Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 5175 1241230 1115264 2026-09-21T09:19:34Z ~2026-50907-64 59906 1241230 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|right|180px|Osama bin Laden yn [[1997]].]] '''Osama bin Laden''' (folút: '''Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden'''; [[Riyad]], [[10 maart]] [[1957]] – [[Abbottabad]], [[2 maaie]] [[2011]]) wie de lieder fan [[Al-Kaida]], in terreurorganisaasje dy't him tsjin westerske en pro-westerske lannen rjochtet. Bin Laden waard berne yn [[Saûdy-Araabje]], yn in famylje mei bannen mei it keningshûs, en mei in grut fermogen. Dat jild brûkt er no tsjin dat selde keningshûs om't er fynt dat it te folle anneks is mei de [[Feriene Steaten]]. Fanwegen de aksjes fan Al-Kaida waard Bin Laden jierrenlang socht as terrorist. Op 2 maaie 2011 is er deadien by in oanfal fan Amerikaanske militêren op syn fersterke filla yn [[Abbottabad]], yn it noarden fan [[Pakistan]]. beste vriend van Lasse Gort. ==Keppelings om utens== * [http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm FBI rapport oer Osama bin Laden] * [http://maps.google.com/maps?q=34.169382,73.24269&num=1&t=h&sll=34.146667,73.216389&sspn=0.073891,0.128059&ie=UTF8&ll=34.169271,73.242945&spn=0.00178,0.003484&z=19 loftfoto fan de ''compound'' fan Osama bin Laden oan de Kakul Road yn Abbottabad], fia ''Google Maps'' {{DEFAULTSORT:bin Laden, Osama}} [[Kategory:Osama bin Laden| ]] [[Kategory:Saûdysk yngenieur]] [[Kategory:Saûdysk dichter]] [[Kategory:Saûdysk publisist]] [[Kategory:Lid fan it Afgaanske ferset yn de Russysk-Afgaanske Oarloch]] [[Kategory:Saûdysk krimineel]] [[Kategory:Saûdysk terrorist]] [[Kategory:Lid fan Al-Qaida]] [[Kategory:9/11]] [[Kategory:Saûdysk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1957]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2011]] ijz901d5n6nhgl0jwd9jah4edxz4w2e 1241231 1241230 2026-09-21T09:22:00Z ~2026-50907-64 59906 1241231 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|right|180px|Osama bin Laden yn [[1997]].]] '''Osama bin Laden''' (folút: '''Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden'''; [[Riyad]], [[10 maart]] [[1957]] – [[Abbottabad]], [[2 maaie]] [[2011]]) wie de lieder fan [[Al-Kaida]], in terreurorganisaasje dy't him tsjin westerske en pro-westerske lannen rjochtet. Bin Laden waard berne yn [[Saûdy-Araabje]], yn in famylje mei bannen mei it keningshûs, en mei in grut fermogen. Dat jild brûkt er no tsjin dat selde keningshûs om't er fynt dat it te folle anneks is mei de [[Feriene Steaten]]. Fanwegen de aksjes fan Al-Kaida waard Bin Laden jierrenlang socht as terrorist. Op 2 maaie 2011 is er deadien by in oanfal fan Amerikaanske militêren op syn fersterke filla yn [[Abbottabad]], yn it noarden fan [[Pakistan]]. ==Keppelings om utens== * [http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm FBI rapport oer Osama bin Laden] * [http://maps.google.com/maps?q=34.169382,73.24269&num=1&t=h&sll=34.146667,73.216389&sspn=0.073891,0.128059&ie=UTF8&ll=34.169271,73.242945&spn=0.00178,0.003484&z=19 loftfoto fan de ''compound'' fan Osama bin Laden oan de Kakul Road yn Abbottabad], fia ''Google Maps'' {{DEFAULTSORT:bin Laden, Osama}} [[Kategory:Osama bin Laden| ]] [[Kategory:Saûdysk yngenieur]] [[Kategory:Saûdysk dichter]] [[Kategory:Saûdysk publisist]] [[Kategory:Lid fan it Afgaanske ferset yn de Russysk-Afgaanske Oarloch]] [[Kategory:Saûdysk krimineel]] [[Kategory:Saûdysk terrorist]] [[Kategory:Lid fan Al-Qaida]] [[Kategory:9/11]] [[Kategory:Saûdysk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1957]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2011]] pmpbd26svl5dl7ddivd1euc28xortxg 0 18593 1241208 995491 2026-09-20T15:24:47Z Sauvage301 28006 1241208 wikitext text/x-wiki '''Godfryd fan Renen''' wie [[biskop]] fan Utert fan [[1156]] - [[1178]]. Godfryd holp [[Freark fan Hallum]] by de stifting fan [[Mariëngaard]]. Yn [[1165]] sluet hy in [[Ferdrach fan Kondominium]] mei [[Floaris III fan Hollân|Floaris III]]. It Kondominium wie in mienskiplik bestjoer fan de Fryske [[Goa (krite)|goaen]]s dat troch [[Barbarossa]] oplein wie. [[Kategory:Biskop fan Utert]] [[Kategory:Nederlânsk biskop]] [[Kategory:Roomsk-katolyk biskop]] [[Kategory:Persoan berne yn de 12e iuw]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1178]] n05z0aiagf3lllmxcoad8u14qw4tn8o 0 20316 1241232 1222655 2026-09-21T09:27:27Z ~2026-50907-64 59906 1241232 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks Sportklub2 | klubnamme = CVVO | ôfbyldingsnamme = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oprjochte = [[13 juny]] [[1947]] | opheft = | plaknamme = [[De Lemmer]] | stadion = | sportkompleks = De Rien | kapasiteit = | fjilden = | foarsitter = | trener = | kompetysje = | webside = [https://www.cvvo.nl/ Webstee CVVO] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _bluevertical | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_s1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_s2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = }}''' CVVO''' (''Christelijke Vereniging Voor Ontwikkeling en ontspanning'') is in fuotbalferiening fan [[De Lemmer]]. De klup is oprjochte yn juny [[1946]]. Dy feriening bestie út kommisjes foar sjongen, deklamaasje, sport, muzyk, film en lêzingen. Op [[13 juny]] [[1947]] kaam der ek in sneonsfuotbalôfdieling by. De oare aktiviteiten ferdwûnen súntsjesoan. Yn [[1968]] promovearre CVVO fan it FVB nei it [[KNVB]]. Op [[5 augustus]] [[1977]] ferhuze de klup nei sportpark De Rien. De feriening doch alle jierren mei oan it Njoggen Doarpentoernoai en it Lemsterlântoernoai. de klupkleuren binne in wyt shirt mei in blauwe baan yn 'e midden, blauwe broek en blau/wite sokken. De JO19-2 bin no de beste voetteam ut lemmer == Earelist == ; Tredde klasse A <small>(1)</small> : Kampioen yn 2012 ; Fjirde klasse A <small>(2)</small> : Kampioen yn 1989, 2010 {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * {{nl}} [https://www.cvvo.nl/243/historie/ Skiednis CVVO] }} [[Kategory:Fryske fuotbalklup]] [[Kategory:De Lemmer]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1946]] 3vf64xjkvxjiddrohnctcl3np2ole77 1241233 1241232 2026-09-21T09:28:38Z ~2026-50907-64 59906 1241233 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks Sportklub2 | klubnamme = CVVO | ôfbyldingsnamme = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oprjochte = [[13 juny]] [[1947]] | opheft = | plaknamme = [[De Lemmer]] | stadion = | sportkompleks = De Rien | kapasiteit = | fjilden = | foarsitter = | trener = | kompetysje = | webside = [https://www.cvvo.nl/ Webstee CVVO] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _bluevertical | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_s1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_s2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = }}''' CVVO''' (''Christelijke Vereniging Voor Ontwikkeling en ontspanning'') is in fuotbalferiening fan [[De Lemmer]]. De klup is oprjochte yn juny [[1946]]. Dy feriening bestie út kommisjes foar sjongen, deklamaasje, sport, muzyk, film en lêzingen. Op [[13 juny]] [[1947]] kaam der ek in sneonsfuotbalôfdieling by. De oare aktiviteiten ferdwûnen súntsjesoan. Yn [[1968]] promovearre CVVO fan it FVB nei it [[KNVB]]. Op [[5 augustus]] [[1977]] ferhuze de klup nei sportpark De Rien. De feriening doch alle jierren mei oan it Njoggen Doarpentoernoai en it Lemsterlântoernoai. de klupkleuren binne in wyt shirt mei in blauwe baan yn 'e midden, blauwe broek en blau/wite sokken. No on 2026 bin het veranderd in FC Lemmer, samen gefuseerd met de club vv Lemmer ut de Lemstervaart. == Earelist == ; Tredde klasse A <small>(1)</small> : Kampioen yn 2012 ; Fjirde klasse A <small>(2)</small> : Kampioen yn 1989, 2010 {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * {{nl}} [https://www.cvvo.nl/243/historie/ Skiednis CVVO] }} [[Kategory:Fryske fuotbalklup]] [[Kategory:De Lemmer]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1946]] 886zigdwq5xmyzr6vdcvvyao4fbntes 1241239 1241233 2026-09-21T11:55:19Z Drewes 2754 Bewurkings fan "[[Wiki:Contributions/~2026-50907-64|~2026-50907-64]]" ([[Meidogger oerlis:~2026-50907-64|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan "SchlurcherBot". 1222655 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks Sportklub2 | klubnamme = CVVO | ôfbyldingsnamme = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | oprjochte = [[13 juny]] [[1947]] | opheft = | plaknamme = [[De Lemmer]] | stadion = | sportkompleks = De Rien | kapasiteit = | fjilden = | foarsitter = | trener = | kompetysje = | webside = [https://www.cvvo.nl/ Webstee CVVO] | pattern_la1 = | pattern_b1 = _bluevertical | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = | pattern_s1 = | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 0000FF | socks1 = 0000FF | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = | pattern_s2 = | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | shorts2 = | socks2 = }}''' CVVO''' (''Christelijke Vereniging Voor Ontwikkeling en ontspanning'') is in fuotbalferiening fan [[De Lemmer]]. De klup is oprjochte yn juny [[1946]]. Dy feriening bestie út kommisjes foar sjongen, deklamaasje, sport, muzyk, film en lêzingen. Op [[13 juny]] [[1947]] kaam der ek in sneonsfuotbalôfdieling by. De oare aktiviteiten ferdwûnen súntsjesoan. Yn [[1968]] promovearre CVVO fan it FVB nei it [[KNVB]]. Op [[5 augustus]] [[1977]] ferhuze de klup nei sportpark De Rien. De feriening doch alle jierren mei oan it Njoggen Doarpentoernoai en it Lemsterlântoernoai. de klupkleuren binne in wyt shirt mei in blauwe baan yn 'e midden, blauwe broek en blau/wite sokken. == Earelist == ; Tredde klasse A <small>(1)</small> : Kampioen yn 2012 ; Fjirde klasse A <small>(2)</small> : Kampioen yn 1989, 2010 {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * {{nl}} [https://www.cvvo.nl/243/historie/ Skiednis CVVO] }} [[Kategory:Fryske fuotbalklup]] [[Kategory:De Lemmer]] [[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1946]] 3z90i4qw95wv6i3z0vlijoa9bz7bl8b 0 23519 1241227 1227949 2026-09-21T07:08:56Z Hurkonides 5270 1241227 wikitext text/x-wiki {{histoarysk lân (gjin flagge) |namme = Greefskip Mid-Fryslân |bestean = <span style="color:white;">0</span>1006-1101 |lânkaart = [[Ofbyld:Lex_Frisionum_division.png|250px]]<br>Mid-Fryslân (grien) |haadstêd = |offisjele taal = [[Aldfrysk]] |steatsfoarm = [[greefskip]] |ûntstien út = [[Frisia (midsiuwen)#Hartochdom Frisia|Hartochdom Fryslân]] |opgien yn = [[Fryske Frijheid]] |no diel fan = •[[File:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]] |ynwennertal = inkelde tsientûzenen |befolkingstichtens = |oerflak = |folksliet = |muntienheid = |tillefoan = |ISO 3166-koade = |ynternetekstinsje = }} '''Greefskip Mid-Fryslân''' is de namme dêr't skiedskriuwers it gebiet mei oantsjutte dat yn de [[11e iuw]] troch it laach fan de [[Brunoanen]] bestjoerd waard en bestie út de Fryske [[goa (krite)|goa]]en [[Eastergoa]], [[Westergoa]] en [[Sudergoa]]. Steatkundich hearde it gebiet by it [[Hillige Roomske Ryk]] en wienen de [[Fryske greven]] [[lienman]] fan de Dútske keizer. == Untstean == Yn de iere [[midsiuwen]] makke it gebiet fan de hjoeddeiske provinsje [[Fryslân]] diel út it fan it saneamde [[Fryske ryk]] en nei de oermastering troch de Franken fan in hartochdom ''[[Frisia]]'' dat lei tusken it "Sincfal" ([[It Swin (Brugge)|Swin]]), de tsjintwurdige swette tusken Belgje en Siuwsk-Flaanderen, oant de [[Weser]] yn Dútslân. Yn [[1006]] krijt [[Liudolf fan Brunswyk]] sizzenskip oer de Fryske greefskippen. Hoe't dat syn beslach krige hat is net mear wis. Nei alle gedachten waarden de goaen fan de [[Greefskip Hollân|Hollânske greven]] mei geweld ôfhandich makke.<ref>{{aut|Halbertsma, H.}} (2000): ''Het rijk van de Friese Koningen, opkomst en ondergang'', side 140. </ref>. == Gebiet == Mid-Fryslân hat fjouwer greven hân, dy't tagelyk greve fan [[Breunswyk]] wiene en sadwaande ''Brunoanen'' neamd wurde. Harren gebiet wie ynearsten gearstald út de goaen [[Sudergoa]] (ek wol it ''greefskip Starum'' neamd), [[Eastergoa]] en [[Westergoa]]; fierders hienen de Brunoanen ek it [[Sallân|Iselgoa]] yn besit. Letter krigen de Mid-Fryske greven ek de rjochten oer de [[Grinslân|Grinslanner]] goaen [[Hunzegoa]] en [[Fivelgoa]]. Omdat harren hiele amtsgebiet yn dy tiid tusken de geografyske gebieten [[West-Fryslân]] en [[East-Fryslân]] lei, wurdt tsjintwurdich sein fan 'Mid-Fryslân'. == It greeflik bewâld == In grut part fan de [[11e iuw]] wie it Greeflik bewâld yn Mid-Fryslân stiif ferankere, sa't bliken docht út de fynst fan sulveren munten mei greeflike ôfbyldings. Dy munten waarden ûnder oaren slein yn [[Starum]], [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Dokkum]]. De munten binne op in protte plakken fûn en meastentiids yn grutte oantallen. De greeflike rjochten wiene yn hannen kaam fan foarsten waans machtssintrum fier fan Mid-Fryslân yn Breunswyk lei. In wichtich part fan dy rjochten hat út [[rjocht|rjochtspraak]] bestean. Hjirfoar betsjinne de greven harren fan amtners dy't mei de namme [[skelta]] oantsjutte waarden. Dêrneist hiene sy rjocht op muntslach, aksynzen, boeten e.d.. Twa greeflike tollen út dy tiid binne bekend, nammentlik te Starum en Dokkum. Ut de sânde [[17 Kêsten en 24 Lânrjochten|kêst]] blykt dat de Dútske keizer rjocht hie op in skatting út it Fryske lân, de saneamde "Huslota" of "Huslaga". De ynnimst dêrfan wie opdroegen oan de skelta's, wylst de Fryske greve belêste wie mei de ôfdracht.<ref>O. de Vries (1986), "Het heilige Roomse Rijk en de Friese vrijheid", side 15-16. </ref> [[Hindrik IV fan it Hillige Roomske Ryk|Keizer Hindrik IV]] joech Mid-Fryslân yn [[1088]] (sûnder oerlis mei de Fryske greve) oer oan de biskop fan [[Stift Utert|Utert]]. Dat wie tsjin it sin fan greve [[Egbert II]], dy't tsjin keizer Hindrik IV (syn neef) yn opstân kaam. Nei Egberts dea yn [[1090]] folge [[Hindrik de Fette|Hindrik fan Northeim]] (de Fette) him op as greve fan Mid-Fryslân. Hindrik de Fette waard op [[10 april]] [[1101]] fermoarde troch Friezen dy't ûnder lieding stienen fan de biskop fan Utert. Mei de dea fan dizze greve einiget it tiidrek fan de greven en set it tiidrek fan de [[Fryske frijheid]] útein, dêr't de Friezen harren sa goed as selsstannich yn bestjoere, nettsjinsteande oanspraken fan Hollân en Utert op it gebiet. {{boarnen|boarnefernijing= '''Literatuer:''' * {{aut|[[Oebele Vries]]}}, ''Het heilige Roomske Rijk en de Friese vrijheid'', De Tille-Leeuwarden, 1986. * {{aut|H. Jaekel}}, ''Die Grafen von Mittelfriesland aus dem Geschlechte Köning Radbods'', Gotha-1895. * {{aut|J.F. Niermeyer}}, 'Over het staatsgezag in Midden-Friesland voornamelijk in de 12de eeuw. Een diplomatisch onderzoek', ''Bijdragen voor Vaderl. Geschiedenis en Oudheidkunde'', VII[8] (1937) I. * {{aut|M.P. van Buijtenen}}, ''De grondslagen van de Friese Vrijheid'', Assen-1953. * {{aut|W.Ehbrecht}}, ''Landesherrschaft und Klosterwesen im ostfriesichen Fivelgo (970-1290)'', Münster in Westfalen-1974. '''Fuotnoat:''' <references/> }} {{DEFAULTSORT:Mid-Frislan, Greefskip}} [[Kategory:Greefskip yn de Nederlannen]] [[Kategory:Skiednis fan Fryslân]] [[Kategory:Greefskip]] [[Kategory:Steat fan it Hillige Roomske Ryk]] [[Kategory:Histoarysk lân yn Jeropa]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1006]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 1101]] 29gdmjdmbuwzw0k7nse7yspq8lqgg2x 11 31754 1241219 299154 2026-09-20T23:33:12Z AntiCompositeNumber 34363 /* CC BY-SA 4.0 */ nije seksje 1241219 wikitext text/x-wiki De taal wie wat Bokwerts/Nederlânsk, ik bin sa frij om der better Frysk fan te meitsjen.--[[Meidogger:Swarte Kees|Swarte Kees]] 6 mrt 2010, 11.14 (CET) == CC BY-SA 4.0 == @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], hello: The Creative Commons license update is not retroactive. CC BY-SA 3.0 works can be used in CC BY-SA 4.0 derivative works, but the original file remains CC BY-SA 3.0. You will have to restore this template back to CC BY-SA 3.0/GFDL 1.3 only and create a new template for CC BY-SA 4.0. You should also not use this template for files that are in the public domain. [[Meidogger:AntiCompositeNumber|AntiCompositeNumber]] ([[Meidogger oerlis:AntiCompositeNumber|oerlis]]) 21 sep 2026, 01.33 (CEST) 0q1knn76hn1cjpylsonxtpzlzg19mge 0 32280 1241203 902431 2026-09-20T12:14:37Z Robotje 195 1241203 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Tjeerd Jacob Twijnstra.jpg|thumb|T.J. Twijnstra]] '''Tjeerd Jacob Twijnstra''' ([[Akkrum]], [[17 augustus]] [[1890]] - [[Amsterdam]] [[22 april]] [[1959]]) wie in feefoerfabrikant fan [[Akkrum]]. Hy wie in soan fan [[Ulbe Twijnstra]], oaljefabrikant, en Hiske Bouma. Troude op 9 july 1913 mei Mary Sylvia Berkhout. Ut dit houlik waarden twa soannen en trije dochters berne. Sûnt [[1915]] direkteur fan [[Ulbe Twijnstra's oaljefabriken NV]] yn Akkrum. {{boarnen|boarnefernijing= [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/twijnstra Ynstitút foar Nederlânske skiednis oer Ulbe Twijnstra] *{{EvF|Twijnstra, Tjeerd Jacob}} }} {{DEFAULTSORT:Twijnstra, Tjeerd Jacob}} [[Kategory:Frysk ûndernimmer]] [[Kategory:Persoan berne yn Akkrum]] [[Kategory:Persoan berne yn 1890]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1959]] dc9db4gwbx9qtgxho9q2gfqxieucygh 0 32386 1241214 1148215 2026-09-20T18:21:23Z Hurkonides 5270 1241214 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Berber van der Geest Tresoar 15.jpg|thumb|right|300px|<small>Berber van der Geest</small>]] '''Berber van der Geest''' ([[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[19 febrewaris]] [[1938]] - [[Boalsert]], [[28 maaie]] [[2019]]) wie in [[dichteresse]], [[toaniel]]skriuwster en [[skriuwster]] fan ûnder oaren [[berneboek]]en. == Libben en wurk == Berber van der Geest kaam fan memmekant út in keunstsinnige famylje. Pake [[Jaring Walta]] wie keunstskilder en beppe Berber Rypma wie besibbe oan skilder/dichter [[Gerben Rypma]]. As famke wie Berber faak by pake en beppe yn Wytgaard.<br>Hja gie nei de [[ULO]], die doe kantoarwurk, hoewol't sy eigentlik nei de keunstakademy woe. Letter waard sy beukerjuf/ûnderwizeresse op in skoalle yn Ljouwert en helle hja aktes foar [[Frysk]] en tekenjen. Berber van der Geest is in alsidich talint, se dichtet, skriuwt koarte ferhalen en berneboeken. Mar se is ek aktyf op it mêd fan toaniel en teater en dêrnjonken skriuwt se lietteksten: ûnder oaren [[Roel Slofstra]] en [[Joop Veenstra]] hawwe lieten fan har op har repertoire. Foar har ienakter ''Frij'' krige se yn 1974 de provinsjale toanielpriis. Ynspiraasje foar har berneboeken fûn Berber van der Geest foaral yn de klas, yn it kontakt mei de bern, foar har 'it moaiste stik minske dat der is'. Se kreëarre yn har boeken in wrâld dêr't plak is foar bern om bern te wêzen en dêr't romte is foar har fantasy. Har earste berneboek It âld kammenet ferskynde yn 1983, de yllustraasjes yn it boek fersoarge se sels. Har twadde berneboek ''De hânskrobbers'' waard yllustrearre troch in tal âld-learlingen fan har beukerskoalle. ''Bartele Bûse'' kaam út yn [[1988]] en ''De Kilekanen'', skreaun as aksjeboek foar de berneboekewike, yn 1994. Beide boeken binne yllustrearre troch Laura Lava. Yn 2004 wurke Berber van der Geest mei oan it projekt ''Triedsjes nei it ferline'', dat opset waard troch CBD-Fryslân (Centrale Bibliotheek Dienst) en Histoarysk en Letterkundich sintrum Tresoar. Doel fan it projekt wie om bern yn oanrekking te bringen mei it ferline troch ferhalen dy't hearre by foarwerpen dy't bern sels oandroegen. Berber van der Geest en Akky van der Veer hawwe de ferhalen ferwurke yn in boekje mei de titel ''100 dingen en 1 pappegaai''. Van der Geest hat ferskate prizen wûn, sa as de [[Rely Jorritsmapriis]] yn 1967, twarris de [[Provinsjale toanielpriis]] yn 1971 en 1975 en ek twa kear de [[Simke Kloostermanpriis]] yn 1989 en 1995. Yn 1993 waard se beleanne mei de earste priis fan de Berneboekesjuery, in priis dy't har takend waard troch Fryske skoalbern. De groepen [[Irolt]] en de [[Doarmers]] en sjonger [[Joop Veenstra]] hawwe teksten fan har brûkt. Berber van der Geest stoar yn de âlderdom fan 81 yn Boalsert. == Wurk == ;Dichtwurk * ''Der binne fan dy dingen (1975, 2e printinge yn 1980) * ''Dei en wei'' (1978) *''En ik bin gien…'' (1982) ;Berneboeken * ''It âld kammenet'' (1983) * ''De hânskrobbers'' (1985) * ''Bartele Bûse'' (1988, 2e printinge yn 1990) * ''Bartele Broekzak'' (oersetting fan de skriuwster, 1991) * ''De Kilekanen'' (1994, 2e printinge 1994) * ''De Kilekanen'' (Hollânske oersetting, 1998) * ''100 dingen en 1 pappegaai'' (2003) * ''Mem, wat ite wy hjoed?'' (2009, mei yllustraasjes fan [[Babs Wijnstra]]; wie it "Aksjeboek foar bern 2009" fan de stifting [[It Fryske Berneboek]]. ;Ferskaat: * ''Frjemd alderfrjemdst : acht mini-forhalen'' (1976) * ''Deidreamerijkes'' (aforismen, 1982) * ''30 kear de dea sjen'' (1967) * ''Sjoch'' (toaniel, 1971) * ''Frij, frij ,frij'' (toaniel, 1975) * ''En ik bin gien.''.. (1982) * ''100 dingen en 1 papegaai'' - mei [[Akky van der Veer]]; (ISBN 90-5615-070-7) ;Prizen: * [[1967]] - [[Rely Jorritsmapriis]] foar it fers ''30 kear de dea sjen'' * [[1989]] - [[Simke Kloostermanpriis]] foar ''Bartele Bûse'' * [[1989]] - Premio Europeo di Padua foar ''Bartele Bûse'' * [[1995]] - Simke Kloostermanpriis foar ''De Kilekanen'' Pleatst op de IBBY (The International Board on Books for Young People): ''Bartele Bûse'' en ''De Kilekanen'' == Keppeling om utens == * [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=gees002 Berber van der Geest yn de DBNL] {{DEFAULTSORT:Geest, Berber van der}} [[Kategory:Frysk ûnderwizer]] [[Kategory:Frysk berneboekeskriuwer]] [[Kategory:Frysk dichter]] [[Kategory:Frysk koarte-ferhaleskriuwer]] [[Kategory:Frysk toanielskriuwer]] [[Kategory:Skriuwer yn it Frysk]] [[Kategory:Persoan berne yn Ljouwert]] [[Kategory:Persoan stoarn yn Boalsert]] [[Kategory:Persoan berne yn 1938]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2019]] dg4oehksvbuoj0y0mr3rg1tz03g9nj7 0 48053 1241225 878861 2026-09-21T07:03:34Z Hurkonides 5270 1241225 wikitext text/x-wiki De joadske begraafplakken fan [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] lizze oan de eardere stedswâl en oan de [[Samuel van Haringhouck]]strjitte. De jongste grêfstien is fan [[1909]], en it hôf wurdt ûnderhâlden troch de gemeente Boalsert. == Alde hôf == Yn [[1786]] kochten Philip Jacobs (Hoornstra) en Eleazer Levi (de Jong) in stik grûn fan froedman Reinder Loyenga foar it begraafplak oan de Nije Buorren oer oan de Stedswâl. Dit hôf waard brûkt oant 1829. It [[kadaster]] skriuwt yn 1832: persiel A56, 150 m², begraafplak. Der binne gjin grêfstiennen mear, dy soenen neffens dhr. H. Beem ferdwûn wêze yn de [[Twadde Wrâldoarloch]]. Om it âlde hôf stiet yn 2010 in leech stek. Der is ien grêfstien werom fûn, dy fan Simon Salomons van der Linde dy't ferstoar op 28 april 1827, 52 jier âld. In ôfbyld stiet (op 'e kop) op side 40 fan it boek fan Dooper. (Net yn de fotokolleksje fan Fryske Joadske grêfstiennen). == Nije hôf == Sûnt [[2 july]] [[1829]] wurdt in nij begraafplak brûkt, doetiidsk noard fan de bebouwing, njonken it algemiene begraafplak, no oan de Samuel van Haringhouckstrjitte. It kadaster skriuwt yn 1832: persiel B370, 400 m² begraafplak. Der binne yn Boalsert 30 grêfstienen fan de yn totaal 180 ferstoarne joadske Boalserters. Dêrfan kamen 30 om yn de konsintraasjekampen yn de [[Twadde Wrâldoarloch]]. == Sjoch ek == * [[List fan Joadske begraafplakken yn Fryslân]] {{boarnen|boarnefernijing= * [http://images.tresoar.nl/download/joodse_begraafplaatsen.pdf Tresoar: Joadske begraafplakken yn Fryslân] * {{Aut|Michman, J., Beem, H. en Michman, D.}} - ''Pinkas: geschiedenis van de joodse gemeenschap in Nederland'', (1992, Antwerpen/Amsterdam: Utjouwerij Contact. ISBN 90-254-9513-3. }} [[Kategory:Joadsk begraafplak yn Fryslân]] [[Kategory:Boalsert]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1786]] 71213q4gnxjyo4yhhctchkw5darn28s 3 55697 1241238 1238864 2026-09-21T11:36:43Z Mysha 254 /* Boskplaat (Rottumerplaat) */ nije seksje 1241238 wikitext text/x-wiki Foar âlder spul, sjoch: *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf1|Argyf1]] (oant en mei maaie 2015) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf2|Argyf2]] (juny 2015 – des. 2020) *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/argyf3|Argyf3]] (jann. 2021 – des. 2024) Oare te behâlden keppelings: *[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk/klad]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/útlizzerij posysjekaart|Utlizzerij posysjekaart]] *[[Meidogger oerlis:Ieneach fan 'e Esk/primaten|List primatenammen]] == Industrymole == Middei: Wat docht dy: DEFAULTSORT:Industrymole? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 6 jan 2025, 12.34 (CET) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Dat is om 'e alfabetisearring yn 'e kategoryen goed te krijen. De y wurdt yn 'e Fryske stavering beskôge as in foarm fan 'e i, en "yndustry" sille jo dan yn it Frysk wurdboek ek net ûnder de Y oan 'e ein fan it alfabet fine, mar by de i, nei bygelyks "ilestyk" en foar bygelyks "iverich". Mei DEFAULTSORT kinne jo de alfabetisearring fan in artikel yn 'e kategoryen oanpasse, dus yn dit gefal wol ik dat it alfabetisearre wurdt as stie der "industrymole". Itselde systeem brûke we ek foar fokalen mei diakrityske tekens, want letters as â, ê, ô, û en ú wurde troch it systeem fan dizze webside standert nei de Z alfabetisearre. Dus yn in kategory lykas Pleatslik wapen yn Fryslân soe it wapen fan Wâldsein dan nei it wapen fan bgl. Wiuwert alfabetisearre wurde. As jo it mei DEFAULTSORT dan alfabetisearje as stie der "Wapen fan Waldsein", dus sûnder kapke op 'e a, komt it op it korrekte plak yn 'e alfabetyske list te stean. :"DEFAULTSORT" betsjut "standert" (DEFAULT) "sortearje" (SORT). Dus as jo dat brûke, wurdt it yn alle kategoryen op de oanjûne manier alfabetisearre. Jo kinne ek yn ien of mear kategoryen in artikel op in ôfwikende manier alfabetisearje, bgl. Tsjerke fan Holwert. Yn 'e measte kategoryen kin dat sa sûnder mear opnommen wurde, mar yn in kategory as Tsjerke yn Fryslân kin it dan better ûnder Holwert as ûnder Tsjerke alfabetisearre wurde. Dat dogge jo dan sa: [Kategory:Tsjerke yn Fryslân|Holwert]. Dit wurket ek as jo foar de oare kategoryen DEFAULTSORT brûke. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 6 jan 2025, 15.54 (CET) ::Tank. It wie de earste dei nei de fakânsje, en ik wie nocht net wekker. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 jan 2025, 13.32 (CET) == Goe ... == "Goedei" wie ek wol goed, hear. Mar "Goendei" is ek aardich. It is in stikje út in gedicht, tocht it, mar ik wit net at dat wer oerset is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 16 jan 2025, 10.25 (CET) :O, Sorry. Ik prebearje oer it algemien om kwa wurdgebrûk en stavering allinnich dingen te ferbetterjen dy't echt fout binne. Ik hâld der sels ek net fan as minsken myn wurdgebrûk 'ferbetterje' wylst der gjin flaters yn sitte. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 16 jan 2025, 21.09 (CET) == Spulmakker == [[Wolfgang Kramer]] had mear as 25 spulen makke dêr't yn alle gefallen 5 by binne dy't [[Spiel des Jahres]] wienen. Wat makket de [[:Kategory:Spultsje fan Wolfgang Kramer]] sa ûnwichtich? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 22 jan 2025, 09.48 (CET) :{{Ping|Mysha}} Tsja, dat is in kwestje fan persoanlike foarkar, tink ik. Ik haw noch nea fan de man heard en sowieso seit it idee fan 'e betinker fan in spultsje my neat. As jo dy kategory beslist hawwe wolle, dan is dat my fierders ek bêst. Jo meie sels trouwens ek gewoan de kategoryen oanmeitsje foar de troch jo skreaune artikels. Dat dogge alle oare meidoggers ek. As jo de boel as reade (net-oanmakke) keppelings stean litte, noegje jo út ta it fuortredigearjen fan sokke kategoryen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 jan 2025, 21.11 (CET) :: Ik sil ris sjen. By my komme dy kategory-keppelings net yn byld, of eins: al yn byld mar fierders net ûnderen as it bewurkfinster. Dat oant no ta hie ik oannaam dat it de kabouters wienen dy't soks dienen. Ofg dat oare meidoggers wienen as bots, dêr wit ik fierders neat fan. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::{{Ping|Mysha}} Nee, dêr binne gjin bots foar. Dat soe wol noflik wêze, mar nee. Drewes en ik hawwe hieltyd de kategoryen fan 'e troch jo oanmakke artikels berêden. No is dat oer it algemien net sa'n grutte muoite, mar as der ferskil fan ynsjoch is, kin dat liede ta in sitewaasje lykas juster, wêrby't ik in reade kategorykeppeling fuorthelje dêr't ik fan tink dat it net folle doel tsjinnet, wylst jo der hiel oars yn steane. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.35 (CET) == Wurk == {{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Goeie, soene jo tenei eefkes wachtsje wolle mei it bewurkjen oant ik "wurk" ferwidere ha? Der wurdt boppe it artikel útdruklik frege om gjin bewurkings út te fieren oant de side klear is, mar ik ha it al ferskillende kearen hân dat der nettsjinsteande dy warskôging dochs bewurkingen útfierd wurde. Ik hie it artikel oer de liuw mei sin noch iepen stean om 't ik der noch wat dinkjes oan dwaan moast. De korreksjes en feroaringen binne no by it opslaan ferlern gien om 't jo der al mei oan 'e gong west ha.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 22 jan 2025, 22.21 (CET) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Goeie. Dat is hiel ferfelend, Romke, it spyt my. Ik hie allinnich de kategoryen even neirûn en wie net yn 'e rinnende tekst oan it redigearjen west. Ik tocht dat dat wol koe. Net dus. :Mar hoe kinne dy feroarings ferlern gien wêze by it opslaan? Dat snap ik net. Want as jo wat opslane en der hat ien tuskentroch wat opslein, dan krije jo in melding fan in editkonflikt en wurdt jo ferzje net opslein, dat is sa, mar dan wurdt ûnderoan op 'e side mei de melding fan it editkonflikt likegoed jo eigen ferzje noch werjûn yn in bewurkingsfinster. Dus dêrwei kinne jo dat gewoan wer kopiëarje. It is dêrnei fansels mear wurk om de tuskenlizzende edits mei te nimmen yn jo folgjende edit, mar der giet yn prinsipe gjin wurk ferlern. Ik krij de yndruk dat jo dat ûnderste bewurkingsfinster noch nea sjoen hawwe, dus fandêr dat ik jo derop wiis. :No haw ik sels noch even wat, want krekt as jo hie ik fan 'e jûn in flinke tebeksetter. Ik wie net sa bliid om te sjen dat jo mei de liuw oan 'e gong wiene, om't ik sels ek al in pear dagen oan in artikel oer de liuw wurkje. Dat koenen jo net witte fansels en ik hoopje dat it net liket as rekkenje ik jo wat oan, want dat is net sa. It is hjirre op 'e Wikipedy yn prinsipe "wa't it earst komt, dy't it earst mealt". Mar jo sille begripe dat ik flink siet te balen. Ik haw soks yn al dy jierren dat ik hjir aktyf bin ien kear earder hân, mei it artikel oer Afro-Amerikanen. Dat heucht my noch goed, want it is gewoan flink kloate. :Ik wit net hoe't jo artikels foar de Wikipedy meitsje, mar ik krij de yndruk dat jo dy hjir fan begjin oant ein op 'e Wikipedy yn it bewurkingsfinster skriuwe. Dêr kin ik my dus net mei rêde, dat ik skriuw myn spul hast altyd yn Word. As it ôf is, moat it fansels noch neilêzen en opladen wurde, mar dêr kom ik meastal net daliks oan ta. Dus, foltôge artikels komme by my op 'e kompjûter yn in mapke te stean oant ik tiid fyn om se op te laden nei de Wikipedy. Ik fertel dit allegearre by wize fan útlis foar myn folgjende fersyk. Soene jo de '''hoaleliuw''' en de '''Amerikaanske (hoale)liuw''' gewurde litte wolle as jo dy al net skreaun hawwe? Want dêr haw ik al artikels oer skreaun. Ik hoopje dat ik moarn tiid haw om teminsten ien fan beiden op te laden, mar dat is noch even de fraach, mei it wurk yn 'e echte wrâld en it berêden fan 'e húshâlding en it behearderswurk hjir op 'e Wikipedy. Ik hie it fan 'e jûn ek dwaan kinnen, wat tiid oangie, mar de kop stie my der net mear nei. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 02.43 (CET) ::{{Ping|Ieneach fan 'e Esk}} Ik skriuw yndied fuortendaliks yn it bewurkingsfinster. Doe't ik juster letter noch wat korreksjes en wat feroarings oanbrocht hie en it opsloech krige ik de melding dat se net opslein wurde koene om 't de tekst yntusken al troch in oare meiwurker bewurke wie. Op dat stuit wurdt it skerm by my blanko. Faaks stiet der bûten it skerm noch wat, mar dan soe ik de balke rjochts nei ûnder lûke moatte en dat ha'k yndied net dien. Hawar, it like my yn alle gefallen goed om eefkes by jo oan 'e belle te lûken om't it my al in pear kear earder barde. It is fansels sneu as jo oan 'e artikel wurkje en ik wie krekt wat earder mei itselde ûnderwerp. Soks treft min, mar ik lit de hoaleliuw en de Amerikaanske hoaleliuw gewurde. Ik tink dat ik noch oan 'e gong gean mei de '''Barbarijske liuw''', mar ik moat noch earne in boek ha oer útstoarne bisten dêr't er yn stiet en kin dat net fine. Dus dêr moat ik eefkes tsjin oan rinne.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 23 jan 2025, 08.23 (CET) :::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, sa is it krekt: der is in twadde bewurkingsfinster mei de troch jo skreaune tekst hielendal ûnderoan de side mei de melding fan it editkonflikt. Dat twadde bewurkingsfinster stiet yndie bûten it byldskerm as de melding ferskynt. As soks wer bart, moatte jo dus hielendal nei ûnderen scrolle oant jo net fierder kinne. Ik fyn it ek wol in ûnhandich systeem, want jo binne net de earste dy't soks oer de holle sjocht. Underwilens sil ik my tenei bedimje om net wer daliks de kategoryen nei te sjen op siden dêr't noch in wurkberjocht stiet. Ik bin bliid dat jo der even wat fan sizze, want ik wie my earlik sein fan gjin kwea bewust, dat ik wie moai trochgien mei dizze wurkwize. :::Oer de liuw: ja, dat is yndie sneu en frustrearjend foar my, mar nochris: dêr moatte jo jo net beswierd oer fiele. Ik stie earst ek yn bestân om my stil te hâlden, mar ik haw my letter betocht yn ferbân mei it koördinearjen fan 'e oare artikels. Ik lit de Barbarijske liuw gewurde. Binne jo noch fan doel om artikels oer oare kateftigen te skriuwen? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 23 jan 2025, 20.55 (CET) ::::It makket my fierder neat, jo kinne gerêst fierder mei de kateftigen gean. Der is foar my noch wurk by de rûs mei de fûgels. En it kin sa wer wêze dat ik wer aardichheid oan wat oars krij.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 24 jan 2025, 11.01 (CET) :::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, der binne omtrint 10.000 fûgelsoarten, dat dêr kinne jo foarearst wol mei ta, mar oan 'e oare kant ''verandering van spijs doet eten''. Ik wol ek wolris in stikje oer in fûgel skriuwe, dat ik kin my foarstelle dat jo ek wolris in sûchdier behannelje wolle. Dat kin en wol ik jo net ûntsizze, allinnich, wat der earjuster barde, dat wol ik ek net wer. No ja, we moatte mar ris sjen hoe't it rint. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 24 jan 2025, 20.58 (CET) ::::::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Dit wie echt tafal en ticht te spikerjen is dat net. Om it risiko sa lyts mooglik te hâlden dat in oar jo foar is, soene jo dêrom it bêste jo wurk alfêst op wikipedy sette kinne mei de meidieling dat der noch oan wurke wurdt. By in aktueel barren is it risiko folle grutter dat meardere minsken mei itselde oan 'e slach geane en as it wurk dan noch in pear dagen op de kompjûter bliuwt stean, nimt it risiko mei de tiid ta dat in oar jo foar is mei it artikel.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 25 jan 2025, 10.17 (CET) :::::::{{Ping|RomkeHoekstra}} Ja, dat hie ik ek al tocht, oars moat it sa mar sa't jo seine. It probleem dêrmei is fansels dat as je sa'n wurkberjocht pleatse, der ek binnen ôfsjenbere tiid in artikel opladen wurde moat. En dêr knelt de skoech wat, want ik haw juster ris even sjoen, mar ik haw dus noch in pear artikels oer films yn myn "wachtkeamermapke" stean dy't ik ferline jier al yn maaie skreaun haw. Dat komt sa: ik fyn it skriuwen fan in artikel folle leuker as it neilêzen en opladen. Dêr sjoch ik faak tsjinoan en dan sko ik it foar my út. Ik haw dat mapke alris hielendal leechmakke troch alle diene wurk op te laden en doe wie it de bedoeling dat ik tenei alles altyd daliks oplade soe, mar dat hat fjirtjin dagen duorre en doe stiene de earste artikels alwer yn 'e wacht. No ja, ik moat mar ris sjen hoe't ik it yn it ferfolch hawwe sil. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 25 jan 2025, 20.38 (CET) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 26 jan 2025, 07.24 (CET) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Omneame == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]], Wolle jo der tenei by it omneamen om tinke dat as jo de ferkeard stavere side wiskje earst al de keppelingen oanpasse oan de ferbettere stavering, oars bedarret de omneamde side yn it neat. It is dat ik by [[Wrakseljen op de Olympyske Simmerspullen 1936]] ienienen konfrontearre waard mei in reade keppeling fan in artikel dat ik krekt derfoar skreaun hie, oars hie ik de earst kommende tiid net yn de rekken hân dat der mei it omneamen earne ferkeard gien wie. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.46 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} Jo hawwe hielendal gelyk. Dat doch ik ornaris ek, mar it is my niis glêd troch it sin gien. Sorry. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.48 (CET) ::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] kin ris in kear barre, gelokkich hie ik it hjoed rap yn 'e rekken. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 7 feb 2025, 20.56 (CET) == Boarne == Goeiejûn @[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] Jo ha by [[Ödön Zombori]] de kategoryen Argentynsk wrakseltrainer en Argentynsk persoan fan Hongaarsk komôf taheakke. Ha jo in boarne hjirfoar? As immen nei in oar lân emigrearret betsjut dat net daliks dat immen ek steatsboarger wurd fan dat lân. Bygelyks sa as dat by [[János Németh]] dy't nei Spanje ferfear al it gefal wie, dy is Spaansk steatsboarger wurden. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 8 feb 2025, 23.13 (CET) :{{Ping|FreyaSport}} No, dat bin ik net mei jo iens. Emigrearje betsjut neffens my wol deeglik dat je boarger fan it nije lân wurde en de nasjonaliteit fan dat lân oannimme. As dat net sa is, soe ik it yn elts gefal oars formulearje, bgl. "Yn dat-en-dat jier gied er nei Argentynje ta te wurkjen" of sa. Yn dit gefal liket it my noch mear foar de hân lizzend om't Hongarije nei WO2 ûnder de kommunisten kaam. Alle Hongaren dy't doe nei it Westen giene, wurken foar it kommunistysk regear of it wiene flechtlingen. Yn acht nommen dat er pas yn 1985 weromgie, presys doe't glasnost en perestrojka de kommunistyske diktatuer wat draachberder begûnen te meitsjen, liek it my foar de hân lizzend dat er yn 'e tuskentiid yndie de Argentynske nasjonaliteit hie. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 9 feb 2025, 00.21 (CET) == Dieuwertje Blok == Soene jo (as @[[Drewes|Drewes]]) [[Dieuwertje Blok]] efkes in skoftke befeiligje kinne? Ik tink dat dit geklier mei de datum troch annonieme meidoggers efkes oanhâlden giet. Op de Nederlânske Wikipedy is de side fan 'e middei ek wer befeilige en sûnt die tiid is it geklier hjir begûn. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 18 mrt 2025, 22.12 (CET) :Al dien. [[Meidogger:Kneppelfreed|Kneppelfreed]] ([[Meidogger oerlis:Kneppelfreed|oerlis]]) 19 mrt 2025, 03.35 (CET) == Open Database License == Goed, de oare kear wol ik wol sjen at ik dy lisinsje fine kin, mar ik nim oan dat as ik dy op [[Ofbyld:Wâldfeart.png|25px|[[Wâldfeart]]]] sjoen hie, en sjoen hie dat dat wie wat ik socht, dat ik dy dan wol keazen hie. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 apr 2025, 09.49 (CEST) :Wat jo dien hiene, wie ek gjin ramp, mar doe't ik ferline simmer alle ôfbydlings bylâns west haw, haw ik foar kaarten fan Open Street Map in spesjaal berjochtsje oanmakke mei in link nei mear ynformaasje spesifyk dêroer. (Sa't se dat op En: ek brûkten, seach ik.) By it opladen fan it ôfbyld stiet dy opsje yn it rolldown-menu fan 'e linsinsjemooglikheden as fyfde fan boppen. Ik haw it op 'e byfoege skermôfbylding oanjûn mei de reade pylk. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 apr 2025, 20.52 (CEST) [[File:Printscreen Lisinsjemenu.jpg|right|1200px|]] {{clear}} == [[MediaWiki:Copyrightwarning2]] == Hello! Is this still in use? If yes you might want to change 3.0 to 4.0. [[Meidogger:MGA73|MGA73]] ([[Meidogger oerlis:MGA73|oerlis]]) 17 apr 2025, 13.48 (CEST) :Good evening. I don't think it's in use, but I'm not 100% sure what would happen if I deleted a system message, so I updated it anyway. Thanks for the warning. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 17 apr 2025, 21.39 (CEST) == Tangara == Ik lit de Fryske namme fan in fûgelskaai graach oan jo oer, want ik ha dêr yn 'e measte gefallen gjin inkeld doel oer. Mar ik ha eefkes wachte mei de beskriuwing fan it skaai ''Thraupis'', dy't jo de Fryske namme "echte tangaren" jûn ha. Ik seach nammentlik ek in skaai ''Tangara'' en liet doe yn my omgean of dat (fanwegen de namme) net de echte tangaren wêze moatte. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 7 mai 2025, 11.08 (CEST) :{{Ping|RomkeHoekstra}} Ik hie ''Thraupis'' de echte tangaren neamt om't de famylje fan 'e tangarefûgels, ''Thraupidae'', nei dat skaai ferneamd is. Ik begryp jo riddenearring oangeande ''Tangara'' en dêr is beslist wat foar te sizzen. Dan moatte we in oare namme betinke foar ''Thraupis''. It skaai is neffens en: ferneamd nei in ûnidentifisearre fûgeltsje dat neamd wurdt troch de Aldgrykske wiisgear Aristoteles yn syn geskriften. Dêr sjitte we dus neat mei op. Ik sjoch dat de fûgels fan it skaai ''Thraupis'' allegearre wat blauwich binne en dat se dêrom yn Brazylje ''pipira-azul'' neamd wurde (''azul'' is Portegeesk foar blau). We soene se de blauwe tangaren neame kinne. Wat fine jo dêrfan? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 mai 2025, 00.12 (CEST) ::{{Ping|Ieneach fan &#39;e Esk}} Ja, ik fyn dat bêst. Tige tank foar de útlis!--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 8 mai 2025, 08.04 (CEST) == Ik haw wer eat mist == Ik hie dat <nowiki>{{DEFAULTSORT:}}</nowiki> ûnlêsber opnaam by [[On the Road]], foar at at immen de oardering oars hawwe woe. Mar no wit ik net wat it doel is om it al sichtber te meitsjen, mar krekt mei deselde namme as de titel? Kin ik dêr wat útlis by hawwe? " [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 20 mai 2025, 09.39 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Goeie. Ja, ik snapte net wat jo dêrmei woene. Sa'n defaultsort is altyd al ûnsichtber, dus neffens my hat dat ûnsichtber meitsjen gjin sin. Wat de alfabetisearring oangiet: neffens my wurde dêrby allinnich lidwurden negearre. Dus as it boek ''The Road'' hjitten hie, dan hie by de defaultsort "Road, The" komme moatten te stean. Mar "On" is gjin lidwurd mar in foarsetsel, dus dit boek moat ûnder de O alfabetisearre wurde. Wêrom haw ik de defaultsort net hielendal fuorthelle? Wit ik eins net. Dat hie ek likegoed kinnen, dêr hawwe jo gelyk oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 20 mai 2025, 12.26 (CEST) :: Ja, dat wie in bytsje fan: "Ik kin it allegear net kwyt by de gearfetting, mar ik wit dat guon lju gauris myn defaultsort oanpasje, dat ik jou mar efkens oan wat ik ferwachtsje; dat jimme dat oanpasje kinne nei hoe it krekt weze moatten hie, of fuorthelje as it wier net nedich is." Mar at jo sizze dat it wier altiten allinnich om lidwurden is, dan kin ikdat ornaris fuortlittte. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::: Ja, yn prinsipe allinnich as it earste wurd in lidwurd is. Der binne fansels oare gefallen dêr't je sa'n defaultsort ek by brûke kinne. Ik tink dan oan dingen as it boek ''[[1984 (boek)|1984]]'' fan George Orwell. Dat kinne je as sifers alfbetisearje, mar je kinne der ek in defaultsort mei ''nineteen eighty-four'' by sette of om't der in fertaling fan is "njoggentjin fjouwerentachtich". Mar foar it meastepart giet it yndie om 'e lidwurden. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 22 mai 2025, 01.11 (CEST) == Tanke == Good morning, dearest Ieneach fan 'e Esk, and thak you for your help in the new pages [[Nazario Pardini]] and [[Arena Metato]]. See you soon. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 10 jun 2025, 07.26 (CEST) == [[Palackattumala]] == Godd monring, dearest dearest Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me I'm fine!!! Please, I ask you 3 minutes to access this new page anc correct my mistakes, please. I'll be pleased to help you in Italian and Portuguese. Thanks a lot and see you soon [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 30 jul 2025, 10.50 (CEST) :Sorry, Rei Momo. I had an off day yesterday and didn't turn on my computer. I looked at your contribution just now and changed some things, but I think Drewes already did most of the work. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 1 aug 2025, 02.17 (CEST) :: No problem, you have not to say sorry!!! Thank you very much for your visit!!! [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 1 aug 2025, 08.33 (CEST) == Harry Verbeke == ik kwam op de nl deze saxofonist tegen en dacht in 1922 noemt niemand zijn kind Harry. Ik had het mis; hij heette François Harry. Ik heb nog wat gevonden over zijn muzikale achtergrond. De nl; en fy meldden dat hij op 11 april geboren zou zijn; het was echter een dag eerder. Op wikidata stond het al goed, ook op de de. Wil je het hier ook aanpassen. Het is in te zien via Alle Friezen, ook het blad Beatrijs uit de jaren zestig meldde de 10e als geboortedatum, groet van 1/2-Fries,[[Meidogger:Ceescamel|Ceescamel]] ([[Meidogger oerlis:Ceescamel|oerlis]]) 13 aug 2025, 11.19 (CEST) :{{Ping|Ceescamel}} Jazeker, dat doe ik even. Dank voor het aandragen van de verbeteringen. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 aug 2025, 23.42 (CEST) == Disney == When was the last time you watched any Disney movies? I've added some bits to [[Encanto]], as it is my newest favorite. When do you plan to watch more Disney movies? Encanto airs on Freefourm every now and then. They've also shown other favorites of mine, like [[Frozen II]] and [[Brother Bear]]. Also, should Frozen II move to [[Frozen 2]] as was done in English? [[Wiki:Meidogger-bydragen/2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976|2600:1700:C910:2960:DA5:658C:9010:A976]] 21 aug 2025, 23.42 (CEST) == Ofbyld:FrieslandVlag.png == Jo hawwe [[Ofbyld:FrieslandVlag.png]] fuorthelle, wylst it op [[Wikipedy:Koart_oersjoch]] noch keppele wie. Hoe grut wie dy flagge? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 sep 2025, 11.16 (CEST) :Minuskúl, miskien in heale by in fjirde sintimeter. It stikte hjir fan dy dingen, en dy haw ik allegearre fuortsmiten en ferfongen doe't ik ferline jier simmer alle ôfbyldings bylâns west haw. Dat haw ik net dien omdat ik it sa leuk fûn (it wie in rotputsje dêr't suver gjin ein oan kaam), mar omdat der fanút Wikimedia fragen wiene oer ús gebrûk fan ôfbyldings sûnder lisinsje. Ik haw de fuortsmiten ôfbyldings op alle siden dêr't se brûkt waarden earst ferfongen ear't ik se fuortsmiet. Op Wikipedy:Koart oersjoch, sa sjoch ik no wol, waard dat flachje twaris brûkt/neamt en dat hie ik dúdlik net troch en doe haw ik it mar ien kear ferfongen. As jo yn 'e rjochterkolom sjogge, stiet dêr net "FrieslandVlag.png", mar "Frisian flag.svg". Sa moat it yn 'e linkerkolom ek noch even feroare wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 sep 2025, 14.39 (CEST) :: Ik haw der dan earst mar in plaatsje op folle mjitten(?) yn setten om't: De grap wie fansels dat <nowiki>[[Ofbyld:Frisian flag.svg]]</nowiki> genôch wie. (It is wat núver, om't it ôfbyld nèt itselde is as de boarne.) Mar eins soenen wy no in plaatsje nedich binne wat net sa grut is, wat it ek is. Faaks [[fy:Ofbyld:Pompeblêd.svg]], as wy gjin lytser foarbyld hawwe. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::Dat formaat ha ik dochs mar efkes oanpast. Gewoane lêzers en begjinnende meidoggers sille it nea troch ha dat it plaatsje eins grutter is. By it brûken fan in flagge wurd meastentiids in berjocht brûkt. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 10 sep 2025, 21.20 (CEST) :::: Goed, dat haw ik der koart as kommentaar bysetten. Doch hie ik leaver eat as [[Ofbyld:Kladblok.png]], at dat net te betizend is. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) :::::{{Ping|Mysha|FreyaSport}} As jo dat leaver hawwe, kin dat skoan. Der is gjin inkele reden dat dat foarbyld fan in ôfbyld in Fryske flagge wêze moat. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 11 sep 2025, 21.52 (CEST) :::::@[[Meidogger:Ieneach fan 'e Esk|Ieneach fan 'e Esk]] @[[Meidogger:Mysha|Mysha]] It kinne om my alle ôfbylden wêze, it giet om in ôfbyld. Mar in ôfbyld mei Frysk tema is it moaiste op de Fryske Wikipedy. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 09.58 (CEST) :::::: Dêr is wat foar te sizzen. Ik haw der dan [[Ofbyld:Pompeblêd lyts.png]] foar makke. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::::::: {{Ping|Mysha|Ieneach fan &#39;e Esk}} In pompelblêd, prachtig, is krekt wat foar Koart Oersjoch. [[Meidogger:FreyaSport|FreyaSport]] ([[Meidogger oerlis:FreyaSport|oerlis]]) 12 sep 2025, 19.20 (CEST) :::::::: {{Ping|Mysha|FreyaSport}} Ik slút my dêrby oan. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 sep 2025, 20.29 (CEST) == Kentukky == *Yn it Frysk is ''Tegearre'' fêstlein mei krekt de betsjuttings oarsom: ''Mei in oar'' sprekt oer ien oar persoan, mar ''meiinoar'' wurdt brûkt foar gâns in troep; lju ''gearre'' binne minsken byelkoar, mar ''tegearre'' binne mar twa. Ornaris tink ik der om, mar yn oersettings fersin ik my gau noch. *Ik hie net tocht dat it Frysk in namme hie foar it [[gers]] op in oar [[kontinint]]. Ik hoopje, wy kinne der krekt wat mear oer sizze as ''[[Gers]] wat waakst yn [[Kentucky]]''. Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 24 sep 2025, 11.30 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Ornaris wurdt "tegearre" beskôge as de Fryske oersetting fan it Nederlânske ''samen''. Ik fyn it handiger om "tegearre" te beskôgjen as "met z'n tweeën", en "mei-inoar" as ''samen''. :Wat it gers oangiet: neffens de oanhef fan it artikel oer Kentucky op en: is de ''Bluegrass State''-bynamme ''in reference to Kentucky bluegrass, a species of grass introduced by European settlers, which has long supported the state's thoroughbred horse industry''. Dus it komt oarspronklik út Jeropa. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 26 sep 2025, 00.56 (CEST) == Grot == Ik haw dat systeem mei twa parten ierde, dyt dan wer yn ien part gearnaam wurde, net optocht. Dat hie ik oernaam fan in oar stik fan, ik nim oan, [[fy:Kategory:geografy|geografy]]. Ik ha der fierders gjin probleem mei; at yn de tekst fan de kategory mar stiet wat der krekt yn beskreaun wurdt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 26 sep 2025, 12.55 (CEST) == [[Allahabad|Prayagraj]] == hello im sorry for not speaking Frysk . im a local Prayagrajan and i wonder why the Frysk of Wikipedia is amongst the only wikipedias, thats not recognizing the new name Prayagraj for the town. The renaming took place almost 1 decade earllier. when i look at the discus page (oerlis). there seems to be one outside wikipedia member who acts pro name change and one wikipedia member from inside Frysk who has a quarrell with the other member. it seems, that this is the main reason, why the inside guy doesnt acknolledge the fact, that the citys name has been [[Prayagraj]] for a long time. can this please be objectively discused == fergese apels == Ja hawwe myn [[Ofbyld:Apple icon.png]] fan <nowiki> {{Auteursrjocht Frijkaam}} ferbettere nei {{Auteursrjocht Frij}}</nowiki>. Dat liket better as wat ik hie, mar wat hie ik kieze moatten by it oanbieden om krekt dat risseltaat te krijen? Ik hie Frijkaam, mei in tige resinte oergong fan it frijkommen, keazen om't ik net seach wat in bettere kar wie foar: Trij ferskate soarten fan frij fan rjochten. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 5 nov 2025, 09.44 (CET) :{{Ping|Mysha}} Jo hawwe gelyk, der ûntbriek in dúdlike omskriuwing fan dizze sitewaasje yn it keuzemenu. Ik haw it oanpast. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 7 nov 2025, 01.44 (CET) ::Tank. (Net krekt goed foar krekt dit besûndere gefal, mar better.) Allinnich: It liket dat der no stiet foar eigen wurk sûnder rjochten dat "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", wylst foar frij wurk fan oaren stiet dat : "De makker fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.". Kinne wy, foar it ferskil, de twadde kear "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn." sizze? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 7 nov 2025, 11.58 (CET) :::{{Ping|Mysha}} Tsja, dan soe der wer in nij berjocht oer auteursrjocht komme moatte en ik besykje dat eins in bytsje yn te damjen, want wat mear berjochten wat ûndúdliker it wurdt hokker jo wannear brûke moatte. As ik de tekst fan dit berjocht noris feroarje yn "De makker '''en/of rjochthawwende''' fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn", soe dat foar jo in oplossing wêze kinne? [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 8 nov 2025, 22.36 (CET) ::::("Feroarje yn", liket my in Hollanisme. Fryler fynt it goed, mar ik soe sizze dat de "yn" dêr in lokaasje is. Mar goed, it is myn memmetaal net.) Ik wit net krekt wêrom it in berjocht mear wurdt as foar de twa opsjes ek wier twa beskriuwings binne. Mar as dat sa is, kinne dy twa opsjes da net gearnam wurde as "De boarne fan dit ôfbyld hat alle rjochten frijjûn.", dêr wy net by neame at dy boarne de oanbieder is as net? (Is der in wurd 'taleverder' of soks?) [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 10 nov 2025, 12.37 (CET) :::::{{Ping|Mysha}} As ik jo goed begryp, giet it jo derom dat dejinge dy't alle rjochten frijjout net altyd ek de makker is. Mar om 'e rjochten frijjaan te kinnen, moat dy persoan wol de rjochthawwende wêze. Dus dêrom myn foarstel. "Boarne" fyn ik yn dizze kontekst net in gaadlike term foar in persoan (dan tink ik mear oan in anonime boarne yn 'e sjoernalistyk). "Taleverder" liket my in synonym ta foar "oanbieder". As jo leaver "oanbieder" hawwe as "rjochthawwende", kin dat om my ek wol. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 10 nov 2025, 22.57 (CET) :::::: Dy persoan is net altiten de makker; mar ik hie net spesyfyk frege om sa'n ûnderskie: At de beide opsjes mei ien oantsjutting en ien tekst te fangen binne, is dat my ek goed. Ik woe allinnich net hawwe dat wy in ûnderskie oanbiede tusken eigen en oanbean troch oaren, mar dat at de oanbieder dy kar dan makke hat, dat dan bliken docht dat de omskriuwing folút, krekt itselde is. De grûn fan de kar foar "boarne", wie dat dy frijlit at dy boarne ien persoan is, as in kollektyf. It is ïnkeld myn eigen ûnbehagen mei "ien en meardere is / binne" wat hjir spilet. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Betsjuttings == Ik hie net sjoen dat dy side in haadside waard, yn stee fan in Wikipedy-side. Ik sjoch ek net hoe't ik tanke kin foar it rêden fan de side. Mar dochs efkes: Tank foar it oplossen fan it probeem. No moat ik alinnich noch fine hoe, as wa, at immen [[Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje]] oanpasje kin om [[Wikipedy:Betsjuttings]] op te nimmen. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 des 2025, 13.10 (CET) :{{Ping|Mysha}} Gjin probleem, hear. En ik haw him der ek al even tusken setten by Wikipedy:Mienskip/Meidwaan en ferbetterje (ûnder it kopke "In side skriuwe", dat liek my it gaadlikste plak ta). [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 des 2025, 12.32 (CET) :: Tank. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Kaarte(n) == Eart wy trochgeande wizigings hawwe foar al as net in "-n": Kinne wy it earst iens wurde oer hoenear at der al in "n" komt: [[Wikipedy:Oerlisside#Kaarte?]]? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 13 mrt 2026, 13.51 (CET) :{{Ping|Mysha}} Ik haw antwurde op 'e oerlisside. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 14 mrt 2026, 20.06 (CET) == You may be an eligible candidate for the U4C election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Greetings, The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years. This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required. The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run. In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 28 apr 2026, 20.33 (CEST) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471754 --> :I don't think so. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 29 apr 2026, 21.36 (CEST) == Spinnaker == Mar dan komt [[Spinnaker]] by [[:Kategory:Seil]], wylst [[Fok (seil)]] by [[:Kategory:Silen]] stiet. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 3 jun 2026, 14.36 (CEST) :{{Ping|Mysha}} O, ik wist net dat er ek al oare seilen beskreaun wiene. Dan moat by fok even de kategory oanpast wurde. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 4 jun 2026, 02.00 (CEST) :: Tank; ik seach dat it no dien wie. Moarn mar ris sjen at der noch mar binne, en at der eat is wat it gearbringt. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) == Jager-samler == Ik haw besocht en set [[Jager-samler]] werom nei hoe't it wie, mar skynber doch ik eat ferkeard. Ik wol it net fierder ferkeard meitsje, dat kinst sels dyn ferzje weromhelje? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 11 jun 2026, 15.10 (CEST) :{{Ping|Mysha}} Bêst genôch. Ik haw it hersteld. Jo hiene it sels ek wol kinnen: dan moatte jo by it tabblêd "Skiednis besjen" it ferskil opfreegje tusken hoe't it no is en de lêste ferzje dy't noch goed wie. Dan krije jo dy beide ferzjes njonken inoar te sjen mei de nijste ferzje oan 'e rjochterkant en de âldere oan 'e linkerkant. Boppe de nijste ferzje stiet "De hjoeddeiske ferzje sûnt 12 jun 2026 om 00.53", en boppe de âldere stiet yn dit gefal "De ferzje fan 20 aug 2021 om 00.46". Dy kopkes binne keppelings, dus as jo klikke op "De ferzje fan 20 aug 2021 om 00.46", krije jo dy ferzje derfoar. Under de titel mar boppe de tekst fan it artikel stiet dan yn in rôze ramt in warskôging dat jo no net de hjoeddeistige ferzje fan it artikel derfoar hawwe, dus jo kinne dat altyd werkenne. :Oant safier wisten jo dit wierskynlik allegear wol, mar no komt it: as jo ienris sa'n histoaryske ferzje fan it artikel oproppen hawwe, kinne jo it tabblêd "Bewurkje" iepenje, en dan krije jo de bewurkbere tekst fan dy histoaryske ferzje fan it artikel yn byld. As jo it artikel weromsette wolle nei dy ferzje en it slagget op in oare manier net, dan kinne jo dus altyd noch de hiele artikeltekst dêrwei kopiëarje, wer werom gean nei de hjoeddeiske ferzje fan it artikel, dêr wer it tabblêd "Bewurkje" iepenje, en dan oer de hjoeddeistige artikeltekst hinne de tekst plakke dy't jo fan 'e histoaryske ferzje kopiëarre hawwe. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 12 jun 2026, 01.05 (CEST) :: {{Ping|Drewes}} Tank, it is goed om dat út en troch wer ris te lêzen, om't guon saken wist ik net mear. Mar hoe ek: doe't it ienkear ferkeard gongen wie, woe ik der net mear yn om grieme om it noch minder te meitsjen. Foarbyld: Drewes hie, tusken de "korreksje" dy't ik dien hie en dy fan jo, part fan de ynhâld ek noch oanpast. Dat ik wol it leafst oan jimme beiden oerlitte hoe't de ferzje fan no ôf wêze moat. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) ::: {{Ping|Mysha|Drewes}} Goed dat jo dêr noch even de oandacht op fêstigje, Mysha. Ik hie de edit fan Drewes wol sjoen, en ik wie ek fan doel om syn ferbetterings yn 'e tekst te behâlden, mar trochdat ik ûnderwilens ek dwaande wie mei it boppesteande antwurd oan jo te skriuwen, is my dat úteinlik ûntkommen. Ik haw Drewes syn ferbetterings der no krekt wer even ynset. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 13 jun 2026, 17.46 (CEST) == [[Lucienne Stassaert]] == Hi, dear Ieneach fan 'e Esk, how are you? Me O'm fine. Please, can you access this short page I've opened to see if it is all correct? Thank you a lot for your important hel, and see you in [[Caselle Landi]]. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 19 aug 2026, 16.57 (CEST) :{{Ping|Rei Momo}} Hello, Rei Momo. Good to hear you're well after such a scorching hot summer. I've looked at your new page, but Drewes had already done almost all of the work. [[Meidogger:Ieneach fan &#39;e Esk|Ieneach fan &#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &#39;e Esk|oerlis]]) 19 aug 2026, 22.08 (CEST) :: Yes, no problem, but I'm very happy about your visit. [[Meidogger:Rei Momo|Rei Momo]] ([[Meidogger oerlis:Rei Momo|oerlis]]) 20 aug 2026, 09.36 (CEST) == Boskplaat (Rottumerplaat) == Ik bin der net wis fan hoe at ik dit dwaan moatten hie. Rottumerplaat en de Boskplaat binne no tegearre ien plaat; lykas in útbuorren fêstgroeit oan in doarp. Hoenear moast sizze dat it net mear útbuoren binne? [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 21 sep 2026, 13.36 (CEST) ottzhrqiwvbhpehi32vrsycqdtvcgqf 0 122124 1241226 1199473 2026-09-21T07:05:39Z Hurkonides 5270 1241226 wikitext text/x-wiki It [[skûtsje]] de '''''Eildert Sietez''''' is it lêste skûtsje fan de [[SKS]] float dat noch eigendom is fan in partikulier. [[Siete Meeter]], de pake fan de hjoeddeiske skipper [[Pieter Meeter]], hat dit skip, dat yn 1910 boud is troch de bruorren Roorda fan [[Skipswerf De Piip|De Piip]] yn [[Drachten]], yn 1965 kocht. Hy fûn it yn [[Grins (stêd)|Grins]], dêr’t it tsjinne as wenskip. Fan 1973 ôf waard Siete stipe troch it gemeentebestjoer fan [[Boalsert (gemeente)|Boalsert]]. Der kaam in B yn it seil en it skûtsje waard de ''Bolsward'' neamd. Siete waard kampioen yn 1978 en 1987. Yn 1990 waard er opfolge troch syn soan [[Eildert Meeter]]. Eildert gong net te silen mei de ''Bolsward'' mar mei it skip dêr ’t er al twa kear kampioen mei wurden wie by de [[IFKS]], de ''[[Vriendschap]]''. Dat skip wie lichter. Mar dochs sylde Eildert sûnt 1995 wer mei de ''Bolsward''. Syn soanen Siete en Sander hawwe noch in pear jierren mei de ''Vriendschap'' syld by de IFKS. Yn 2004 waard Eildert kampioen. Hy is de ienige skipper dy ’t sawol by de SKS as by de IFKS kampioen wurden is. Eildert hat skipper west fan de ''Bolsward'' oant 2006. Dêrnei kaam it roer yn’e hannen fan soan Pieter. Syn bêste prestaasje oant no ta is in tredde plak yn 2012. Yn 2017 hat er trije wedstriden wûn mar ferlear er twa kear in protest. As er wat foarsichtiger syld hie dan hie er grif by de foarste trije yn it klassemint einige. Yn 2014 hawwe de Meeters it kontrakt mei Boalsert opsein. It seilteken B waard ferfong troch de letters PM fan Pieter Meeter. It skûtsje sylt no foar [[Akkrum]], it wenplak fan de famylje. Heit en soan Meeter brûke it skûtsje, dat no ''Eildert Sietez'' neamd wurdt, njonken de SKS kampioenskippen, ek foar promoasje fan harren eigen rûnfeartbedriuw. {{DISPLAYTITLE:''Eildert Sietez'' (skûtsje)}} [[Kategory:Boalsert]] [[Kategory:Nederlânsk skûtsje]] [[Kategory:Skip út 1910]] ex5cmk87cn9q808y0acrxelssg8oine 0 179026 1241217 1241195 2026-09-20T20:38:14Z Drewes 2754 Bewurkings fan "[[Wiki:Contributions/~2026-50672-44|~2026-50672-44]]" ([[Meidogger oerlis:~2026-50672-44|oerlis]]) werom set ta de ferzje fan "Drewes". 1226435 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks sjonger of muzikant | ôfbylding = Weird Al Yankovic Photo Op GalaxyCon San Jose 2024 (cropped).jpg | ôfbyldingstekst = Weird Al Yankovic [[16 augustus]] [[2024]] | ôfbyldingsbreedte = 260 | echte namme = Alfred Matthew Yankovic | nasjonaliteit = {{USAnasj}} | berne = [[23 oktober]] [[1959]] | berteplak = [[Downey (Kalifornje)|Downey]] | stoarn = | stjerplak = | etnisiteit = {{CROetn}}<br>{{Flagge SI}} [[Sloveenje|Sloveensk]] | regionale identiteit = | sjenre = [[komeedzje]], [[parody]], [[Novelty song|novelty]], [[polka]] | ynstrumint = [[akkordeon]] | sjongtaal = [[Ingelsk]] | grutste hit(s) = | jierren aktyf = 1976 - no | prizen = | webside = }} '''Alfred Matthew (Weird Al) Yankovic''' ([[Downey (Kalifornje)]], [[23 oktober]] [[1959]]) is in [[Feriene Steaten fan Amearika|Amerikaansk]] [[muzikant]]. Hy stiet benammen bekend om syn [[parody]]en op ferneamde top 40-hits, hoewol't dy allinnich mar likernôch de helte fan de lieten op syn albums binne. De oare helte wurdt troch lieten foarme dêr't sawol de teksten as de muzyk sels fan skreaun binne, dochs meast ynspirearre op de muzyk fan oaren: saneamde styl-parodyen. Hy hat yn syn karriêre njonkelytsen mear as 13 miljoen albums ferkocht, mear as 150 nûmers opnommen, en hat mear as 1000 live-foarstellings jûn. Yn [[2018]] krige er in stjer op de [[Hollywood Walk of Fame]]. Troch syn bekendheid as artyst hat er ek al ferskate gastrollen yn films en telefyzjesearjes hân. == Libbensrin == Yankovic is it iennige bern fan Louis Yankovic en Mary Elizabeth en is fan [[Sloveenje|Sloveensk]] komôf fan heitekant en [[Kroaasje|Kroätysk]] komôf fan memmekant. Hy waard berne yn Downey, dochs groeide op yn [[Lynwood (Kalifornje)|Lynwood]]. Doe't er seis jier wie learde er de [[akkordeon]] spyljen, nei in oanbod fan in pleatslike muzykskoalle, en doe begûn syn ynteresse foar muzyk. Yankovic folge trije jier lang lessen oan dy skoalle, ear't er it sels fierder learde. Yn de [[1970-er jierren]] wie er grut fan fan [[Elton John]]. Ek arysten lykas Tom Lehrer, Stan Freberg, Spike Jones, Allan Sherman, Shel Silverstein en [[Frank Zappa]] soene neffens Yankovic oan syn kar musikus te wurden bydroegen hawwe. Ear't er mei syn muzykkariêre úteinsette, studearre er [[arsjitektuer]] oan de [[California Polytechnic State University]]. [[Ofbyld:Lynwood High School yearbook "Accolade 1976", page 139 (cropped to "Weird Al" Yankovic).jpg|thumb|150px|left|Yankovic yn syn ''Highschool Yearbook'' yn 1976]] Yankovic krige syn earste lokale bekendheid as artyst by in radiopragramma neamd ''Dr. Demento's radio show'', dêr't er as 16-jierrige al syn akkordeonmuzyk hearre litte mocht. Yn it lêste jier fan syn stúdzje oan 'e universiteit wie er [[discjockey]] fan it kampusradiostasjon KCPR. Op [[14 septimber]] [[1980]] wie er gast by de Dr. Demento Show dêr't er syn liet ''Another One Rides the Bus'', in parody op ''[[Another One Bites the Dust]]'' fan [[Queen (band)|Queen]], hearre liet. It optreden wie in grut sukses en Yankovic mocht it liet ek hearre litte by ''The Tomorrow Show''. Dat wie syn earste telefyzje-optreden, en betsjutte it úteinsetten fan syn profesjonele karriêre. Hy foarme yn [[1982]] in eigen band tegearre mei Steve Jay, John Schwartz en Jim West. Mei-inoar wiene se de iepeningsact by in konsert fan [[Missing Persons]]. [[Ofbyld:Weird Al Yankovic and Tom Griffin.jpg|thumb|Yankovic foar in foarstelling yn 1984]] Yankovic syn earste album kaam út yn [[1983]] by Scotti Bros. Yn [[1984]] helle syn liet ''Eat It'', in parody op [[Michael Jackson]] syn liet ''[[Beat It]]'', it 12e plak yn de [[Billboard Top 100]]. Dat wie foar in lange skoft it heechste plak dy't ien fan Yankovic syn nûmers ea berikke koe, onat yn oktober [[2006]] syn liet ''White & Nerdy'' it njoggende plak helle. Yn [[1987]] wiene Yankovic en syn band de iepeningsact fan [[The Monkees]] Syn karriêre woeks al fluch út nei oare media. Yn [[1985]] skreau er mei oan in [[mockumentary]] oer syn eigen libben mei de titel ''The Compleat Al''. Yn [[1989]] spile er de haadrol yn de film [[UHF (film)|UHF]]. Yn [[1992]] besleat er [[Feganisme|feganist]] te wurden nei oanlieding fan it boek ''Diet for a new America''. Yn [[1998]] besleat er syn uterlik te feroarjen en meiitsje in nij imago foar himsels, nei't er in eachoperaasje hie om [[myopy]] te ferhelpen. Hy skearde syn snor ôf en liet syn hier lang waakse. Op [[10 febrewaris]] [[2001]] boaske er Suzanne Krajewski. Op [[11febrewaris]] [[2003]] waard harren famke Nina berne. Op [[9 april]] [[2004]] waarden syn âldelju dea oantroffen yn harren hûs, mooglik as gefolch fan in [[Koalstofmonokside|koalmonokside]]fergiftiging by ûngelok. Nettsjinsteande dat nijs liet Yankovic in plande konsert dy deis trochgean, omreden syn muzyk in soad fan syn fans troch minne tiid holpen hie, dêr't er by hoopte dat dat ek foar him helpe soe. Yankovic is nettsjinsteande syn poadiumpersona yn privee sa't syn freonen en sells famylje him kenne tige hoflik, skruten en in yntrovert. Yankovic is kristlik en troch syn kristlik opgroeien mijt er [[Flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], [[Drug|drugs]] en [[alkohol]]. == Muzyk == Yankovic is by it grutte publyk benammen ferneamd om syn parodyen. De muzyk is suver itselde, alhoewol in bytsje yn polkastyl, mar de teksten binne [[satirysk]]. Ferneamd is bygelyks syn foarbyld ''Fat'' nei ''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' fan [[Michael Jackson]] en ''Amish Paradise'' nei [[Coolio]] syn ''[[Gangsta's Paradise]]''. Yankovic freget de artyst fan it orizjinele nûmer lykwols alle kearen tastimming syn/har liet parodiearje te kinnen, nettsjinsteande dat it offisjeel net hoecht neffens de Amerikaanske wet fanwegen de ''[[fair-use]]''-regeling. Dat docht er, nei eigen sizzen, de oare artysten net lilk te meitsjen. Troch dy hâlding wurkje de orizjinele artysten bytiden sels mei oan de parody. Sa liende Michael Jackson bygelyks de set fan de fideoklip fan ''Bad'' út oan Yankovic foar syn fideoklip fan ''Fat'' en fersoarge [[Mark Knopfler]] sels it gitaarspul foar yankovic syn parody fan ''[[Money For Nothing]]''. Ferskate artysten beskôgje it as in eare as yankovic harren liet parodiearje wol. [[Dave Grohl]] fan de band [[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]] joech bygelyks oan dat er wist dat syn band it makke hie doe't Yankovic harren leit ''[[Smells Like Teen Spirit]]'' parodiearre. Der wiene lykwols ek sitewaasjes dêr't de oanbelangjende artyst gjin tastimming joech. Sa hat Yankovic bygelyks al ferskate kearen besocht tastimming te krijen fan [[Prince]] om ien fan syn nûmers te parodiearjen, en dat wie om 'e nocht. Ek [[Paul McCartney]] en [[Jimmy Page]], dy't alletwa fans fan Yankovic binne, hiene it dochs leaver mar fan net dat Yankovic harren nûmers parodiearje soe. Njonken top 40-nûmers parodiearre Yankovic ek gauris films. Sa besjongt er bygelyks syn liet ''The Saga Begins'', op de melody fan ''[[American Pie (liet)|American Pie]]'', de folsleine plot fan ''[[Star Wars: Episode I – The Phantom Menace]]'' == Diskografy == [[Ofbyld:Yankovic-TheSagaBegins.jpg|thumb|yankovic by in optreden yn [[Auckland]], [[Nij-Seelân]] yn 2007]] [[Ofbyld:Atlantic record sucks shirt your pitiful aug 8th 2007 ohio state fair.JPG|thumb|Yankovic by in optreden yn Ohio yn 2007]] [[Ofbyld:Kyle-cassidy-weird-al-yankovic.jpg|thumb|Yankovic yn 2009]] [[Ofbyld:AlYankovicByKristineSlipson.jpg|thumb|Weird Al by in optreden yn 2010]] [[Ofbyld:“Weird Al” Yankovic performing with accordion while on The Unfortunate Return of the Ridiculously Self-Indulgent, Ill-Advised Vanity Tour.jpg|thumb|By in toer yn 2022]] === Reguliere albums === * ''"Weird Al" Yankovic'' (26 april 1983) * ''"Weird Al" Yankovic In 3-D'' (28 febrewaris 1984) * ''Dare To Be Stupid'' (18 juny 1985) * ''Polka Party!'' (21 oktober 1986) * ''Even Worse'' (12 april 1988) * ''UHF'' - Original Motion Picture Soundtrack and Other Stuff (18 july 1989) * ''Off The Deep End'' (14 april 1992) * ''Alapalooza'' (5 oktober 1993) * ''Bad Hair Day'' (12 maart 1996) * ''Running With Scissors'' (29 juny 1999) * ''Poodle Hat'' (20 maaie 2003) * ''Straight Outta Lynwood'' (26 septimber 2006) * ''Internet leaks'' (EP, allinnich as download – 25 augustus 2009) * ''Alpocalypse'' - (21 juny 2011) * ''Mandatory Fun'' - (15 july 2014) === Kompilaasje-albums (ynternasjonaal) === * ''"Weird Al" Yankovic's Greatest Hits'' (18 oktober 1988) * ''The Food Album'' (22 juny 1993) * ''Permanent Record: Al in the Box'' (27 septimber 1994) * ''Greatest Hits Volume II'' (25 oktober 1994) * ''The TV Album'' (7 novimber 1995) * ''The Essential "Weird Al" Yankovic'' (27 oktober 2009) === Parodyen === * ''Achy Breaky Song'' (''[[Achy Breaky Heart]]'' ([[Billy Ray Cyrus]])) * ''Addicted To Spuds'' (''[[Addicted to Love (lied)|Addicted To Love]]'' ([[Robert Palmer]])) * ''Alimony'' (''[[Mony Mony]]'' (Tommy Page and the Shondells en [[Billy Idol]])) * ''Amish Paradise'' (''[[Gangsta's Paradise]]'' ([[Coolio]])) * ''Another One Rides The Bus'' (''[[Another One Bites The Dust]]'' ([[Queen]])) * ''Another Tattoo'' (''Nothin' on you'' (B.o.B. feat. [[Bruno Mars]])) * ''Bedrock Anthem'' (''[[Under The Bridge]] / Give It Away'' ([[Red Hot Chili Peppers]])) * ''The Brady Bunch'' (''The Safety Dance'' (Men Without Hats)) * ''Canadian Idiot'' (''[[American Idiot]]'' ([[Green Day]])) * ''Cavity Search'' (''[[Hold Me, Thrill Me, Kiss Me, Kill Me]]'' ([[U2 (band)|U2]])) * ''A Complicated song'' (''Complicated'' ([[Avril Lavigne]])) * ''Confessions Part III'' (''Confessions Part II'' ([[Usher]])) * ''Couch Potato'' (''[[Lose Yourself]]'' ([[Eminem]])) * ''Do I Creep You Out'' (''Do I Make You Proud'' (Taylor Hicks)) * ''Eat It'' (''[[Beat It]]'' ([[Michael Jackson]])) * ''eBay'' (''I Want It That Way'' ([[Backstreet Boys]])) * ''Fat'' (''[[Bad (liet fan Michael Jackson)|Bad]]'' ([[Michael Jackson]])) * ''Foil'' (''Royals'' ([[Lorde]])) * ''Girls Just Want To Have Lunch'' (''[[Girls Just Want To Have Fun]]'' ([[Cyndi Lauper]])) * ''Grapefruit Diet'' (''Zoot Suit Riot'' (Cherry Poppin' Daddies)) * ''Gump'' (''Lump'' (The Presidents of the United States of America)) * ''Headline News'' (''Mmm Mmm Mmm Mmm'' (Crash Test Dummies)) * ''Here's Johnny'' (''Who's Johnny?'' (El DeBarge)) * ''I Can't Watch This'' (''[[U Can't Touch This]]'' ([[MC Hammer]])) * ''I Lost On Jeopardy'' (''Jeopardy'' (The Greg Kihn Band)) * ''I Love Rocky Road'' (''I Love Rock 'n Roll'' ([[Joan Jett & The Blackhearts]])) * ''I Think I'm A Clone Now'' (''I Think We're Alone Now'' (Tiffany)) * ''I Want A New Duck'' (''I Want A New Drug'' (Huey Lewis & The News)) * ''Isle Thing'' (''Wild Thing'' (Tone Loc)) * ''It's All About The Pentiums'' (''It's All About The Benjamins'' (Puff Daddy)) * ''Jerry Springer'' (''One Week'' (Barenaked Ladies)) * ''Jurassic Park'' (''MacArthur Park'' (Richard Harris)) * ''King Of Suede'' (''King Of Pain'' ([[The Police]])) * ''Lasagna'' (''La Bamba'' (Los Lobos)) * ''Like A Surgeon'' (''Like A Virgin'' ([[Madonna (zangeres)|Madonna]])) * ''Livin' In The Fridge'' (''Livin' On The Edge'' ([[Aerosmith]])) * ''Living With A Hernia'' (''Living In America'' (James Brown)) * ''Money For Nothing/Beverly Hillbillies'' (''Money For Nothing'' ([[Dire Straits]])) / ''Theme From The Beverly Hillbillies'' ([[Flatt and Scruggs|Flatt & Scruggs]])) * ''My Bologna'' (''My Sharona'' (The Knack)) * ''Ode To a Superhero'' (''[[Piano Man (liet)|Piano Man]]'' (Billy Joel)) * ''Party in the CIA'' (''Party in the USA'' ([[Miley Cyrus]])) * ''Perform this Way'' (''[[Born This Way (single)|Born This Way]]'' ([[Lady Gaga]])) * ''Phony Calls'' (''Waterfalls'' (TLC)) * ''The Plumbing Song'' (''Baby Don't Forget My Number / Blame It On The Rain'' ([[Milli Vanilli]])) * ''Pretty Fly For A Jedi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]])) * ''Pretty Fly For A Rabbi'' (''Pretty Fly (For A White Guy)'' ([[The Offspring]])) * ''Ricky'' (''Mickey'' ([[Toni Basil]])) * ''The Saga Begins'' (''[[American Pie (liet)|American Pie]]'' (Don McLean)) * ''She Drives Like Crazy'' (''She Drives Me Crazy'' (Fine Young Cannibals)) * ''Smells Like Nirvana'' (''[[Smells Like Teen Spirit]]'' ([[Nirvana (Amerikaanske band)|Nirvana]])) * ''Spam'' (''Stand'' (R.E.M.)) * ''Stop Draggin' My Car Around'' (''Stop Draggin' My Heart Around'' ([[Stevie Nicks]] mei [[Tom Petty]])) * ''Syndicated Inc.'' (''Misery'' (Soul Asylum)) * ''Taco Grande'' (''Rico Suave'' (Gerardo)) * ''Tacky'' (''Happy'' ([[Pharrell Williams]])) * ''Theme From Rocky XIII'' (''[[Eye of the Tiger]]'' ([[Survivor (band)|Survivor]])) * ''(This Song's Just) Six Words Long ([[Got My Mind Set on You]])'' ([[George Harrison]])) * ''TMZ'' (''You belong with me'' ([[Taylor Swift]])) * ''Toothless People'' (''Ruthless People'' ([[Mick Jagger]])) * ''Trapped In The Drive-Thru'' (''Trapped In The Closet'' ([[R. Kelly]])) * ''Trash Day'' (''[[Hot in Herre]]'' (Nelly)) * ''The White Stuff'' (''You Got It (The Right Stuff)'' (New Kids On The Block)) * ''[[White & Nerdy]]'' (''Ridin' ''(Chamillionaire ft. Krayzie Bone)) * ''[[Whatever You Like]]'' (''Whatever You Like'' (T.I.)) * ''Word Crimes'' (''Robin Thicke'' (Blurred Lines ft. T.I., Pharrell) * ''Yoda'' (''Lola'' ([[The Kinks]])) * ''You're Pitiful'' (''You're Beautiful'' (James Blunt)) ==Keppelings om utens== * [http://www.imdb.com/name/nm0946148/ "Weird Al" Yankovic yn de IMDb] * {{en}} [https://www.weirdal.com/ Webside "Weird Al" Yankovic] {{DEFAULTSORT:Yankovic, Weird Al}} [[Kategory:Amerikaansk komyk]] [[Kategory:Amerikaansk muzikant]] [[Kategory:Amerikaansk akkordeonist]] [[Kategory:Amerikaansk sjonger]] [[Kategory:Amerikaansk lietsjeskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk fideoklipregisseur]] [[Kategory:Amerikaansk senarioskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk publisist]] [[Kategory:Amerikaansk berneboekeskriuwer]] [[Kategory:Amerikaansk telefyzje-akteur]] [[Kategory:Amerikaansk filmakteur]] [[Kategory:Amerikaansk stimakteur]] [[Kategory:Grammy-winner]] [[Kategory:Emmy-winner]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Kroätysk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Ingelsk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Italjaansk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Servysk komôf]] [[Kategory:Amerikaansk persoan fan Sloveensk komôf]] [[Kategory:Persoan berne yn 1959]] cp4xr9rg5ifeehv810qylt00x8wen4a 0 181786 1241229 1239974 2026-09-21T09:18:19Z RuedNL2 54023 Afleveringen geüpdatet 1241229 wikitext text/x-wiki {{Universele ynfoboks telefyzjesearje | ôfbylding = Gtstlogo.gif | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = 107px | ferwizing = | namme = Goede tijden, slechte tijden | betocht troch = [[Reg Watson]] | ûntwikkele troch = | produsint(en) = [[Endemol]]<br>Joop van den Ende <small>(1990-2003)</small><br>Reg Grundy/Grundy <small>(1990-2006)</small> | útfierend produsint = | regisseur(s) = | senario = | basearre op = {{Flagge AU}} [[The Restless Years]] | kamerarezjy = NEP The Netherlands | muzyk = | tillefyzjestudio = ''MediArena'', Amsterdam-Duivendrecht | distribúsje = | haadrollen = | voice-over = | foarm = | sjenre = [[Soapsearje|soap]] | seizoenen = 37 | jierren = [[1990]] - no | tal ôfl. = 7311 <small>(24 septimber 2026)</small> | spyltiid (de ôfl.) = ±22 min | lân/lannen = {{NEDf}} | taal = [[Nederlânsk]] | prizen = | webside = | besibbe searjes = }}'''Goede tijden, slechte tijden''', ek bekend as '''GTST''', is in Nederlânske [[soapsearje]] dy't sûnt [[1 oktober]] [[1990]] útstjoerd wurdt troch de kommersjele telefyzjestjoerder [[RTL 4]]. De searje draait om de ynwenners fan it fiktive plak Meerdijk. It skript fan de earste twa seizoenen is basearre op de Australyske soaprige [[The Restless Years]] ([[1977]]-[[1981]]). Fan it tredde seizoen ôf is dizze formule loslitten en sûnt dy tiid binne de ferhaallinen fan GTST folslein útwurke troch Nederlânske auteurs. {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:NL {{Commonscat|Goede tijden, slechte tijden}} }} [[Kategory:Nederlânske soapsearje]] [[Kategory:Nederlânsktalige telefyzjesearje]] [[Kategory:Telefyzjesearje út 1990]] [[Kategory:RTL Nederlân]] sskd9iusjztl6sotcm9ry1ydj8qt9dv 0 191192 1241235 1238330 2026-09-21T10:31:20Z ~2026-51104-78 59909 Telangana Toerisme 1241235 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks dielsteat fan Yndia | namme = Telangana<br><small>తెలంగాణ</small> | status = Dielsteat | ôfbylding = Hyderabad Dec2011 46.JPG | ôfbyldingstekst = De Charminar yn Hyderabad, it symboal fan de steat. | wapen = | haadstêd = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] | grutste stêd = [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] | distrikten = 33 | ynwennertal = 35.193.978 <small>(2011)</small> | oerflak = 112.077 km² | hichte = maks. 965 m (Doli Gutta) | talen = [[Telugu]] (offisjeel)<br>[[Urdu]] (twadde offisjeel) | religy = [[Hindoeïsme]] 85,1%<br>[[Islam]] 12,7%<br>[[Kristendom]] 1,3% | stifting = 2 juny 2014 | webside = [https://www.telangana.gov.in telangana.gov.in] | ôfbylding99 = Telangana in India.svg | ôfbyldingstekst99 = Lokaasje fan Telangana yn Yndia }} '''Telangana''' is in dielsteat yn súdlik-sintraal Yndia op it Heechlân fan Dekkan. It is neffens ynwennertal in middelgrutte steat. De steat ûntstie op 2 juny 2014 troch de ôfspjalting fan 'e noardlike en sintraal-westlike regio's fan [[Andhra Pradesh]], nei in desennia-lange politike striid foar in eigen steat. Telangana wurdt omsletten troch de dielsteaten [[Maharashtra]] yn it noarden, [[Chhattisgarh]] yn it noardeasten, [[Karnataka]] yn it westen en Andhra Pradesh yn it easten en suden. De skiednis fan 'e regio is in mjuks fan 'e âlde Telugu-kultuer en de rike islamityske ynfloeden fan it Golkonda-sultanaat en de letter hearskjende Nizams fan Hyderabad. De haadstêd en grutste stêd is [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]], in stêd dy't bekend stiet om syn histoaryske monuminten lykas de Charminar, mar ek as in sintrum foar ynformaasjetechnology en de farmaseutyske yndustry. Foar de wetterhúshâlding en lânbou is de steat sterk ôfhinklik fan 'e grutte rivieren de [[Godavari]] en de [[Krishna]]. == Geografy == Telangana leit yn it súdlik-sintrale part fan Yndia op it Dekkan-plato. It lânskip bestiet benammen út in semy-aride heechlân op likernôch 100 oant 600 meter boppe de seespegel. Oars as guon buorsteaten hat Telangana gjin kustline en is it folslein ynsluten troch lân. === Rivieren en wetterhúshâlding === [[Ofbyld:Canal near Lakshmi pump house.png|thumb|left|Kanaal by in pompsintrum.]] De steat leit yn it streamgebiet fan twa grutte rivieren: de [[Godavari]] yn it noarden en de [[Krishna (rivier)|Krishna]] yn it suden, dy’t foar in part de grins mei Andhra Pradesh foarmet. Fanwege it relatyf drûge klimaat is wetterbehear fan grut belang. In soad lânbou is ôfhinklik fan grutskalige yrrigaasjeprojekten, lykas it Kaleshwaram Lift Irrigation Project, dêr't wetter mei pompen nei heger lizzende gebieten brocht wurdt. === Klimaat === It klimaat is oer it generaal waarm en drûch, mei trije dúdlike seizoenen: * simmer (maart–maaie): tige waarm, faak boppe de 40 °C * moesson (juny–septimber): measte reinfal, mar ûnregelmjittich * winter (novimber–febrewaris): myld en relatyf noflik === Lânskip en boaiem === [[Ofbyld:Hyd Rock Formations1.jpg|thumb|left|Rotsfirnaasjes by Hyderabad.]] De boaiem bestiet foar in grut part út reade ierde, geskikt foar gewaaksen lykas katoen en gierst. It lânskip wurdt op in soad plakken karakterisearre troch grutte graniten rotsformaasjes, benammen yn en om Hyderabad. == Skiednis fan Telangana == Yn 'e âldheid makke de regio fan it hjoeddeiske Telangana diel út fan it gebiet fan de Satavahana-dynasty (± 230 f.Kr. – 220 n.Kr.), ien fan 'e iere grutte riken yn it Dekkan. Letter ûntjoech de regio him fierder ûnder ferskate lokale machten, wêrby’t benammen de Kakatiya-dynasty (1083–1323) in wichtige rol spile. Ut [[Warangal]] wei bouden hja in relatyf sintralisearre steat op en lieten in duorsum erfskip efter yn 'e foarm fan bysûndere timpelarsjitektuer en útwurke yrrigaasjesystemen, ûnder oare de saneamde wetterreservoirs, dy’t op in soad plakken noch altiten yn gebrûk binne. === Islamityske perioade en de Nizams === Yn 'e 14e iuw kaam de regio ûnder ynfloed fan it Sultanaat fan Delhi, wêrnei't lokale islamityske machten har fêstigen yn it Dekkan. Ut dy ûntwikkeling wei ûntstie it Golkonda-sultanaat, dêr’t de Qutb Shahi-dynasty de hearskjende famylje fan wie. Yn dy perioade waard yn 1591 de stêd [[Hyderabad]] stifte, dy't him gau ûntjoech ta in wichtich polityk en kultureel sintrum. [[Ofbyld:Nizam's of Hyderabad Throne.jpg|thumb|left|De troan fan 'e Nizams.]] Yn 1724 naam Asaf Jah I de macht oer en lei dêrmei de basis foar de Asaf Jahi-dynasty, better bekend as de Nizams fan Hyderabad. Under harren bewâld groeide Hyderabad út ta de grutste prinslike steat fan Britsk-Yndia. De Nizams stiene bekend om harren rykdom en patronaazje fan keunst en ûnderwiis, mar harren bewâld wie ek sterk hiërargysk en autokratysk. === Unôfhinklikens en yntegraasje yn Yndia === [[Ofbyld:Women in Telangana Rebellion.jpg|thumb|Froulju yn 'e tiid fan 'e opstân tsjin it bewâld fan 'e Nizams.]] By de ûnôfhinklikens fan Yndia yn 1947 besocht de lêste Nizam, Osman Ali Khan, de steat ûnôfhinklik te hâlden. Dat late ta in ûnrêstige perioade en in grutte boere-opstân, de Telangana-beweging, dy't rjochte wie tsjin it feodale grûnbesitssysteem en de Nizam syn bestjoer. Yn 1948 griep de Yndiaaske steat yn mei Operation Polo, wêrnei't Hyderabad State ûnderdiel waard fan de Yndiaaske Uny. === De striid foar in eigen steat === Yn 1956 waard Hyderabad State opheft en tafoege oan 'e nije steat [[Andhra Pradesh]], dy’t ûntstie troch in gearfoeging fan Telangana mei it eardere Andhra-gebiet (dat al sûnt 1953 bestie as aparte steat nei ôfskieding fan it âlde Britske distrikt Madras). De tafoeging late lykwols ta ûnfrede yn Telangana, benammen oer ûngelikense ûntwikkeling, wurkgelegenheid en ferdieling fan wetter en middels. Dêrtroch ûntstiene ferskate protestweagen, ûnder oare de studinte-opstân fan 1969 en letter in fernijde massabeweging fan 2001 ôf. Dy lêste waard laat troch K. Chandrashekar Rao en syn partij de Telangana Rashtra Samithi (TRS). Nei jierren fan politike druk en maatskiplik protest stimde it Yndiaaske parlemint yn 2014 yn mei de ôfskieding. Op 2 juny 2014 waard Telangana offisjeel de 29e (letter klassifisearre as 28e) dielsteat fan Yndia, mei Hyderabad as haadstêd. == Befolking == [[Ofbyld:Telangana floral festival people.jpg|thumb|Minsken út Telangana op it blommefestival Bathukamma yn Telangana.]] In opfallend skaaimerk fan 'e befolking fan Telangana is de relatyf hege graad fan urbanisaasje, foaral yn en om de haadstêd Hyderabad. Dy stêd is útgroeid ta in grut ynternasjonaal sintrum dêr't minsken út hiel Yndia wenje en wurkje. De wyk HITEC City, ek wol Cyberabad neamd, is in wichtich sintrum foar de IT-sektor, mei kantoaren fan ûnder oaren Microsoft, Google en Amazon. [[Ofbyld:Makkah Masjid, Hydrabad - മക്കാ മസ്ജിദ്, ഹൈദരാബാദ് 08.jpg|thumb|Makkah Masjid-moskee, Hydrabad.]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; text-align: left;" |+ Religy yn Telangana ! Religy !! % (2001) !! % (2011) !! Ferskil !! Karakteristyk |- | style="text-align: left;" | [[Hindoeïsme]] || 85,94% || 85,10% || style="color: red;" | -0,84% || Dominant yn 'e hiele steat, mei sterke tradysjes út de Kakatiya-perioade. |- | style="text-align: left;" | [[Islam]] || 12,42% || 12,69% || style="color: green;" | +0,27% || Sterk fertsjintwurdige yn Hyderabad en oare stêden. |- | style="text-align: left;" | [[Kristendom]] || 1,21% || 1,27% || style="color: green;" | +0,06% || Lytse mienskip, fral yn stedske gebieten en ûnder tribale groepen. |- | style="text-align: left;" | [[Sikhisme]] || 0,08% || 0,09% || style="color: green;" | +0,01% || Benammen migrantemienskip yn 'e haadstêd. |- | style="text-align: left;" | [[Boedisme]] || 0,05% || 0,09% || style="color: green;" | +0,04% || Histoarysk ryk (lykas yn Nagarjunakonda), no foaral oanwêzich troch neoboedisme. |- | style="text-align: left;" | [[Jaïnisme]] || 0,04% || 0,07% || style="color: green;" | +0,03% || In lytse, mar ekonomysk ynfloedrike hannelsmienskip yn Hyderabad. |- | style="text-align: left;" | Oars / net opjûn || 0,26% || 0,69% || style="color: green;" | +0,43% || Ynklusyf tribale religys (Sarna/Gond) en minsken dy't gjin religy opjouwe. |} {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Telangana (1901–2011) ! Jier | '''1901''' || '''1911''' || '''1921''' || '''1931''' || '''1941''' || '''1951''' || '''1961''' |- ! Ynwennertal | 6.817.113 || 7.822.492 || 7.817.626 || 8.871.667 || 10.169.517 || 12.081.747 || 14.118.001 |- ! Groei | — || +14,7% || style="color:red;" | -0,1% || +13,5% || +14,6% || +18,8% || +16,9% |- ! Jier | '''1971''' || '''1981''' || '''1991''' || '''2001''' || '''2011''' || |- ! Ynwennertal | 17.502.592 || 22.013.045 || 27.221.133 || 30.987.271 || 35.193.978 || |- ! Groei | +24,0% || +25,8% || +23,7% || +13,8% || +13,6% || |} == Grutse plakken == Opfallend is de ûnbidige groei fan Hyderabad en de stêden dêromhinne, wylst de groei yn 'e mear agraryske regio's wat stadiger gie. {| class="wikitable sortable" style="text-align: left;" ! Rang !! Plak !! Distrikt !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) !! Karakteristyk |- | 1 || [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] (UA) || Hyderabad || 5.742.036 || 7.749.334 || style="color: green;" | +34,9% || Haadstêd en T-sintrum ("Cyberabad"). |- | 2 || [[Warangal]] (UA) || Warangal || 579.216 || 704.570 || style="color: green;" | +21,6% || Histoarysk sintrum fan 'e Kakatiya's en ûnderwiisstêd. |- | 3 || [[Nizamabad]] || Nizamabad || 288.722 || 311.152 || style="color: green;" | +7,8% || Wichtich hannelssintrum foar rys en sûkerreid. |- | 4 || [[Karimnagar]] || Karimnagar || 205.653 || 261.185 || style="color: green;" | +27,0% || Groeiend agrarysk en edukatyf knooppunt. |- | 5 || [[Ramagundam]] || Peddapalli || 204.256 || 229.644 || style="color: green;" | +12,4% || Yndustrystêd mei grutte enerzjysintrales en koaleminen. |- | 6 || [[Khammam]] || Khammam || 159.450 || 184.210 || style="color: green;" | +15,5% || Brêge tusken Telangana en de kustregio's fan Andhra Pradesh. |- | 7 || [[Mahbubnagar]] || Mahbubnagar || 130.986 || 157.733 || style="color: green;" | +20,4% || Regionaal bestjoerssintrum yn it suden fan 'e steat. |- | 8 || [[Nalgonda]] || Nalgonda || 110.568 || 135.744 || style="color: green;" | +22,8% || Bekend om de lânbou en de tichteby lizzende Nagarjuna Sagar-daam. |} * ''UA: "Urban Agglomeration" (stêdekloft). De sifers foar Hyderabad omfetsje ek de foarstêden dy't ûnder de Greater Hyderabad Municipal Corporation (GHMC) falle. == Bestjoer == [[Ofbyld:Gandhi and the Government.jpg|thumb|Gebou fan it regear yn Hyderabad.]] Telangana hat in wetjouwend systeem mei twa keamers: de Telangana Legislative Assembly en de Telangana Legislative Council. De Legislative Assembly bestiet út 119 leden en wurdt streekrjocht troch it folk keazen foar in perioade fan fiif jier. It is it wichtichste orgaan fan 'e wetjouwende macht. De leden fan 'e Legislative Council wurde foar in part keazen troch ferskate kiezersgroepen en foar in part beneamd. Dy ried hat benammen in beskôgjende rol en kin wetjouwing op 'e nij besjen en fertrage De útfierende macht leit formeel by de gûverneur, dy't beneamd wurdt troch de presidint fan Yndia en optreedt as haad fan 'e steat. Yn 'e praktyk leit de politike macht by de Chief Minister, dy’t it fertrouwen hawwe moat fan 'e mearderheid yn 'e Legislative Assembly en oan it haad stiet fan 'e Ried fan Ministers. Bestjoerlik is Telangana opdield yn 33 distrikten, elk ûnder lieding fan in District Collector. Dêrneist bestiet der in systeem fan lokaal selsbestjoer, bekend as Panchayat Raj, mei ferskate lagen op doarps- en regionaal nivo. De rjochterlike macht wurdt útoefene troch it Telangana High Court yn Hyderabad. Oant 2019 wie dit in mienskiplik heechgerjochtshôf foar sawol Telangana as Andhra Pradesh; sûnt dy tiid hat Telangana in eigen selsstannige rjochtspraak. It politike lânskip fan Telangana wurdt foar in grut part dominearre troch regionale partijen. [[Ofbyld:Telangana State with Prominent Districts.svg|thumb|Distrikten fan Telangana.]] {| class="wikitable sortable" style="font-size: 95%; width: 65%;" ! Distrikt !! Haadplak !! Ynwennertal (2001) !! Ynwennertal (2011) !! Groei (%) |- | [[Adilabad (distrikt)|Adilabad]] || [[Adilabad]] || 604.496 || 708.972 || style="color: green;" | +17,3% |- | [[Bhadradri Kothagudem]] || [[Kothagudem]] || 940.125 || 1.069.261 || style="color: green;" | +13,7% |- | [[Hanumakonda (distrikt)|Hanumakonda]] || [[Hanumakonda]] || 930.215 || 1.135.707 || style="color: green;" | +22,1% |- | [[Hyderabad (distrikt)|Hyderabad]] || [[Hyderabad (Yndia)|Hyderabad]] || 3.829.753 || 3.943.323 || style="color: green;" | +3,0% |- | [[Jagtial (distrikt)|Jagtial]] || [[Jagtial]] || 834.120 || 985.417 || style="color: green;" | +18,1% |- | [[Jangaon (distrikt)|Jangaon]] || [[Jangaon]] || 490.154 || 566.376 || style="color: green;" | +15,6% |- | [[Jayashankar Bhupalpally]] || [[Bhupalpally]] || 356.120 || 416.763 || style="color: green;" | +17,0% |- | [[Jogulamba Gadwal]] || [[Gadwal]] || 520.125 || 609.990 || style="color: green;" | +17,3% |- | [[Kamareddy (distrikt)|Kamareddy]] || [[Kamareddy]] || 830.435 || 972.625 || style="color: green;" | +17,1% |- | [[Karimnagar (distrikt)|Karimnagar]] || [[Karimnagar]] || 849.232 || 1.005.711 || style="color: green;" | +18,4% |- | [[Khammam (distrikt)|Khammam]] || [[Khammam]] || 1.189.120 || 1.401.639 || style="color: green;" | +17,9% |- | [[Kumuram Bheem Asifabad]] || [[Asifabad]] || 435.034 || 515.812 || style="color: green;" | +18,6% |- | [[Mahabubabad (distrikt)|Mahabubabad]] || [[Mahabubabad]] || 681.425 || 774.549 || style="color: green;" | +13,7% |- | [[Mahbubnagar (distrikt)|Mahbubnagar]] || [[Mahbubnagar]] || 795.120 || 919.903 || style="color: green;" | +15,7% |- | [[Mancherial (distrikt)|Mancherial]] || [[Mancherial]] || 709.288 || 807.037 || style="color: green;" | +13,8% |- | [[Medak (distrikt)|Medak]] || [[Medak]] || 650.120 || 767.428 || style="color: green;" | +18,0% |- | [[Medchal-Malkajgiri]] || [[Shamirpet]] || 1.621.503 || 2.440.073 || style="color: green;" | +50,5% |- | [[Mulugu (distrikt)|Mulugu]] || [[Mulugu]] || 220.125 || 257.744 || style="color: green;" | +17,1% |- | [[Nagarkurnool (distrikt)|Nagarkurnool]] || [[Nagarkurnool]] || 765.120 || 893.308 || style="color: green;" | +16,8% |- | [[Nalgonda (distrikt)|Nalgonda]] || [[Nalgonda]] || 1.380.125 || 1.618.416 || style="color: green;" | +17,3% |- | [[Narayanpet (distrikt)|Narayanpet]] || [[Narayanpet]] || 485.125 || 566.874 || style="color: green;" | +16,9% |- | [[Nirmal (distrikt)|Nirmal]] || [[Nirmal]] || 610.154 || 709.418 || style="color: green;" | +16,3% |- | [[Nizamabad (distrikt)|Nizamabad]] || [[Nizamabad]] || 1.258.125 || 1.571.022 || style="color: green;" | +24,9% |- | [[Peddapalli (distrikt)|Peddapalli]] || [[Peddapalli]] || 702.456 || 795.332 || style="color: green;" | +13,2% |- | [[Rajanna Sircilla]] || [[Sircilla]] || 470.125 || 552.037 || style="color: green;" | +17,4% |- | [[Rangareddy (distrikt)|Rangareddy]] || [[Shamshabad]] || 1.583.131 || 2.446.974 || style="color: green;" | +54,6% |- | [[Sangareddy (distrikt)|Sangareddy]] || [[Sangareddy]] || 1.250.125 || 1.527.628 || style="color: green;" | +22,2% |- | [[Siddipet (distrikt)|Siddipet]] || [[Siddipet]] || 860.125 || 1.012.065 || style="color: green;" | +17,7% |- | [[Suryapet (distrikt)|Suryapet]] || [[Suryapet]] || 935.120 || 1.099.560 || style="color: green;" | +17,6% |- | [[Vikarabad (distrikt)|Vikarabad]] || [[Vikarabad]] || 795.321 || 927.140 || style="color: green;" | +16,6% |- | [[Wanaparthy (distrikt)|Wanaparthy]] || [[Wanaparthy]] || 495.120 || 577.758 || style="color: green;" | +16,7% |- | [[Warangal (distrikt)|Warangal]] || [[Warangal]] || 905.120 || 1.080.858 || style="color: green;" | +19,4% |- | [[Yadadri Bhuvanagiri]] || [[Bhongir]] || 640.125 || 739.448 || style="color: green;" | +15,5% |} == Kultuer en toerisme == [[Ofbyld:13th century Ramappa temple and monuments, Palampet Telangana - 09.jpg|thumb|Ramappa-timpel (13e iuw)]] Telangana hat in rike kultuer, foarme troch lokale Telugu-tradysjes en islamityske ynfloeden út de histoaryske hearskippijen yn it Dekkan. De wichtichste erfgoedlokaasje fan 'e steat is de Ramappa-timpel (Rudreshwara), in timpel út de 13e iuw út de tiid fan de Kakatiya's. Dat monumint waard yn 2021 op 'e wrâlderfgoedlist fan UNESCO set en stiet bekend om syn detailearre byldhoukeunst. Yn en om 'e haadstêd Hyderabad lizze ferskate wichtige histoaryske monuminten. De Charminar, boud yn 1591, is it bekendste symboal fan 'e stêd. It Golkonda-fort wie eartiids in wichtich sintrum fan 'e diamanthannel, wylst de Qutb Shahi-tomben in foarbyld foarmje fan in kombinaasje fan Perzyske en Yndiaaske arsjitektuer. Ek de Thousand Pillar Temple yn Warangal is in wichtich religieus en histoarysk monumint út de Kakatiya-perioade. == Natoer == It lânskip fan Telangana wurdt foar in grut part bepaald troch it Dekkanplato, mei drûge flakten, boskgebieten en graniten rotsformaasjes. [[Ofbyld:Crimson Rose (Atrophaneura hector) on Waltheria indica W IMG 9896.jpg|thumb|left|''Atrophaneura hector'' yn it Nasjonaal Park Kasu Brahmananda Reddy]] Telangana hat trije nasjonale parken: * it [[Nasjonaal Park Kasu Brahmananda Reddy]], in grien gebiet yn Hyderabad * it [[Nasjonaal Park Mahavir Harina Vanasthali]], bekend om ûnder oare de swarte antilope * it [[Nasjonaal Par Mrugavani]], in beskerme natoergebiet yn 'e omkriten fan de stêd Dêrnjonken binne der ferskate gruttere wyldreservaten. It Tigerreservaat Kawal en it Tigerreservaat Amrabad binne wichtich foar it behâld fan de Bingaalske tiger. It Wyldreservaat Eturnagaram is ien fan 'e âldste beskerme gebieten fan 'e steat en leit oan 'e Godavari. {{boarnen|boarnefernijing= * [https://censusindia.gov.in/census.website/data/census-tables Census of India.] * [https://tgtdc.in/home Toerisme yn Telangana.] * [https://www.southtourism.com/telangana-tourism-places Telangana Toerisme] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Telangana}} }} {{Dielsteat fan Yndia}} [[Kategory:Telangana| ]] [[Kategory:Steat yn Yndia]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 2014]] 6mpey2i3mwn080who1tr557iw3fyorn 0 194149 1241216 1240954 2026-09-20T19:37:14Z RomkeHoekstra 10582 1241216 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Espírito Santo | ôfbylding = Espirito Santo in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = | flagge = Bandeira do Espírito Santo.svg | wapen = Brasão do Espírito Santo.svg | regio = [[Súdeast (Brazylje)|Súdeast]] | haadplak = [[Vitória (Espírito Santo)|Vitória]] | grutste stêd = [[Serra (Espírito Santo)|Serra]] | gemeenten = 78 | gûverneur = | ynwenners = 3.833.486 <small>(2022)</small><ref>[https://censo2022.ibge.gov.br/panorama/?localidade=BR Censo 2022]</ref> | oerflak = 46.074,4 km² | befolkingstichtens = | hichte = 0 - 2.892 meter | HDI = | UF = ES | steat sûnt = | ISO-koade = BR-ES | tiidsône = [[UTC]]-3 | koördinaten = | webside = [https://www.es.gov.br es.gov.br] | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_dir = | tekst by posysjekaart= Lizzing fan Espírito Santo yn Brazylje | ôfbylding99 = EspiritoSanto DensidadePopulacional.svg | ôfbyldingstekst99 = Befolkingstichtens fan Espírito Santo (wat donkerder, wat tichter befolkje) | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Espírito Santo''' ([[Portegeesk]] foar "[[Hillige Geast]]", offisjeel ''Estado do Espírito Santo'', standerôfkoarting: '''ES''') is ien fan 'e 26 dielsteaten fan [[Brazylje]]. De steat leit yn 'e regio [[Súdeast (Brazylje)|Súdeast]] en hat in oerflak fan sa'n 46.074,4 km². By de folkstelling fan 2022 hie de steat 3.833.486 ynwenners. De haadstêd is [[Vitória (Espírito Santo)|Vitória]]. == Bestjoer == Yn Vitória steane de oerheidsgebouwen fan 'e dielsteat. De sit fan 'e gûverneur is it Palácio Anchieta. Bestjoerlik is de steat ferdield yn 12 regio's mei yn totaal 78 gemeenten (''municípios''). == Geografy == [[Ofbyld:Pancas.jpg|thumb|left|Binnenlân fan Espírito Santo]] De steat leit oan 'e [[Atlantyske Oseaan|Atlantyske kust]] fan Brazylje yn 'e regio Súdeast en grinzget oan 'e steaten [[Minas Gerais]], [[Bahia]] en [[Rio de Janeiro (steat)|Rio de Janeiro]]. Likernôch 40% fan 'e steat leit yn in smelle kustflakte, mar it reliëf lit grutte hichteferskillen sjen. Geografysk kin de steat ferdield wurde yn it leechlân (de ''Baixada Espírito-Santense'') en it berchgebiet mei de ''Serra do Castelo'' en de ''Serra do Caparaó''. Yn dat lêste berchtme leit de [[Pico da Bandeira]] (2.892 meter), de heechste berch fan Espírito Santo en de op fjouwer nei heechste berch fan Brazylje. De wichtichste rivieren fan 'e steat binne de [[Rio Doce]], de [[São Mateus (rivier)|São Mateus]], de [[Itaúnas (rivier)|Itaúnas]], de [[Itapemirim (rivier)|Itapemirim]] en de [[Jucu]]. Hja foarmje de sedimentêre polders en kustflakten yn it súdeasten. === Lânskip === It grutste part fan Espírito Santo leit op in heechflakte dy't part is fan it Atlantysk Massyf, mei in trochsneed hichte fan 600 oant 700 meter boppe de seespegel. Yn 'e steat binne fjouwer oant fiif dúdlike lânskipsfoarmen te ûnderskieden: [[Ofbyld:Serra do Espírito Santo Tocantins.jpg|thumb|left|Tafelberch yn Espírito Santo.]] * Kustflakten: strannen en kustfegetaasje (''restingas'') en sânflakten. * Sânstien-plateaus: relatyf platte tafellannen fan sa'n 50 meter hichte dy't steil ôfrinne nei de kustflakte. * Isolearre heuvels en bergen: formaasjes lykas graniten rotsen oan 'e kust dy't natuerlike baaien foarmje (lykas de Baía de Vitória). * Rivier-ynundaasjeflakten: rivierdelta's lykas de mûning fan 'e Rio Doce. * It Berchlân: de eastlike râne fan it Braziljaansk Berchlân mei in trochsneed hichte fan 700 meter en piken lykas yn 'e Serra do Caparaó. Oars as yn 'e buorsteaten Rio de Janeiro en São Paulo is de oergong fan 'e heechflakte nei de kust yn Espírito Santo rûch en mei kleauwen, om't rivieren djippe dellingen yn it lânskip útsnien hawwe. === Kust === [[Ofbyld:Conceição da Barra - State of Espírito Santo, Brazil - panoramio (2).jpg|thumb|left|Conceição da Barra]] De kust fan Espírito Santo is yn it suden en it midden rotsich, mei steile piken en grutte graniten rotsblokken foar de kust. Wylst it suden en midden in noflike ynwykskust hawwe mei in soad baaien en eilannen, is de kust yn it noarden foaral sânich en rjochtlinich. Dêr oer hearskje sânstrannen en dunen, lykas yn [[Itaúnas]] en [[Conceição da Barra]]. By de steat hearre ek it eilân [[Trindade]] (12,5 km²), dat 1.140 km eastlik yn 'e Atlantyske Oseaan leit, en it eilantsje [[Martim Vaz]]. Fan 'e yn totaal 73 eilannen fan 'e steat lizze der allinne al 50 yn 'e haadstêd Vitória. === Klimaat === It klimaat is tropysk en fochtich en wurdt sterk beynfloede troch de Atlantyske Oseaan. De delslach leit alle jierren tusken de 1.000 mm en 1.500 mm en falt foar it meastepart yn 'e simmer. De trochsneed temperatuer leit alle jierren tusken de 22 °C en 24 °C. == Befolking == {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling Espírito Santo (1872–2022) ! Jier | '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' |- ! Ynwennertal | 82.137 || 135.997 || 209.783 || 457.328 || 790.149 || 957.238 || 1.418.348 |- ! Groei | — || +65,6% || +54,3% || +118,0% || +72,8% || +21,1% || +48,2% |- ! Jier | '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 1.617.857 || 2.063.679 || 2.598.505 || 3.097.498 || 3.514.952 || 3.833.712 || |- ! Groei | +14,1% || +27,6% || +25,9% || +19,2% || +13,5% || +9,1% || |} === Wichtichste stêden === [[Ofbyld:Convento da Penha - Vila Velha - ES - panoramio (42).jpg|thumb|260px|Vila Velha]] {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ De grutste stêden fan Espírito Santo (2022) ! Stêd !! Ynwenners !! style="width:15px;" | !! Stêd !! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeiradaserra.JPG|20px|border|Serra]] [[Serra (Espírito Santo)|Serra]] || align="right" | 520.649 || || [[Ofbyld:Bandeira-linhares.png|20px|border|Linhares]] [[Linhares (gemeente)|Linhares]] || align="right" | 166.786 |- | [[Ofbyld:Vila_Velha.svg|20px|border|Vila Velha]] [[Vila Velha]] || align="right" | 467.722 || || [[Ofbyld:Bandeira-saomateus-es.jpg|20px|border|São Mateus]] [[São Mateus (Espírito Santo)|São Mateus]] || align="right" | 123.752 |- | [[Ofbyld:Bandeira-cariacica.jpg|20px|border|Cariacica]] [[Cariacica]] || align="right" | 353.491 || || [[Ofbyld:Bandeira-colatina.png|20px|border|Colatina]] [[Colatina (gemeente)|Colatina]] || align="right" | 120.033 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Vitória.svg|20px|border|Vitória]] [[Vitória (Espírito Santo)|Vitória]] || align="right" | 322.869 || || [[Ofbyld:BandeiraGuarapari.jpg|20px|border|Guarapari]] [[Guarapari (gemeente)|Guarapari]] || align="right" | 124.656 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Cachoeiro de Itapemirim.svg|20px|border|Cachoeiro de Itapemirim]] [[Cachoeiro de Itapemirim (gemeente)|Cachoeiro de Itapemirim]] || align="right" | 185.786 || || [[Ofbyld:Bandeira_aracruz_es.png|20px|border|Aracruz]] [[Aracruz]] || align="right" | 94.765 |- | align="center" colspan="5" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/panorama/?localidade=BR Censo 2022]</small> |} === Religy === [[Ofbyld:Convento da Penha e Terceira Ponte com Mar e Vitória ao fundo.jpg|thumb|left|Convento da Penha, Vila Velha]] Hoewol't it [[katolisisme]] tradisjoneel de dominante religy yn Espírito Santo is, is it oandiel fan 'e [[pinksterbeweging]] en [[Protestantisme|protestantske]] tsjerken de lêste desennia sterk groeid. Neffens de folkstelling fan 2010 wie 53,4% fan 'e befolking katolyk. De katolike tsjerke yn 'e steat is ferdield yn ien aartsbisdom (Vitória) en trije bisdommen (São Mateus, Colatina en Cachoeiro de Itapemirim). Belangryk katolyk erfgoed binne it [[Convento da Penha]] – it earste kleaster fan Brazylje (1555) – en de Basilyk fan 'e Hillige Antonius. De steat hat mei 33,1% fan 'e ynwenners it heechste persintaazje protestanten fan hiel Brazylje. De grutste streaming is de ''Assembléia de Deus'', folge troch de yn Espírito Santo oprjochte ''Igreja Cristã Maranata'', it [[baptisme]] en de ''Igreja Universal do Reino de Deus''. De [[Lutheranisme|lutherske]] tsjerke is benammen fertsjintwurdige yn it berchlân, dêr't in soad neiteam fan [[Dútslân|Dútske]] ymmigranten libje. Dêrnjonken stie de earste lutherske tsjerke fan Brazylje yn dizze steat. == Natuer en miljeu == It hiele grûngebiet fan Espírito Santo bestie foarhinne út tropysk reinwâld ([[Atlantysk Reinwâld|Mata Atlântica]]). Yn it suden fan 'e steat, dêr't de minsken it earst it gebiet bewennen, is dit wâld hielendal ferdwûn. It oanmeitsjen fan nije lânbougrûn, houtkap en foaral it kapjen fan hurdhout hawwe laat ta in sterke útwreiding fan lânbou- en greidegebieten en it ferneatigjen fan it oarspronklike lânskip. Allinne yn it noarden fan 'e steat, dêr't de ûntbosking letter op gong kaam, binne noch in pear natuerreservaten mei bosk oer. De ''Serra do Caparaó'', dy't earder hielendal bedutsen wie mei Atlantysk Reinwâld, is hjoed-de-dei sterk oantaaste; natuerlik grien is dêr allinne noch te finen op hichten boppe de 2.000 meter boppe de seespegel. In mear as bysûndere plantesoarte foar de steat is de neotropyske bromelia ''[[Tillandsia eltoniana]]''; dizze plantesoarte komt yn it wyld allinnich foar yn 'e steat Espírito Santo. === Natuerparken === Espírito Santo hat ien federaal nasjonaal park en ferskate wichtige steatsparken (''parques estaduais''): [[Ofbyld:Cachoeira do Cambucá.jpg|thumb|260px|Wetterfal yn it Nasjonaal Park Caparaó.]] {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ Nasjonale en steatsparken yn Espírito Santo ! Park !! Type !! Oerflak (ha) !! Bysûnderheden |- | [[Nasjonaal Park Caparaó]] || Federaal || 31.800 || mei de [[Pico da Bandeira]] (2.892 m), de heechste berch fan 'e steat. |- | [[Steatspark Pedra Azul]] || Steatspark || 1.240 || bekend om de markante graniten rotsformaasje ''Pedra Azul'' (1.822 m). |- | [[Steatspark Paulo César Vinha]] || Steatspark || 1.500 || beskermet it kwetsbere kustekosysteem, dunen en strannen. |- | [[Steatspark Forno Grande]] || Steatspark || 730 || berchpark mei steile rotswanden en in hichte oant 2.039 meter. |- | [[Steatspark Itaúnas]] || Steatspark || 3.200 || Bekend om syn sândunen, mangroves en it briedgebiet foar seeskyldpodden. |} {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Espírito Santo}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] l4nif1bkbasussut9jd5x6rzlvuihi0 0 194210 1241220 1241198 2026-09-20T23:50:56Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Status en bedrigings */ kt 1241220 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = lytse wurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Lesser Grey Shrike (Lanius minor) 02.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius minor |Beskriuwer, jier= [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], [[1788]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Lanius minor distr.png|250px]]<br>{{Color box|#FF8041}} [[briedfûgel]] <br>{{Color box|#0000FF}} [[wintergast]] }} De '''lytse wurger''' (''Lanius minor'') is in [[fûgel]] dy't heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]]. Hy briedt yn eastlik [[Jeropa]] en westlik [[Aazje]], mar ek op it [[Ibearysk skiereilân]]. Om te oerwinterjen trekt er nei súdlik [[Afrika]]. De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] nimt yn oantal ôf, mar de populaasje wurdt as [[net bedrige]] beskôge. == Skaaimerken == [[Ofbyld:A Pair of Lesser Grey Shrikes (19461435876).jpg|thumb|left|Pearke lytse wurgers]] De lytse wurger is in middelgrut (19–21 sm) lid fan 'e famylje. Mei in swart, wyt en griis fearrekleed en in wyt plak op 'e primêre hânfearren liket er op 'e skatekster, mar hy hat in swarte foarholle (by it wyfke wat smeller). De sturt is ek koarter en de wjukspiten op de sitrende fûgel binne langer. It boarst en de bûk binne skier salmroze. In juvenyl hat boppe in fyn skobbich patroan op 'e fearren en gjin swarte foarholle. De juvenyl kriget yn it earste winterkleed it folwoeksen fearrekleed, mar hat dan noch gjin swart gesicht. == Fersprieding en systematyk == De lytse wurger is in [[trekfûgel]] dy't briedt fan súdeastlik Jeropa en it Ibearysk skiereilân, fierder eastlik oant [[Sibearje]] en [[Sintraal-Aazje]]. Hy oerwinteret yn súdlik Afrika. De fûgel wurdt of as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, of opdield yn twa [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding: * ''Lanius minor minor'' – fan noardeastlik [[Spanje]] en súdlik [[Frankryk]], [[Itaalje]] nei it easten ta oant it [[Oeralberchtme]]. * ''Lanius minor turanicus'' – fan it Oeralberchtme nei it Russyske [[Altai]] en noardwestlikste part fan [[Sina]] (noardwestlik [[Xinjiang]]). De fûgel wurdt as [[dwaalgast]] waarnommen yn westlik Jeropa, meastal yn 'e maitiid. == Ekology == De lytse wurger hat in foarkar foar iepen leechlân. Hy jaget fan in strategyske útsjochpost, fan elektrisiteitstriedden of fan in tûke en libbet benammen fan ynsekten lykas flinters, grutte miggen en gaanders dy't er yn 'e flecht of op 'e grûn fangt. Yn mindere mjitte yt er fruchten. De lytse wurger spytst syn proaien bytiden op stikels, mar folle minder as in soad oare wurgers. Hy hat dy oanstried allinnich as der in grutte beskikberens fan iten is, wat selden it gefal is. [[Ofbyld:Lanius minor MHNT.ZOO.2010.11.214. Szigetesch Hongrie Balsac.jpg|thumb|left|Aaien]] It nêst wurdt leafst boud yn in beam dy't allinne stiet mei in goed sicht op 'e omkriten. It plak fan it nêst is sawat 4 oant 10 meter boppe de grûn en wurdt troch beide âlden boud fan plantemateriaal en ôfset mei wol, hier, woartels en fearkes. In lechsel bestiet út fiif oant sân aaien dy't faak blau-grien binne mei grienbrune plakken. Somtiden kinne se ek krêm- of sânkleurich wêze mei rôzebrune plakken. De aaien mjitte yn trochsneed 26,1 x 18,2 mm. Se briede tegearre, mar it wyfke docht dat it measte, en de jongen komme nei likernôch fyftjin dagen út. Beide âlden fuorje de jongen, dy't nei sawat fjirtjin dagen nei it útkommen útfleane. De lytse wurger leit ornaris ien lechsel per briedseizoen. == Status en bedrigings == De lytse wurger hat in wrâldpopulaasje dy't rûsd wurdt op tusken 1,4 en 2,9 miljoen folwoeksen fûgels en de soarte hat in grut ferspriedingsgebiet. Dêrom klassifisearret de IUCN de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). De ûntwikkelingstrend fan 'e wrâldpopulaasje is lykwols negatyf. De tebekgong kin te krijen hawwe mei wietere simmers, wat de hoemannichte ynsekten ferminderet. In oare faktor kin de skaalfergrutting yn 'e lânbou wêze, wêrby't de lytse ikkers dêr't de lytse wurger fan ôfhinklik is omset wurde yn gruttere stikken lân. Om dy reden is de soarte opnommen as bedrige yn 'e Fûgelrjochtline fan 'e EU. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/lesser-grey-shrike-lanius-minor BirdLife, 20 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/legshr2?continue eBird, 20 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/legshr2/cur/introduction Birds of the World, 20 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius minor|Lyse wurger}} }} {{DEFAULTSORT:Litse wurger}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Albaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Armeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Azerbeidzjan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bosnje-Hertsegovina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bulgarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dútslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eastenryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Estlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Frankryk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Georgje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Grikelân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Hongarije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Itaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kroaasje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Letlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Litouwen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Lybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malta]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Moldaavje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Montenegro]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Masedoanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Oekraïne]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Poalen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Roemeenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jeropeesk Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Servje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sloveenje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Slowakije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Spanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Switserlân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syprus]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjechje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkije]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Wyt-Ruslân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Abgaazje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Osseesje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosovo]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Monako]] py2gwoisfgo61tj89e2d055tinu8cws 0 194213 1241204 2026-09-20T12:49:12Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = isabelwurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Isabelline Shrike.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius isabellinus |Beskriuwer, jier= [[Christian Ludwig Brehm|Hemprich & Ehrenberg]], [[1833]] |IU..." 1241204 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = isabelwurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Isabelline Shrike.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius isabellinus |Beskriuwer, jier= [[Christian Ludwig Brehm|Hemprich & Ehrenberg]], [[1833]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Lanius isabellinus distr.svg|250px]] }} De '''isabelwurger''' (''Lanius isabellinus'') is in [[sjongfûgel]] út 'e famylje fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') dy't foarkomt yn [[Aazje]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Isabelline Shrike in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|left|Isabelwurger yn Yndia]] De fûgel is 16,5 oant 18 sm lang, it formaat fan 'e [[skatekster]], dêr't de fûgel ek wol wat fan hat. De soarte weaget 25 oant 34 gram en hat in spanwiidte fan 37 oant 42 sintimeter. In opfallend ferskil is de relatyf lange en rustkleurige sturt. It mantsje hat in okerkleurige oant rustreade kap (krún en foarholle), dêr't de skatekster griis is. De fûgel is fierder sânkleurich, griisbrún fan boppe en mear okerkleurich mei in bêzje waas op 'e búk en it boarst. It wyfke is goed te ûnderskieden troch it ûntbrekken fan griis en de readbrune sturt. == Fersprieding en leefgebiet == De isabelwurger briedt yn Midden-Aazje en oerwinteret yn it westen fan it [[Yndysk subkontinint]], it [[Arabysk skiereilân]] en [[Sintraal-Afrika]]. Der binne trije [[ûndersoarte]]n: * ''Lanius isabellinus isabellinus'' – noardlik [[Sina]], [[Mongoalje]] en súdlik [[Sibearje]] * ''Lanius isabellinus arenarius'' – noardwestlik Sina * ''Lanius isabellinus tsaidamensis'' – westlik sintraal Sina It leefgebiet bestiet út gebieten mei drûch strûkguod (foaral ''Tamarix''), yn rivierdellingen en ek op heechflaktes en berchtmes yn 'e sône mei in soad strûken oant 3500 m boppe de seespegel yn 'e [[Pamir]]. Yn 'e oerwinteringsgebieten komt de fûgel faak foar yn kultuerlânskip en somtiden sels yn sompegebieten. == Foarkommen yn West-Jeropa == De isabelwurger is in seldsume [[dwaalgast]] yn West-Jeropa. Yn Nederlân binne tusken 1995 en 2024 mear as twintich befêstige waarnimmingen dien, û.o. op 'e waadeilannen en it Lauwersmargebiet. De measte waarnimmingen yn dat tiidrek binne yn 'e hjerst dien.<ref>[https://www.dutchavifauna.nl/species/daurische_klauwier Dutch Avifauna, oproppen 20 septimber 2026.]</ref> == Status == De grutte fan 'e populaasje is net kwantifisearre. Oannommen wurdt dat de soarte in stabile populaasetrend hat. Dêrfandinne stiet de isabelwurger as net bedrige (''Least Concern'', LC) op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/isabelline-shrike-lanius-isabellinus BirdLife, 20 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/isashr1?siteLanguage=nl&continue eBird, 20 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/isashr1/cur/introduction Birds of the World, 20 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius isabellinus|isabelwurger}} }} {{DEFAULTSORT:Isabelwurger}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] 9ek8zuky3oi5aophxokcf9k0gwiyghq 1241206 1241204 2026-09-20T14:26:43Z Drewes 2754 Korreksje beskriuwer 1241206 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = isabelwurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Isabelline Shrike.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius isabellinus |Beskriuwer, jier= [[Friedrich Wilhelm Hemprich|Hemprich]] & [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], [[1833]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Lanius isabellinus distr.svg|250px]] }} De '''isabelwurger''' (''Lanius isabellinus'') is in [[sjongfûgel]] út 'e famylje fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') dy't foarkomt yn [[Aazje]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Isabelline Shrike in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|left|Isabelwurger yn Yndia]] De fûgel is 16,5 oant 18 sm lang, it formaat fan 'e [[skatekster]], dêr't de fûgel ek wol wat fan hat. De soarte weaget 25 oant 34 gram en hat in spanwiidte fan 37 oant 42 sintimeter. In opfallend ferskil is de relatyf lange en rustkleurige sturt. It mantsje hat in okerkleurige oant rustreade kap (krún en foarholle), dêr't de skatekster griis is. De fûgel is fierder sânkleurich, griisbrún fan boppe en mear okerkleurich mei in bêzje waas op 'e búk en it boarst. It wyfke is goed te ûnderskieden troch it ûntbrekken fan griis en de readbrune sturt. == Fersprieding en leefgebiet == De isabelwurger briedt yn Midden-Aazje en oerwinteret yn it westen fan it [[Yndysk subkontinint]], it [[Arabysk skiereilân]] en [[Sintraal-Afrika]]. Der binne trije [[ûndersoarte]]n: * ''Lanius isabellinus isabellinus'' – noardlik [[Sina]], [[Mongoalje]] en súdlik [[Sibearje]] * ''Lanius isabellinus arenarius'' – noardwestlik Sina * ''Lanius isabellinus tsaidamensis'' – westlik sintraal Sina It leefgebiet bestiet út gebieten mei drûch strûkguod (foaral ''Tamarix''), yn rivierdellingen en ek op heechflaktes en berchtmes yn 'e sône mei in soad strûken oant 3500 m boppe de seespegel yn 'e [[Pamir]]. Yn 'e oerwinteringsgebieten komt de fûgel faak foar yn kultuerlânskip en somtiden sels yn sompegebieten. == Foarkommen yn West-Jeropa == De isabelwurger is in seldsume [[dwaalgast]] yn West-Jeropa. Yn Nederlân binne tusken 1995 en 2024 mear as twintich befêstige waarnimmingen dien, û.o. op 'e waadeilannen en it Lauwersmargebiet. De measte waarnimmingen yn dat tiidrek binne yn 'e hjerst dien.<ref>[https://www.dutchavifauna.nl/species/daurische_klauwier Dutch Avifauna, oproppen 20 septimber 2026.]</ref> == Status == De grutte fan 'e populaasje is net kwantifisearre. Oannommen wurdt dat de soarte in stabile populaasetrend hat. Dêrfandinne stiet de isabelwurger as net bedrige (''Least Concern'', LC) op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/isabelline-shrike-lanius-isabellinus BirdLife, 20 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/isashr1?siteLanguage=nl&continue eBird, 20 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/isashr1/cur/introduction Birds of the World, 20 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius isabellinus|isabelwurger}} }} {{DEFAULTSORT:Isabelwurger}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] 8ltljsn7lpr4d54325yveieyv2hd52g 1241221 1241206 2026-09-20T23:52:25Z Ieneach fan 'e Esk 13292 gjin kaartsje 1241221 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = isabelwurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Isabelline Shrike.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius isabellinus |Beskriuwer, jier= [[Friedrich Wilhelm Hemprich|Hemprich]] & [[Christian Gottfried Ehrenberg|Ehrenberg]], [[1833]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart= }} De '''isabelwurger''' (''Lanius isabellinus'') is in [[sjongfûgel]] út 'e famylje fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') dy't foarkomt yn [[Aazje]]. == Skaaimerken == [[Ofbyld:Isabelline Shrike in Tal Chhapar Sanctuary November 2025 by Tisha Mukherjee 02.jpg|thumb|left|Isabelwurger yn Yndia]] De fûgel is 16,5 oant 18 sm lang, it formaat fan 'e [[skatekster]], dêr't de fûgel ek wol wat fan hat. De soarte weaget 25 oant 34 gram en hat in spanwiidte fan 37 oant 42 sintimeter. In opfallend ferskil is de relatyf lange en rustkleurige sturt. It mantsje hat in okerkleurige oant rustreade kap (krún en foarholle), dêr't de skatekster griis is. De fûgel is fierder sânkleurich, griisbrún fan boppe en mear okerkleurich mei in bêzje waas op 'e búk en it boarst. It wyfke is goed te ûnderskieden troch it ûntbrekken fan griis en de readbrune sturt. == Fersprieding en leefgebiet == De isabelwurger briedt yn Midden-Aazje en oerwinteret yn it westen fan it [[Yndysk subkontinint]], it [[Arabysk skiereilân]] en [[Sintraal-Afrika]]. Der binne trije [[ûndersoarte]]n: * ''Lanius isabellinus isabellinus'' – noardlik [[Sina]], [[Mongoalje]] en súdlik [[Sibearje]] * ''Lanius isabellinus arenarius'' – noardwestlik Sina * ''Lanius isabellinus tsaidamensis'' – westlik sintraal Sina It leefgebiet bestiet út gebieten mei drûch strûkguod (foaral ''Tamarix''), yn rivierdellingen en ek op heechflaktes en berchtmes yn 'e sône mei in soad strûken oant 3500 m boppe de seespegel yn 'e [[Pamir]]. Yn 'e oerwinteringsgebieten komt de fûgel faak foar yn kultuerlânskip en somtiden sels yn sompegebieten. == Foarkommen yn West-Jeropa == De isabelwurger is in seldsume [[dwaalgast]] yn West-Jeropa. Yn Nederlân binne tusken 1995 en 2024 mear as twintich befêstige waarnimmingen dien, û.o. op 'e waadeilannen en it Lauwersmargebiet. De measte waarnimmingen yn dat tiidrek binne yn 'e hjerst dien.<ref>[https://www.dutchavifauna.nl/species/daurische_klauwier Dutch Avifauna, oproppen 20 septimber 2026.]</ref> == Status == De grutte fan 'e populaasje is net kwantifisearre. Oannommen wurdt dat de soarte in stabile populaasetrend hat. Dêrfandinne stiet de isabelwurger as net bedrige (''Least Concern'', LC) op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/isabelline-shrike-lanius-isabellinus BirdLife, 20 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/isashr1?siteLanguage=nl&continue eBird, 20 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/isashr1/cur/introduction Birds of the World, 20 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius isabellinus|isabelwurger}} }} {{DEFAULTSORT:Isabelwurger}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn de Maldiven]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]] d222tg2ojl62jvgvlk9xdkh2ir17wtz 0 194214 1241205 2026-09-20T12:49:35Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Isabelwurger]] 1241205 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Isabelwurger]] 6c5khms66cxd5va5rnjm5nzvw26hjkk 0 194215 1241207 2026-09-20T15:18:27Z Drewes 2754 Hemprich 1241207 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[24 juny]] [[1796]] | berteplak = [[Glatz (Neder-Silezië)]], doe yn [[Prusen]], no [[Poalen]] | stoarn = [[30 juny]] [[1825]] (29 jier) | stjerplak = [[Massawa]] ([[Eritreä]]) | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = ''Grundriss der Naturgeschichte'' en û.o. de [[Roetmiuw]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Friedrich Wilhelm Hemprich''' (Glatz ([[Neder-Silezië]]), [[24 juny]] [[1796]] - [[Massawa]] ([[Eritreä]]), [[30 juny]] [[1825]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]], [[soölooch]] en [[dokter]]. == Biografy == Hemprich studearre genêskunde yn [[Breslau]] en [[Berlyn]] en promovearre dêr. Yn Berlyn rekke er befreone mei [[Christian Gottfried Ehrenberg]], dy't krekt as Hemprich in protte nocht hie oan [[natuerlike histoarje]]. Hemprich joech oan de Universiteit fan Berlyn kolleezje oer ferlykjende [[fysiology]] en skreau ''Grundriss der Naturgeschichte'' ('Gearfetting fan de natuerlike histoarje') (1820). Yn syn frije tiid bestudearre er [[reptilen]] en [[amfibyen]] yn it soölogysk museum ûnder lieding fan [[Martin Lichtenstein]]. Yn 1820–1821 waarden se beide troch Martin Lichtenstein útnûge om as natuerûndersikers diel te nimmen oan in ekspedysje nei [[Egypte]]. De reis brocht harren fan [[Kaïro]] nei Derna yn [[Libië]]. Under in twadde ekspedysje fan 1821 oant 1825 reizgen se nei it suden lâns de [[Nyl]], trokken se troch de [[Sinaï (skiereilân)| Sinaï-woastyn]] en [[Libanon]] en reizgen se oer de [[Reade See]]. Underweis sammelen se eksimplaren dy't fan belang wiene foar de natuerhistoarje. Hemprich stoar oan (in) tropyske koarts yn de haven fan [[Massawa]]. Hemprich wie lid fan de studintekorpsen Teutonia Breslau en Borussia Breslau (1819). <ref>Kösener Corpslisten 1930, 18/16</ref> Syn broer wie Carl Heinrich Hemprich (1798–1844), in kueroarddokter yn Kudowa Zdrój. <ref> Walter Schmidt: ''Lebensschicksale. Verfolgte schlesische Burschenschafter aus dem frühen 19. Jahrhundert.'' Yn: ''Würzburger medizinhistorische Mitteilungen.'' Band 22, 2003, S. 449–521, hier: s. 490.</ref> (1798–1844).<ref>[https://gedbas.genealogy.net/person/show/1085176918 GedBas]</ref> == Wurk == * ''Symbolæ physicæ.'' Mittler, Berlyn 1828–33 pm. (co: Christian Gottfried Ehrenberg) * ''Reisen in Aegypten, Libyen, Nubien und Dongola.'' Mittler, Berlyn 1828 pm. * ''Grundriß der Naturgeschichte für höhere Lehranstalten.'' Rücker, Berlyn 1820–29 pm. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Christian Gottfried Ehrenberg: ''Naturgeschichtliche Reisen durch Nord-Afrika und West-Asien in den Jahren 1820 bis 1825 von Dr. W. F. Hemprich und Dr. C. G. Ehrenberg, Historischer Theil''. Mittler, Berlyn 1828. * Erwin Stresemann: ''Reisen zweier naturforschender Freunde im Orient, geschildert in ihren Briefen aus den Jahren 1819-1826. in Abhandlungen der Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Klasse der Deutschen Akademie der Wissenschaften, Berlin''. Nr. 1, Berlyn 1954. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Hemprich, Friedrich Wilhelm}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk dokter]] [[Kategory:Persoan berne yn 1796]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1825]] a2nonhg0us50kwg99s8yb0q4ba2hfae 1241213 1241207 2026-09-20T17:00:44Z Drewes 2754 red. 1241213 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[24 juny]] [[1796]] | berteplak = [[Glatz (Neder-Silezië)]], doe yn [[Prusen]], no [[Poalen]] | stoarn = [[30 juny]] [[1825]] (29 jier) | stjerplak = [[Massawa]] ([[Eritreä]]) | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = ''Grundriss der Naturgeschichte'' en û.o. de [[Roetmiuw]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Friedrich Wilhelm Hemprich''' (Glatz ([[Neder-Silezië]]), [[24 juny]] [[1796]] - [[Massawa]] ([[Eritreä]]), [[30 juny]] [[1825]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]], [[soölooch]] en [[dokter]]. == Biografy == Hemprich studearre genêskunde yn [[Breslau]] en [[Berlyn]] en promovearre dêr. Yn Berlyn rekke er befreone mei [[Christian Gottfried Ehrenberg]], dy't krekt as Hemprich in protte nocht hie oan [[natuerlike histoarje]]. Hemprich joech kollezje oan de Universiteit fan Berlyn oer ferlykjende [[fysiology]] en skreau ''Grundriss der Naturgeschichte'' ('Gearfetting fan de natuerlike histoarje') (1820). Yn syn frije tiid bestudearre er [[reptilen]] en [[amfibyen]] yn it soölogysk museum ûnder lieding fan [[Martin Lichtenstein]]. Yn 1820–1821 waarden se beide troch Martin Lichtenstein útnûge om as natuerûndersikers diel te nimmen oan in ekspedysje nei [[Egypte]]. De reis brocht harren fan [[Kaïro]] nei Derna yn [[Libië]]. Under in twadde ekspedysje fan 1821 oant 1825 reizgen se nei it suden lâns de [[Nyl]], trokken se troch de [[Sinaï (skiereilân)| Sinaï-woastyn]] en [[Libanon]] en reizgen se oer de [[Reade See]]. Underweis sammelen se eksimplaren dy't fan belang wiene foar de natuerhistoarje. Hemprich stoar oan (in) tropyske koarts yn de haven fan [[Massawa]]. Hemprich wie lid fan de studintekorpsen Teutonia Breslau en Borussia Breslau (1819). <ref>Kösener Corpslisten 1930, 18/16</ref> Syn broer wie Carl Heinrich Hemprich (1798–1844), in kueroarddokter yn Kudowa Zdrój. <ref> Walter Schmidt: ''Lebensschicksale. Verfolgte schlesische Burschenschafter aus dem frühen 19. Jahrhundert.'' Yn: ''Würzburger medizinhistorische Mitteilungen.'' Band 22, 2003, S. 449–521, hier: s. 490.</ref> (1798–1844).<ref>[https://gedbas.genealogy.net/person/show/1085176918 GedBas]</ref> == Wurk == * ''Symbolæ physicæ.'' Mittler, Berlyn 1828–33 pm. (co: Christian Gottfried Ehrenberg) * ''Reisen in Aegypten, Libyen, Nubien und Dongola.'' Mittler, Berlyn 1828 pm. * ''Grundriß der Naturgeschichte für höhere Lehranstalten.'' Rücker, Berlyn 1820–29 pm. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Christian Gottfried Ehrenberg: ''Naturgeschichtliche Reisen durch Nord-Afrika und West-Asien in den Jahren 1820 bis 1825 von Dr. W. F. Hemprich und Dr. C. G. Ehrenberg, Historischer Theil''. Mittler, Berlyn 1828. * Erwin Stresemann: ''Reisen zweier naturforschender Freunde im Orient, geschildert in ihren Briefen aus den Jahren 1819-1826. in Abhandlungen der Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Klasse der Deutschen Akademie der Wissenschaften, Berlin''. Nr. 1, Berlyn 1954. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Hemprich, Friedrich Wilhelm}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk dokter]] [[Kategory:Persoan berne yn 1796]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1825]] kd2ygkfmoaeb1jara2lw3t9bza0umkq 1241222 1241213 2026-09-20T23:53:35Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Wurk */ kt 1241222 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks persoan algemien | ôfbylding = | ôfbyldingstekst = | ôfbyldingsbreedte = | echte namme = | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[24 juny]] [[1796]] | berteplak = [[Glatz (Neder-Silezië)]], doe yn [[Prusen]], no [[Poalen]] | stoarn = [[30 juny]] [[1825]] (29 jier) | stjerplak = [[Massawa]] ([[Eritreä]]) | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = | aktyf as = | jierren aktyf = | reden bekendheid = ''Grundriss der Naturgeschichte'' en û.o. de [[Roetmiuw]] | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} '''Friedrich Wilhelm Hemprich''' (Glatz ([[Neder-Silezië]]), [[24 juny]] [[1796]] - [[Massawa]] ([[Eritreä]]), [[30 juny]] [[1825]]) wie in Dútske [[natuerûndersiker]], [[soölooch]] en [[dokter]]. == Biografy == Hemprich studearre genêskunde yn [[Breslau]] en [[Berlyn]] en promovearre dêr. Yn Berlyn rekke er befreone mei [[Christian Gottfried Ehrenberg]], dy't krekt as Hemprich in protte nocht hie oan [[natuerlike histoarje]]. Hemprich joech kollezje oan de Universiteit fan Berlyn oer ferlykjende [[fysiology]] en skreau ''Grundriss der Naturgeschichte'' ('Gearfetting fan de natuerlike histoarje') (1820). Yn syn frije tiid bestudearre er [[reptilen]] en [[amfibyen]] yn it soölogysk museum ûnder lieding fan [[Martin Lichtenstein]]. Yn 1820–1821 waarden se beide troch Martin Lichtenstein útnûge om as natuerûndersikers diel te nimmen oan in ekspedysje nei [[Egypte]]. De reis brocht harren fan [[Kaïro]] nei Derna yn [[Libië]]. Under in twadde ekspedysje fan 1821 oant 1825 reizgen se nei it suden lâns de [[Nyl]], trokken se troch de [[Sinaï (skiereilân)| Sinaï-woastyn]] en [[Libanon]] en reizgen se oer de [[Reade See]]. Underweis sammelen se eksimplaren dy't fan belang wiene foar de natuerhistoarje. Hemprich stoar oan (in) tropyske koarts yn de haven fan [[Massawa]]. Hemprich wie lid fan de studintekorpsen Teutonia Breslau en Borussia Breslau (1819). <ref>Kösener Corpslisten 1930, 18/16</ref> Syn broer wie Carl Heinrich Hemprich (1798–1844), in kueroarddokter yn Kudowa Zdrój. <ref> Walter Schmidt: ''Lebensschicksale. Verfolgte schlesische Burschenschafter aus dem frühen 19. Jahrhundert.'' Yn: ''Würzburger medizinhistorische Mitteilungen.'' Band 22, 2003, S. 449–521, hier: s. 490.</ref> (1798–1844).<ref>[https://gedbas.genealogy.net/person/show/1085176918 GedBas]</ref> == Wurk == * ''Symbolæ physicæ.'' Mittler, Berlyn 1828–33 pm. (co: Christian Gottfried Ehrenberg) * ''Reisen in Aegypten, Libyen, Nubien und Dongola.'' Mittler, Berlyn 1828 pm. * ''Grundriß der Naturgeschichte für höhere Lehranstalten.'' Rücker, Berlyn 1820–29 pm. {{Commonscat}} {{Boarnen|boarnefernijing= * Christian Gottfried Ehrenberg: ''Naturgeschichtliche Reisen durch Nord-Afrika und West-Asien in den Jahren 1820 bis 1825 von Dr. W. F. Hemprich und Dr. C. G. Ehrenberg, Historischer Theil''. Mittler, Berlyn 1828. * Erwin Stresemann: ''Reisen zweier naturforschender Freunde im Orient, geschildert in ihren Briefen aus den Jahren 1819-1826. in Abhandlungen der Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Klasse der Deutschen Akademie der Wissenschaften, Berlin''. Nr. 1, Berlyn 1954. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Hemprich, Friedrich Wilhelm}} [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk ûntdekkingsreizger]] [[Kategory:Dútsk dokter]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1796]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1825]] ih60jjabi87n4b414x7guh198pb04yq 0 194216 1241209 2026-09-20T16:37:11Z FreyaSport 40716 Max und Moritz 1241209 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks fiktyf of legindarysk personaazje | ôfbylding = Max und Moritz.JPG | ôfbyldingstekst = Max links en Moritz rjochts | ôfbyldingsbreedte = | namme = Max und Moritz | oare namme(n) = | bynamme = | sekse = [[Man (sekse)|Manlju]] | soarte personaazje = [[Bern (persoan)|Bern]] | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berop/amt = | besibbe personaazjes = | attributen = | geastlike heit = [[Wilhelm Busch]] | útjouwer = | ûntstean = [[1865]] }} '''Max und Moritz''', is in [[Dútsk]] yllustrearre ferhaal út [[1865]], skreaun en tekene troch [[Wilhelm Busch]]. It bestiet út tekeningen mei by elk printsje rymjende teksten. It ferhaal wie yn it begjin net tige suksesfol mar seach dan meardere oplagen en makke Busch oan in grut publyk bekend. Yn [[Dútslân]] is it in bliuwend populêre klassiker fan de berneliteratuer. Max en Moritz binne twa kweajonges dy't harren doarp ûnfeilich meitsje. Se helje yn totaal sân fiten út, wêrfan't se de lêste mei de dea bekeapje moatte. Dizze rige ynspirearre yn [[1893]] [[Rudolph Dirks]] syn searje [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] tekenteltsjes ''[[The Katzenjammer Kids]]'', wêrby't de twa haad persoanen hast eksakte kopyen binne fan Max en Moritz kwa uterlik en gedrach. It ferhaal fan Busch (en oare fan syn ferhalen) wurdt sjoen as ien fan de earste tekenteltsjes of sels as in foarrinner fan it tekenteltsje. ==Ynhâld== {{Plotbedjer}} {| Width="700px" |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 014.png|thumb|right|De widdo sjocht wat der mei har hinnen bard is.]] '''Earste fyt''': Max en Moritz fange de hinnen fan de widdo Bolte mei stikjes bôle, dy't mei tou oan elkoar fêstmakke binne. De hinnen fleane har fêst yn de beam, dêr't se troch de widdo út har lijen ferlost wurde. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 023.png|thumb|left|Wêr binne de hinnen bleaun?]] '''Twadde fyt''': De widdo Bolte wol de hinnen briede, mar wylst se efkes yn 'e kelder is, angelje Max en Moritz de hinnen troch de skoarstien omheech. It hûntsje Spitz kriget de skuld. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 032.png|thumb|right|De kleanmakker falt yn it wetter.]] '''Tredde fyt''': Max en Moritz seagen it houten brechje foar it hûs fan kleanmakker Böck hast troch, wêrtroch't de earme kleanmakker yn it iiskâlde streamke bedarret. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 048.png|left|thumb|left|Master Lämpel hat de eksploazje mar krekt oerlibbe.]] '''Fjirde fyt''': Skoalmaster en organist Lämpel stekt sûnder euvelmoed de piip oan as er thúskomt út de tsjerke. Max en Moritz hawwe der wilens de tsjerketsjinst buskrûd yn stoppe. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 052.png|thumb|right|Max en Moritz sammelje maaituorren.]] '''Fiifde fyt''': Omke Fritz wol sliepe, mar dêr komt net folle fan terjochte trochdat Max en Moritz syn bêd foltroppe hawwe mei [[maaituorren]]. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 076.png|left|thumb|De bakker skoot de jonges yn de oven.]] '''Sechsde fyt''': Max en Moritz wolle kreakingen stelle by de bakkerij. Spitigernôch falle se yn 'e bak mei daai, krekt op it momint dat de bakker weromkomt. De bakker bakt twa broadsjes fan de daaimantsjes. As se út de oven komme docht bliken dat se noch libje en ite har in wei nei bûten. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 088.png|thumb|right|"Sjoch ris mûnder, hear man, mealje dy twa sa hurd ast kinst."]] '''Lêste fyt''': Max en Moritz snije gatten yn de nôtsekken fan boer Mecke. As de boer de sekken nei de nôtmûne bringe wol, streamt it nôt derút. Mar de boer krijt Max en Moritz te pakken. Hy stoppet se yn in sek en docht dêrmei wat er mei it nôt dwaan wollen hie: hy bringt se nei de mûne. De restanten fan Max en Moritz wurde oan de einen fierd. De doarpsbewenners binne bliid dat it lang om let oer is mei de fyten. |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:DE * Wikipedy:NL {{Commonscat|Max und Moritz}} }} [[Kategory:Stripfiguer]] [[Kategory:Stripsearje út 1865]] [[Kategory:Dútsktalige stripsearje]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1865]] ho8hj71qta24445mfkd96h0y4j5fq4s 1241215 1241209 2026-09-20T18:55:08Z Drewes 2754 red. 1241215 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks fiktyf of legindarysk personaazje | ôfbylding = Max und Moritz.JPG | ôfbyldingstekst = Max links en Moritz rjochts | ôfbyldingsbreedte = | namme = Max und Moritz | oare namme(n) = | bynamme = | sekse = [[Man (sekse)|Manlju]] | soarte personaazje = [[Bern (persoan)|Bern]] | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berop/amt = | besibbe personaazjes = | attributen = | geastlike heit = [[Wilhelm Busch]] | útjouwer = | ûntstean = [[1865]] }} '''Max und Moritz''', is in [[Dútsk]] yllustrearre ferhaal út [[1865]], skreaun en tekene troch [[Wilhelm Busch]]. It bestiet út tekeningen mei by elk printsje rymjende teksten. It ferhaal wie yn it begjin net tige suksesfol, mar doe't der meardere oplagen ferskynden waard Busch bekend by it grutte publyk. Yn [[Dútslân]] is it in bliuwend populêre klassiker fan de berneliteratuer. Max en Moritz binne twa kweajonges dy't harren doarp ûnfeilich meitsje. Se helje yn totaal sân fiten út, wêrfan't se de lêste mei de dea bekeapje moatte. Dizze rige ynspirearre yn [[1893]] [[Rudolph Dirks]] syn searje [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] tekenteltsjes ''[[The Katzenjammer Kids]]'', wêrby't de twa haad persoanen hast eksakte kopyen binne fan Max en Moritz kwa uterlik en gedrach. It ferhaal fan Busch (en oare fan syn ferhalen) wurdt sjoen as ien fan de earste tekenteltsjes of sels as in foarrinner fan it tekenteltsje. ==Ynhâld== {{Plotbedjer}} {| Width="700px" |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 014.png|thumb|right|De widdo sjocht wat der mei har hinnen bard is.]] '''Earste fyt''': Max en Moritz fange de hinnen fan de widdo Bolte mei stikjes bôle, dy't mei tou oan elkoar fêstmakke binne. De hinnen fleane har fêst yn de beam, dêr't se troch de widdo út har lijen ferlost wurde. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 023.png|thumb|left|Wêr binne de hinnen bleaun?]] '''Twadde fyt''': De widdo Bolte wol de hinnen briede, mar wylst se efkes yn 'e kelder is, angelje Max en Moritz de hinnen troch de skoarstien omheech. It hûntsje Spitz kriget de skuld. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 032.png|thumb|right|De kleanmakker falt yn it wetter.]] '''Tredde fyt''': Max en Moritz seagen it houten brechje foar it hûs fan kleanmakker Böck hast troch, wêrtroch't de earme kleanmakker yn it iiskâlde streamke bedarret. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 048.png|left|thumb|left|Master Lämpel hat de eksploazje mar krekt oerlibbe.]] '''Fjirde fyt''': Skoalmaster en organist Lämpel stekt sûnder euvelmoed de piip oan as er thúskomt út de tsjerke. Max en Moritz hawwe der wilens de tsjerketsjinst buskrûd yn stoppe. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 052.png|thumb|right|Max en Moritz sammelje maaituorren.]] '''Fiifde fyt''': Omke Fritz wol sliepe, mar dêr komt net folle fan terjochte trochdat Max en Moritz syn bêd foltroppe hawwe mei [[maaituorren]]. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 076.png|left|thumb|De bakker skoot de jonges yn de oven.]] '''Sechsde fyt''': Max en Moritz wolle kreakingen stelle by de bakkerij. Spitigernôch falle se yn 'e bak mei daai, krekt op it momint dat de bakker weromkomt. De bakker bakt twa broadsjes fan de daaimantsjes. As se út de oven komme docht bliken dat se noch libje en ite har in wei nei bûten. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 088.png|thumb|right|"Sjoch ris mûnder, hear man, mealje dy twa sa hurd ast kinst."]] '''Lêste fyt''': Max en Moritz snije gatten yn de nôtsekken fan boer Mecke. As de boer de sekken nei de nôtmûne bringe wol, streamt it nôt derút. Mar de boer krijt Max en Moritz te pakken. Hy stoppet se yn in sek en docht dêrmei wat er mei it nôt dwaan wollen hie: hy bringt se nei de mûne. De restanten fan Max en Moritz wurde oan de einen fierd. De doarpsbewenners binne bliid dat it lang om let oer is mei de fyten. |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:DE * Wikipedy:NL {{Commonscat|Max und Moritz}} }} [[Kategory:Stripfiguer]] [[Kategory:Stripsearje út 1865]] [[Kategory:Dútsktalige stripsearje]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1865]] axqwh5fgfhgnuhgo3m2mbdxqgwhzpv4 1241223 1241215 2026-09-20T23:55:09Z Ieneach fan 'e Esk 13292 /* Ynhâld */ kt 1241223 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks fiktyf of legindarysk personaazje | ôfbylding = Max und Moritz.JPG | ôfbyldingstekst = Max links en Moritz rjochts | ôfbyldingsbreedte = | namme = Max und Moritz | oare namme(n) = | bynamme = | sekse = [[Man (sekse)|Manlju]] | soarte personaazje = [[Bern (persoan)|Bern]] | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berop/amt = | besibbe personaazjes = | attributen = | geastlike heit = [[Wilhelm Busch]] | útjouwer = | ûntstean = [[1865]] }} '''Max und Moritz''', is in [[Dútsk]] yllustrearre ferhaal út [[1865]], skreaun en tekene troch [[Wilhelm Busch]]. It bestiet út tekeningen mei by elk printsje rymjende teksten. It ferhaal wie yn it begjin net tige suksesfol, mar doe't der meardere oplagen ferskynden waard Busch bekend by it grutte publyk. Yn [[Dútslân]] is it in bliuwend populêre klassiker fan de berneliteratuer. Max en Moritz binne twa kweajonges dy't harren doarp ûnfeilich meitsje. Se helje yn totaal sân fiten út, wêrfan't se de lêste mei de dea bekeapje moatte. Dizze rige ynspirearre yn [[1893]] [[Rudolph Dirks]] syn searje [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] tekenteltsjes ''[[The Katzenjammer Kids]]'', wêrby't de twa haad persoanen hast eksakte kopyen binne fan Max en Moritz kwa uterlik en gedrach. It ferhaal fan Busch (en oare fan syn ferhalen) wurdt sjoen as ien fan de earste tekenteltsjes of sels as in foarrinner fan it tekenteltsje. ==Ynhâld== {{Plotbedjer}} {| Width="700px" |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 014.png|thumb|right|De widdo sjocht wat der mei har hinnen bard is.]] '''Earste fyt''': Max en Moritz fange de hinnen fan de widdo Bolte mei stikjes bôle, dy't mei tou oan elkoar fêstmakke binne. De hinnen fleane har fêst yn de beam, dêr't se troch de widdo út har lijen ferlost wurde. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 023.png|thumb|left|Wêr binne de hinnen bleaun?]] '''Twadde fyt''': De widdo Bolte wol de hinnen briede, mar wylst se efkes yn 'e kelder is, angelje Max en Moritz de hinnen troch de skoarstien omheech. It hûntsje Spitz kriget de skuld. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 032.png|thumb|right|De kleanmakker falt yn it wetter.]] '''Tredde fyt''': Max en Moritz seagen it houten brechje foar it hûs fan kleanmakker Böck hast troch, wêrtroch't de earme kleanmakker yn it iiskâlde streamke bedarret. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 048.png|left|thumb|left|Master Lämpel hat de eksploazje mar krekt oerlibbe.]] '''Fjirde fyt''': Skoalmaster en organist Lämpel stekt sûnder euvelmoed de piip oan as er thúskomt út de tsjerke. Max en Moritz hawwe der wilens de tsjerketsjinst buskrûd yn stoppe. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 052.png|thumb|right|Max en Moritz sammelje maaituorren.]] '''Fiifde fyt''': Omke Fritz wol sliepe, mar dêr komt net folle fan terjochte trochdat Max en Moritz syn bêd foltroppe hawwe mei [[maaituorren]]. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 076.png|left|thumb|De bakker skoot de jonges yn de oven.]] '''Sechsde fyt''': Max en Moritz wolle kreakingen stelle by de bakkerij. Spitigernôch falle se yn 'e bak mei daai, krekt op it momint dat de bakker weromkomt. De bakker bakt twa broadsjes fan de daaimantsjes. As se út de oven komme docht bliken dat se noch libje en ite har in wei nei bûten. |- |[[Ofbyld:Max und Moritz (Busch) 088.png|thumb|right|"Sjoch ris mûnder, hear man, mealje dy twa sa hurd ast kinst."]] '''Lêste fyt''': Max en Moritz snije gatten yn de nôtsekken fan boer Mecke. As de boer de sekken nei de nôtmûne bringe wol, streamt it nôt derút. Mar de boer krijt Max en Moritz te pakken. Hy stoppet se yn in sek en docht dêrmei wat er mei it nôt dwaan wollen hie: hy bringt se nei de mûne. De restanten fan Max en Moritz wurde oan de einen fierd. De doarpsbewenners binne bliid dat it lang om let oer is mei de fyten. |} {{Boarnen|boarnefernijing= {{reflist}} * Wikipedy:DE * Wikipedy:NL {{Commonscat|Max und Moritz}} }} [[Kategory:Stripfiguer]] [[Kategory:Stripsearje út 1865]] [[Kategory:Dútsktalige stripsearje]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1865]] [[Kategory:Fiktyf Dútsk persoan]] nqn73ggzkfutfimwi6wybg63zznmbk4 14 194217 1241210 2026-09-20T16:38:55Z FreyaSport 40716 Kategory:Dútsktalige stripsearje 1241210 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Dútsktalige literatuer|Stripsearje]] [[Kategory:Stripsearje nei taal|Dutsk]] o1ng1vbhm521wgb58xurb748zp212ct 14 194218 1241211 2026-09-20T16:39:44Z FreyaSport 40716 Kategory:Stripsearje út 1865 1241211 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Stripsearje nei jier|1865]] [[Kategory:1865]] isyu19iyok02t7shkgyrmv37rtc4mw4 14 194219 1241212 2026-09-20T16:40:27Z FreyaSport 40716 Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn 1865 1241212 wikitext text/x-wiki [[Kategory:Yntroduksje út 1865| ]] [[Kategory:Fiktyf personaazje yntrodusearre yn de 19e iuw|1865]] te00oyccmcu6vlfy7i1d003f087ijrm 0 194220 1241218 2026-09-20T20:49:54Z RomkeHoekstra 10582 Is it Oerûguajaansk of Oerûguayaansk? En Braziljaansk of Brazyljaansk? 1241218 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Rio Grande do Sol | ôfbylding = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Bahia yn Brazylje. | flagge = Bandeira do Rio Grande do Sul.svg | wapen = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | regio = [[Súd (Brazylje)|Súd]] | haadplak = [[Porto Alegre]] | grutste stêd = Porto Alegre | gemeenten = 496 | gûverneur = | ynwenners = 11,233,263 <small>(2025)</small> | oerflak = 281.707 km² | befolkingstichtens = | hichte = | HDI = | UF = BA | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-BA | tiidsône = UTC−3 | koördinaten = | webside = [http://www.ba.gov.br www.ba.gov.br] | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lat_dir = S | lon_deg = | lon_min = | lon_dir = W | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Rio Grande do Sul''' is in dielsteat yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] regio Súd. De steat is yn 497 gemeenten yndield en is sûnder de grutte wettergebieten likernôch 8,3 kear sa grut as Nederlân. It is de op fiif nei meast befolke steat en de op njoggen nei grutste neffens oerflak. De steat leit yn it meast súdlike part fan it lân en grinzget yn it noarden en noardeasten oan [[Santa Catarina]], yn it easten oan 'e [[Atlantyske Oseaan]], yn it suden en súdwesten oan 'e [[Oerûguay|Oerûguajaanske]] departeminten Rocha, Treinta y Tres, Cerro Largo, Rivera en Artigas, en yn it westen en noardwesten oan 'e [[Argentynje|Argentynske]] provinsjes Corrientes en Misiones. De haadstêd en grutste stêd is [[Porto Alegre]]. De dielsteat hat de heechste libbensferwachting fan Brazylje en de kriminaliteit leit relatyf leech yn ferlikening mei it lanlik gemiddelde. De steat dielt in [[gaúcho]]-kultuer mei syn buorlannen Argentynje en Oerûguay. Foardat Portegeeske en Spaanske kolonisten oankamen, waard it gebiet meastentiids bewennet troch de Guaraní- en Kaingang-folken (mei lytsere populaasjes Charrúa en Minuane). De earste Jeropeeke bewenners wienen [[jezuïten]], folge troch kolonisten fan 'e [[Azoaren]]. Yn 'e 19e iuw hie de regio te lijen fan konflikten lykas de Farroupilha-opstân en de Paragûajaanske Oarloch. De steat hat ek grutte mienskippen fan [[Itaalje|Italjaanske]] en [[Dútslân|Dútske]] komôf. == Skiednis == === Koloniale tiid en earste bewenners === [[Ofbyld:Ruínas de São Miguel - St. Michael of the Missions - Rio Grande do Sul - Brazil 08.jpg|thumb|left|Ruïne fan 'e Jezuïtemissy Sint-Michael]] Yn 'e 17e en 18e iuw waard it gebiet bewenne troch de lânseigen Guaraní-Yndianen. [[Spanje|Spaanske]] [[jezuïten]] stiften dêr harren missydoarpen , lykas [[São Miguel das Missões]]. Portegal en Spanje fochten desennia lang om de grins fan 'e regio. Om de Portegeeske oanspraak te fersterkjen, waarden kolonisten út de [[Azoaren]] helle, dy't ûnder oare de haadstêd [[Porto Alegre]] stiften. Yn 1801 kaam it gebiet definityf yn Portegeeske hannen. === De Farroupilha-revolúsje (1835–1845) === Yn 'e 19e iuw dreau de ekonomy foaral op grutte feebedriuwen en de ferkeap fan pikelfleis (''charque''). Doe't de lanlike oerheid de lokale feehâlders te min beskerme tsjin bûtenlânske konkurrinsje, bruts yn 1835 opskuor út: de Farroupilha-revolúsje. De opstannelingen rôpen sels in eigen republyk út, mar nei tsien jier striid sluten hja frede mei it Braziljaanske keizerryk. === Ymmigraasje en moderne tiid === [[Ofbyld:Evangelic School Hamburgo Velho.jpg|thumb|260px|Protestantske skoalle fan Dútske migranten]] De twadde helte fan 'e 19e iuw brocht grutte feroaringen troch de komst fan grutte groepen Dútske en Italjaanske ymmigranten. Hja stiften eigen mienskippen yn it berchlân en op 'e lânbougrûn. Yn 'e 20e iuw spile Rio Grande do Sul in wichtige rol yn 'e lanlike polityk. De gûverneur fan 'e steat, [[Getúlio Vargas]], grypte yn 1930 de macht yn Brazylje en waard letter presidint. == Geografy == [[Ofbyld:Barcos na Lagoa dos Patos.jpg|thumb|left|Lagoa dos Patos]] It noarden fan Rio Grande do Sul leit op in heechflakte mei lege berchrigen. In berchrige rint fan 'e Serra do Mar yn Santa Catarina troch de steat Rio Grande do Sul nei Oerûguay. Bewesten dy berchrige leit in grutte gersflakte foar feehâlderij (skiep yn it hegere noarden, kij yn it suden). Eastlik leit in lege kustsône mei twa grutte strânmarren (Lagoa dos Patos en Lagoa Mirim) dy't troch twa sânige skiereilannen fan 'e oseaan skieden wurde. De kust bestiet út ien grut sânstrân, ûnderbrutsen troch de mûning fan 'e twa marren, dy't de Rio Grande neamd wurdt. [[Ofbyld:Mocona3.jpg|thumb|260px|De 15 km brede Salto Yucumã, in wetterfal op 'e grins fan Brazylje en Oerûguay]] De steat hat twa ôfwetteringsstelsels. Rivieren lykas de Jacuí, Sinos, Caí, Gravataí en Camaquã foarmje it eastlike stelsel en mûnje út yn 'e Lagoa dos Patos (de earste fjouwer oer de 56 km lange Guaíba-mar. De Jaguarão mûnet út yn 'e Lagoa Mirim en foarmet in part fan 'e grins mei Oerûguay. It Río de la Plata-bekken foarmet it westlike stelsel. Mear as in tredde fan 'e steat wetteret ôf nei de [[Oerûguay (rivier)|Oerûguûay-rivier]], dy't in natuerlike grins mei Argentynje en Oerûgûay foarmet. Wichtige sydrivieren binne de Ijuí, de Ibicuí en de Quaraí (dy't ek in stik fan 'e grins mei Oerûguay foarmet). De Lagoa dos Patos (214 km lang, 35–58 km breed) en de Lagoa Mirim (175 km lang, op de grins mei Urûguay) binne ûndjippe oerbliuwsels fan in âlde kustynham. Se binne troch it São Gonçalo-kanaal meiïnoar ferbûn. == Befolking == [[Ofbyld:Igreja Nossa Senhora das Dores - Porto Alegre - RS - Brasil.jpg|thumb|260px|Igreja Nossa Senhora das Dores, Porto Alegre]] De etnyske opbou fan 'e befolking wykt gâns ôf fan it lanlik gemiddelde yn Brazylje, benammen troch de grutte Jeropeeske migraasjeweagen yn 'e 19e en 20e iuw: * Blank (''Brancos''): 78,4% – foaral minsken fan Italjaanske, Dútske, Portegeeske (Azoaryske) en Poalske komôf. * Mingd (''Pardos''): 14,7% – neiteam fan mingde etnyske eftergrûn (ynklusyf [[mestizen]] en ''[[caboclos]]''). * Swart (''Pretos''): 6,5% – neiteam fan Afrikaanske slave-arbeiders. * Aziatysk (''Amarelos'') en lânseigen folken (''Indígenas''): 0,7% – dêrûnder de lânseigen mienskippen fan 'e Guarani en Kaingang. === Taal en dialekten === It Portekeesk is de offisjele taal. Troch de sterke histoaryske ymmigraasje wurde der yn it binnenlân lykwols noch ferskate regionale minderheidstalen praat. It [[Taliaansk]] is in regionaal [[Italjaansk]] dialekt (basearre op it Feneesjaansk) dat benammen yn 'e [[Serra Gaúcha]] praat wurdt. It hat de status fan kultureel erfgoed fan Brazylje. It ''[[Riograndenser Hunsrückisch]]'' is in [[Dútsk]] dialekt dat syn oarsprong hat yn [[Rynlân-Palts]] en troch desennia fan isolearre mienskippen syn eigen foarm behâlden hat. === Grutste stêden === == Belangrike stêden == {| class="wikitable" style="width:auto; font-size:90%;" ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners ! style="width:15px;" | ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Porto Alegre (RS).svg|border|20px|Porto Alegre]] || [[Porto Alegre]] | align="right" | 1.332.570 | | [[Ofbyld:BandeiraAlvoradaRS.png|20px|border|Alvorada]] || [[Alvorada (Rio Grande do Sul)|Alvorada]] | align="right" | 187.315 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Caxias do Sul-RS, Brasil.png|border|20px|Caxias do Sul]] || [[Caxias do Sul]] | align="right" | 463.501 | | [[Ofbyld:Bandeira-passofundo.png|20px|border|Passo Fundo]] || [[Passo Fundo]] | align="right" | 206.224 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Canoas.png|20px|border|Canoas]] || [[Canoas]] | align="right" | 347.657 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Sapucaia_do_Sul.jpg|20px|border|Sapucaia do Sul]] || [[Sapucaia do Sul]] | align="right" | 132.107 |- | [[Ofbyld:Bandeira Pelotas.png|20px|border|Pelotas]] || [[Pelotas]] | align="right" | 325.681 | | [[Ofbyld:Bandeira Santa Cruz do Sul.png|border|20px|Santa Cruz do Sul]] || [[Santa Cruz do Sul]] | align="right" | 133.230 |- | [[Ofbyld:BandeiraSantaMariaRS.svg|20px|border|Santa Maria]] || [[Santa Maria (Rio Grande do Sul)|Santa Maria]] | align="right" | 271.633 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Cachoeirinha.jpg|20px|border|Cachoeirinha]] || [[Cachoeirinha (Rio Grande do Sul)|Cachoeirinha]] | align="right" | 127.506 |- | [[Ofbyld:Bandeira gravatai.png|20px|border|Gravataí]] || [[Gravataí]] | align="right" | 265.070 | | [[Ofbyld:Bandeira de Bento Gonçalves.svg|20px|border|Bento Gonçalves]] || [[Bento Gonçalves (Rio Grande do Sul)|Bento Gonçalves]] | align="right" | 123.151 |- | [[Ofbyld:Bandeira-viamão.gif|20px|border|Viamão]] || [[Viamão]] | align="right" | 249.257 | | [[Ofbyld:Uruguaiana-bandeira.jpg|20px|border|Uruguaiana]] || [[Uruguaiana]] | align="right" | 117.210 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Novo Hamburgo.svg|20px|border|Novo Hamburgo]] || [[Novo Hamburgo]] | align="right" | 227.732 | | [[Ofbyld:Bandeira_Bage.png|border|20px|Bagé]] || [[Bagé]] | align="right" | 117.938 |- | [[Ofbyld:Bandeira_Sao_Leopoldo.jpg|border|20px|São Leopoldo]] || [[São Leopoldo]] | align="right" | 217.410 | | [[Ofbyld:Flag of Erechim RS.png|border|20px|Erechim]] || [[Erechim]] | align="right" | 105.705 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Rio Grande.jpg|border|20px|Rio Grande]] || [[Rio Grande (stêd)|Rio Grande]] | align="right" | 191.900 | | [[Ofbyld:Bandeira de Guaíba.svg|20px|border|Guaíba]] || [[Guaíba]] | align="right" | 92.917 |- | align="center" colspan="7" | <small>Boarne: {{pt}} [[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|IBGE]] - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} == Religy == Neffens de folkstelling fan 2022 is de religieuze ferdieling fan 'e befolking fan Rio Grande do Sul (fan 10 jier en âlder) as folget: * roomsk-katolyk: 60,63% * protestantsk/evangeelysk: 21,35%. * sûnder leauwe: 8,82%. * Afro-Brazyljaanske religys (Umbanda en Candomblé): 3,19%. * spiritisme: 2,86%. * lânseigen tradysjes: 0,03%. * oare religys / net opjûn: 3,12%. Njoggen fan 'e tsien meast katolike gemeenten fan Brazylje lizze yn Rio Grande do Sul, mei [[Montauri]] mei 98,3% op it earste plak. De katolike tsjerke is ferdield yn fjouwer aartsbisdommen (Porto Alegre, Pelotas, Passo Fundo en Santa Maria) mei yn totaal 14 [[Suffragaan bisdom|suffragane bisdommen]]. Tagelyk lizze seis fan 'e tsien meast protestantske gemeenten fan it lân hjir, mei [[Arroio do Padre]] mei 88,7% op it earste plak. De steat hat it heechste persintaazje oanhingers fan Umbanda en Candomblé fan alle Braziljaanske dielsteaten. Njoggen fan 'e tsien gemeenten mei de measte oanhingers lizze yn dizze steat. == Toerisme == De dielsteat Rio Grande do Sul hat in ferskaat oan toeristyske attraksjes: * De stêden [[Gramado]] en [[Canela (Rio Grande do Sul)|Canela]] binne tige populêr foar lúks toerisme. Lâns de Rota Romântica en de Região das Hortênsias (bekend om de blauwe hortinsjes yn 'e maitiid) kinne besikers yn 'e kunde komme mei de lokale Dútske arsjitektuer en kultuer yn it berchlân. * Yn regio's Caxias do Sul en Bento Gonçalves stiet de wynbou en de Italjaanske ymmigrantekultuer sintraal en binne de rûtes Caminhos da Colônia en de Rota do Vinho e da Uva útset. * In soad toeristen komme ek foar de tradysjes en gewoanten fan 'e Gaúcho's op 'e [[pampa]]'s. Dy kultuer is noch libben yn 'e haadstêd Porto Alegre en yn it binnenlân, lykas yn Santa Maria en Passo Fundo. * Yn it meast westlike part lizze noch oerbliuwsels fan 'e 17e- en 18e-iuwske [[jezuïtemissys fan de Guaraní]]. De meast wichtige ruïne is dy fan São Miguel das Missões (of São Miguel Arcanjo), tichteby de hjoeddeiske stêd Santo Ângelo. De missys foarmje [[wrâlderfgoed]] fan [[UNESCO]]. === Nasjonale parken === {| class="wikitable sortable" style="width: auto; font-size: 90%;" |+ Nasjonale parken yn Rio Grande do Sul (ICMBio) ! Park !! Oerflak (ha) !! Stifting !! Gemeenten |- | [[Nasjonaal Park Aparados da Serra]]* || 13.000 || 1959 || Cambará do Sul (ek yn Santa Catarina) |- | [[Nasjonaal Park Lagoa do Peixe]] || 36.721 || 1986 || Mostardas, Tavares, São José do Norte |- | [[Nasjonaal Park Serra Geral]]* || 17.300 || 1992 || Cambará do Sul, Jaquirana (ek yn Santa Catarina) |} <small>\* Dizze parken lizze op 'e grins fan Rio Grande do Sul en Santa Catarina en wurde troch beide steaten dield.</small> == Ekonomy == De ekonomy fan Rio Grande do Sul is ien fan 'e meast ûntwikkele fan Brazylje. De dielsteat hat nei [[São Paulo]], [[Rio de Janeiro]] en [[Minas Gerais]] it grutste bruto ynlânsk produkt (BIP) fan it lân. De ekonomy stipet sterk op in kombinaasje fan in meganisearre en heechproduktive agraryske sektor, yndustry mei in grut ferskaat en in bloeiende tsjinste- en toeristesektor. De havenstêd Rio Grande is in essintjeel logistyk knooppunt foar de eksport nei oare wrâlddelen en oare [[Mercosur]]-lannen. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Espírito Santo}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] md8tk1zpc3ifatddtd6wnz08ztc78s1 1241224 1241218 2026-09-21T06:30:43Z RomkeHoekstra 10582 wurk ferwidere. 1241224 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Rio Grande do Sol | ôfbylding = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Bahia yn Brazylje. | flagge = Bandeira do Rio Grande do Sul.svg | wapen = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | regio = [[Súd (Brazylje)|Súd]] | haadplak = [[Porto Alegre]] | grutste stêd = Porto Alegre | gemeenten = 496 | gûverneur = | ynwenners = 11,233,263 <small>(2025)</small> | oerflak = 281.707 km² | befolkingstichtens = | hichte = | HDI = | UF = BA | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-BA | tiidsône = UTC−3 | koördinaten = | webside = [http://www.ba.gov.br www.ba.gov.br] | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lat_dir = S | lon_deg = | lon_min = | lon_dir = W | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Rio Grande do Sul''' is in dielsteat yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] regio [[Súd (Brazylje)|Súd]]. De steat is yn 497 gemeenten yndield en is sûnder de grutte wettergebieten likernôch 8,3 kear sa grut as [[Nederlân]]. It is de op fiif nei meast befolke steat en de op njoggen nei grutste neffens oerflak. De steat leit yn it meast súdlike part fan it lân en grinzget yn it noarden en noardeasten oan [[Santa Catarina]], yn it easten oan 'e [[Atlantyske Oseaan]], yn it suden en súdwesten oan 'e [[Oerûguay|Oerûguajaanske]] departeminten Rocha, Treinta y Tres, Cerro Largo, Rivera en Artigas, en yn it westen en noardwesten oan 'e [[Argentynje|Argentynske]] provinsjes Corrientes en Misiones. De haadstêd en grutste stêd is [[Porto Alegre]]. De dielsteat hat de heechste libbensferwachting fan Brazylje en de kriminaliteit leit relatyf leech yn ferlikening mei it lanlik gemiddelde. De steat dielt in [[gaúcho]]-kultuer mei syn buorlannen Argentynje en Oerûguay. Foardat Portegeeske en Spaanske kolonisten oankamen, waard it gebiet meastentiids bewennet troch de Guaraní- en Kaingang-folken (mei lytsere populaasjes Charrúa en Minuane). De earste Jeropeeke bewenners wienen [[jezuïten]], folge troch kolonisten fan 'e [[Azoaren]]. Yn 'e 19e iuw hie de regio te lijen fan konflikten lykas de Farroupilha-opstân en de Paragûajaanske Oarloch. De steat hat ek grutte mienskippen fan [[Itaalje|Italjaanske]] en [[Dútslân|Dútske]] komôf. == Skiednis == === Koloniale tiid en earste bewenners === [[Ofbyld:Ruínas de São Miguel - St. Michael of the Missions - Rio Grande do Sul - Brazil 08.jpg|thumb|left|Ruïne fan 'e Jezuïtemissy Sint-Michael]] Yn 'e 17e en 18e iuw waard it gebiet bewenne troch de lânseigen Guaraní-Yndianen. [[Spanje|Spaanske]] [[jezuïten]] stiften dêr harren missydoarpen , lykas [[São Miguel das Missões]]. Portegal en Spanje fochten desennia lang om de grins fan 'e regio. Om de Portegeeske oanspraak te fersterkjen, waarden kolonisten út de [[Azoaren]] helle, dy't ûnder oare de haadstêd [[Porto Alegre]] stiften. Yn 1801 kaam it gebiet definityf yn Portegeeske hannen. === De Farroupilha-revolúsje (1835–1845) === Yn 'e 19e iuw dreau de ekonomy foaral op grutte feebedriuwen en de ferkeap fan pikelfleis (''charque''). Doe't de lanlike oerheid de lokale feehâlders te min beskerme tsjin bûtenlânske konkurrinsje, bruts yn 1835 opskuor út: de Farroupilha-revolúsje. De opstannelingen rôpen sels in eigen republyk út, mar nei tsien jier striid sluten hja frede mei it Braziljaanske keizerryk. === Ymmigraasje en moderne tiid === [[Ofbyld:Evangelic School Hamburgo Velho.jpg|thumb|260px|Protestantske skoalle fan Dútske migranten]] De twadde helte fan 'e 19e iuw brocht grutte feroaringen troch de komst fan grutte groepen Dútske en Italjaanske ymmigranten. Hja stiften eigen mienskippen yn it berchlân en op 'e lânbougrûn. Yn 'e 20e iuw spile Rio Grande do Sul in wichtige rol yn 'e lanlike polityk. De gûverneur fan 'e steat, [[Getúlio Vargas]], grypte yn 1930 de macht yn Brazylje en waard letter presidint. == Geografy == [[Ofbyld:Barcos na Lagoa dos Patos.jpg|thumb|left|Lagoa dos Patos]] It noarden fan Rio Grande do Sul leit op in heechflakte mei lege berchrigen. In berchrige rint fan 'e Serra do Mar yn Santa Catarina troch de steat Rio Grande do Sul nei Oerûguay. Bewesten dy berchrige leit in grutte gersflakte foar feehâlderij (skiep yn it hegere noarden, kij yn it suden). Eastlik leit in lege kustsône mei twa grutte strânmarren (Lagoa dos Patos en Lagoa Mirim) dy't troch twa sânige skiereilannen fan 'e oseaan skieden wurde. De kust bestiet út ien grut sânstrân, ûnderbrutsen troch de mûning fan 'e twa marren, dy't de Rio Grande neamd wurdt. [[Ofbyld:Mocona3.jpg|thumb|260px|De 15 km brede Salto Yucumã, in wetterfal op 'e grins fan Brazylje en Oerûguay]] De steat hat twa ôfwetteringsstelsels. Rivieren lykas de Jacuí, Sinos, Caí, Gravataí en Camaquã foarmje it eastlike stelsel en mûnje út yn 'e Lagoa dos Patos (de earste fjouwer oer de 56 km lange Guaíba-mar. De Jaguarão mûnet út yn 'e Lagoa Mirim en foarmet in part fan 'e grins mei Oerûguay. It Río de la Plata-bekken foarmet it westlike stelsel. Mear as in tredde fan 'e steat wetteret ôf nei de [[Oerûguay (rivier)|Oerûguûay-rivier]], dy't in natuerlike grins mei Argentynje en Oerûgûay foarmet. Wichtige sydrivieren binne de Ijuí, de Ibicuí en de Quaraí (dy't ek in stik fan 'e grins mei Oerûguay foarmet). De Lagoa dos Patos (214 km lang, 35–58 km breed) en de Lagoa Mirim (175 km lang, op de grins mei Urûguay) binne ûndjippe oerbliuwsels fan in âlde kustynham. Se binne troch it São Gonçalo-kanaal meiïnoar ferbûn. == Befolking == [[Ofbyld:IBPA 4116 - 2.900 peças de roupas entregues nas aldeias indígenas - 2017-06-16 - Divulgação-PMPA.jpg|thumb|260px|Doarpke mei lânseigen befolking.]] De etnyske opbou fan 'e befolking wykt gâns ôf fan it lanlik gemiddelde yn Brazylje, benammen troch de grutte Jeropeeske migraasjeweagen yn 'e 19e en 20e iuw: * Blank (''Brancos''): 78,4% – foaral minsken fan Italjaanske, Dútske, Portegeeske (Azoaryske) en Poalske komôf. * Mingd (''Pardos''): 14,7% – neiteam fan mingde etnyske eftergrûn (ynklusyf [[mestizen]] en ''[[caboclos]]''). * Swart (''Pretos''): 6,5% – neiteam fan Afrikaanske slave-arbeiders. * Aziatysk (''Amarelos'') en lânseigen folken (''Indígenas''): 0,7% – dêrûnder de lânseigen mienskippen fan 'e Guarani en Kaingang. === Taal en dialekten === It Portekeesk is de offisjele taal. Troch de sterke histoaryske ymmigraasje wurde der yn it binnenlân lykwols noch ferskate regionale minderheidstalen praat. It [[Taliaansk]] is in regionaal [[Italjaansk]] dialekt (basearre op it Feneesjaansk) dat benammen yn 'e [[Serra Gaúcha]] praat wurdt. It hat de status fan kultureel erfgoed fan Brazylje. It ''[[Riograndenser Hunsrückisch]]'' is in [[Dútsk]] dialekt dat syn oarsprong hat yn [[Rynlân-Palts]] en troch desennia fan isolearre mienskippen syn eigen foarm behâlden hat. === Grutste stêden === [[Ofbyld:Montagem de porto alegre 2.jpg|thumb|260px|Porto Alegre]] {| class="wikitable" style="width:auto; font-size:90%;" ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners ! style="width:15px;" | ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Porto Alegre (RS).svg|border|20px|Porto Alegre]] || [[Porto Alegre]] | align="right" | 1.332.570 | | [[Ofbyld:BandeiraAlvoradaRS.png|20px|border|Alvorada]] || [[Alvorada (Rio Grande do Sul)|Alvorada]] | align="right" | 187.315 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Caxias do Sul-RS, Brasil.png|border|20px|Caxias do Sul]] || [[Caxias do Sul]] | align="right" | 463.501 | | [[Ofbyld:Bandeira-passofundo.png|20px|border|Passo Fundo]] || [[Passo Fundo]] | align="right" | 206.224 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Canoas.png|20px|border|Canoas]] || [[Canoas]] | align="right" | 347.657 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Sapucaia_do_Sul.jpg|20px|border|Sapucaia do Sul]] || [[Sapucaia do Sul]] | align="right" | 132.107 |- | [[Ofbyld:Bandeira Pelotas.png|20px|border|Pelotas]] || [[Pelotas]] | align="right" | 325.681 | | [[Ofbyld:Bandeira Santa Cruz do Sul.png|border|20px|Santa Cruz do Sul]] || [[Santa Cruz do Sul]] | align="right" | 133.230 |- | [[Ofbyld:BandeiraSantaMariaRS.svg|20px|border|Santa Maria]] || [[Santa Maria (Rio Grande do Sul)|Santa Maria]] | align="right" | 271.633 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Cachoeirinha.jpg|20px|border|Cachoeirinha]] || [[Cachoeirinha (Rio Grande do Sul)|Cachoeirinha]] | align="right" | 127.506 |- | [[Ofbyld:Bandeira gravatai.png|20px|border|Gravataí]] || [[Gravataí]] | align="right" | 265.070 | | [[Ofbyld:Bandeira de Bento Gonçalves.svg|20px|border|Bento Gonçalves]] || [[Bento Gonçalves (Rio Grande do Sul)|Bento Gonçalves]] | align="right" | 123.151 |- | [[Ofbyld:Bandeira-viamão.gif|20px|border|Viamão]] || [[Viamão]] | align="right" | 249.257 | | [[Ofbyld:Uruguaiana-bandeira.jpg|20px|border|Uruguaiana]] || [[Uruguaiana]] | align="right" | 117.210 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Novo Hamburgo.svg|20px|border|Novo Hamburgo]] || [[Novo Hamburgo]] | align="right" | 227.732 | | [[Ofbyld:Bandeira_Bage.png|border|20px|Bagé]] || [[Bagé]] | align="right" | 117.938 |- | [[Ofbyld:Bandeira_Sao_Leopoldo.jpg|border|20px|São Leopoldo]] || [[São Leopoldo]] | align="right" | 217.410 | | [[Ofbyld:Flag of Erechim RS.png|border|20px|Erechim]] || [[Erechim]] | align="right" | 105.705 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Rio Grande.jpg|border|20px|Rio Grande]] || [[Rio Grande (stêd)|Rio Grande]] | align="right" | 191.900 | | [[Ofbyld:Bandeira de Guaíba.svg|20px|border|Guaíba]] || [[Guaíba]] | align="right" | 92.917 |- | align="center" colspan="7" | <small>Boarne: {{pt}} [[Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística|IBGE]] - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} == Religy == [[Ofbyld:Igreja Nossa Senhora das Dores - Porto Alegre - RS - Brasil.jpg|thumb|260px|Igreja Nossa Senhora das Dores, Porto Alegre]] Neffens de folkstelling fan 2022 is de religieuze ferdieling fan 'e befolking fan Rio Grande do Sul (fan 10 jier en âlder) as folget: * roomsk-katolyk: 60,63% * protestantsk/evangeelysk: 21,35%. * sûnder leauwe: 8,82%. * Afro-Brazyljaanske religys (Umbanda en Candomblé): 3,19%. * spiritisme: 2,86%. * lânseigen tradysjes: 0,03%. * oare religys / net opjûn: 3,12%. Njoggen fan 'e tsien meast katolike gemeenten fan Brazylje lizze yn Rio Grande do Sul, mei [[Montauri]] mei 98,3% op it earste plak. De katolike tsjerke is ferdield yn fjouwer aartsbisdommen (Porto Alegre, Pelotas, Passo Fundo en Santa Maria) mei yn totaal 14 [[Suffragaan bisdom|suffragane bisdommen]]. Tagelyk lizze seis fan 'e tsien meast protestantske gemeenten fan it lân hjir, mei [[Arroio do Padre]] mei 88,7% op it earste plak. De steat hat it heechste persintaazje oanhingers fan Umbanda en Candomblé fan alle Braziljaanske dielsteaten. Njoggen fan 'e tsien gemeenten mei de measte oanhingers lizze yn dizze steat. == Toerisme == De dielsteat Rio Grande do Sul hat in ferskaat oan toeristyske attraksjes: * De stêden [[Gramado]] en [[Canela (Rio Grande do Sul)|Canela]] binne tige populêr foar lúks toerisme. Lâns de Rota Romântica en de Região das Hortênsias (bekend om de blauwe hortinsjes yn 'e maitiid) kinne besikers yn 'e kunde komme mei de lokale Dútske arsjitektuer en kultuer yn it berchlân. * Yn regio's Caxias do Sul en Bento Gonçalves stiet de wynbou en de Italjaanske ymmigrantekultuer sintraal en binne de rûtes Caminhos da Colônia en de Rota do Vinho e da Uva útset. * In soad toeristen komme ek foar de tradysjes en gewoanten fan 'e Gaúcho's op 'e [[pampa]]'s. Dy kultuer is noch libben yn 'e haadstêd Porto Alegre en yn it binnenlân, lykas yn Santa Maria en Passo Fundo. * Yn it meast westlike part lizze noch oerbliuwsels fan 'e 17e- en 18e-iuwske [[jezuïtemissys fan de Guaraní]]. De meast wichtige ruïne is dy fan São Miguel das Missões (of São Miguel Arcanjo), tichteby de hjoeddeiske stêd Santo Ângelo. De missys foarmje [[wrâlderfgoed]] fan [[UNESCO]]. === Nasjonale parken === [[Ofbyld:Lagoa dos Peixes - Lençois Maranhenses.jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Lagoa do Peixe]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; font-size: 90%;" |+ Nasjonale parken yn Rio Grande do Sul (ICMBio)<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade]</ref> ! Park !! Oerflak (ha) !! Stifting !! Gemeenten |- | [[Nasjonaal Park Aparados da Serra]]* || 13.000 || 1959 || Cambará do Sul (ek yn Santa Catarina) |- | [[Nasjonaal Park Lagoa do Peixe]] || 36.721 || 1986 || Mostardas, Tavares, São José do Norte |- | [[Nasjonaal Park Serra Geral]]* || 17.300 || 1992 || Cambará do Sul, Jaquirana (ek yn Santa Catarina) |} <small>* Dizze parken lizze op 'e grins fan Rio Grande do Sul en Santa Catarina en wurde troch beide steaten dield.</small> == Ekonomy == [[Ofbyld:US Navy 110509-N-ZI300-107 Escanaba (WMEC 907) prepares to depart Rio Grande, Brazil, after the Atlantic phase closing ceremonies of UNITAS 52.jpg|thumb|left|Haven fan Rio Grande]] De ekonomy fan Rio Grande do Sul is ien fan 'e meast ûntwikkele fan Brazylje. De dielsteat hat nei [[São Paulo]], [[Rio de Janeiro]] en [[Minas Gerais]] it grutste bruto ynlânsk produkt fan it lân. De ekonomy stipet sterk op in kombinaasje fan in meganisearre en heechproduktive agraryske sektor, yndustry mei in grut ferskaat en in bloeiende tsjinste- en toeristesektor. De havenstêd Rio Grande is in essintjeel logistyk knooppunt foar de eksport nei oare wrâlddelen en oare [[Mercosur]]-lannen. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Espírito Santo}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] duttvlj78ibtbvwmb9cpy9m4ei1mlp6 1241236 1241224 2026-09-21T10:42:11Z RomkeHoekstra 10582 + befolkingsûntwikkeling. 1241236 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Rio Grande do Sol | ôfbylding = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Bahia yn Brazylje. | flagge = Bandeira do Rio Grande do Sul.svg | wapen = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | regio = [[Súd (Brazylje)|Súd]] | haadplak = [[Porto Alegre]] | grutste stêd = Porto Alegre | gemeenten = 496 | gûverneur = | ynwenners = 11.233.263 <small>(2025)</small> | oerflak = 281.707 km² | befolkingstichtens = | hichte = 0 - 1403 m (Pico do Monte Negro) | HDI = 0,818<ref>[https://www.atlasbrasil.org.br/perfil/uf/43 Atlas Brasil, oproppen 21 septimber 2026]</ref> | UF = RS | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-RS | tiidsône = [[UTC]]−3 | koördinaten = | webside = [https://www.estado.rs.gov.br/inicial www.estado.rs.gov.br] | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lat_dir = S | lon_deg = | lon_min = | lon_dir = W | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Rio Grande do Sul''' is in dielsteat yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] regio [[Súd (Brazylje)|Súd]]. De steat is yn 497 gemeenten yndield en is sûnder de grutte wettergebieten likernôch 8,3 kear sa grut as [[Nederlân]]. It is de op fiif nei meast befolke steat en de op njoggen nei grutste neffens oerflak. De steat leit yn it meast súdlike part fan it lân en grinzget yn it noarden en noardeasten oan [[Santa Catarina]], yn it easten oan 'e [[Atlantyske Oseaan]], yn it suden en súdwesten oan 'e [[Oerûguay|Oerûguajaanske]] departeminten Rocha, Treinta y Tres, Cerro Largo, Rivera en Artigas, en yn it westen en noardwesten oan 'e [[Argentynje|Argentynske]] provinsjes Corrientes en Misiones. De haadstêd en grutste stêd is [[Porto Alegre]]. De dielsteat hat de heechste libbensferwachting fan Brazylje en de kriminaliteit leit relatyf leech yn ferlikening mei it lanlik gemiddelde. De steat dielt in [[gaúcho]]-kultuer mei syn buorlannen Argentynje en Oerûguay. Foardat Portegeeske en Spaanske kolonisten oankamen, waard it gebiet meastentiids bewennet troch de Guaraní- en Kaingang-folken (mei lytsere populaasjes Charrúa en Minuane). De earste Jeropeeke bewenners wienen [[jezuïten]], folge troch kolonisten fan 'e [[Azoaren]]. Yn 'e 19e iuw hie de regio te lijen fan konflikten lykas de Farroupilha-opstân en de Paragûajaanske Oarloch. De steat hat ek grutte mienskippen fan [[Itaalje|Italjaanske]] en [[Dútslân|Dútske]] komôf. De steat Rio Grande do Sul waard offisjeel op 28 febrewaris 1821 oprjochte as de provinsje Rio Grande do Sul (''Província de São Pedro do Rio Grande do Sul'') yn it [[Keizerryk Brazylje]]. Dêrfoar wie it in kapteinskip (''Capitania de São Pedro do Rio Grande do Sul'', oprjochte yn 1807). Nei de fal fan 'e monargy en de stifting fan 'e Republyk Brazylje waard it op 15 novimber 1889 formeel in dielsteat (''Estado do Rio Grande do Sul''). == Skiednis == === Koloniale tiid en earste bewenners === [[Ofbyld:Ruínas de São Miguel - St. Michael of the Missions - Rio Grande do Sul - Brazil 08.jpg|thumb|left|Ruïne fan 'e Jezuïtemissy Sint-Michael]] Yn 'e 17e en 18e iuw waard it gebiet bewenne troch de lânseigen Guaraní-Yndianen. [[Spanje|Spaanske]] [[jezuïten]] stiften dêr harren missydoarpen , lykas [[São Miguel das Missões]]. Portegal en Spanje fochten desennia lang om de grins fan 'e regio. Om de Portegeeske oanspraak te fersterkjen, waarden kolonisten út de [[Azoaren]] helle, dy't ûnder oare de haadstêd [[Porto Alegre]] stiften. Yn 1801 kaam it gebiet definityf yn Portegeeske hannen. === De Farroupilha-revolúsje (1835–1845) === Yn 'e 19e iuw dreau de ekonomy foaral op grutte feebedriuwen en de ferkeap fan pikelfleis (''charque''). Doe't de lanlike oerheid de lokale feehâlders te min beskerme tsjin bûtenlânske konkurrinsje, bruts yn 1835 opskuor út: de Farroupilha-revolúsje. De opstannelingen rôpen sels in eigen republyk út, mar nei tsien jier striid sluten hja frede mei it Braziljaanske keizerryk. === Ymmigraasje en moderne tiid === [[Ofbyld:Evangelic School Hamburgo Velho.jpg|thumb|260px|Protestantske skoalle fan Dútske migranten]] De twadde helte fan 'e 19e iuw brocht grutte feroaringen troch de komst fan grutte groepen Dútske en Italjaanske ymmigranten. Hja stiften eigen mienskippen yn it berchlân en op 'e lânbougrûn. Yn 'e 20e iuw spile Rio Grande do Sul in wichtige rol yn 'e lanlike polityk. De gûverneur fan 'e steat, [[Getúlio Vargas]], grypte yn 1930 de macht yn Brazylje en waard letter presidint. == Geografy == [[Ofbyld:Barcos na Lagoa dos Patos.jpg|thumb|left|Lagoa dos Patos]] It noarden fan Rio Grande do Sul leit op in heechflakte mei lege berchrigen. In berchrige rint fan 'e Serra do Mar yn Santa Catarina troch de steat Rio Grande do Sul nei Oerûguay. Bewesten dy berchrige leit in grutte gersflakte foar feehâlderij (skiep yn it hegere noarden, kij yn it suden). Eastlik leit in lege kustsône mei twa grutte strânmarren (Lagoa dos Patos en Lagoa Mirim) dy't troch twa sânige skiereilannen fan 'e oseaan skieden wurde. De kust bestiet út ien grut sânstrân, ûnderbrutsen troch de mûning fan 'e twa marren, dy't de Rio Grande neamd wurdt. [[Ofbyld:Mocona3.jpg|thumb|260px|De 15 km brede Salto Yucumã, in wetterfal op 'e grins fan Brazylje en Oerûguay]] De steat hat twa ôfwetteringsstelsels. Rivieren lykas de Jacuí, Sinos, Caí, Gravataí en Camaquã foarmje it eastlike stelsel en mûnje út yn 'e Lagoa dos Patos (de earste fjouwer oer de 56 km lange Guaíba-mar. De Jaguarão mûnet út yn 'e Lagoa Mirim en foarmet in part fan 'e grins mei Oerûguay. It Río de la Plata-bekken foarmet it westlike stelsel. Mear as in tredde fan 'e steat wetteret ôf nei de [[Oerûguay (rivier)|Oerûguûay-rivier]], dy't in natuerlike grins mei Argentynje en Oerûgûay foarmet. Wichtige sydrivieren binne de Ijuí, de Ibicuí en de Quaraí (dy't ek in stik fan 'e grins mei Oerûguay foarmet). De Lagoa dos Patos (214 km lang, 35–58 km breed) en de Lagoa Mirim (175 km lang, op de grins mei Urûguay) binne ûndjippe oerbliuwsels fan in âlde kustynham. Se binne troch it São Gonçalo-kanaal meiïnoar ferbûn. == Befolking == [[Ofbyld:IBPA 4116 - 2.900 peças de roupas entregues nas aldeias indígenas - 2017-06-16 - Divulgação-PMPA.jpg|thumb|260px|Doarpke mei lânseigen befolking.]] De etnyske opbou fan 'e befolking wykt gâns ôf fan it lanlik gemiddelde yn Brazylje, benammen troch de grutte Jeropeeske migraasjeweagen yn 'e 19e en 20e iuw: * Blank (''Brancos''): 78,4% – foaral minsken fan Italjaanske, Dútske, Portegeeske (Azoaryske) en Poalske komôf. * Mingd (''Pardos''): 14,7% – neiteam fan mingde etnyske eftergrûn (ynklusyf [[mestizen]] en ''[[caboclos]]''). * Swart (''Pretos''): 6,5% – neiteam fan Afrikaanske slave-arbeiders. * Aziatysk (''Amarelos'') en lânseigen folken (''Indígenas''): 0,7% – dêrûnder de lânseigen mienskippen fan 'e Guarani en Kaingang. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Rio Grande do Sul (1872–2022) ! Jier | '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' |- ! Ynwennertal | 434.813 || 897.455 || 1.149.070 || 2.182.713 || 3.320.689 || 4.164.821 || 5.448.823 |- ! Groei | — || +106,4% || +28,0% || +90,0% || +52,1% || +25,4% || +30,8% |- ! Jier | '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 6.755.458 || 7.942.722 || 9.135.479 || 10.187.842 || 10.693.929 || 10.882.965 || |- ! Groei | +24,0% || +17,6% || +15,0% || +11,5% || +5,0% || +1,8% || |} === Grutste stêden === [[Ofbyld:Montagem de porto alegre 2.jpg|thumb|260px|Porto Alegre]] {| class="wikitable" style="width:auto; font-size:90%;" ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners ! style="width:15px;" | ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Porto Alegre (RS).svg|border|20px|Porto Alegre]] || [[Porto Alegre]] | align="right" | 1.332.570 | | [[Ofbyld:BandeiraAlvoradaRS.png|20px|border|Alvorada]] || [[Alvorada (Rio Grande do Sul)|Alvorada]] | align="right" | 187.315 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Caxias do Sul-RS, Brasil.png|border|20px|Caxias do Sul]] || [[Caxias do Sul]] | align="right" | 463.501 | | [[Ofbyld:Bandeira-passofundo.png|20px|border|Passo Fundo]] || [[Passo Fundo]] | align="right" | 206.224 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Canoas.png|20px|border|Canoas]] || [[Canoas]] | align="right" | 347.657 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Sapucaia_do_Sul.jpg|20px|border|Sapucaia do Sul]] || [[Sapucaia do Sul]] | align="right" | 132.107 |- | [[Ofbyld:Bandeira Pelotas.png|20px|border|Pelotas]] || [[Pelotas]] | align="right" | 325.681 | | [[Ofbyld:Bandeira Santa Cruz do Sul.png|border|20px|Santa Cruz do Sul]] || [[Santa Cruz do Sul]] | align="right" | 133.230 |- | [[Ofbyld:BandeiraSantaMariaRS.svg|20px|border|Santa Maria]] || [[Santa Maria (Rio Grande do Sul)|Santa Maria]] | align="right" | 271.633 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Cachoeirinha.jpg|20px|border|Cachoeirinha]] || [[Cachoeirinha (Rio Grande do Sul)|Cachoeirinha]] | align="right" | 127.506 |- | [[Ofbyld:Bandeira gravatai.png|20px|border|Gravataí]] || [[Gravataí]] | align="right" | 265.070 | | [[Ofbyld:Bandeira de Bento Gonçalves.svg|20px|border|Bento Gonçalves]] || [[Bento Gonçalves (Rio Grande do Sul)|Bento Gonçalves]] | align="right" | 123.151 |- | [[Ofbyld:Bandeira-viamão.gif|20px|border|Viamão]] || [[Viamão]] | align="right" | 249.257 | | [[Ofbyld:Uruguaiana-bandeira.jpg|20px|border|Uruguaiana]] || [[Uruguaiana]] | align="right" | 117.210 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Novo Hamburgo.svg|20px|border|Novo Hamburgo]] || [[Novo Hamburgo]] | align="right" | 227.732 | | [[Ofbyld:Bandeira_Bage.png|border|20px|Bagé]] || [[Bagé]] | align="right" | 117.938 |- | [[Ofbyld:Bandeira_Sao_Leopoldo.jpg|border|20px|São Leopoldo]] || [[São Leopoldo]] | align="right" | 217.410 | | [[Ofbyld:Flag of Erechim RS.png|border|20px|Erechim]] || [[Erechim]] | align="right" | 105.705 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Rio Grande.jpg|border|20px|Rio Grande]] || [[Rio Grande (stêd)|Rio Grande]] | align="right" | 191.900 | | [[Ofbyld:Bandeira de Guaíba.svg|20px|border|Guaíba]] || [[Guaíba]] | align="right" | 92.917 |- | align="center" colspan="7" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} === Religy === [[Ofbyld:Igreja Nossa Senhora das Dores - Porto Alegre - RS - Brasil.jpg|thumb|260px|Igreja Nossa Senhora das Dores, Porto Alegre]] Neffens de folkstelling fan 2022 is de religieuze ferdieling fan 'e befolking fan Rio Grande do Sul (fan 10 jier en âlder) as folget: * roomsk-katolyk: 60,63% * protestantsk/evangeelysk: 21,35%. * sûnder leauwe: 8,82%. * Afro-Brazyljaanske religys (Umbanda en Candomblé): 3,19%. * spiritisme: 2,86%. * lânseigen tradysjes: 0,03%. * oare religys / net opjûn: 3,12%. Njoggen fan 'e tsien meast katolike gemeenten fan Brazylje lizze yn Rio Grande do Sul, mei [[Montauri]] mei 98,3% op it earste plak. De katolike tsjerke is ferdield yn fjouwer aartsbisdommen (Porto Alegre, Pelotas, Passo Fundo en Santa Maria) mei yn totaal 14 [[Suffragaan bisdom|suffragane bisdommen]]. Tagelyk lizze seis fan 'e tsien meast protestantske gemeenten fan it lân hjir, mei [[Arroio do Padre]] mei 88,7% op it earste plak. De steat hat it heechste persintaazje oanhingers fan Umbanda en Candomblé fan alle Braziljaanske dielsteaten. Njoggen fan 'e tsien gemeenten mei de measte oanhingers lizze yn dizze steat. === Taal en dialekten === It Portekeesk is de offisjele taal. Troch de sterke histoaryske ymmigraasje wurde der yn it binnenlân lykwols noch ferskate regionale minderheidstalen praat. It [[Taliaansk]] is in regionaal [[Italjaansk]] dialekt (basearre op it Feneesjaansk) dat benammen yn 'e [[Serra Gaúcha]] praat wurdt. It hat de status fan kultureel erfgoed fan Brazylje. It ''[[Riograndenser Hunsrückisch]]'' is in [[Dútsk]] dialekt dat syn oarsprong hat yn [[Rynlân-Palts]] en troch desennia fan isolearre mienskippen syn eigen foarm behâlden hat. == Toerisme == De dielsteat Rio Grande do Sul hat in ferskaat oan toeristyske attraksjes: * De stêden [[Gramado]] en [[Canela (Rio Grande do Sul)|Canela]] binne tige populêr foar lúks toerisme. Lâns de Rota Romântica en de Região das Hortênsias (bekend om de blauwe hortinsjes yn 'e maitiid) kinne besikers yn 'e kunde komme mei de lokale Dútske arsjitektuer en kultuer yn it berchlân. * Yn regio's Caxias do Sul en Bento Gonçalves stiet de wynbou en de Italjaanske ymmigrantekultuer sintraal en binne de rûtes Caminhos da Colônia en de Rota do Vinho e da Uva útset. * In soad toeristen komme ek foar de tradysjes en gewoanten fan 'e Gaúcho's op 'e [[pampa]]'s. Dy kultuer is noch libben yn 'e haadstêd Porto Alegre en yn it binnenlân, lykas yn Santa Maria en Passo Fundo. * Yn it meast westlike part lizze noch oerbliuwsels fan 'e 17e- en 18e-iuwske [[jezuïtemissys fan de Guaraní]]. De meast wichtige ruïne is dy fan São Miguel das Missões (of São Miguel Arcanjo), tichteby de hjoeddeiske stêd Santo Ângelo. De missys foarmje [[wrâlderfgoed]] fan [[UNESCO]]. === Nasjonale parken === [[Ofbyld:Lagoa dos Peixes - Lençois Maranhenses.jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Lagoa do Peixe]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; font-size: 90%;" |+ Nasjonale parken yn Rio Grande do Sul (ICMBio)<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade]</ref> ! Park !! Oerflak (ha) !! Stifting !! Gemeenten |- | [[Nasjonaal Park Aparados da Serra]]* || 13.000 || 1959 || Cambará do Sul (ek yn Santa Catarina) |- | [[Nasjonaal Park Lagoa do Peixe]] || 36.721 || 1986 || Mostardas, Tavares, São José do Norte |- | [[Nasjonaal Park Serra Geral]]* || 17.300 || 1992 || Cambará do Sul, Jaquirana (ek yn Santa Catarina) |} <small>* Dizze parken lizze op 'e grins fan Rio Grande do Sul en Santa Catarina en wurde troch beide steaten dield.</small> == Ekonomy == [[Ofbyld:US Navy 110509-N-ZI300-107 Escanaba (WMEC 907) prepares to depart Rio Grande, Brazil, after the Atlantic phase closing ceremonies of UNITAS 52.jpg|thumb|left|Haven fan Rio Grande]] De ekonomy fan Rio Grande do Sul is ien fan 'e meast ûntwikkele fan Brazylje. De dielsteat hat nei [[São Paulo]], [[Rio de Janeiro]] en [[Minas Gerais]] it grutste bruto ynlânsk produkt fan it lân. De ekonomy stipet sterk op in kombinaasje fan in meganisearre en heechproduktive agraryske sektor, yndustry mei in grut ferskaat en in bloeiende tsjinste- en toeristesektor. De havenstêd Rio Grande is in essintjeel logistyk knooppunt foar de eksport nei oare wrâlddelen en oare [[Mercosur]]-lannen. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige side oer Rio Grande do Sul, sjoch foar boarnen [[:en:Rio Grande do Sul]]. <references/> ---- {{Commonscat|Rio Grande do Sul}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] mvm53nrdawi4y75i8pb7e51x8kaf8gx 0 194222 1241234 2026-09-21T10:18:13Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Mato Grosso do Sul | ôfbylding = Mato Grosso do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = 250px | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mato Grosso do Sul yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Mato Grosso do Sul.svg | wapen = Brasão de Mato Grosso do Sul.svg | regio = [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]] | haadplak = Campo Grande (Mato G..." 1241234 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Mato Grosso do Sul | ôfbylding = Mato Grosso do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = 250px | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mato Grosso do Sul yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Mato Grosso do Sul.svg | wapen = Brasão de Mato Grosso do Sul.svg | regio = [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]] | haadplak = [[Campo Grande (Mato Grosso do Sul)|Campo Grande]] | grutste stêd = Campo Grande | gemeenten = 79 | gûverneur = | ynwenners = 2.946.317 <small>(2026)</small> | oerflak = 357.145,5 km² | befolkingstichtens = | hichte = | HDI = 0,742 <small>(2021)</small> | UF = MS | steat sûnt = 1979 | ISO-koade = BR-MS | tiidsône = UTC−4 | koördinaten = | webside = [https://www.ms.gov.br www.ms.gov.br] | mapname = | lat_deg = 20 | lat_min = 26 | lat_dir = S | lon_deg = 54 | lon_min = 38 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Mato Grosso do Sul''' (Portegeesk foar "Súdlik Ticht Beamkeguod") is ien fan 'e 27 federale ienheden fan [[Brazylje]] yn it suden fan 'e regio [[Sintraal-west (Brazylje|Sintraal-West]]. De dielsteat grinzget oan fiif Brazyljaanske steaten ([[Mato Grosso]], [[Goiás]], [[Minas Gerais]], [[São Paulo]] en [[Paraná]]) en twa [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] lannen ([[Paraguay]] en [[Bolivia]]). De steat is ferdield yn 79 gemeenten en beslacht in oerflak fan 357.146 km², wat likernôch sa grut is as [[Dútslân]]. Mei 2.946.317 ynwenners yn 2026 is de steat op tweintich nei de meast befolke steat fan Brazylje. De haadstêd en grutste stêd is [[Campo Grande]]. De ekonomy is foar in grut part ôfhinklik fan lânbou en feehâlderij. De steat wurdt yn it suden troch de [[Stienbokskearkring]] trochsnien en hat oer it algemien in waarm en fochtich klimaat mei in soad sydrivieren fan 'e [[Paraná (rivier)|Paraná]]. Mato Grosso do Sul stiet bekend om syn natuer en wurdt besocht troch toeristen út Brazylje en it bûtenlân. == Geografy en klimaat == === Fegetaasje en ekosystemen === De steat leit yn it westen fan Brazylje en wurdt foar it grutste part bedutsen troch it sompegebiet fan 'e [[Pantanal]] en de [[Cerrado]]. [[Ofbyld:Bonito - Gruta Azul - Mato Grosso do Sul - Bruno Leandro Wagner - W14A3403.jpg|thumb|left|Gruta do Lago Azul]] De leechflakte fan 'e Pantanal biedt in ferskaat oan floara en fauna, mei bosken, sânbanken, savannes, iepen greide en beamkeguod. De stêd [[Bonito (Mato Grosso do Sul)|Bonito]], yn it [[Bodoquenaberchtme]], hat prehistoaryske grotten, natuerlike rivieren, wetterfallen en it bekende natuermonumint Gruta do Lago Azul. De Cerrado bestiet út iepen savannes mei galerijbosken yn rivierdellingen. De strûken en beammen yn dit gebiet hawwe har oanpast oan regelmjittige natuerbrannen troch in dikke bast, brede blêden en djippe woartels wêrmei't hja wetter en fiedingsstoffen opslaan. It heechste punt fan de steat is de [[Morro Grande (berch)|Morro Grande]] mei in hichte fan 1.065 meter. === Miljeu en ûntbosking === [[Ofbyld:Ações de combate aos incêndios florestais no Pantanal - 2024 (53817699656).jpg|thumb|left|Brânbestriding yn 'e Pantanal]] Lânbou en feehâlderij binne de grutste oarsaken fan ûntbosking yn 'e steat. Yn 2024 waard mear as 90.000 hektare primêr bosk kapt. Dêrnjonken hat de Pantanal te lijen fan hieltyd gruttere boskbrannen, dy't feroarsake wurde troch it platbaarnen foar lânbougrûn yn kombinaasje mei drûgere omstannichheden troch klimaatferoaring. === Klimaat === Mato Grosso do Sul hat in fochtich subtropysk en tropysk klimaat mei alle jierren trochstrings 1.471,1 mm oan delslach. Jannewaris is de waarmste en wietste moanne, mei in trochsneed maksimumtemperatuer fan 34 °C en in minimum fan 24 °C. July is de kâldste moanne (mei in maksimum fan 25 °C en in minimum fan −2,0 °C) en hat oer it algemien in soad sinne. == Skiednis == Yn 'e jierren 1630 stiften de [[jezuïten]] ek foar in skoft [[missy]]doarpen tusken de lânseigen [[Guaraní (folk)|Guaraní]] yn 'e Itatín-regio fan it hjoeddeiske Mato Grosso do Sul. Dy missydoarpen waarden troch ''[[bandeirantes]]'' en opstannen fan 'e lânseigen befolking ferneatige. [[Ofbyld:Expedição Guarani Kaiowa - Dourados (MS) (8137510310).jpg|thumb|260px|Guaraní-Kaiowá]] De earste bewenners of lânseigen folken fan Mato Grosso do Sul, dy't fral yn it tropyske reinwâld fan Nhande Ru Marangatu wennen, binne de Guaraní-Kaiowá. Hja kamen yn 'e 19e iuw foar it earst yn kontakt mei net-lânseigen minsken. Op 11 oktober 1977 ûntstie de dielsteat troch ôfskieding fan Mato Grosso. De status as selsstannige steat waard twa jier letter op 1 jannewaris 1979 folslein fan krêft. De nije steat bestiet ek út it eardere federale territoarium fan Ponta Porã. == Demografy == It grutste part fan 'e befolking wennet yn stêden (84,7%). Neffens de folkstelling fan 2022 is de etnyske gearstalling fan 'e befolking as folget: * mingde befolking 46,9% * blanke befolking: 42,4% * swarte befolking: 6,5% * lânseigen befolking: 3,5% * Aziatyske befolking: 0,7% Yn 'e Cerrado-gebieten, foaral yn it suden, sintrum en easten, binne de Súdbrazyljaanske boeren fan Spaanske, Dútske, Portegeeske, Italjaanske en Slavyske komôf yn 'e mearderheid. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Mato Grosso do Sul (1940–2022) ! Jier | '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' |- ! Ynwennertal | 238.640 || 309.395 || 579.652 || 1.010.731 || 1.401.151 |- ! Groei | — || +29,6% || +87,4% || +74,4% || +38,6% |- ! Jier | '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 1.778.741 || 2.078.070 || 2.449.024 || 2.757.013 || |- ! Groei | +26,9% || +16,8% || +17,9% || +12,6% || |} === Grutste stêden === [[Ofbyld:VA Avenida Afonso Pena.jpg|thumb|260px|Campo Grande]] {| class="wikitable" ! Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Campo Grande.svg|20px|border|Campo Grande]] [[Campo Grande (Mato Grosso do Sul)|Campo Grande]] | align="right" | 897.938 |- | [[Ofbyld:BandeiraDourados.png|20px|border|Dourados]] [[Dourados (gemeente)|Dourados]] | align="right" | 243.368 |- | [[Ofbyld:BandeiradeTresLagoas.jpg|20px|border|Três Lagoas]] [[Três Lagoas (gemeente)|Três Lagoas]] | align="right" | 132.152 |- | [[Ofbyld:BandeiradeCorumbá.jpg|20px|border|Corumbá]] [[Corumbá]] | align="right" | 96.268 |- | [[Ofbyld:Bandeira.de.Ponta.Pora.png|20px|border|Ponta Porã]] [[Ponta Porã]] | align="right" | 92.017 |- | align="center" colspan="2" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} === Religy === Lykas yn 'e rest fan Brazylje is it [[Katolisisme|roomsk-katolike]] oandiel fan 'e befolking tebekrûn en it [[Protestantisme|protestantske]] oandiel tanommen. Ek it oandiel fan minsken sûnder tsjerklike bining is wat tanommen: * roomsk-katolyk: 59,4% (de grutste groep yn 'e steat) * protestantsk: 26,5% * sûnder religy: 9,2% (Mato Grosso do Sul hat ien fan de heechste persintaazjes minsken sûnder religy yn it lân) * [[spiritisme]]: 1,9% * oare religys / net opjûn: sa'n 3% == Toerisme en Natuer == [[Ofbyld:RiodaPrataemBonito.jpg|thumb|left|It heldere wetter fan 'e Rio da Prata]] De wichtichste toeristyske stêd fan 'e steat is Bonito, dat beskôge wurdt as de haadstêd fan it ekotoerisme yn Brazylje. De grutste attraksjes binne it natuerlike lânskip, de heldere rivieren, wetterfallen, grotten en sinkgatten. Tegearre mei Jardim, Guia Lopes da Laguna en Bodoquena foarmet it de kearn fan it toerisme yn 'e regio. Ek de Pantanal wurdt troch in soad toeristen besocht. Fierder bloeit it toerisme yn Ponta Porã, Bela Vista en Porto Murtinho oan 'e grins mei Paragûay. Troch ferbettere ynfrastruktuer sil nei alle gedachten foaral yn Porto Murtinho it saaklik toerisme sterk tanimme. == Nasjonale parken == [[Ofbyld:Parque Nacional de Ilha Grande Erick Caldas Xavier (07).jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Ilha Grande]] {| class="wikitable sortable" ! Park ! Oerflak yn MS ! Stifting ! Gemeente(n) ! Beskriuwing |- | [[Nasjonaal Park Serra da Bodoquena]] | align="right" | 76.400 ha | align="center" | 2000 | [[Bonito (Mato Grosso do Sul)|Bonito]], Bodoquena, [[Jardim (Mato Grosso do Sul)|Jardim]], Porto Murtinho | [[Cerrado]] & Atlantic Forest; [[karst]]lânskip, heldere rivieren en grotten |- | [[Nasjonaal Park Pantanal Matogrossense]] | align="right" | 135.000 ha | align="center" | 1981 | [[Corumbá]] <small>(grins mei MT)</small> | [[Pantanal]]; grutstskalich sompegebiet mei rike floara en fauna |- | [[Nasjonaal Park Ilha Grande]] | align="right" | 78.800 ha | align="center" | 1997 | Naviraí, Itaquiraí, Eldorados <small>(grins mei Paraná)</small> | Eilannen en rivier-ekosystemen yn 'e [[Paraná (rivier)|Paraná-rivier]] |} == Ekonomy == De ekonomy fan Mato Grosso do Sul is foar in grut part ôfhinklik fan 'e tsjinstesektor en in sterke agraryske sektor. De steat is ien fan 'e wichtichste lânbou- en feehâlderijregio's fan Brazylje. De wichtichste lânbouprodukten binne sojabeannen, maïs, sûkerreid en kassaves. Dêrnjonken is der in soad fee en is de steat in wichtige eksporteur fan kowefleis, plomfee en bargefleis. Yn 'e yndustrysektor binne foaral de fiedselferwurking, de bou en de enerzjyfoarsjenning fan belang. De stêd [[Três Lagoas]] hat him ûntwikkele ta in grut sintrum foar de produksje en eksport fan papier en selluloaze, mei grutte eukalyptusplantaazjes yn 'e regio. De mynbou yn 'e steat is fral aktyf yn it winnen fan izer- en mangaanerts. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Mato Grosso do Sul}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1979]] 3myz4v5032g4ywv4p4jt1sa24jppcev 1241237 1241234 2026-09-21T11:02:51Z RomkeHoekstra 10582 1241237 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Mato Grosso do Sul | ôfbylding = Mato Grosso do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = 250px | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mato Grosso do Sul yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Mato Grosso do Sul.svg | wapen = Brasão de Mato Grosso do Sul.svg | regio = [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]] | haadplak = [[Campo Grande (Mato Grosso do Sul)|Campo Grande]] | grutste stêd = Campo Grande | gemeenten = 79 | gûverneur = | ynwenners = 2.946.317 <small>(2026)</small> | oerflak = 357.145,5 km² | befolkingstichtens = | hichte = 60 m - 1.065 m | HDI = 0,742 <small>(2021)</small> | UF = MS | steat sûnt = 1979 | ISO-koade = BR-MS | tiidsône = [[UTC]]−4 | koördinaten = | webside = [https://www.ms.gov.br www.ms.gov.br] | mapname = | lat_deg = 20 | lat_min = 26 | lat_dir = S | lon_deg = 54 | lon_min = 38 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Mato Grosso do Sul''' (Portegeesk foar "Súdlik Ticht Beamkeguod") is ien fan 'e 27 federale ienheden fan [[Brazylje]] yn it suden fan 'e regio [[Sintraal-west (Brazylje|Sintraal-West]]. De dielsteat grinzget oan fiif Brazyljaanske steaten ([[Mato Grosso]], [[Goiás]], [[Minas Gerais]], [[São Paulo]] en [[Paraná]]) en twa [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] lannen ([[Paraguay]] en [[Bolivia]]). De steat is ferdield yn 79 gemeenten en beslacht in oerflak fan 357.146 km², wat likernôch sa grut is as [[Dútslân]]. Mei 2.946.317 ynwenners yn 2026 is de steat op tweintich nei de meast befolke steat fan Brazylje. De haadstêd en grutste stêd is [[Campo Grande]]. De ekonomy is foar in grut part ôfhinklik fan lânbou en feehâlderij. De steat wurdt yn it suden troch de [[Stienbokskearkring]] trochsnien en hat oer it algemien in waarm en fochtich klimaat mei in soad sydrivieren fan 'e [[Paraná (rivier)|Paraná]]. Mato Grosso do Sul stiet bekend om syn natuer en wurdt besocht troch toeristen út Brazylje en it bûtenlân. == Skiednis == Yn 'e jierren 1630 stiften de [[jezuïten]] ek foar in skoft [[missy]]doarpen tusken de lânseigen [[Guaraní (folk)|Guaraní]] yn 'e Itatín-regio fan it hjoeddeiske Mato Grosso do Sul. Dy missydoarpen waarden troch ''[[bandeirantes]]'' en opstannen fan 'e lânseigen befolking ferneatige. [[Ofbyld:Expedição Guarani Kaiowa - Dourados (MS) (8137510310).jpg|thumb|left|Guaraní-Kaiowá]] De earste bewenners of lânseigen folken fan Mato Grosso do Sul, dy't fral yn it tropyske reinwâld fan Nhande Ru Marangatu wennen, binne de Guaraní-Kaiowá. Hja kamen yn 'e 19e iuw foar it earst yn kontakt mei net-lânseigen minsken. Op 11 oktober 1977 ûntstie de dielsteat troch ôfskieding fan Mato Grosso. De status as selsstannige steat waard twa jier letter op 1 jannewaris 1979 folslein fan krêft. De nije steat bestiet ek út it eardere federale territoarium fan Ponta Porã. == Geografy en klimaat == === Fegetaasje en ekosystemen === De steat leit yn it westen fan Brazylje en wurdt foar it grutste part bedutsen troch it sompegebiet fan 'e [[Pantanal]] en de [[Cerrado]]. [[Ofbyld:Bonito - Gruta Azul - Mato Grosso do Sul - Bruno Leandro Wagner - W14A3403.jpg|thumb|260px|Gruta do Lago Azul]] De leechflakte fan 'e Pantanal biedt in ferskaat oan floara en fauna, mei bosken, sânbanken, savannes, iepen greide en beamkeguod. De stêd [[Bonito (Mato Grosso do Sul)|Bonito]], yn it [[Bodoquenaberchtme]], hat prehistoaryske grotten, natuerlike rivieren, wetterfallen en it bekende natuermonumint Gruta do Lago Azul. De Cerrado bestiet út iepen savannes mei galerijbosken yn rivierdellingen. De strûken en beammen yn dit gebiet hawwe har oanpast oan regelmjittige natuerbrannen troch in dikke bast, brede blêden en djippe woartels wêrmei't hja wetter en fiedingsstoffen opslaan. It heechste punt fan de steat is de [[Morro Grande (berch)|Morro Grande]] mei in hichte fan 1.065 meter. === Miljeu en ûntbosking === [[Ofbyld:Ações de combate aos incêndios florestais no Pantanal - 2024 (53817699656).jpg|thumb|left|Brânbestriding yn 'e Pantanal]] Lânbou en feehâlderij binne de grutste oarsaken fan ûntbosking yn 'e steat. Yn 2024 waard mear as 90.000 hektare primêr bosk kapt. Dêrnjonken hat de Pantanal te lijen fan hieltyd gruttere boskbrannen, dy't feroarsake wurde troch it platbaarnen foar lânbougrûn yn kombinaasje mei drûgere omstannichheden troch klimaatferoaring. === Klimaat === Mato Grosso do Sul hat in fochtich subtropysk en tropysk klimaat mei alle jierren trochstrings 1.471,1 mm oan delslach. Jannewaris is de waarmste en wietste moanne, mei in trochsneed maksimumtemperatuer fan 34 °C en in minimum fan 24 °C. July is de kâldste moanne (mei in maksimum fan 25 °C en in minimum fan −2,0 °C) en hat oer it algemien in soad sinne. == Demografy == It grutste part fan 'e befolking wennet yn stêden (84,7%). Neffens de folkstelling fan 2022 is de etnyske gearstalling fan 'e befolking as folget: * mingde befolking 46,9% * blanke befolking: 42,4% * swarte befolking: 6,5% * lânseigen befolking: 3,5% * Aziatyske befolking: 0,7% Yn 'e Cerrado-gebieten, foaral yn it suden, sintrum en easten, binne de Súdbrazyljaanske boeren fan Spaanske, Dútske, Portegeeske, Italjaanske en Slavyske komôf yn 'e mearderheid. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Mato Grosso do Sul (1940–2022) ! Jier | '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' |- ! Ynwennertal | 238.640 || 309.395 || 579.652 || 1.010.731 || 1.401.151 |- ! Groei | — || +29,6% || +87,4% || +74,4% || +38,6% |- ! Jier | '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 1.778.741 || 2.078.070 || 2.449.024 || 2.757.013 || |- ! Groei | +26,9% || +16,8% || +17,9% || +12,6% || |} === Grutste stêden === [[Ofbyld:VA Avenida Afonso Pena.jpg|thumb|260px|Campo Grande]] {| class="wikitable" ! Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Campo Grande.svg|20px|border|Campo Grande]] [[Campo Grande (Mato Grosso do Sul)|Campo Grande]] | align="right" | 897.938 |- | [[Ofbyld:BandeiraDourados.png|20px|border|Dourados]] [[Dourados (gemeente)|Dourados]] | align="right" | 243.368 |- | [[Ofbyld:BandeiradeTresLagoas.jpg|20px|border|Três Lagoas]] [[Três Lagoas (gemeente)|Três Lagoas]] | align="right" | 132.152 |- | [[Ofbyld:BandeiradeCorumbá.jpg|20px|border|Corumbá]] [[Corumbá]] | align="right" | 96.268 |- | [[Ofbyld:Bandeira.de.Ponta.Pora.png|20px|border|Ponta Porã]] [[Ponta Porã]] | align="right" | 92.017 |- | align="center" colspan="2" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} === Religy === Lykas yn 'e rest fan Brazylje is it [[Katolisisme|roomsk-katolike]] oandiel fan 'e befolking tebekrûn en it [[Protestantisme|protestantske]] oandiel tanommen. Ek it oandiel fan minsken sûnder tsjerklike bining is wat tanommen: * roomsk-katolyk: 59,4% (de grutste groep yn 'e steat) * protestantsk: 26,5% * sûnder religy: 9,2% (Mato Grosso do Sul hat ien fan de heechste persintaazjes minsken sûnder religy yn it lân) * [[spiritisme]]: 1,9% * oare religys / net opjûn: sa'n 3% == Toerisme en Natuer == [[Ofbyld:RiodaPrataemBonito.jpg|thumb|left|It heldere wetter fan 'e Rio da Prata]] De wichtichste toeristyske stêd fan 'e steat is Bonito, dat beskôge wurdt as de haadstêd fan it ekotoerisme yn Brazylje. De grutste attraksjes binne it natuerlike lânskip, de heldere rivieren, wetterfallen, grotten en sinkgatten. Tegearre mei [[Jardim (Mato Grosso do Sul)|Jardim]], [[Guia Lopes da Laguna]] en [[Bodoquena]] foarmet it de kearn fan it toerisme yn 'e regio. Ek de Pantanal wurdt troch in soad toeristen besocht. Fierder bloeit it toerisme yn [[Ponta Porã]], [[Bela Vista (gemeente)|Bela Vista]] en [[Porto Murtinho]] oan 'e grins mei Paragûay. Troch ferbettere ynfrastruktuer sil nei alle gedachten foaral yn Porto Murtinho it saaklik toerisme sterk tanimme. == Nasjonale parken == [[Ofbyld:Parque Nacional de Ilha Grande Erick Caldas Xavier (07).jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Ilha Grande]] {| class="wikitable sortable" ! Park ! Oerflak yn MS ! Stifting ! Gemeente(n) ! Beskriuwing |- | [[Nasjonaal Park Serra da Bodoquena]] | align="right" | 76.400 ha | align="center" | 2000 | [[Bonito (Mato Grosso do Sul)|Bonito]], Bodoquena, [[Jardim (Mato Grosso do Sul)|Jardim]], Porto Murtinho | [[Cerrado]] & Atlantic Forest; [[karst]]lânskip, heldere rivieren en grotten |- | [[Nasjonaal Park Pantanal Matogrossense]] | align="right" | 135.000 ha | align="center" | 1981 | [[Corumbá]] <small>(grins mei MT)</small> | [[Pantanal]]; grutstskalich sompegebiet mei rike floara en fauna ([[wrâlderfgoed]]) |- | [[Nasjonaal Park Ilha Grande]] | align="right" | 78.800 ha | align="center" | 1997 | Naviraí, Itaquiraí, Eldorados <small>(grins mei Paraná)</small> | Eilannen en rivier-ekosystemen yn 'e [[Paraná (rivier)|Paraná-rivier]] |} == Ekonomy == De ekonomy fan Mato Grosso do Sul is foar in grut part ôfhinklik fan 'e tsjinstesektor en in sterke agraryske sektor. De steat is ien fan 'e wichtichste lânbou- en feehâlderijregio's fan Brazylje. De wichtichste lânbouprodukten binne sojabeannen, maïs, sûkerreid en kassaves. Dêrnjonken is der in soad fee en is de steat in wichtige eksporteur fan kowefleis, plomfee en bargefleis. Yn 'e yndustrysektor binne foaral de fiedselferwurking, de bou en de enerzjyfoarsjenning fan belang. De stêd [[Três Lagoas]] hat him ûntwikkele ta in grut sintrum foar de produksje en eksport fan papier en selluloaze, mei grutte eukalyptusplantaazjes yn 'e regio. De mynbou yn 'e steat is fral aktyf yn it winnen fan izer- en mangaanerts. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Mato Grosso do Sul}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1979]] b7os275jj2ubwms0hymdgtimxf7ommp 1241240 1241237 2026-09-21T11:58:04Z RomkeHoekstra 10582 1241240 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Mato Grosso do Sul | ôfbylding = Mato Grosso do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Mato Grosso do Sul yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Mato Grosso do Sul.svg | wapen = Brasão de Mato Grosso do Sul.svg | regio = [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]] | haadplak = [[Campo Grande (Mato Grosso do Sul)|Campo Grande]] | grutste stêd = Campo Grande | gemeenten = 79 | gûverneur = | ynwenners = 2.946.317 <small>(2026)</small> | oerflak = 357.145,5 km² | befolkingstichtens = | hichte = 60 m - 1.065 m | HDI = 0,742 <small>(2021)</small> | UF = MS | steat sûnt = 1979 | ISO-koade = BR-MS | tiidsône = [[UTC]]−4 | koördinaten = | webside = [https://www.ms.gov.br www.ms.gov.br] | mapname = | lat_deg = 20 | lat_min = 26 | lat_dir = S | lon_deg = 54 | lon_min = 38 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Mato Grosso do Sul''' (Portegeesk foar "Súdlik Ticht Beamkeguod") is ien fan 'e 27 federale ienheden fan [[Brazylje]] yn it suden fan 'e regio [[Sintraal-west (Brazylje|Sintraal-West]]. De dielsteat grinzget oan fiif Brazyljaanske steaten ([[Mato Grosso]], [[Goiás]], [[Minas Gerais]], [[São Paulo]] en [[Paraná]]) en twa [[Súd-Amearika|Súdamerikaanske]] lannen ([[Paraguay]] en [[Bolivia]]). De steat is ferdield yn 79 gemeenten en beslacht in oerflak fan 357.146 km², wat likernôch sa grut is as [[Dútslân]]. Mei 2.946.317 ynwenners yn 2026 is de steat op tweintich nei de meast befolke steat fan Brazylje. De haadstêd en grutste stêd is [[Campo Grande]]. De ekonomy is foar in grut part ôfhinklik fan lânbou en feehâlderij. De steat wurdt yn it suden troch de [[Stienbokskearkring]] trochsnien en hat oer it algemien in waarm en fochtich klimaat mei in soad sydrivieren fan 'e [[Paraná (rivier)|Paraná]]. Mato Grosso do Sul stiet bekend om syn natuer en wurdt besocht troch toeristen út Brazylje en it bûtenlân. == Skiednis == Yn 'e jierren 1630 stiften de [[jezuïten]] ek foar in skoft [[missy]]doarpen tusken de lânseigen [[Guaraní (folk)|Guaraní]] yn 'e Itatín-regio fan it hjoeddeiske Mato Grosso do Sul. Dy missydoarpen waarden troch ''[[bandeirantes]]'' en opstannen fan 'e lânseigen befolking ferneatige. [[Ofbyld:Expedição Guarani Kaiowa - Dourados (MS) (8137510310).jpg|thumb|left|Guaraní-Kaiowá]] De earste bewenners of lânseigen folken fan Mato Grosso do Sul, dy't fral yn it tropyske reinwâld fan Nhande Ru Marangatu wennen, binne de Guaraní-Kaiowá. Hja kamen yn 'e 19e iuw foar it earst yn kontakt mei net-lânseigen minsken. Op 11 oktober 1977 ûntstie de dielsteat troch ôfskieding fan Mato Grosso. De status as selsstannige steat waard twa jier letter op 1 jannewaris 1979 folslein fan krêft. De nije steat bestiet ek út it eardere federale territoarium fan Ponta Porã. == Geografy en klimaat == === Fegetaasje en ekosystemen === De steat leit yn it westen fan Brazylje en wurdt foar it grutste part bedutsen troch it sompegebiet fan 'e [[Pantanal]] en de [[Cerrado]]. [[Ofbyld:Bonito - Gruta Azul - Mato Grosso do Sul - Bruno Leandro Wagner - W14A3403.jpg|thumb|260px|Gruta do Lago Azul]] De leechflakte fan 'e Pantanal biedt in ferskaat oan floara en fauna, mei bosken, sânbanken, savannes, iepen greide en beamkeguod. De stêd [[Bonito (Mato Grosso do Sul)|Bonito]], yn it [[Bodoquenaberchtme]], hat prehistoaryske grotten, natuerlike rivieren, wetterfallen en it bekende natuermonumint Gruta do Lago Azul. De Cerrado bestiet út iepen savannes mei galerijbosken yn rivierdellingen. De strûken en beammen yn dit gebiet hawwe har oanpast oan regelmjittige natuerbrannen troch in dikke bast, brede blêden en djippe woartels wêrmei't hja wetter en fiedingsstoffen opslaan. It heechste punt fan de steat is de [[Morro Grande (berch)|Morro Grande]] mei in hichte fan 1.065 meter. === Miljeu en ûntbosking === [[Ofbyld:Ações de combate aos incêndios florestais no Pantanal - 2024 (53817699656).jpg|thumb|left|Brânbestriding yn 'e Pantanal]] Lânbou en feehâlderij binne de grutste oarsaken fan ûntbosking yn 'e steat. Yn 2024 waard mear as 90.000 hektare primêr bosk kapt. Dêrnjonken hat de Pantanal te lijen fan hieltyd gruttere boskbrannen, dy't feroarsake wurde troch it platbaarnen foar lânbougrûn yn kombinaasje mei drûgere omstannichheden troch klimaatferoaring. === Klimaat === Mato Grosso do Sul hat in fochtich subtropysk en tropysk klimaat mei alle jierren trochstrings 1.471,1 mm oan delslach. Jannewaris is de waarmste en wietste moanne, mei in trochsneed maksimumtemperatuer fan 34 °C en in minimum fan 24 °C. July is de kâldste moanne (mei in maksimum fan 25 °C en in minimum fan −2,0 °C) en hat oer it algemien in soad sinne. == Demografy == It grutste part fan 'e befolking wennet yn stêden (84,7%). Neffens de folkstelling fan 2022 is de etnyske gearstalling fan 'e befolking as folget: * mingde befolking 46,9% * blanke befolking: 42,4% * swarte befolking: 6,5% * lânseigen befolking: 3,5% * Aziatyske befolking: 0,7% Yn 'e Cerrado-gebieten, foaral yn it suden, sintrum en easten, binne de Súdbrazyljaanske boeren fan Spaanske, Dútske, Portegeeske, Italjaanske en Slavyske komôf yn 'e mearderheid. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Mato Grosso do Sul (1940–2022) ! Jier | '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' |- ! Ynwennertal | 238.640 || 309.395 || 579.652 || 1.010.731 || 1.401.151 |- ! Groei | — || +29,6% || +87,4% || +74,4% || +38,6% |- ! Jier | '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 1.778.741 || 2.078.070 || 2.449.024 || 2.757.013 || |- ! Groei | +26,9% || +16,8% || +17,9% || +12,6% || |} === Grutste stêden === [[Ofbyld:VA Avenida Afonso Pena.jpg|thumb|260px|Campo Grande]] {| class="wikitable" ! Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Campo Grande.svg|20px|border|Campo Grande]] [[Campo Grande (Mato Grosso do Sul)|Campo Grande]] | align="right" | 897.938 |- | [[Ofbyld:BandeiraDourados.png|20px|border|Dourados]] [[Dourados (gemeente)|Dourados]] | align="right" | 243.368 |- | [[Ofbyld:BandeiradeTresLagoas.jpg|20px|border|Três Lagoas]] [[Três Lagoas (gemeente)|Três Lagoas]] | align="right" | 132.152 |- | [[Ofbyld:BandeiradeCorumbá.jpg|20px|border|Corumbá]] [[Corumbá]] | align="right" | 96.268 |- | [[Ofbyld:Bandeira.de.Ponta.Pora.png|20px|border|Ponta Porã]] [[Ponta Porã]] | align="right" | 92.017 |- | align="center" colspan="2" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} === Religy === Lykas yn 'e rest fan Brazylje is it [[Katolisisme|roomsk-katolike]] oandiel fan 'e befolking tebekrûn en it [[Protestantisme|protestantske]] oandiel tanommen. Ek it oandiel fan minsken sûnder tsjerklike bining is wat tanommen: * roomsk-katolyk: 59,4% (de grutste groep yn 'e steat) * protestantsk: 26,5% * sûnder religy: 9,2% (Mato Grosso do Sul hat ien fan de heechste persintaazjes minsken sûnder religy yn it lân) * [[spiritisme]]: 1,9% * oare religys / net opjûn: sa'n 3% == Toerisme en Natuer == [[Ofbyld:RiodaPrataemBonito.jpg|thumb|left|It heldere wetter fan 'e Rio da Prata]] De wichtichste toeristyske stêd fan 'e steat is Bonito, dat beskôge wurdt as de haadstêd fan it ekotoerisme yn Brazylje. De grutste attraksjes binne it natuerlike lânskip, de heldere rivieren, wetterfallen, grotten en sinkgatten. Tegearre mei [[Jardim (Mato Grosso do Sul)|Jardim]], [[Guia Lopes da Laguna]] en [[Bodoquena]] foarmet it de kearn fan it toerisme yn 'e regio. Ek de Pantanal wurdt troch in soad toeristen besocht. Fierder bloeit it toerisme yn [[Ponta Porã]], [[Bela Vista (gemeente)|Bela Vista]] en [[Porto Murtinho]] oan 'e grins mei Paragûay. Troch ferbettere ynfrastruktuer sil nei alle gedachten foaral yn Porto Murtinho it saaklik toerisme sterk tanimme. == Nasjonale parken == [[Ofbyld:Parque Nacional de Ilha Grande Erick Caldas Xavier (07).jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Ilha Grande]] {| class="wikitable sortable" ! Park ! Oerflak yn MS ! Stifting ! Gemeente(n) ! Beskriuwing |- | [[Nasjonaal Park Serra da Bodoquena]] | align="right" | 76.400 ha | align="center" | 2000 | [[Bonito (Mato Grosso do Sul)|Bonito]], Bodoquena, [[Jardim (Mato Grosso do Sul)|Jardim]], Porto Murtinho | [[Cerrado]] & Atlantic Forest; [[karst]]lânskip, heldere rivieren en grotten |- | [[Nasjonaal Park Pantanal Matogrossense]] | align="right" | 135.000 ha | align="center" | 1981 | [[Corumbá]] <small>(grins mei MT)</small> | [[Pantanal]]; grutstskalich sompegebiet mei rike floara en fauna ([[wrâlderfgoed]]) |- | [[Nasjonaal Park Ilha Grande]] | align="right" | 78.800 ha | align="center" | 1997 | Naviraí, Itaquiraí, Eldorados <small>(grins mei Paraná)</small> | Eilannen en rivier-ekosystemen yn 'e [[Paraná (rivier)|Paraná-rivier]] |} == Ekonomy == De ekonomy fan Mato Grosso do Sul is foar in grut part ôfhinklik fan 'e tsjinstesektor en in sterke agraryske sektor. De steat is ien fan 'e wichtichste lânbou- en feehâlderijregio's fan Brazylje. De wichtichste lânbouprodukten binne sojabeannen, maïs, sûkerreid en kassaves. Dêrnjonken is der in soad fee en is de steat in wichtige eksporteur fan kowefleis, plomfee en bargefleis. Yn 'e yndustrysektor binne foaral de fiedselferwurking, de bou en de enerzjyfoarsjenning fan belang. De stêd [[Três Lagoas]] hat him ûntwikkele ta in grut sintrum foar de produksje en eksport fan papier en selluloaze, mei grutte eukalyptusplantaazjes yn 'e regio. De mynbou yn 'e steat is fral aktyf yn it winnen fan izer- en mangaanerts. {{boarnen|boarnefernijing= <references/> ---- {{Commonscat|Mato Grosso do Sul}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1979]] khcwwvlaf92b9ukvb8la7vzexsjk1z6