda'' dan as in skiedingsteken binnen ien wurd útlein wurde moatte soene.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Neffens Nedoma binne út it âldere fuþark en it Anglo-Fryske fuþorc gjin oertsjûgjende parallellen bekend foar sa'n wurdynterne skieding.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

In oare ynterpretaasje, ûnder oaren fertsjintwurdige troch W.J. Buma en troch Miedema neamd, seach de tekst as in tawijing mei de betsjutting „foar Eda, de boade”.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt; Nedoma achtet ek dy grammatikale analyze yn dy foarm net oertsjûgjend, om't de nammefoarm dy't dêrfoar oannommen wurde moat neffens him taalkundige swierrichheden opsmyt.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Nedoma analysearret it earste diel ynstee dêrfan as in mooglike froulike persoansnamme ''Edæ''.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Op grûn fan syn grammatikale analyze komt er foar de beide tekstparten ta trije mooglike soarten ynterpretaasje: twa njonkeninoar steande persoansnammen, de namme fan in froulike skinker folge troch de namme fan in ûntfanger, of de namme fan in froulike skinker folge troch de oantsjutting „boade” foar de ûntfanger.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Om't de funksje fan it foarwerp, en dêrmei ek de kontekst fan de ynskripsje, net fêststiet, stelt Nedoma dat tusken dy mooglikheden gjin definitive kar makke wurde kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Nijdam, Spiekhout en Van Dijk slute yn harren artikel út 2023 oan by de krityk op de ferbining mei „eed”.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Hja stelle dat it Aldfryske wurd foar „eed” ''eth'' wie en dat de oanbelangjende konsonant mei de ''th''-rune werjûn wurde moatte soe.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Dêrom beskôgje hja de eardere lêzing „eedboade” net as in jildige betsjutting fan de Arumer ynskripsje.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt;

== Mooglike funksje ==
De funksje fan it houten swurdsje is sûnt de earste publikaasjes ûnderwerp fan diskusje.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Yn de âldere literatuer waard oan it foarwerp gauris in symboalyske of represintative funksje taskreaun.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Gustav Neckel brocht it swurdsje yn ferbân mei it oproppen fan in leger en seach in parallel mei Skandinavyske tekens dy't as oprop ta de wapens brûkt waarden.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Arntz seach it foarwerp earder as in legitimaasjeteken fan in boade dy't mei it symboal omreizge.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Nedoma stelt dat dy ferklearringen net mei konkrete gegevens oer it Swurdsje fan Arum ûnderboud wurde kinne.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Looijenga ferbûn har ynterpretaasje fan ''edæ:boda'' as „eedboade” mei in mooglike juridyske of seremoanjele funksje.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Sy suggerearre dat it lytse houten swurd mooglik brûkt waard by it oproppen fan minsken foar in rjochtssitting.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Dy ferklearring hinget gear mei har ynterpretaasje fan de tekst as in ferwizing nei in eedboade.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Nedoma hâldt ek rekken mei in folle gewoaner gebrûk fan it foarwerp en stelt dat it likegoed bernespul west hawwe kin.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Dêrby wiist er op de greep, dy't neffens him frij sterk ôfsliten is en dêrmei dúdlike gebrûksspoaren sjen lit.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Hy merkt op dat sokke sterke gebrûksspoaren by in foarwerp mei in suver represintative funksje minder foar de hân lizze soene.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;

Yn de RuneS-database, dêr't ûnder mear de lettere analyze fan Livia Kaiser yn ferwurke is, wurde neist in funksje as boartersguod ek oare mooglikheden neamd.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; It foarwerp soe bygelyks as weefark brûkt wêze kinne; yn sa'n kontekst koe in swurdfoarmich foarwerp tagelyk in symboalyske of statusdragende betsjutting hawwe.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; RuneS kiest net foar ien fan dy ynterpretaasjes en jout oan dat it eigentlike gebrûk fan it foarwerp ûndúdlik bliuwt.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

Nijdam, Spiekhout en Van Dijk behannelje it Swurdsje fan Arum tegearre mei it lytse swurdfoarmige foarwerp fan Rasquert yn harren ûndersyk nei de kulturele betsjutting fan it swurd yn midsiuwsk Frisia.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt; Hja beskôgje de beide fynsten as oanwizings dat oan it swurd ek in symboalyske rol takend wurde koe, mar beklamje dat de rune-ynskripsjes net genôch hâldfêst biede om dêr fierdere konklúzjes oer te lûken.&lt;ref name=&quot;Nijdam&quot;/&gt;

== Plak yn it ûndersyk nei Fryske runen ==
It Swurdsje fan Arum is yn ferskate stúdzjes nei it Fryske en Anglo-Fryske runekorpus opnommen.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt; Miedema brûkte de ynskripsje yn syn ûndersyk nei de âldste Anglo-Fryske rune-ynskripsjes en de ûntwikkeling fan it fuþorc.&lt;ref name=&quot;Miedema&quot;/&gt; Looijenga behannele Arum yn har korpus fan rune-ynskripsjes út Nederlân en pleatste it tegearre mei it swurdfragmint fan Rasquert ûnder de symboalyske swurden.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Nedoma naam de Arumer tekst op yn syn taalkundige en nammekundige stúdzje nei foar-Aldfryske persoansnammen yn rune-ynskripsjes en joech dêrby in wiidweidich oersjoch fan de eardere lêzingen en ynterpretaasjes.&lt;ref name=&quot;Nedoma&quot;/&gt; Yn de hjoeddeiske RuneS-database stiet it foarwerp registrearre ûnder de sigla EROFris-NL-10 en OFRC16 en wurdt de rune-rige as fuþorc klassifisearre.&lt;ref name=&quot;RuneS&quot;/&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}

[[kategory:Fryske runen]]
[[Kategory:Archeologyske fynst yn Fryslân]]
[[Kategory:Arum]]
[[Kategory:Frysk Museum]]</text>
      <sha1>f12udd1ijrzjjyaqgyunpsq8uutuxtb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Fryske runen</title>
    <ns>14</ns>
    <id>194204</id>
    <revision>
      <id>1241161</id>
      <timestamp>2026-09-19T18:18:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;[[Kategory:Aldfrysk]]&quot;</comment>
      <origin>1241161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="8oxkxhdakc1wocfxiyaeoajteqd4sm3" xml:space="preserve">[[Kategory:Aldfrysk]]</text>
      <sha1>8oxkxhdakc1wocfxiyaeoajteqd4sm3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Poalsk ornitolooch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>194205</id>
    <revision>
      <id>1241173</id>
      <timestamp>2026-09-19T22:43:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1241173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="1qsxksjiyfwmm5b7oarg37kzb2kdck2" xml:space="preserve">[[Kategory:Poalsk soölooch|Ornitolooch]]
[[Kategory:Ornitolooch]]</text>
      <sha1>1qsxksjiyfwmm5b7oarg37kzb2kdck2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Poalsk soölooch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>194206</id>
    <revision>
      <id>1241174</id>
      <timestamp>2026-09-19T22:44:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1241174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="dku1jkn2wzpnl76cs9c3d10oqwm7b3i" xml:space="preserve">[[Kategory:Poalsk biolooch|Soolooch]]
[[Kategory:Soölooch]]</text>
      <sha1>dku1jkn2wzpnl76cs9c3d10oqwm7b3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Poalsk herpetolooch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>194207</id>
    <revision>
      <id>1241176</id>
      <timestamp>2026-09-19T22:49:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1241176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="72yesm3379n6fbw97wewil8gpytbji0" xml:space="preserve">[[Kategory:Poalsk soölooch|Herpetolooch]]
[[Kategory:Herpetolooch]]</text>
      <sha1>72yesm3379n6fbw97wewil8gpytbji0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Poalsk arachnolooch</title>
    <ns>14</ns>
    <id>194208</id>
    <revision>
      <id>1241177</id>
      <timestamp>2026-09-19T22:50:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1241177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="cwame4nmv6y3oow5avi1idfp73rf5ix" xml:space="preserve">[[Kategory:Poalsk soölooch|Arachnolooch]]
[[Kategory:Arachnolooch]]</text>
      <sha1>cwame4nmv6y3oow5avi1idfp73rf5ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warren Earp</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194209</id>
    <revision>
      <id>1241187</id>
      <timestamp>2026-09-19T23:22:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nije side</comment>
      <origin>1241187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14651" sha1="84ffskm5fwmwng4oy6ins9viv6d4gja" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Warren_earp_circle.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Warren Baxter Earp
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[9 maart]] [[1855]]
| berteplak                    = [[Pella (Iowa)|Pella]] ([[Iowa]])
| stoarn                       = [[6 july]] [[1900]]
| stjerplak                    = [[Wilcox (Arizona)|Wilcox]] ([[Arizona]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of England.svg|border|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]]&lt;br&gt; [[File:Flag of Northern Ireland (1953–1972).svg|border|20px]] [[Ulstersen|Ulstersk]]
| regionale identiteit         = 
| berop/amt                    = [[plysjeman]], [[postkoets]]ier
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = [[1878]] – [[1900]]
| reden bekendheid             = broer fan [[Wyatt Earp]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Warren Earp''' (folút: '''Warren Baxter Earp'''; [[Pella (Iowa)|Pella]] ([[Iowa]]), [[9 maart]] [[1855]] – [[Wilcox (Arizona)|Wilcox]] ([[Arizona]]), [[6 july]] [[1900]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[kolonist]] yn it [[Wylde Westen]], dy't û.o. as [[plysjeman]] en as [[postkoets]]ier wurke. Hy krige in beskate bekendheid om't er de jongere [[broer]] wie fan 'e ferneamde plysjeman en [[revolverman]] [[Wyatt Earp]]. Nei de mislearre [[moardoanslach]] op harren broer [[Virgil Earp|Virgil]] en de [[moard]] op harren broer [[Morgan Earp|Morgan]] joech Warren Earp him by Wyatt en dy syn [[freonskip|maten]] om by in barren dat bekend kommen is te stean as de [[Earp Vendetta Ride]] [[wraak]] te nimmen op 'e dieders. Yn lettere jierren kaam Warren Earp op in [[reputaasje|kweanamme]] te lizzen omreden fan syn [[driftigens|opljeppendheid]], syn fêsthâlden oan âlde [[wrok]], syn oerhingjen ta [[narjen]] en fanwegen it feit dat er allegeduerigen meilifte op 'e [[reputaasje]] fan syn bekende âldere bruorren. Yn [[july]] [[1900]] krige er [[rûzje|spul]] en focht er in [[dronken]] [[duël]] út wêrby't er deasketten waard.

===Komôf en jonkheid===
Warren Earp waard yn [[1855]] [[berne]] yn [[Pella (Iowa)|Pella]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Iowa]], as de [[soan]] fan 'e [[boer]] en [[kûper]] [[Nicholas Porter Earp]] ([[1813]]–[[1907]]) en dy syn twadde [[oarehelte|frou]] Virginia Ann Cooksey ([[1821]]–[[1893]]). Hy wie fan mingd [[Ingelsen|Ingelsk]] en [[Ulstersen|Ulstersk]] ([[protestanten|protestantsk]] [[Noard-Ierlân|Noardiersk]]) [[etnysk]] [[komôf]]. Warren Earp hie sân folle [[bruorren en susters]]: [[James Earp|James]] ([[1841]]–[[1926]]), [[Virgil Earp|Virgil]] ([[1843]]–[[1905]]), Martha ([[1845]]–[[1856]]), [[Wyatt Earp|Wyatt]] ([[1848]]–[[1929]]), [[Morgan Earp|Morgan]] ([[1851]]–[[1882]]), Virginia ([[1858]]–[[1861]]) en Adelia ([[1861]]–[[1941]]). Hy hie út it earste [[houlik]] fan syn [[heit]] ek in âldere [[healbroer]], [[Newton Earp|Newton]] ([[1837]]–[[1928]]).

Oer syn [[jonkheid]] is net folle bekend. Hy wie te jong om yn 'e [[Amerikaanske Boargeroarloch]] ([[1861]]–[[1865]]) te fjochtsjen, sa't syn bruorren James en Virgil en syn healbroer Newton diene. 

===Nei Tombstone===
Doe't syn bruorren Virgil, Wyatt en Morgan har ein [[1879]] yn [[Tombstone (Arizona)|Tombstone]] fêstigen, in saneamde ''boom town'' yn it [[Territoarium Arizona]] dêr't grutte hoemannichten [[sulver]] yn 'e grûn ûntdutsen wiene, joech Warren him yn [[1880]] by harren.

Yn Tombstone wurke Warren Earp yn haadsaak as hantsjemuoisfeint. Ek holp er út en troch syn broer Virgil, dy't yn 'e [[simmer]] fan [[1881]] de pleatslike [[marshal (plysje)|marshal]] waard, troch as helpmarshal [[belesting]]s te ynjen en de wacht te hâlden. Warren syn bruorren rekken yn Tomstone behelle yn in heech oprinnend konflikt mei in pleatslike [[binde]] dy't bekend stie as de [[Cowboys (Cochise County)|Cowboys]]. Dyselden teheisteren de hiele krite mei [[feedieverij]] en [[oerfal]]len. De spannings tusken de beide partijen kamen op [[26&amp;nbsp;oktober]] [[1881]] foarearst ta in hichtepunt doe't Virgil, Wyatt en Morgan Earp en Wyatt syn [[freonskip|maat]], de [[gokker]] [[Doc Holliday]], it yn 'e letter berucht wurden [[Sjitpartij by de O.K.-Kraal]] opnamen tsjin fiif leden fan 'e Cowboys en trije fan harren [[dea]]skeaten. 

Warren Earp wie dêr net by belutsen; op it stuit fan 'e [[sjitpartij]] wie hy yn [[Colton (Kalifornje)|Colton]], yn [[Súdlik Kalifornje]], dêr't syn [[âldelju]] doe wennen. Hy ferbleau dêr ferskate [[moanne (tiid)|moannen]] en wie dêr noch, doe't syn broer Virgil op [[28&amp;nbsp;desimber]] [[1881]] út in mûklaach wei delsketten waard troch de op [[wraak]] sinnende Cowboys. Virgil oerlibbe de [[moardoanslach]], mar moast foar de rest fan syn libben it gebrûk fan in [[earm (anatomy)|earm]] misse. Nei dy mislearre [[moardoanslach]] kearde Warren werom nei Tombstone, dêr't er troch Wyatt, dy't assistint-[[U.S. marshal]] wie, yn dyselde [[funksje (posysje)|funksje]] beëdige waard.

===Earp Vendetta Ride===
Treddel [[moanne (tiid)|moanne]] letter, op [[18&amp;nbsp;maart]] [[1882]], waard Morgan Earp fermoarde yn in pleatslike [[biljert]]salon. Syn [[stoflik omskot]] waard in dei letter ûnder begelieding fan James Earp op 'e [[trein]] nei Kalifornje set, dêr't it yn Colton [[beïerdiging|beïerdige]] wurde soe. Praktyske beswieren kamen foar dat de doe noch altyd sterk ferswakke Virgil ek mei-iens yn feilichheid brocht waard troch him nei Colton te stjoeren. Dat barde sadwaande noch wer in dei letter, op [[20&amp;nbsp;maart]]. Warren Earp joech him doe by in [[posse comitatus|posse]] dy't troch syn broer Wyatt gearstald wie om Virgil en dy syn frou Allie te bewekjen wylst se nei it [[spoarstasjon]] yn [[Benson (Arizona)|Benson]] brocht waarden. De oare leden fan 'e posse wiene Wyatt sels, Doc Holliday, [[Sherman McMasters]] en [[Jack Johnson (revolverman)|&quot;Turkey Creek&quot; Jack Johnson]].

It hie de bedoeling west dat de posse daliks weromkeare soe nei Tombstone as de trein út Benson wei ôfset wie, mar ûnderweis nei it stasjon berikte Wyatt yn [[Contention (Arizona)|Contention]] de tynge dat [[Frank Stilwell]], [[Ike Clanton]], [[Hank Swilling]] en noch in fjirde lid fan 'e Cowboys yn [[Tucson]] de trochgeande treinen nei Kalifornje yn it each holden, mei as doel om Virgil op te heinen en him te fermoardzjen. Dêrom reizge de posse mei oant Tucson, dêr't se by oankomst op it stasjon fuortendaliks Stilwell-en-dy yn it each krigen. Doe't de trein út Tucson wei ôfset wie, fûn der in konfrontaasje plak tusken Wyatt en Stillwell wêrby't dy lêste dearekke. It is noch altyd net dúdlik wat der no krekt barde, mar de autoriteiten yn Tucson hieten it [[moard]] en furdigen in [[arrestaasjebefel]] út tsjin Wyatt, Warren en de oare trije leden fan 'e posse. 

Op basis dêrfan stalde de [[korrupt]]e [[sheriff]] [[Johnny Behan]] fan [[Cochise County (Arizona)|Cochise County]], dy't anneks wie mei de Cowboys, yn Tombstone in eigen posse gear om 'e Earps en harren meistanners op te pakken. Dyselden, ûnder wa ek Warren Earp, begûnen doe, op 'e flecht foar de autoriteiten, har eigen privee-oarlochje tsjin 'e Cowboys, dat bekend kaam te stean as de [[Earp Vendetta Ride]]. 

Op [[21&amp;nbsp;maart]] kearden de mannen om harsels te befoarriedzjen eefkes werom yn Tombstone, dêr't Behan harren besocht te arrestearjen. Mar de Earps en harren meistanners wiene sa swier bewapene dat de sheriff en syn hantlangers de konfrontaasje net oan doarsten te gean. Neitiid rieden de Earps en harren freonen nei in [[houtsjer]]skamp yn it [[Dragoonberchtme]]. Dêr troffen se ien fan The Cowboys oan, in Florentino Cruz, [[byneamd]] [[Indian Charlie]], dy't se deamakken. Twa dagen letter waard by in sjitpartij mei in stikmannich Cowboys yn 'e neite fan [[Iron Springs (Cochise County, Arizona)|Iron Springs]], yn it [[Whetstoneberchme]], [[Curly Bill Brocius]] deasketten. Teminsten twa oare bindeleden dy't de Earps en harren meistanners derfan fertochten dat se by de moard op Morgan Earp belutsen west hiene, waarden troch harren ferwûne. Mei Behan-en-dy harren op 'e hakken sieten, waard de grûn harren yn Arizona lang om let te hjit ûnder de fuotten. Dat, se teagen de [[grins (line)|grins]] mei [[Nij-Meksiko]] oer, dêr't se útinoar giene.

===Lettere jierren en dea===
Pas krapoan tsien jier letter, yn [[1891]], kearde Warren Earp wer yn Arizona werom. It is net bekend wat er yn it tuskenlizzende [[desennium]] by de ein hân hie. Yn Arizona wurke er as [[postkoets]]ier op 'e rûte tusken [[Wilcox (Arizona)|Wilcox]] en [[Fort Grant (Arizona)|Fort Grant]]. [[Histoarisy]] dy't ûndersyk nei syn libben dien hawwe, achtsje it mooglik dat er ek in skoftke as ûndersiker fan gefallen fan feedieverij yn Cochise County wurke foar de [[rykdom|rike]] [[feehâlder]] [[Henry Hooker]]. 

Moderne ôfskilderings fan Warren Earp sette him yn 'e regel del as mar kwealk drûch efter de earen en in bytsje [[naïviteit|nayf]], mar dat byld kloppet net. Nei de Earp Vendetta Ride kaam er op in kweanamme te lizzen as in [[narjen|narder]] dy't him foarstean liet op 'e [[reputaasje]] fan syn bruorren. Hy wie ek in [[driftigens|driftkop]]. Nellie, de [[dochter]] syn broer Virgil, fertelde yn in [[fraachpetear]] mei de [[krante]] ''[[The Oregonian]]'' dat har heit tsjin har sein hie: &quot;As Warren deagiet, sil dat wêze trochdat er delsketten wurdt. Hy is te rimpen en opljeppend fan aard en siket te fluch [[rûzje]]. Boppedat wol er dingen út it ferline nea rêste litte, en sadwaande ferwachtsje ik dat er op [[geweld]]diedige wize oan syn ein komme sil.&quot;

Op [[6&amp;nbsp;july]] [[1900]] rekke Warren Earp yn Brown's Saloon yn Wilcox [[deilis]] mei de foarman fan Hooker, in Johnny Boyett. Neffens de geroften wie in [[trijehoeksferhâlding]] de woartel fan 'e tsierderij, mei't beide mannen [[fereale]] wiene op deselde frou, mooglik in pleatslike [[prostituee]]. De lokale krante fan Tombstone, de ''[[Tombstone Epitaph]]'', berjochte lykwols yn in [[artikel (publikaasje)|artikel]] oer it barren dat it spul fuortkaam út it oanhâldende narjen troch Earp fan Boyett. De rûzje begûn ierder op 'e [[jûn]] as bekfjochtsjen, mar jûns let, doe't beide mannen [[dronken]] wiene, rûn it út op wat oars. Warren Earp [[skellen|skelde]] Boyett út mei sa'n ferheftigens dat it omsteand laach, dat yn it [[Wylde Westen]] wier wol wat wend wie, letter sei noch nea sokke taal heard te hawwen. Uteinlik soe Earp doe sein hawwe: &quot;Boyett, helje dy't [[revolver]] op en dan besljochtsje we it no fuortendaliks. Ik haw mines hjirre, helje dines op!&quot;

Boyett gie dêrop fuort en kaam eefkes letter werom bewapene mei twa [[Colt .45]]'s. Doe't er de [[saloon]] binnen kaam, rôp Boyett om Earp, dy't dêrop troch in oare doar de [[jachtweide]] yn kaam. Sadree't er Earp seach, fjurre Boyett syn beide wapens ôf, mar om't er smoardronken wie, misten beide [[kûgel]]s doel. Earp die dêrop in stapke tebek troch it doarsgat, sadat it trêde en fjirde skot fan Boyett ek missers waarden. Dêrnei kaam er de saloon op 'e nij yn wylst er sein hawwe soe: &quot;Ik haw gjin wapens. Do bist hjir rom yn it foardiel.&quot; Wilens loek er syn [[jas]] en [[fest]] iepen om sjen te litten dat er de [[wierheid]] spriek. Tagelyk stoep er stadichoan op 'e [[senuweftigens|senuwechtich]] oandwaande Boyett ôf, dy't him ferskate kearen om 'e nocht warskôge om stil stean te bliuwen. Doe't Earp him negearre, fjurre Boyett lang om let in fyfde kûgel ôf, dy't Warren Earp yn it [[boarstkas|boarst]] rekke en him op slach deade.
[[File:Willcox-Cemetery-Grave_of_Warren_Baxter_Earp-1900.jpg|right|thumb|180px|It [[grêf]] fan Warren Earp op it Pioneer Cemetery te Wilcox.]]

Warren Earp waard yn Wilcox [[begroeven]] op it Pioneer Cemetery, dêr't syn [[grêf]] noch altyd leit.

==Neisleep==
Undersyk wiisde neitiid út dat Warren Earp yndie gjin [[fjoerwapen]] by him hân hie, hoewol't er in iepenteard [[bûsmês]] yn 'e hân ferburgen hold. Boyett bewearde dat er Earp deade hie om't er yn [[eangst|deadseangst]] ferkeard hie. Hy sei dat er der wis fan west hie dat Earp him op 'e iene of oare manear deamakke hawwe soe as er him te deunby komme liet. De fynst fan it iepentearde bûsmês, dat Earp foar 't ljocht helle hawwe moat doe't er troch syn stap tebek eefkes út it sicht wie, liek te befêstigjen dat Boyett gelyk hie. Yn elts gefal waard Boyett net daliks [[arrestearre]], hoewol't er letter troch de autoriteiten yn 't [[ferhear]] nommen waard. Hy socht beskerming fan 'e pleatslike [[sheriff]] om't er benaud wie dat de bruorren fan Warren Earp delkomme soene om [[wraak]] op him te nimmen.

Lynn R. Bailey, de dochter fan rancher Henry Hooker, foege yn har [[biografy]] fan har heit, ''Henry Clay Hooker and the Sierra Bonita'', de folgjende passaazje ta: &quot;[[Virgil Earp]] sloep [neitiid] ûnder in [[skûlnamme]] Wilcox binnen, naam in keamer yn in [[hotel]] yn 'e neite fan Brown's Saloon, en begûn [[tsjûge (strafrjocht)|tsjûgen]] te ûnderfreegjen. Hy konkludearre dat de dea fan syn broer koelbloedige moard wie, sels al wie Warren dronken en died er op dat stuit neat oars as skellen en rachen.&quot; Oft dat wier is of net, is ûnbekend, mar yn elts gefal ûndernamen noch Virgil, noch syn bruorren [[Wyatt Earp|Wyatt]] of [[James Earp|James]] aksje tsjin Boyett. 

Dyselde bleau yn 'e tsjinst by Henry Hooker, mar hy mijde it withoelang om him yn Wilcox te fertoanen. Jierren letter gie der in geroft dat de bruorren fan Warren Earp him dochs noch deade hiene, mar dat wie net wier. Boyett wurke troch by Hooker oant er te âld waard en loek him doe werom yn [[Redlands (Kalifornje)|Redlands]], yn Kalifornje. Hy ferstoar úteinlik oan natuerlike oarsaken yn [[Teksas]].  

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://nl.findagrave.com/memorial/29479154/warren_baxter-earp Koarte biografy fan Warren Earp op ''FindAGrave.com'']

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Warren_Earp ''References'' en ''Further Reading'', op dizze side].
----
{{commonscat|Warren Earp}}
}}

{{DEFAULTSORT:Earp, Warren}}
[[Kategory:Wyatt Earp]]
[[Kategory:Amerikaansk plysjeman]]
[[Kategory:Amerikaansk fuorman]]
[[Kategory:Amerikaansk gokker]]
[[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ulstersk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1855]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1900]]</text>
      <sha1>84ffskm5fwmwng4oy6ins9viv6d4gja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lytse wurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194210</id>
    <revision>
      <id>1241198</id>
      <timestamp>2026-09-20T08:38:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = lytse wurger |Ofbyld   = [[Ofbyld:Lesser Grey Shrike (Lanius minor) 02.jpg|250px]] |lûd      =  |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje  = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai    = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius minor |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], [[1788]] |...&quot;</comment>
      <origin>1241198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8352" sha1="52knrvsecpsf5430docsr5kvqqaw43u" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = lytse wurger
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Lesser Grey Shrike (Lanius minor) 02.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje  = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai    = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius minor
|Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], [[1788]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Lanius minor distr.png|250px]]&lt;br&gt;{{Color box|#FF8041}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]
}}
De '''lytse wurger''' (''Lanius minor'') is in [[fûgel]] dy't heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]]. Hy briedt yn eastlik [[Jeropa]] en westlik [[Aazje]], mar ek op it [[Ibearysk skiereilân]]. Om te oerwinterjen trekt er nei súdlik [[Afrika]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] nimt yn oantal ôf, mar de populaasje wurdt as [[net bedrige]] beskôge.

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:A Pair of Lesser Grey Shrikes (19461435876).jpg|thumb|left|Pearke lytse wurgers]]
De lytse wurger is in middelgrut (19–21 sm) lid fan 'e famylje. Mei in swart, wyt en griis fearrekleed en in wyt plak op 'e primêre hânfearren liket er op 'e skatekster, mar hy hat in swarte foarholle (by it wyfke wat smeller). De sturt is ek koarter en de wjukspiten op de sitrende fûgel binne langer. It boarst en de bûk binne skier salmroze.

In juvenyl hat boppe in fyn skobbich patroan op 'e fearren en gjin swarte foarholle. De juvenyl kriget yn it earste winterkleed it folwoeksen fearrekleed, mar hat dan noch gjin swart gesicht.  

== Fersprieding en systematyk ==
De lytse wurger is in [[trekfûgel]] dy't briedt fan súdeastlik Jeropa en it Ibearysk skiereilân, fierder eastlik oant [[Sibearje]] en [[Sintraal-Aazje]]. Hy oerwinteret yn súdlik Afrika. De fûgel wurdt of as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, of opdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Lanius minor minor'' – fan noardeastlik [[Spanje]] en súdlik [[Frankryk]], [[Itaalje]] nei it easten ta oant it [[Oeralberchtme]]. 
* ''Lanius minor turanicus'' – fan it Oeralberchtme nei it Russyske [[Altai]] en noardwestlikste part fan [[Sina]] (noardwestlik [[Xinjiang]]).

De fûgel wurdt as [[dwaalgast]] waarnommen yn westlik Jeropa, meastal yn 'e maitiid. 

== Ekology ==
De lytse wurger hat in foarkar foar iepen leechlân. Hy jaget fan in strategyske útsjochpost, fan elektrisiteitstriedden of fan in tûke en libbet benammen fan ynsekten lykas flinters, grutte miggen en gaanders  dy't er yn 'e flecht of op 'e grûn fangt. Yn mindere mjitte yt er fruchten. De lytse wurger spytst syn proaien bytiden op stikels, mar folle minder as in soad oare wurgers. Hy hat dy oanstried allinnich as der in grutte beskikberens fan iten is, wat selden it gefal is.
[[Ofbyld:Lanius minor MHNT.ZOO.2010.11.214. Szigetesch Hongrie Balsac.jpg|thumb|left|Aaien]]
It nêst wurdt leafst boud yn in beam dy't allinne stiet mei in goed sicht op 'e omkriten. It plak fan it nêst is sawat 4 oant 10 meter boppe de grûn en wurdt troch beide âlden boud fan plantemateriaal en ôfset mei wol, hier, woartels en fearkes. In lechsel bestiet út fiif oant sân aaien dy't faak blau-grien binne mei grienbrune plakken. Somtiden kinne se ek krêm- of sânkleurich wêze mei rôzebrune plakken. De aaien mjitte yn trochsneed 26,1 x 18,2 mm. Se briede tegearre, mar it wyfke docht dat it measte, en de jongen komme nei likernôch fyftjin dagen út. Beide âlden fuorje de jongen, dy't nei sawat fjirtjin dagen nei it útkommen útfleane. De lytse wurger leit ornaris ien lechsel per briedseizoen.

== Status en bedrigings ==
De lytse wurger hat in wrâldpopulaasje dy't rûsd wurdt op tusken 1,4 en 2,9 miljoen folwoeksen fûgels en de soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Dêrom klassifisearret de IUCN de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). De ûntwikkelingstrend fan 'e wrâldpopulaasje is lykwols negatyf. De tebekgong kin te krijen hawwe mei wietere simmers, wat de hoemannichte ynsekten ferminderet. In oare faktor kin de skaalfergrutting yn 'e lânbou wêze, wêrby't de lytse ikkers dêr't de lytse wurger fan ôfhinklik is omset wurde yn gruttere stikken lân. Om dy reden is de soarte opnommen as bedrige yn 'e Fûgelrjochtline fan 'e EU.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-grey-shrike-lanius-minor BirdLife, 20 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/legshr2?continue eBird, 20 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/legshr2/cur/introduction Birds of the World, 20 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius minor|Lyse wurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Litse wurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]]</text>
      <sha1>52knrvsecpsf5430docsr5kvqqaw43u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maskerwurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194211</id>
    <revision>
      <id>1241199</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:04:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = maskerwurger |Ofbyld   = [[Ofbyld:Maskenwürger (Lanius nubius) by C. Becher.jpg|250px]] |lûd      = |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius nubicus |Beskriuwer, jier= [[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], 1...&quot;</comment>
      <origin>1241199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4188" sha1="46mmn2xjh6lct29ng1h9ry9tlbm5hk2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = maskerwurger
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Maskenwürger (Lanius nubius) by C. Becher.jpg|250px]]
|lûd      =
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius nubicus
|Beskriuwer, jier= [[Martin Lichtenstein|Lichtenstein]], [[1823]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Lanius nubicus distr.png|250px]]&lt;br&gt;{{Color box|#FF8041}} [[briedfûgel]] &lt;br&gt;{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]]
}}
De '''maskerwurger''' (''Lanius nubicus'') is in [[sjongfûgel]] út de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is mei in lingte fan 17 oant 18,5 sm lytser as alle oare soarten wurgers. De sturt is relatyf lang en swart fan kleur. It mantsje hat in swarte rêch, eachstreek en krún. Tusken de krún en de eachstreek, op 'e foarholle en op 'e kiel is de fûgel wyt. Fierders sit der op 'e wjuk in grut wyt plak. De bûk en it boarst binne ljocht en de flanken binne oranje. It wyfke liket soms sterk op it mantsje, mar is trochstrings doffer en griis kleure dêr't it mantsje swart is.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De maskerwurger komt as briedfûgel foar fan [[Grikelân]] oant it sudwesten fan [[Iran]] en oerwinteret yn [[Afrika]] en yn it suden fan it [[Arabysk skiereilân]]. It leefgebiet bestiet út healiepen, diels boskich terrein. Wichtich is de ôfwikseling fan iepen plakken en strewellen. De maskerwurger sit net lykas de oare wurgersoarten op opfallende plakken, mar hâldt him mear skûl.

=== Foarkommen yn Nederlân ===
De fûgel is yn Nederlân in hiele seldsume [[dwaalgast]] dy't mar ien kear sjoen is, nammentlik yn 2016 op [[Skylge]].

== Status ==
De maskerwurger hat in grut ferspriedingsgebiet en dêrtroch is de kâns op útstjerren net so grut. De grutte fan 'e populaasje is neffens in rûge rûzing út 2016 tusken de 120 en 350 tûzen folwoeksen fûgels. De populaasjetrend is lykwols negatyf, mar de delgong giet net hiel rap. Dêrfandinne stiet de maskerwurger as [[net bedrige]] op 'e [[Reade List]] fan de [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/masked-shrike-lanius-nubicus BirdLife, 20 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/masshr1?siteLanguage=nl eBird, 20 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/masshr1/cur/introduction Birds of the World, 20 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius nubicus|Maskerwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Maskerwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Palestina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]</text>
      <sha1>46mmn2xjh6lct29ng1h9ry9tlbm5hk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius nubicus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194212</id>
    <redirect title="Maskerwurger" />
    <revision>
      <id>1241200</id>
      <timestamp>2026-09-20T09:05:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Maskerwurger]]</comment>
      <origin>1241200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="tcslpn6jwcys2gezntsw5j0ja2fvznh" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Maskerwurger]]</text>
      <sha1>tcslpn6jwcys2gezntsw5j0ja2fvznh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>