Wikipedy fywiki https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside MediaWiki 1.47.0-wmf.20 first-letter Media Wiki Oerlis Meidogger Meidogger oerlis Wikipedy Wikipedy oerlis Ofbyld Ofbyld oerlis MediaWiki MediaWiki oerlis Berjocht Berjocht oerlis Hulp Hulp oerlis Kategory Kategory oerlis Tema Tema oerlis TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 472 1241246 1084083 2026-09-21T16:00:49Z Hurkonides 5270 1241246 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks skriuwer | ôfbylding = Hw-shakespeare.png | ôfbyldingstekst = W. Shakepeare, gravuere fan [[Martin Droeshout]] | ôfbyldingsbreedte = 220px | oar pseudonym = | echte namme = William Shakespeare | nasjonaliteit = [[File:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelân|Ingelsk]] | berne = [[26 april]] [[1564]] <small>(doopt)</small> | berteplak = [[Stratford-upon-Avon]] ([[Ingelân]]) | stoarn = [[23 april]] [[1616]] | stjerplak = [[Stratford-upon-Avon]] ([[Ingelân]]) | etnisiteit = [[File:Flag of England.svg|20px]] [[Ingelsen|Ingelsk]] | taal = [[Ingelsk]] | sjenre = [[toanielstik|toaniel]], [[poëzij]] | perioade = [[Elizabetaanske Tiid]] | streaming = | tema's = | bekendste wurk(en) = ''[[Hamlet]]'' <br>''[[Kening Lear]]'' <br>''[[Macbeth]]'' <br>''[[Otello]]'' <br>''[[Romeo en Julia]]'' | útjouwer = | prizen = | jierren aktyf = [[1585]] – [[1610]] | webside = [http://www.shakespeare.org.uk www.shakespeare.org.uk] }} '''William Shakespeare''' ([[Stratford-upon-Avon]], doopt [[26 april]] [[1564]] – dêre, [[23 april]] [[1616]]) wie in [[Ingelân|Ingelsk]] [[toanielskriuwer]], [[dichter]] en [[akteur]], dy't rûnom beskôge wurdt as de grutste skriuwer út 'e [[Ingelsk]]e [[literatuer]], net inkeld fan syn eigen [[Elizabetaanske Tiid]], mar fan alle tiden. Hy wurdt gauris Ingelâns nasjonale dichter neamd, en de "[[Bard]] fan Avon". Syn oeuvre, dat bestiet út 38 (oerlevere) [[toanielstik]]ken (guon yn gearwurking mei oare skriuwers), 154 [[sonnet]]ten en 4 oare [[gedicht]]en, hat yn it ferline oer de hiele wrâld in ûnbidige ynfloed útoefene op 'e literatuer fan oare talen, en docht dat ek hjoed de dei noch altiten. As toanielskriuwer skoep Shakespeare net allinnich krêftige [[trageedzje]]s, lykas ''[[Hamlet]]'', ''[[Kening Lear]]'', ''[[Macbeth]]'' en ''[[Otello]]'', mar ek guon fan 'e meast oansteklike [[komeedzje]]s dy't ea ferskynd binne, lykas ''[[Folle Spul om Neat]]'', ''[[Leafde's Lêst Net Leanne]]'' en ''[[Trijekeningejûn]]''. Syn stikken binne oerset yn frijwol eltse wichtige taal, en wurde mear opfierd as dy fan lykfol hokker oar toanielskriuwer. As dichter lei it yn Shakespeare syn jefte om boppe it ferheljende út te stekken, en sa it goed en kwea fan 'e minsklike natuer te beskriuwen. Sadwaande wurde guon fan syn gedichten op harsels al sjoen as hichtepunten fan 'e [[Ingelske literatuer]]. Nei alle gedachten hat Shakespeare syn measte wurk skreaun tusken [[1585]] en [[1610]], al binne de krekte datearrings en gronology fan syn toanielstikken, noch syn gedichten persiis bekend. == Libben == [[Ofbyld:Birthplace of Shakespeare.jpg|left|thumb|Shakespeare syn ûndersteld bertehûs.]] === Iere Jierren === William Shakespeare waard yn [[1564]] berne yn [[Stratford-upon-Avon]], yn it greefskip [[Warwickshire]], yn súdwestlik Ingelân, as de soan fan 'e moffemakker, wolkeapman en [[wethâlder]] [[John Shakespeare]] (±[[1531]]-[[1601]]), en fan dy syn frou [[Mary Arden]] (±[[1537]]-[[1608]]), dy't út in âld foaroansteand laach skaaide. Shakespeare waard doopt op [[26 april]], en hoewol't syn eigentlike bertedatum ûnbekend is, giet men der gauris fan út dat er op [[23 april]] 1564 te wrâld kommen is. Dy datum, dy't berêst op in flater fan in [[achttjinde iuw|achttjinde-iuwsk]] wittenskipper, sprekt Shakespeare syn biografen tige oan, mei't de grutte toanielskriuwer ek op 23 april stoarn is. Shakespeare groeide op as it trêde bern en de âldste soan yn in gesin mei acht bern. Hoewol't der frijwol neat oer syn bernetiid en jonkheid bekend is, bestiet der ûnder syn biografen in konsensus dat er foar 't neist lêzen en skriuwen learde op 'e ''King's New School'' yn Stratford, in frije skoalle dy't yn [[1553]] oprjochte wie. Ein novimber [[1582]], doe't er achttjin jier wie, troude Shakespeare mei de doe 26- of 27-jierrige [[Anne Hathaway (Shakespeare)|Anne Hathaway]] ([[1555]]/[[1556]]-[[1623]]). Dy hie doe al wetter yn 'e kelder, en harren dochter [[Susanna Shakespeare|Susanna]] ([[1583]]-[[1649]]) waard seis moanne nei de brulloft berne. Oardel jier letter kamen harren oare beide bern te wrâld, de [[mearling|twilling]] [[Hamnet Shakespeare|Hamnet]] ([[1585]]-[[1596]]) en [[Judith Shakespeare|Judith]] ([[1585]]-[[1662]]). Hamnet soe mar alve jier wurde; hy stoar yn [[1596]] ûnder in útbraak fan 'e [[bûdepest]] yn Stratford. De fraach oft en sa ja, hoe't it ferstjerren fan syn soan Shakespeare syn wurk beynfloede hat, binne hiele boeken oer fol skreaun. [[Ofbyld:Globe theatre london.jpg|right|thumb|250px|It rekonstruëarre ''Globe Theatre'', te [[Londen]].]] Nei de berte fan 'e twilling liket Shakespeare oant syn ferskinen yn literêre rûnten te [[Londen]], yn [[1592]], yn 'e skiednis frijwol gjin spoaren neilitten te hawwen, útsein in rjochtsaak út [[1588]] dêr't er op 'e iene of oare manear yn behelle wie, mei't syn namme yn 'e argyfstikken foarkomt. [[Histoarikus|Histoarisy]] neame de snuorje tusken [[1585]] en [[1592]] wol "Shakepeare syn ferlerne jierren". Guon biografen besykje dy leechte op te foljen mei apokrife teltsjes dêr't nei alle gedachten neat fan oan is. Sa soe Shakespeare Stratford ûntflechte wêze om te ûntkommen oan syn berjochting foar it [[streupen]] fan guon [[hart]]en op it lân fan 'e Stratforder jonker [[Thomas Lucy]]. Ek soe Shakespeare letter wraak nommen hawwe op Lucy troch in skabeljeuze ballade oer de man te skriuwen. In trêde ferhaal dat wierskynlik út 'e [[achttjinde iuw]] datearret, is dat Shakespeare syn toanielkarriêre begûn wêze soe as fersoarger fan 'e [[hynder]]s fan 'e rike Londenske teäterbesikers. === Toanielkarriêre yn Londen === It is net bekend wannear't Shakespeare nei Londen ta ferfear of wannear't er toanielstikken begûn te skriuwen, mar út histoaryske dokuminten docht bliken dat ferskate fan syn stikken yn [[1592]] opfierd waarden. Hy wie doe boppedat al bekendernôch om troch syn kollega-toanielskriuwer [[Robert Greene (toanielskriuwer)|Robert Greene]] foar gek set te wurden yn dy syn ''Groats-Worth of Wit''. Yn [[1594]], doe't de ''[[Lord Chamberlain's Men]]'' oprjochte waarden, kocht Shakespeare in oandiel yn dat toanielselskip, en fan dy tiid ôf waarden syn stikken inkeld noch troch de ''Lord Chamberlain's Men'' opfierd. Meitiid ûntjoech dat selskip him ta ien fan 'e meast foaroansteande fan Ingelân, en nei it ferstjerren fan keninginne [[Elizabeth I fan Ingelân|Elizabeth I]], yn [[1603]], krige it de nije kening [[Jakobus I fan Ingelân|Jakobus I]] ta patroan, sadat de namme feroare waard ta de ''[[King's Men]]''. [[File:Johannes Spyksma-Hamlet, Prins fan Denemarken.jpg|left|thumb|200px|De bewurking út [[2014]] troch Johannes Spyksma, fan [[Teatse Holtrop]] syn [[oersetting]] fan ''[[Hamlet]]'' yn it [[Frysk]], út [[1925]].]] Shakespeare woeks út ta in ferneamd skriuwer en akteur, dy't net inkeld mei-eigner fan syn toanielselskip wie, mar ek fan it nij boude ''[[Globe Theatre]]'' ([[1599]]), oan 'e súdkant fan 'e [[Teems]], wylst er yn [[1608]] mei de oare leden fan 'e ''King's Men'' boppedat it ''[[Blackfriars Theatre]]'' oernaam. Dokuminten wêryn't Shakespeare syn oankeapen fan ûnreplik guod fêstlein binne, litte sjen dat syn súkses him ta in ryk man makke hie. Sa kocht er yn [[1597]] it op ien nei grutste hûs fan Stratford, dat fan ''New Place'' hiet en dat sûnt ûnskiedber mei him ferbûn is. Tsjin [[1598]] wied er sa bekend wurden dat [[útjouwer]]s syn namme begûnen te fermelden op 'e foarsiden fan printingen fan syn toanielstikken (de namme fan 'e skriuwer waard doedestiden yn 'e regel weilitten). Shakespeare ferdielde syn tiid tusken Londen en Stratford-upon-Avon, en fan it ferhaal dat hy en syn frou faninoar ferfrjemde rekken (of dat er hat nea lije mocht hie en inkeld mei har troud wie om't er in bern by har oanset hie) is wierskynlik neat fan oan. Yn Londen hold Shakespeare yn [[1596]] ta yn 'e parochy St. Helen's, yn [[Bishopsgate]]. Yn [[1599]] ferhuze er oer de rivier nei [[Southwark]], wierskynlik om tichter by it ''Globe Theatre'' te wenjen. Tsjin [[1604]] wenne er wer benoarden de Teems, yn in djoere wyk deunby de [[Sint-Pauluskatedraal (Londen)|Sint-Pauluskatedraal]]. === Lettere jierren en ferstjerren === Men is fan tinken dat Shakespeare syn karriêre as akteur (benammentlik fan byrollen) om [[1605]] hinne op syn ein rûn. Neffens de tradysje joech er om [[1611]] hinne ek syn karriêre as toanielskriuwer deroan, en loek er him werom yn syn wente yn Stratford. It is net alhiel wis oft it wol krekt sa gien is, mar by brekme oan bewiis fan it tsjindiel wurdt it faak foar wier oannommen. It docht yn dit ferbân ta de saak om te fernijen dat de skouboargen fan Londen gauris sletten waarden as der wer in útbraak fan 'e [[pest]] wie; tusken maaie [[1603]] en febrewaris [[1610]] bedroegen de slutings mei-inoar mar leafst 60 moannen. Dat betsjutte fansels dat der faak gjin wurk wie foar akteurs en toanielskriuwers, en sûnder wurk gjin ynkommen, dat it wie alhiel net ûngewoan foar lju út 'e toanielwrâld om op te hâlden of oar wurk te sykjen. Yn elts gefal skreau Shakespeare nei [[1610]] minder as foarhinne. Syn lêste trije stikken wiene gearwurkings mei in oare skriuwer, wierskynlik [[John Fletcher (toanielskriuwer)|John Fletcher]], en gjin inkeld wurk fan him kin datearre wurde nei [[1613]]. [[Ofbyld:Shakespeare grave -Stratford-upon-Avon -3June2007.jpg|right|thumb|250px|Shakespeare syn grêf, yn 'e Tsjerke fan de Hillige Trije-ienheid te [[Stratford-upon-Avon]].]] Shakespeare kaam op [[23 april]] [[1616]] te ferstjerren. Hy wie doe 52 jier. De deadsoarsaak is ûnbekend. Hy waard twa dagen letter begroeven yn 'e Tsjerke fan de Hillige Trije-ienheid te Stratford-upon-Avon. Frijwol al syn besittings hied er fermakke oan syn âldste dochter [[Susanna Shakespeare|Susanna]] en har man John Hall. De reden dat syn jongste dochter [[Judith Shakespeare|Judith]] neat krige, wie foar 't neist om't Shakespeare har man Thomas Quiney, dy't in liddichgonger wie, net mei syn beërf fertroude. Oan syn frou [[Anne Hathaway (Shakespeare)|Anne Hathaway]] liet Shakespeare beruchterwize inkeld syn op ien nei bêste bêd mei byhearrend meubilêr nei. Dat is gauris opfette as in opsetlike mislediging, en hat hiel wat trelit feroarsake ûnder Shakespeare-kenners. It is lykwols ek oppenearre dat it de bedoeling wie dat de bern nei Shakespeare syn dea foar harren mem soargje soene, wat yn dy tiid in frij gewoane regeling wie, en dat it "op ien nei bêste bêd" Shakespeare en Hathaway harren houliksbêd wie, mei't it yn 'e [[Elizabetaanske Tiid]] wenst wie om it bêste bêd te reservearjen foar útfanhûzers. Sa besjoen soe it testamint hielendal gjin mislediging foar Hathaway wêze. Boppedat binne der oanwizings dat Hathaway fan harsels finansjeel ûnder de pannen wie, en gjin beërf fan har man nedich wie. == Wurk == Yn totaal skreau Shakespeare 12 [[trageedzje]]s; 10 histoaryske stikken (dy't eins ek trageedzjes binne); 18 [[komeedzje]]s (wêrfan't twa ferlern gien binne); 154 [[sonnet]]ten; en 4 oare [[gedicht]]en. It is net ûnmooglik (of miskien is it ynstee sels wol wierskynlik te neamen) dat er mear skreaun hat, mar oangeande boppesteand oeuvre bestiet der ûnder saakkundigen in konsensus dat hy de skriuwer wie. Nei syn dea stelden [[John Heminges]] en [[Henry Condell]], dy't allebeide lid fan 'e ''[[King's Men]]'' wiene, yn [[1623]] de saneamde ''[[First Folio]]'' gear, dêr't 36 fan Shakespeare syn [[toanielstik]]ken yn gearbrocht waarden. Dêrûnder wiene alle stikken dy't tsjintwurdich algemien as troch Shakespeare skreaun akseptearre wurde, útsein ''[[Perikles, Prins fan Tyrus]]'', ''[[De Twa Aadlike Neven]]'' en de beide ferlern giene komeedzjes ''[[Kardenio]]'' en ''[[Leafde's Lêst Al Leanne]]''. Hoewol't achttjin fan 'e stikken al earder útjûn wiene, foarme de opnimming yn 'e ''First Folio'' foar de oare achttjin de earste publikaasje. In grut part fan syn gesach ûntlient de samling fierders oan it feit dat it foar likernôch tweintich fan 'e stikken de iennichste betroubere tekstoerlevering is. === Shakespeare syn wurk op kategory === Shakespeare syn wurk is sa yn te dielen: {{Kolommen3 |Kolom1= * [[Shakespeariaanske trageedzjes]] ** ''[[Antonius en Kleopatra]]'' ** ''[[Hamlet]]'' ** ''[[Julius Caesar (toanielstik)|Julius Caesar]]'' ** ''[[Kening Lear]]'' ** ''[[Koriolanus]]'' ** ''[[Macbeth]]'' ** ''[[Otello]]'' ** ''[[Romeo en Julia]]'' ** ''[[Symbelinus]]'' ** ''[[Timon fan Atene]]'' ** ''[[Titus Androanikus]]'' ** ''[[Troilus en Kressida]]'' [[Ofbyld:Shakspeare signature.jpg|thumb|left|Shakespeare syn hantekening ûnder syn testamint.]] |Kolom2= * [[Shakespeariaanske komeedzjes]] ** ''[[Ein Goed, Alles Goed]]'' ** ''[[De Fekke Nuet]]'' ** ''[[De Fleurige Wyfkes]]'' ** ''[[Folle Spul om Neat]]'' ** ''[[Kardenio]]'' (ferlern gien) ** ''[[De Keapman fan Feneesje]]'' ** ''[[In Komeedzje Fol Fersinnen]]'' ** ''[[Leafde's Lêst Al Leanne]]'' (ferlern gien) ** ''[[Leafde's Lêst Net Leanne]]'' ** ''[[Lyk om Lyk]]'' ** ''[[In Midsimmernachtdream]]'' ** ''[[Nei Jim Beleavjen]]'' ** ''[[Perikles, Prins fan Tyrus]]'' ** ''[[De Stoarm]]'' ** ''[[Trijekeningejûn]]'' ** ''[[De Twa Aadlike Neven]]'' ** ''[[De Twa Eallju fan Verona]]'' ** ''[[It Winterjûnsteltsje]]'' |Kolom3= * [[Shakespeariaanske histoaryske stikken]] (of keningsstikken) ** ''[[Hindrik IV (toanielstik), Diel 1|Hindrik IV, Diel 1]]'' ** ''[[Hindrik IV (toanielstik), Diel 2|Hindrik IV, Diel 2]]'' ** ''[[Hindrik V (toanielstik)|Hindrik V]]'' ** ''[[Hindrik VI (toanielstik), Diel 1|Hindrik VI, Diel 1]]'' ** ''[[Hindrik VI (toanielstik), Diel 2|Hindrik VI, Diel 2]]'' ** ''[[Hindrik VI (toanielstik), Diel 3|Hindrik VI, Diel 3]]'' ** ''[[Hindrik VIII (toanielstik)|Hindrik VIII]]'' ** ''[[Kening Jan (toanielstik)|Kening Jan]]'' ** ''[[Richard II (toanielstik)|Richard II]]'' ** ''[[Richard III (toanielstik)|Richard III]]'' <br /> * [[Shakespeariaanske poëzij]] ** ''[[Sonnetten (Shakespeare)|Sonnetten]]'' ** ''[[De Feniks en de Toartel]]'' ** ''[[Fenus en Adoanis]]'' ** ''[[De Klaachsang fan in Minneresse]]'' ** ''[[De Rôf fan Lukresia]]'' }} === Apokrifa === {{Apart|Shakespeariaanske apokrifa}} Fierders binne der noch guon oare toanielstikken en gedichten dy't ''mooglik'' ek oan Shakespeare taskreaun wurde kinne, mar dêr't de saakkundigen fan miening oer ferskille. Dat binne de saneamde [[Shakespeariaanske apokrifa]].<br /> ==== Toanielstikken ==== {{Kolommen3 |Kolom1= * ''[[Arden fan Faversham]]'' * ''[[De Berte fan Merlyn]]'' * ''[[Edmund Izerkant (toanielstik)|Edmund Izerkant]]'' * ''[[Edwert III (toanielstik)|Edwert III]]'' * ''[[De Ferlerne Soan fan Londen]]'' * ''[[De Fleurige Duvel fan Edmonton]]'' |Kolom2= * ''[[Hear Thomas Cromwell]]'' * ''[[John Oldcastle (toanielstik)|John Oldcastle]]'' * ''[[Lokrinus]]'' * ''[[Musedoarus]]'' * ''[[Oer-Hamlet]]'' (ferlern gien) * ''[[De Puriteinske]]'' |Kolom3= * ''[[Thomas More (toanielstik)|Thomas More]]'' * ''[[Tomas fan Woodstock (toanielstik)|Tomas fan Woodstock]]'' * ''[[In Trageedzje yn Yorkshire]]'' * ''[[Tsjeppe Em, de Moolnersdochter fan Manchester]]'' * ''[[De Twadde Trageedzje fan de Faam]]'' }} <br /> ==== Gedichten ==== {{Kolommen3 |Kolom1= * ''[[In Begraffenistreurdicht]]'' * ''[[De Hertstochtlike Pylger]]'' |Kolom2= * ''[[Oan de Keninginne]]'' * ''[[Sil Ik Stjerre]]'' |Kolom3= }} == Wurdearring == Yn syn eigen tiid hie Shakespeare in protte súkses, en syn wurk waard sûnder mis wurdearre, mar hy waard perfoarst net fereare as de bêste skriuwer dy't ea libbe hie. Yn 'e twadde helte fan 'e [[santjinde iuw]], nei de [[Restauraasje fan it Hûs Stuart|Restauraasje]], wiene klassike ideeën oer de toanielkeusnt yn 'e moade, en hie men net folle mei Shakespeare op, om't er, alteast yn guon fan syn stikken, it tragyske mei it komyske fermong. Yn 'e [[achttjinde iuw]] kaam der mear wurdearring foar syn wurk, en tsjin [[1800]] wied er in [[Grut-Brittanje|Britsk]] nasjonaal [[literatuer|literêr]] symboal wurden. Pas yn 'e midden fan 'e [[njoggentjinde iuw]], yn it tiidrek fan 'e [[Romantyk]], wreide syn faam him út oer de rest fan 'e wrâld. [[Ofbyld:William Shakespeare Statue in Lincoln Park.JPG|right|thumb|250px|In stânbyld fan Shakespeare yn [[Chicago]].]] == Spekulaasjes oangeande Shakespeare == === Identiteit en Auteurkip === {{Apart|Shakespeariaansk auteurskipsdebat}} Healwei de [[njoggentjinde iuw]], sa'n 230 jier nei syn dea, waard der foar it earst twifel utere oer de fraach oft Shakespeare de toanielstikken en gedichten dy't oan him taskreaun wurde, wol echt sels skreaun hie. As alternative kandidaten waarden û.o. neamd: de [[abbekaat]], wittenskipper en [[filosoof]] [[Francis Bacon|sir Francis Bacon]]; Shakespeare syn kollega-toanielskriuwer en -dichter [[Christopher Marlowe]]; en de [[adel|ealman]], dichter en grutkeamerhear [[Edward de Vere, 17de greve fan Oxford|Edward de Vere, greve fan Oxford]]. Teffens binne ferskate groepsteoryen op 't aljemint brocht. Hoewol't de oergrutte mearderheid fan 'e saakkundigen it derop hâldt dat Shakespeare wol deeglik de skriuwer wie, binne troch de jierren hinne de messen hjiroer geregeld slipe. === Godstsjinst === Guon Shakespeare-kenners miene dat de Shakespeare-famylje [[roomsk-katolisisme|roomsk]] west hawwe moat, wat yn it [[Elizabetaanske Tiid|elizabetaanske]] Ingelân strang ferbean wie. Shakespeare syn mem, [[Mary Arden]], kaam yn alle gefallen út in tige fromme roomske famylje. It sterkste bewiis is ditoangeande lykwols in dokumint dat dat troch [[John Shakespeare]], de heit fan 'e grutte toanielskriuwer, ûndertekene wie, en dêr't er yn ûnthiet om yn syn hert [[roomsk-katolisisme|roomsk]] te bliuwen. It waard yn [[1757]] ûntdutsen mank de dakspjirren fan John syn hûs oan Henley Street yn Stratford-upon-Avon, en hoewol't it neitiid weirekke is, kaam der yn 'e [[tweintichste iuw]] fan 'e tekst in tige gelikense kopy oan it ljocht, dêr't út bliek dat it orizjineel hiel wierskynlik echt wie. Dizze ûntdekking hat ta in hiele nije rige spekulaasjes laat oangeande de fraach oft William fan syn heite leauwensopfettings ôfwist (wierskynlik wol) en hoe't dat spoaren yn syn wurk neilitten hat. === Seksualiteit === Oer William Shakespeare syn seksualiteit is suver neat bekend. Hoewol't er troud wie en trije bern hie, miene inkele saakkundigen út syn ''[[Sonnetten (Shakespeare)|Sonnetten]]'', dy't se as [[autobiografy]]sk beskôgje, opmeitsje te kinnen dat er [[homoseksualiteit|homoseksueel]] of [[biseksualiteit|biseksueel]] west hawwe moat. Oaren sjogge dizze gedichten as net autobiografysk, of lêze der inkeld in tigen freonskip yn, ynstee fan homoseksuële leafde. De 26 sonnetten oan 'e saneamde Dûnkere Frouwe, in troude frou, wurde ek wol as bewiis oanhelle foar Shakespeare syn ûnderstelde bûtenechtlike eskapades. It is wichtich om der op te wizen dat dit allegear teoryen binne dy't net troch objektyf bewiismateriaal ûnderstipe wurde. == Keppelings om utens == * {{en}}[http://www.shakespeare.org.uk/home.html Offisjele webside fan 'e ''Shakespeare Birthplace Trust''] * {{en}}[http://wikisource.org/wiki/Author:William_Shakespeare Wurk fan Shakespeare op Wikisource] * {{en}}[http://www.bl.uk/treasures/shakespeare/homepage.html British Library; 93 orizjinele kopieën yn kwarto] * {{en}}[http://ise.uvic.ca/index.html Internet Shakespeare Edition: teksten en faksimilees fan orzjinele útjeften] * {{en}}[http://etext.library.adelaide.edu.au/s/shakespeare/william/ eBooks@Adelaide] * {{en}}[http://www.xs4all.nl/~fmlekens/Q1609/ Shakespeare's sonnetten yn Nederlânske oersetting] * {{en}}[http://shakespeare.classics.googlepages.com/ Alde Shakespeare ferfilmings] {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/William_Shakespeare ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|William Shakespeare}} }} {{Shakespeare}} {{DEFAULTSORT:Shakespeare, William}} [[Kategory:Shakespeare| ]] [[Kategory:Ingelsk toanielskriuwer]] [[Kategory:Ingelsk dichter]] [[Kategory:Skriuwer fan wa't ien of mear wurken yn it Frysk oerset binne]] [[Kategory:Ingelsk toanielakteur]] [[Kategory:Persoan berne yn 1564]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1616]] lbh1ugn08vrnhqu3f5tncaikip3haev 0 5175 1241258 1241231 2026-09-22T09:54:50Z ~2026-50907-64 59906 1241258 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|right|180px|Osama bin Laden yn [[1997]].]] '''Osama bin Laden''' (folút: '''Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden'''; [[Riyad]], [[10 maart]] [[1957]] – [[Abbottabad]], [[2 maaie]] [[2011]]) wie de lieder fan [[Al-Kaida]], in terreurorganisaasje dy't him tsjin westerske en pro-westerske lannen rjochtet. Bin Laden waard berne yn [[Saûdy-Araabje]], yn in famylje mei bannen mei it keningshûs, en mei in grut fermogen. Dat jild brûkt er no tsjin dat selde keningshûs om't er fynt dat it te folle anneks is mei de [[Feriene Steaten]]. Fanwegen de aksjes fan Al-Kaida waard Bin Laden jierrenlang socht as terrorist. Op 2 maaie 2011 is er deadien by in oanfal fan Amerikaanske militêren op syn fersterke filla yn [[Abbottabad]], yn it noarden fan [[Pakistan]]. Osama zat in een relatie met Lasse Gort, en waren homoseksueel aan elkaar verbonden. ==Keppelings om utens== * [http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm FBI rapport oer Osama bin Laden] * [http://maps.google.com/maps?q=34.169382,73.24269&num=1&t=h&sll=34.146667,73.216389&sspn=0.073891,0.128059&ie=UTF8&ll=34.169271,73.242945&spn=0.00178,0.003484&z=19 loftfoto fan de ''compound'' fan Osama bin Laden oan de Kakul Road yn Abbottabad], fia ''Google Maps'' {{DEFAULTSORT:bin Laden, Osama}} [[Kategory:Osama bin Laden| ]] [[Kategory:Saûdysk yngenieur]] [[Kategory:Saûdysk dichter]] [[Kategory:Saûdysk publisist]] [[Kategory:Lid fan it Afgaanske ferset yn de Russysk-Afgaanske Oarloch]] [[Kategory:Saûdysk krimineel]] [[Kategory:Saûdysk terrorist]] [[Kategory:Lid fan Al-Qaida]] [[Kategory:9/11]] [[Kategory:Saûdysk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1957]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2011]] eyyvc645yzdt8yda7a3mrylbk6a0qeh 1241259 1241258 2026-09-22T09:58:13Z ~2026-50907-64 59906 1241259 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|right|180px|Osama bin Laden yn [[1997]].]] '''Osama bin Laden''' (folút: '''Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden'''; [[Riyad]], [[10 maart]] [[1957]] – [[Abbottabad]], [[2 maaie]] [[2011]]) wie de lieder fan [[Al-Kaida]], in terreurorganisaasje dy't him tsjin westerske en pro-westerske lannen rjochtet. Bin Laden waard berne yn [[Saûdy-Araabje]], yn in famylje mei bannen mei it keningshûs, en mei in grut fermogen. Dat jild brûkt er no tsjin dat selde keningshûs om't er fynt dat it te folle anneks is mei de [[Feriene Steaten]]. Fanwegen de aksjes fan Al-Kaida waard Bin Laden jierrenlang socht as terrorist. Op 2 maaie 2011 is er deadien by in oanfal fan Amerikaanske militêren op syn fersterke filla yn [[Abbottabad]], yn it noarden fan [[Pakistan]]. Osama zat in een relatie met Lasse Gort, en hielden enorm van elkaar. \ ==Keppelings om utens== * [http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm FBI rapport oer Osama bin Laden] * [http://maps.google.com/maps?q=34.169382,73.24269&num=1&t=h&sll=34.146667,73.216389&sspn=0.073891,0.128059&ie=UTF8&ll=34.169271,73.242945&spn=0.00178,0.003484&z=19 loftfoto fan de ''compound'' fan Osama bin Laden oan de Kakul Road yn Abbottabad], fia ''Google Maps'' {{DEFAULTSORT:bin Laden, Osama}} [[Kategory:Osama bin Laden| ]] [[Kategory:Saûdysk yngenieur]] [[Kategory:Saûdysk dichter]] [[Kategory:Saûdysk publisist]] [[Kategory:Lid fan it Afgaanske ferset yn de Russysk-Afgaanske Oarloch]] [[Kategory:Saûdysk krimineel]] [[Kategory:Saûdysk terrorist]] [[Kategory:Lid fan Al-Qaida]] [[Kategory:9/11]] [[Kategory:Saûdysk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1957]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2011]] 6uzqz3g0pxzqpynwa8jatjxt5difm6p 1241260 1241259 2026-09-22T09:59:49Z ~2026-50937-75 59923 1241260 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|right|180px|Osama bin Laden yn [[1997]].]] '''Osama bin Laden''' (folút: '''Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden'''; [[Riyad]], [[10 maart]] [[1957]] – [[Abbottabad]], [[2 maaie]] [[2011]]) wie de lieder fan [[Al-Kaida]], in terreurorganisaasje dy't him tsjin westerske en pro-westerske lannen rjochtet. Bin Laden waard berne yn [[Saûdy-Araabje]], yn in famylje mei bannen mei it keningshûs, en mei in grut fermogen. Dat jild brûkt er no tsjin dat selde keningshûs om't er fynt dat it te folle anneks is mei de [[Feriene Steaten]]. Fanwegen de aksjes fan Al-Kaida waard Bin Laden jierrenlang socht as terrorist. Op 2 maaie 2011 is er deadien by in oanfal fan Amerikaanske militêren op syn fersterke filla yn [[Abbottabad]], yn it noarden fan [[Pakistan]]. Osama zat in een relatie met Lasse Gort, en ze hielden enorm van elkaar. Osama had ook in zijn jongere jaren wat fuck buddys, Alex Goan was daar één van. ==Keppelings om utens== * [http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm FBI rapport oer Osama bin Laden] * [http://maps.google.com/maps?q=34.169382,73.24269&num=1&t=h&sll=34.146667,73.216389&sspn=0.073891,0.128059&ie=UTF8&ll=34.169271,73.242945&spn=0.00178,0.003484&z=19 loftfoto fan de ''compound'' fan Osama bin Laden oan de Kakul Road yn Abbottabad], fia ''Google Maps'' {{DEFAULTSORT:bin Laden, Osama}} [[Kategory:Osama bin Laden| ]] [[Kategory:Saûdysk yngenieur]] [[Kategory:Saûdysk dichter]] [[Kategory:Saûdysk publisist]] [[Kategory:Lid fan it Afgaanske ferset yn de Russysk-Afgaanske Oarloch]] [[Kategory:Saûdysk krimineel]] [[Kategory:Saûdysk terrorist]] [[Kategory:Lid fan Al-Qaida]] [[Kategory:9/11]] [[Kategory:Saûdysk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1957]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2011]] br8xy5cbfnyrt3y2qclww9715ky6go8 1241261 1241260 2026-09-22T10:00:20Z ~2026-50907-64 59906 1241261 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|right|180px|Osama bin Laden yn [[1997]].]] '''Osama bin Laden''' (folút: '''Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden'''; [[Riyad]], [[10 maart]] [[1957]] – [[Abbottabad]], [[2 maaie]] [[2011]]) wie de lieder fan [[Al-Kaida]], in terreurorganisaasje dy't him tsjin westerske en pro-westerske lannen rjochtet. Bin Laden waard berne yn [[Saûdy-Araabje]], yn in famylje mei bannen mei it keningshûs, en mei in grut fermogen. Dat jild brûkt er no tsjin dat selde keningshûs om't er fynt dat it te folle anneks is mei de [[Feriene Steaten]]. Fanwegen de aksjes fan Al-Kaida waard Bin Laden jierrenlang socht as terrorist. Op 2 maaie 2011 is er deadien by in oanfal fan Amerikaanske militêren op syn fersterke filla yn [[Abbottabad]], yn it noarden fan [[Pakistan]]. ==Keppelings om utens== * [http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm FBI rapport oer Osama bin Laden] * [http://maps.google.com/maps?q=34.169382,73.24269&num=1&t=h&sll=34.146667,73.216389&sspn=0.073891,0.128059&ie=UTF8&ll=34.169271,73.242945&spn=0.00178,0.003484&z=19 loftfoto fan de ''compound'' fan Osama bin Laden oan de Kakul Road yn Abbottabad], fia ''Google Maps'' {{DEFAULTSORT:bin Laden, Osama}} [[Kategory:Osama bin Laden| ]] [[Kategory:Saûdysk yngenieur]] [[Kategory:Saûdysk dichter]] [[Kategory:Saûdysk publisist]] [[Kategory:Lid fan it Afgaanske ferset yn de Russysk-Afgaanske Oarloch]] [[Kategory:Saûdysk krimineel]] [[Kategory:Saûdysk terrorist]] [[Kategory:Lid fan Al-Qaida]] [[Kategory:9/11]] [[Kategory:Saûdysk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1957]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2011]] pmpbd26svl5dl7ddivd1euc28xortxg 1241262 1241261 2026-09-22T10:09:10Z Drewes 2754 Protected "[[Osama bin Laden]]" ([Bewurkjen=Allinnich behearders] (ferrint 22 des 2026, 11.09 (UTC)) [Omneamen=Allinnich behearders] (ferrint 22 des 2026, 11.09 (UTC))) 1241261 wikitext text/x-wiki [[Ofbyld:Osama bin Laden portrait.jpg|thumb|right|180px|Osama bin Laden yn [[1997]].]] '''Osama bin Laden''' (folút: '''Osama bin Muhammad bin Awad bin Laden'''; [[Riyad]], [[10 maart]] [[1957]] – [[Abbottabad]], [[2 maaie]] [[2011]]) wie de lieder fan [[Al-Kaida]], in terreurorganisaasje dy't him tsjin westerske en pro-westerske lannen rjochtet. Bin Laden waard berne yn [[Saûdy-Araabje]], yn in famylje mei bannen mei it keningshûs, en mei in grut fermogen. Dat jild brûkt er no tsjin dat selde keningshûs om't er fynt dat it te folle anneks is mei de [[Feriene Steaten]]. Fanwegen de aksjes fan Al-Kaida waard Bin Laden jierrenlang socht as terrorist. Op 2 maaie 2011 is er deadien by in oanfal fan Amerikaanske militêren op syn fersterke filla yn [[Abbottabad]], yn it noarden fan [[Pakistan]]. ==Keppelings om utens== * [http://www.fbi.gov/wanted/terrorists/terbinladen.htm FBI rapport oer Osama bin Laden] * [http://maps.google.com/maps?q=34.169382,73.24269&num=1&t=h&sll=34.146667,73.216389&sspn=0.073891,0.128059&ie=UTF8&ll=34.169271,73.242945&spn=0.00178,0.003484&z=19 loftfoto fan de ''compound'' fan Osama bin Laden oan de Kakul Road yn Abbottabad], fia ''Google Maps'' {{DEFAULTSORT:bin Laden, Osama}} [[Kategory:Osama bin Laden| ]] [[Kategory:Saûdysk yngenieur]] [[Kategory:Saûdysk dichter]] [[Kategory:Saûdysk publisist]] [[Kategory:Lid fan it Afgaanske ferset yn de Russysk-Afgaanske Oarloch]] [[Kategory:Saûdysk krimineel]] [[Kategory:Saûdysk terrorist]] [[Kategory:Lid fan Al-Qaida]] [[Kategory:9/11]] [[Kategory:Saûdysk misdieslachtoffer]] [[Kategory:Persoan dy't stânrjochtlik eksekutearre is]] [[Kategory:Persoan berne yn 1957]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 2011]] pmpbd26svl5dl7ddivd1euc28xortxg 0 20772 1241241 1239481 2026-09-21T13:09:31Z Siam2019 35094 Werom sette fan ferzje 1239481 fan [[Special:Contributions/~2026-46966-76]] ([[Meidogger_oerlis:~2026-46966-76]]) (revert vandalism) 1241241 wikitext text/x-wiki De '''Juliaanske kalinder''' is de fan oarsprong Romeinske kalinder dy't dêrnei brûkt waard yn it grutste diel fan de kristlike wrâld. Hy waard yn de rin fan de 16e oant de [[20e iuw]] stadichoan ferkrongen troch de [[Gregoriaanske kalinder]], dy't eigentlik allinnich in korreksje is fan de Juliaanske. == Ynfiering == De Juliaanske kalinder is neamd nei [[Julius Caesar]], dy't de kalinder yn [[45 f.Kr.]] ynfierde yn syn hoedanichheid fan [[pontifeks maksimus]] (haad fan de Romeinske earetsjinst). It hie de finale korreksje wêze moatten op de Romeinske ferzje fan de [[Egyptyske kalinder]], dy't earder al oer it hiele [[Middellânske See]]gebiet ferspraat rekke wie ûnder ynfloed fan it [[Hellenisme]]. == Tropysk jier == Op advys fan de Aleksandrynske astronoom [[Sosigenes]] lei Caesar in jier fan 365 dagen fêst, lykas dat al yn de Egyptyske bepaald wie. Mar om de fjouwer jier waard in ekstra dei oan it jier tafoege. Dat jout in jier fan gemiddeld 365,25 dagen, in frij goede benadering fan it [[tropyske jier]] (it jier basearre op it ferrin fan de seizoenen). De lingte fan it tropyske jier wie yn Caesar syn tiid al wol persyzer bepaald as wêr't de Juliaanske kalinder rekken mei hâldt, mar it wie in simpel systeem en it hie krekt deselde presizens dy't de [[Romeinske kalinder]] yn dy tiid ek hawwe koe. == Ofwyking == De Juliaanske kalinder is totaal sa'n 11 minuten langer as it tropyske jier. Dêrtroch rint de kalinder yn tûzen jier 7,8 dagen efter op de sinne. Om dy ôfwiking te korrizjearjen en te ferminderen waard yn de 16e iuw de Gregoriaanske kalinder yntrodusearre. == Sjoch ek == * [[Ivichduorjende Juliaanske kalinder]] * [[List fan ynfieringsdata fan 'e Gregoriaanske kalinder per lân]] [[Kategory:Kalinder]] [[Kategory:Romeinske kalinder]] [[Kategory:Yntroduksje út de 1e iuw f.Kr.]] [[Kategory:45 f.Kr.]] neh82vxj8f4n00y4pgcs3n5sd75pc9j 0 43695 1241249 1088538 2026-09-21T16:04:44Z Hurkonides 5270 1241249 wikitext text/x-wiki {{Sportevenemint | namme = XIe Olympiade | ôfbylding = SapporoOlympic100.jpg | ôfbyldingsbreedte = | ûnderskrift = | plak = [[Sapporo]], [[Japan]] | jier = [[1972]] | data = | sport = | organisator = | ferienigings = | lannen = 35 | atleten = 1.006 | eveneminten = 35 yn 6 sporten | iepening = [[3 febrewaris]] | sluting = [[13 febrewaris]] | earste = | lêste = | aktueel = | foarige = [[Olympyske Winterspullen 1968|1968 Grenoble]] | folgjende = [[Olympyske Winterspullen 1976|1976 Innsbruck]] }} [[Ofbyld:1972 CPA 4098.jpg|thumb|left|150px|''Postsegel oer de Spullen'']] De '''Olympyske Winterspullen 1972''', ek wol de XIe Olympiade neamd, waarden yn '''[[1972]]''' yn [[Sapporo]], [[Japan]] hâlden. Dat wie fan [[3 febrewaris|3]] oant en mei [[13 febrewaris]]. == Akkommodaasjes == [[Ofbyld:Makomanai Ice Arena.jpg|thumb|right|260px|''It Makomanai stadion'']] === Yn de stêd === {| class="wikitable sortable" width=780px !width=40%|Akkommodaasje !class="unsortable" width=45%|Sport (en) !width=10%|Kapasiteit |- || Minami-ku, Sapporo || [[Biatlon]] ||align="right"|Net neamd. |- || Minami-ku, Sapporo || [[Skyrinnen]], [[Noardske kombinaasje]] (skyrinnen) || align="right"|Net neamd. |- || Makomanai Indoor Stadium || [[Keunstriden]], [[Iishockey]], slutingsseremoanje || align="right"|2,700 |- || Makomanai Open Stadium || Iepeningsseremoanje, [[Reedriden]] || align="right"|50,000 |- || Nishi-ku, Sapporo || Keunstriden || align="right"|12,000 |- || Tsukisamu Green Dome || Iishockey || align="right"|6,000 |- |} === Yn de bergen === {| class="wikitable sortable" width=780px !width=40%|Akkommodaasje !class="unsortable" width=45%|Sport (en) !width=10%|Kapasiteit |- || Chūō-ku, Sapporo || Noardske kombinaasje (skânsspringen), [[Skânsspringen]] (gewoane delgong) || align="right"|Net neamd. |- || Mount Eniwa || [[Alpineskyen]] (delgong) || align="right"|Net neamd. |- || Teine-ku, Sapporo || Alpineskyen (slalom, grutte slalom) || align="right"|Net neamd. |- || Teine-ku, Sapporo || [[Bobslydzjen]] || align="right"|Net neamd. |- || Teine-ku, Sapporo || [[Rodeljen]] || align="right"|Net neamd. |- || Mount Okura Ski Jump Stadium || Skânsspringen (grutte delgong) || align="right"|50,000 |- |} == Sporten == Op de Spullen fan 1972 stiene seis sporten op it programma en 35 ûnderdielen ferdield oer 10 dissiplines. {{Kolommen4 |Kolom1= * [[Biatlon op de Olympyske Winterspullen 1972|Biatlon]] * [[Bobslydzjen op de Olympyske Winterspullen 1972|Bobslydzjen]] * [[Iishockey op de Olympyske Winterspullen 1972|Iishockey]] * [[Rodeljen op de Olympyske Winterspullen 1972|Rodeljen]] |Kolom2= * [[Keunstriden op de Olympyske Winterspullen 1972|Keunstriden]] * [[Reedriden op de Olympyske Winterspullen 1972|Reedriden]] * [[Alpineskyen op de Olympyske Winterspullen 1972|Alpineskyen]] |Kolom3= * [[Skyrinnen op de Olympyske Winterspullen 1972|Skyrinnen]] * [[Noardske kombinaasje op de Olympyske Winterspullen 1972|Noardske kombinaasje]] * [[Skânsspringen op de Olympyske Winterspullen 1972|Skânsspringen]] }} == Medaljes == [[Ofbyld:SapporoOlympic100.jpg|thumb|right|260px|''Medaljes fan de Spullen'']] === Medaljespegel === {| {{Tabelkop Olympysk medalje klassemint}} |- bgcolor=ccccff | 1 ||align=left| Sowjetuny || {{URS}} || 8 || 5 || 3 || 16 |-bgcolor=ccccff | 2 ||align=left| East-Dútslân || {{GDR}} || 4 || 3 || 7 || 14 |-bgcolor=ccccff | 3 ||align=left| Switserlân || {{SUI}} || 4 || 3 || 3 || 10 |- | 4 ||align=left| Nederlân || {{NED}} || 4 || 3 || 2 || 9 |- | 5 ||align=left| Feriene Steaten || {{USA}} || 3 || 2 || 3 || 8 |- | 6 ||align=left| West-Dútslân || {{FRG}} || 3 || 1 || 1 || 5 |- | 7 ||align=left| Noarwegen || {{NOR}} || 2 || 5 || 5 || 12 |- | 8 ||align=left| Itaalje || {{ITA}} || 2 || 2 || 1 || 5 |- | 9 ||align=left| Eastenryk || {{AUT}} || 1 || 2 || 2 || 5 |- | 10 || align=left | Sweden || {{SWE}} || 1 || 1 || 2 || 4 |} === Fryske medaljes === {| class="wikitable sortable" |- ! Medalje !! Namme !! Sport !! Underdiel |- |{{sulver}}||[[Atje Keulen-Deelstra]]||[[Reedriden op de Olympyske Winterspullen 1972|Reedriden]]||1000 m |- |{{brûns}}||Atje Keulen-Deelstra||[[Reedriden op de Olympyske Winterspullen 1972|Reedriden]]||1500 m |- |{{brûns}}||Atje Keulen-Deelstra||[[Reedriden op de Olympyske Winterspullen 1972|Reedriden]]||3.000 m |} == Dielnimmende lannen == [[Ofbyld:1972 Winter olympics team numbers.png|thumb|left|260px|''Dielnimmende lannen'']] Fiifentritich lannen diene mei oan de Spullen. Dat wiene twa minder as fjouwer jier dêrfoar. De Filipinen en Taiwan debutearren. [[Sily]], [[Denemark]], [[Yslân]], [[Yndia]], [[Marokko]] en [[Turkije]] ûntbrutsen yn ferliking mei de foarige edysje, wylst Belgje en Noard-Korea harren rentree makken. {{Kolommen3 |Kolom1= *{{ARGf}} *{{AUSf}} *{{BELf}} *{{BULf}} *{{AUTf}} *{{GDRf}} *{{USAf}} *{{PHIf}} *{{FINf}} *{{FRAf}} *{{GREf}} *{{GBRf}} *{{HUNf}} |Kolom2= *{{IRIf}} *{{ITAf}} *{{JPNf}} *{{YUGf}} *{{CANf}} *{{LIBf}} *{{LIEf}} *{{MGLf}} *{{NEDf}} *{{NZLf}} *{{PRKf}} *{{NORf}} *{{POLf}} |Kolom3= *{{ROMf}} *{{URSf}} *{{ESPf}} *{{KORf}} *{{SWEf}} *{{SUIf}} *{{ROCf1976}} *{{TCHf}} *{{FRGf}} }} == Keppeling om utens == * [http://www.nocnsf.nl/CMS/showpage.aspx?id=2153 De webstee fan NOC*NSF oer de Winterspullen fan 1976] {{Commonscat|1976 Winter Olympics}} {{Olympyske Spullen}} [[Kategory:Olympyske Winterspullen 1972| ]] [[Kategory:Olympyske Winterspullen|1972]] [[Kategory:Sportevenemint yn Japan]] [[Kategory:Barren yn 1972]] [[Kategory:Skiednis fan Japan]] sdug5kgjzjezioyp5170a6nyyun9c43 0 67106 1241247 962997 2026-09-21T16:03:08Z Hurkonides 5270 1241247 wikitext text/x-wiki De '''Jankton''' ([[Ingelsk]]: ''Yankton'', útspr.: ['jæŋktən]; [[Dakota (taal)|Dakota]]: ''Iháŋktȟuŋwaŋ'', útspr.: [i'hã:ktˣũwã]) binne ien fan 'e sân tradisjonele stammen fan 'e [[Sû (folk)|Sû]]-[[Yndianen]] fan 'e [[Grutte Flakten (Noard-Amearika)|Grutte Flakten]] fan [[Noard-Amearika]]. Mei ien fan 'e oare seis stammen, te witten de [[Janktonai (stamme)|Janktonai]], foarmje se [[Westlike Dakota (folk)|Westlike Dakota]], ien fan 'e trije grutte [[etnyske groep|etnysk]]-[[taalkunde|linguïstyske]] haadgroepen fan 'e Sû. De Jankton, wa har namme oft "Doarp oan 'e Ein" betsjut, makken histoarysk sjoen diel út fan 'e ''Očhéthi Šakówiŋ'' (útspr.: [o'tʃʰe:tʰi ʃa'ko:wĩ]), wat "Sân Riedsfjurren" betsjut en wat yn 'e regel oerset wurdt as de [[Grutte Sû Naasje]]. Dêrby stie elts fjoer symboal foar in ''oyáte'' ("folk" of "naasje"), d.w.s. ien fan 'e tradisjonele stammen, wêrfan't de Westlike Dakota twa hiene, de [[Eastlike Dakota (folk)|Eastlike Dakota]] fjouwer en de [[Lakota (folk)|Lakota]] mar ien. Hjoed de dei libbet de namme "Jankton" fuort yn 'e [[Jankton Sû Stamme]] (''Yankton Sioux Tribe''), ien fan 'e [[list fan Amerikaanske Yndianestammen mei federale erkenning|federaal erkende]] Sû-stammen yn 'e [[Feriene Steaten]], mei syn haadkertier yn [[Marty (Súd-Dakota)|Marty]], yn 'e steat [[Súd-Dakota]], en yn 'e namme fan it [[Yndianereservaat|reservaat]] fan dy stamme, it [[Jankton Sû Yndianereservaat]] (''Yankton Sioux Indian Reservation''). Hoewol't frijwol alle leden fan 'e Jankton Sû Stamme etnyske Jankton binne, binne net alle etnyske Jankton lid fan 'e Jankton Sû Stamme. {{Sioux}} [[Kategory:Tradisjonele ûnderferdieling fan de Dakota]] s30dhn09epkbvqqz0juun8d3aosybwe 0 88649 1241245 1186827 2026-09-21T15:57:52Z Hurkonides 5270 1241245 wikitext text/x-wiki [[File:Transaero 777 landing at Sharm-el-Sheikh Pereslavtsev.jpg|right|thumb|250px|Piloaten yn in [[Boeing 777]].]] In '''piloat''' is in persoan dy't aktyf en direkt in fleanend [[fleantúch]] of [[loftskip]] bestjoerd. Dizze term is in [[lienwurd]] út it [[Ingelsk]] (''pilot''), dêr't it fan oarsprong de betsjutting fan [[loads (berop)|loads]] hie. Dy Ingelske oantsjutting kaam wer fan it [[Nederlân]]ske ''peillood'' ("[[peillead]]"), dat eartiids foar loadsen in ûnmisber stik ark wie. Yn it gefal fan [[loftfeart]]pioniers wurdt ynstee fan piloat ek wol de term '''fleander''' brûkt of hiel selden '''aviateur''', en yn 'e [[boargerloftfeart]] wurdt soms ek wol sprutsen fan in '''ferkearsfleander'''. De term 'piloat' wurdt ek brûkt foar de bestjoerder fan in [[romtefartúch]] lykas de [[Space Shuttle]]. De piloat ûnderskiedt him dan fan 'e oare [[astronaut]]en oan board troch it romtefartúch wier te bestjoeren, krekt sa't in piloat yn in fleantúch him (of har) op datselde mêd fan 'e rest fan 'e bemanning ûnderskiedt. As men romtefartugen en loftskippen bûten beskôging lit, kinne piloaten yn twa haadkategoryen ûnderbrocht wurde, nammentlik militêre piloaten en boargerpiloaten. Militêre piloaten kinne noch wer fierder ûnderferdield wurde yn [[strieljager]]piloaten (of foarhinne [[jachtfleantúch]]piloaten), [[bommesmiter]]piloaten, [[transportpiloat]]en en [[testpiloat]]en. [[Ofbyld:USAF pilot.jpg|thumb|250px|Amerikaansk piloat fan in [[F-16]].]] Yn 'e boargerloftfeart wurde lytse [[privee-fleantúch]]jes troch ien piloat bestjoerd, mar grutte [[ferkearsfleantúch|ferkearsfleantúgen]] hawwe twa, in [[gesachfierder]] (of ''captain'') en in [[ko-piloat]] of earste ofsier (''first officer'' of ''co-pilot''). Op lange ôfstannen (''long haul'') komt it wol foar dat der ek noch in trêde en soms in fjirde piloat meigeane, dy't dan oantsjut wurde as twadde ofsier (''second officer'' of ''co-co'') en trêde ofsier (''third officer''). Ek as de ko-piloat noch yn oplieding is en de gesachfierder achte wurdt him de kneepkes fan it fak by te bringen, wurdt in trêde piloat oan 'e bemanning tafoege om derop ta te sjen dat der neat mis giet wylst de gesachfierder him mei it ûnderwizen fan 'e ko-piloat dwaande hâldt. Foarhinne hiene ferkearsfleantugen standert in bemanning fan fjouwer of fiif man yn 'e [[cockpit]], mei't der dan ek noch in [[navigator]], in [[boardwurktúchkundige]] en soms in [[markonist]]/radiotelegrafist meigie, hoewol't de funksjes fan dy lêste ek wol ferfolle waarden troch de navigator. Tsjintwurdich binne de funksjes fan markonist en navigator oernommen troch de [[kompjûter|boardkompjûter]], al fljocht der yn guon âldere tastellen noch wol in boardwurktúchkundige mei, dy't lykwols yn resintere fleanmasines ek ferfongen is troch automatisearre systemen. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Pilot_(aeronautics) ''References'', op dizze side]. ---- {{commonscat|Aviators}} }} [[Kategory:Piloat| ]] [[Kategory:Berop yn de loftfeart]] [[Kategory:Lienwurd út it Ingelsk]] f94sjoj7et0855scx5tpbz9y34j4dj6 0 89917 1241244 1019207 2026-09-21T15:57:02Z Hurkonides 5270 1241244 wikitext text/x-wiki [[File:Touch the Clouds 1877a.jpg|thumb|175px|[[Reitsje-de-Wolkens-Oan]], stamhaad fan de fan 'e [[Minnikonzjû]]]] {{Trochwiisd synonym|opperhaad|opperhaad (betsjuttingsside)}} In '''stamhaad''' is in persoan ([[man (sekse)|man]] of [[frou]]) mei in liedende funksje yn in [[stamme (folk)|tribale maatskippij]]. Soms hawwe tribale [[etnyske groep]]en ien inkeld stamhaad, mar yn 'e regel binne it twa of mear, of is it stamhaad de earste ûnder syn gelikensen yn in ried fan âldsten. Sokke stamhaden wurde ornaris oansteld op grûn fan harren persoanlike kwaliteiten, mar erflik stamhaadskip komt ek foar. In stamhaad mei in legere status as oare stamhaden fan syn etnyske groep wurdt yn 'e regel omskreaun as in '''haadman''' (of '''haadfrou'''). Oare foarmen fan stamhaden binne de [[kriichslieder]] (dy't spesifyk oansteld wurdt foar in perioade fan [[oarloch]] en waans autoriteit beheind is ta kwestjes dy't de striid oanbelangje), en in [[religy|religieuze]] lieder dy't ek op [[polityk]] mêd oerhearsket, sa't dat soms foarkomt mei [[medisynman]]nen. Spesifyk foar stamhaden fan 'e [[Yndianen]] fan 'e [[Amearika's]] is yn it [[Frysk]] en [[Nederlânsk]] de term '''opperhaad''' (of '''oerhaad''') yn gebrûk. Yn [[Súd-Amearika]] wurdt gauris de [[Spaansk]]e namme ''[[cacique]]'' brûkt, wylst fan 'e [[Hawaï-eilannen]] de term ''[[ali‘i]]'' bekend is. Yn 'e [[Arabieren|Arabyske]] [[kultuer]] steane de haadlju fan [[bedoeyn|bedoeïnestammen]] bekend as [[sjeik]]. {{boarnen|boarnefernijing= Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Tribal_chief ''References'', op dizze side]. }} [[Kategory:Haadman]] [[Kategory:Titel]] [[Kategory:Berop]] dulj4l46riz2nkqw14c27bcwoqd7pay 0 93617 1241248 1153193 2026-09-21T16:04:40Z Drewes 2754 1241248 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = ErnstHaeckel.jpg | ôfbyldingstekst = Ernst Haeckel, fotgrafearre troch [[Nicola Perscheid]] | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Ernst Heinrich Philipp August Haeckel | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[16 febrewaris]] [[1834]] | berteplak = [[Potsdam]] | stoarn = [[9 augustus]] [[1919]] | stjerplak = [[Jena]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = heechlearaar ferlykjende anatomy | aktyf as = soölooch<br>filosoof | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} [[Ofbyld:Haeckel Trochilidae.jpg|thumb|left|200px|''Trochilidae'', in plaat út de ''Kunstformen der Natur'']] '''Ernst Heinrich Philipp August Haeckel''' ([[Potsdam]], [[16 febrewaris]] [[1834]] – [[Jena]], [[9 augustus]] [[1919]]) wie in [[Dútslân|Dútsk]] [[soölogy|soölooch]] en [[filosoof]] dy't it wurk fan [[Charles Darwin]] yn Dútslân bekend makke. Haeckel wie ynearsten dokter en letter heechlearaar ferlykjende [[anatomy]]. Haeckel wie ek in begenedige [[yllustrator]], sa't bliken docht út syn boek ''[[Kunstformen der Natur]]''. De filosoof Ernst Haeckel skreau ''Die Welträtsel'' (1895–1899). Fanwegen syn neitinkingen oer it "keunstmjittich kweken" fan minsken yn moderne maatskippijen <ref> ''Natürliche Schöpfungsgeschichte'', „Siebenter Vortrag: Die Züchtungslehre der Selectionstheorie (Der Darwinismus)“, 7. Auflage, Berlin: Reimer, 1879, 153–155</ref> wurdt Haeckel beskôge as in pionier fan de eugenetika en rashygiëne yn Dútslân. Dat makke, dat er yn de ideology fan it [[nasjonaalsosjalisme]] in plak krige. Dêrom wurdt syn hiele wurk sûnt de fal fan it [[Tredde Ryk]] yn 1945 troch in soad minsken minder bestudearre, en troch wittenskippers, om net de reputaasje fan nazy-oanhinger gelearde te krijen, minder sitearre. It Fyletysk Museum te [[Jena]] yn 1908 troch Ernst Haeckel stichte, is fêstige yn in spesjaal dêrta oprjochte gebou yn de mei troch wurk en ôfbyldingen fan Haeckels hân beynfloede [[Jugendstil]]arsjitektuer. It behannelet op, ek foar leken begryplike wize, de [[fylogeny]], de ûntwikkeling fan de stambeam fan alle [[Stamme (taksonomy)|fyla]], de libbene wêzens. Yn 1894 ûnderskate de Linnean Society of London Haeckel mei de Linnean Medal en yn 1908 krige er fan dizze organisaasje de Darwin-Wallace Medal. Yn 1900 krige er de Darwin Medal. == Keppeling om utens == * Gerhard Medicus, ''The Inapplicability of the Biogenetic Rule to Behavioral Development'', [http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block6/HumanDevelopment.pdf|format=pdf] * [https://doi.org/10.25651/1.2022.0005 Gerhard Medicus (2017, chapter 8). Being Human – Bridging the Gap between the Sciences of Body and Mind, Berlin VWB] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} {{Commonscat|Ernst Haeckel}} }} {{DEFAULTSORT:Haeckel, Ernst}} [[Kategory:Dútsk biolooch]] [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk filosoof]] [[Kategory:Dútsk heechlearaar]] [[Kategory:Dútsk humanist]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1834]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1919]] kzz6gi2daxc1j97wcssuogyfkwavlsp 1241250 1241248 2026-09-21T16:06:41Z Drewes 2754 1241250 wikitext text/x-wiki {{Persoan algemien | ôfbylding = ErnstHaeckel.jpg | ôfbyldingstekst = Ernst Haeckel, fotgrafearre troch [[Nicola Perscheid]] | ôfbyldingsbreedte = 200px | echte namme = Ernst Heinrich Philipp August Haeckel | oare namme(n) = | nasjonaliteit = {{GERnasj}} | berne = [[16 febrewaris]] [[1834]] | berteplak = [[Potsdam]] | stoarn = [[9 augustus]] [[1919]] | stjerplak = [[Jena]] | etnisiteit = | regionale identiteit = | berop/amt = heechlearaar ferlykjende anatomy | aktyf as = soölooch<br>filosoof | jierren aktyf = | reden bekendheid = | bekendste wurk(en) = | prizen = | webside = }} [[Ofbyld:Haeckel Trochilidae.jpg|thumb|left|200px|''Trochilidae'', in plaat út de ''Kunstformen der Natur'']] '''Ernst Heinrich Philipp August Haeckel''' ([[Potsdam]], [[16 febrewaris]] [[1834]] – [[Jena]], [[9 augustus]] [[1919]]) wie in [[Dútslân|Dútsk]] [[soölogy|soölooch]] en [[filosoof]] dy't it wurk fan [[Charles Darwin]] yn Dútslân bekend makke. Haeckel wie ynearsten dokter en letter heechlearaar ferlykjende [[anatomy]]. Haeckel wie ek in begenedige [[yllustrator]], sa't bliken docht út syn boek ''[[Kunstformen der Natur]]''. De filosoof Ernst Haeckel skreau ''Die Welträtsel'' (1895–1899). Fanwegen syn neitinken oer it "keunstmjittich kweken" fan minsken yn moderne maatskippijen <ref> ''Natürliche Schöpfungsgeschichte'', „Siebenter Vortrag: Die Züchtungslehre der Selectionstheorie (Der Darwinismus)“, 7. Auflage, Berlin: Reimer, 1879, 153–155</ref> wurdt Haeckel beskôge as in pionier fan de eugenetika en rashygiëne yn Dútslân. Dat makke, dat er yn de ideology fan it [[nasjonaalsosjalisme]] in plak krige. Dêrom wurdt syn hiele wurk sûnt de fal fan it [[Tredde Ryk]] yn 1945 troch in soad minsken minder bestudearre, en troch wittenskippers, om net de reputaasje fan nazy-oanhinger gelearde te krijen, minder sitearre. It Fyletysk Museum te [[Jena]] yn 1908 troch Ernst Haeckel stichte, is fêstige yn in spesjaal dêrta oprjochte gebou yn de mei troch wurk en ôfbyldingen fan Haeckels hân beynfloede [[Jugendstil]]arsjitektuer. It behannelet op, ek foar leken begryplike wize, de [[fylogeny]], de ûntwikkeling fan de stambeam fan alle [[Stamme (taksonomy)|fyla]], de libbene wêzens. Yn 1894 ûnderskate de Linnean Society of London Haeckel mei de Linnean Medal en yn 1908 krige er fan dizze organisaasje de Darwin-Wallace Medal. Yn 1900 krige er de Darwin Medal. == Keppeling om utens == * Gerhard Medicus, ''The Inapplicability of the Biogenetic Rule to Behavioral Development'', [http://homepage.uibk.ac.at/~c720126/humanethologie/ws/medicus/block6/HumanDevelopment.pdf|format=pdf] * [https://doi.org/10.25651/1.2022.0005 Gerhard Medicus (2017, chapter 8). Being Human – Bridging the Gap between the Sciences of Body and Mind, Berlin VWB] {{Boarnen|boarnefernijing= {{Reflist}} {{Commonscat|Ernst Haeckel}} }} {{DEFAULTSORT:Haeckel, Ernst}} [[Kategory:Dútsk biolooch]] [[Kategory:Dútsk soölooch]] [[Kategory:Dútsk filosoof]] [[Kategory:Dútsk heechlearaar]] [[Kategory:Dútsk humanist]] [[Kategory:Dútsk publisist]] [[Kategory:Persoan berne yn 1834]] [[Kategory:Persoan stoarn yn 1919]] mgt8aw5b6na02qnhf0imw1oq5wbuvaz 0 140815 1241243 984116 2026-09-21T15:37:09Z Drewes 2754 by de tiid brocht 1241243 wikitext text/x-wiki '''Jacob Folkerts''' ([[Drachten]], [[1982]]) is in Nederlânsk [[predikant]] fan de [[baptisten]] fan de [[Frije Baptistegemeente Bethel]] yn Drachten. == Libben en wurk == Folkerts waakste op yn Fryslân. Mei't er lange nei it predikant wurden, studearre er [[teology]] oan de Evangelyske Teologyske Hegeskoalle yn Veenendaal. Hy ferfolge syn stúdzje oan de [[Teologyske Universiteit Kampen]], dêr't er yn 2011 ôfstudearre. Nei't er fiif jier foargonger fan de Baptistegemeente Teksel west wie, folge er yn septimber 2016 [[Orlando Bottenbley]] op as foargonger fan de Frije Baptistegemeente Bethel yn Drachten. Folkerts stapte in 2026 op nei in konflikt mei de ried fan âldsten: dy woene in mear garismatyske koers as hy.<ref>{{Citeer web |url=https://www.nd.nl/geloof/evangelisch/1305736/voorganger-baptistengemeente-bethel-in-drachten-stapt-op-na-c |titel=Voorganger Baptistengemeente Bethel in Drachten stapt op na conflict met kerkbestuur |datum=2026-02-11 |bezochtdatum=2026-02-12 |werk=Nederlands Dagblad |taal=nl}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.nd.nl/geloof/evangelisch/1297134/onrust-in-megakerk-in-drachten-wat-is-er-aan-de-hand-in-de-vr |titel=Onrust in megakerk in Drachten. Wat is er aan de hand in de Vrije Baptistengemeente Bethel? |datum=2025-12-18 |bezochtdatum=2026-02-12 |werk=Nederlands Dagblad |taal=nl}}</ref> Folkerts is troud en heit fan fjouwer soannen. == Keppeling om utens == * [https://www.bethel.nl/ Webstee Frije Baptistegemeente Bethel] {{boarnen|boarnefernijing= * Schrijver, W., ''Opvolger Bottenbley: 'Gods stem gaf de doorslag'''. [[Ljouwerter Krante]], 18 maaie 2016. {{Reflist}} }} {{DEFAULTSORT:Folkerts, Jacob}} [[Kategory:Nederlânsk predikant]] [[Kategory:Frysk predikant]] [[Kategory:Baptisme]] [[Kategory:Persoan berne yn Drachten]] [[Kategory:Persoan berne yn 1982]] oli27zvxqywby947uz7gzxf090g2j0s 0 194220 1241242 1241236 2026-09-21T15:24:36Z Drewes 2754 /* Geografy */- tikfl. 1241242 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Rio Grande do Sol | ôfbylding = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Bahia yn Brazylje. | flagge = Bandeira do Rio Grande do Sul.svg | wapen = Rio Grande do Sul in Brazil.svg | regio = [[Súd (Brazylje)|Súd]] | haadplak = [[Porto Alegre]] | grutste stêd = Porto Alegre | gemeenten = 496 | gûverneur = | ynwenners = 11.233.263 <small>(2025)</small> | oerflak = 281.707 km² | befolkingstichtens = | hichte = 0 - 1403 m (Pico do Monte Negro) | HDI = 0,818<ref>[https://www.atlasbrasil.org.br/perfil/uf/43 Atlas Brasil, oproppen 21 septimber 2026]</ref> | UF = RS | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-RS | tiidsône = [[UTC]]−3 | koördinaten = | webside = [https://www.estado.rs.gov.br/inicial www.estado.rs.gov.br] | mapname = | lat_deg = | lat_min = | lat_dir = S | lon_deg = | lon_min = | lon_dir = W | tekst by posysjekaart= | ôfbylding99 = | ôfbyldingstekst99 = | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Rio Grande do Sul''' is in dielsteat yn 'e [[Brazylje|Brazyljaanske]] regio [[Súd (Brazylje)|Súd]]. De steat is yn 497 gemeenten yndield en is sûnder de grutte wettergebieten likernôch 8,3 kear sa grut as [[Nederlân]]. It is de op fiif nei meast befolke steat en de op njoggen nei grutste neffens oerflak. De steat leit yn it meast súdlike part fan it lân en grinzget yn it noarden en noardeasten oan [[Santa Catarina]], yn it easten oan 'e [[Atlantyske Oseaan]], yn it suden en súdwesten oan 'e [[Oerûguay|Oerûguajaanske]] departeminten Rocha, Treinta y Tres, Cerro Largo, Rivera en Artigas, en yn it westen en noardwesten oan 'e [[Argentynje|Argentynske]] provinsjes Corrientes en Misiones. De haadstêd en grutste stêd is [[Porto Alegre]]. De dielsteat hat de heechste libbensferwachting fan Brazylje en de kriminaliteit leit relatyf leech yn ferlikening mei it lanlik gemiddelde. De steat dielt in [[gaúcho]]-kultuer mei syn buorlannen Argentynje en Oerûguay. Foardat Portegeeske en Spaanske kolonisten oankamen, waard it gebiet meastentiids bewennet troch de Guaraní- en Kaingang-folken (mei lytsere populaasjes Charrúa en Minuane). De earste Jeropeeke bewenners wienen [[jezuïten]], folge troch kolonisten fan 'e [[Azoaren]]. Yn 'e 19e iuw hie de regio te lijen fan konflikten lykas de Farroupilha-opstân en de Paragûajaanske Oarloch. De steat hat ek grutte mienskippen fan [[Itaalje|Italjaanske]] en [[Dútslân|Dútske]] komôf. De steat Rio Grande do Sul waard offisjeel op 28 febrewaris 1821 oprjochte as de provinsje Rio Grande do Sul (''Província de São Pedro do Rio Grande do Sul'') yn it [[Keizerryk Brazylje]]. Dêrfoar wie it in kapteinskip (''Capitania de São Pedro do Rio Grande do Sul'', oprjochte yn 1807). Nei de fal fan 'e monargy en de stifting fan 'e Republyk Brazylje waard it op 15 novimber 1889 formeel in dielsteat (''Estado do Rio Grande do Sul''). == Skiednis == === Koloniale tiid en earste bewenners === [[Ofbyld:Ruínas de São Miguel - St. Michael of the Missions - Rio Grande do Sul - Brazil 08.jpg|thumb|left|Ruïne fan 'e Jezuïtemissy Sint-Michael]] Yn 'e 17e en 18e iuw waard it gebiet bewenne troch de lânseigen Guaraní-Yndianen. [[Spanje|Spaanske]] [[jezuïten]] stiften dêr harren missydoarpen , lykas [[São Miguel das Missões]]. Portegal en Spanje fochten desennia lang om de grins fan 'e regio. Om de Portegeeske oanspraak te fersterkjen, waarden kolonisten út de [[Azoaren]] helle, dy't ûnder oare de haadstêd [[Porto Alegre]] stiften. Yn 1801 kaam it gebiet definityf yn Portegeeske hannen. === De Farroupilha-revolúsje (1835–1845) === Yn 'e 19e iuw dreau de ekonomy foaral op grutte feebedriuwen en de ferkeap fan pikelfleis (''charque''). Doe't de lanlike oerheid de lokale feehâlders te min beskerme tsjin bûtenlânske konkurrinsje, bruts yn 1835 opskuor út: de Farroupilha-revolúsje. De opstannelingen rôpen sels in eigen republyk út, mar nei tsien jier striid sluten hja frede mei it Braziljaanske keizerryk. === Ymmigraasje en moderne tiid === [[Ofbyld:Evangelic School Hamburgo Velho.jpg|thumb|260px|Protestantske skoalle fan Dútske migranten]] De twadde helte fan 'e 19e iuw brocht grutte feroaringen troch de komst fan grutte groepen Dútske en Italjaanske ymmigranten. Hja stiften eigen mienskippen yn it berchlân en op 'e lânbougrûn. Yn 'e 20e iuw spile Rio Grande do Sul in wichtige rol yn 'e lanlike polityk. De gûverneur fan 'e steat, [[Getúlio Vargas]], grypte yn 1930 de macht yn Brazylje en waard letter presidint. == Geografy == [[Ofbyld:Barcos na Lagoa dos Patos.jpg|thumb|left|Lagoa dos Patos]] It noarden fan Rio Grande do Sul leit op in heechflakte mei lege berchrigen. In berchrige rint fan 'e Serra do Mar yn Santa Catarina troch de steat Rio Grande do Sul nei Oerûguay. Bewesten dy berchrige leit in grutte gersflakte foar feehâlderij (skiep yn it hegere noarden, kij yn it suden). Eastlik leit in lege kustsône mei twa grutte strânmarren (Lagoa dos Patos en Lagoa Mirim) dy't troch twa sânige skiereilannen fan 'e oseaan skieden wurde. De kust bestiet út ien grut sânstrân, ûnderbrutsen troch de mûning fan 'e twa marren, dy't de Rio Grande neamd wurdt. [[Ofbyld:Mocona3.jpg|thumb|260px|De 15 km brede Salto Yucumã, in wetterfal op 'e grins fan Brazylje en Oerûguay]] De steat hat twa ôfwetteringsstelsels. Rivieren lykas de Jacuí, Sinos, Caí, Gravataí en Camaquã foarmje it eastlike stelsel en mûnje út yn 'e Lagoa dos Patos (de earste fjouwer oer de 56 km lange Guaíba-mar. De Jaguarão mûnet út yn 'e Lagoa Mirim en foarmet in part fan 'e grins mei Oerûguay. It Río de la Plata-bekken foarmet it westlike stelsel. Mear as in tredde fan 'e steat wetteret ôf nei de [[Oerûguay (rivier)|Oerûgûay-rivier]], dy't in natuerlike grins mei Argentynje en Oerûgûay foarmet. Wichtige sydrivieren binne de Ijuí, de Ibicuí en de Quaraí (dy't ek in stik fan 'e grins mei Oerûguay foarmet). De Lagoa dos Patos (214 km lang, 35–58 km breed) en de Lagoa Mirim (175 km lang, op de grins mei Urûguay) binne ûndjippe oerbliuwsels fan in âlde kustynham. Se binne troch it São Gonçalo-kanaal meiïnoar ferbûn. == Befolking == [[Ofbyld:IBPA 4116 - 2.900 peças de roupas entregues nas aldeias indígenas - 2017-06-16 - Divulgação-PMPA.jpg|thumb|260px|Doarpke mei lânseigen befolking.]] De etnyske opbou fan 'e befolking wykt gâns ôf fan it lanlik gemiddelde yn Brazylje, benammen troch de grutte Jeropeeske migraasjeweagen yn 'e 19e en 20e iuw: * Blank (''Brancos''): 78,4% – foaral minsken fan Italjaanske, Dútske, Portegeeske (Azoaryske) en Poalske komôf. * Mingd (''Pardos''): 14,7% – neiteam fan mingde etnyske eftergrûn (ynklusyf [[mestizen]] en ''[[caboclos]]''). * Swart (''Pretos''): 6,5% – neiteam fan Afrikaanske slave-arbeiders. * Aziatysk (''Amarelos'') en lânseigen folken (''Indígenas''): 0,7% – dêrûnder de lânseigen mienskippen fan 'e Guarani en Kaingang. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling fan Rio Grande do Sul (1872–2022) ! Jier | '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' |- ! Ynwennertal | 434.813 || 897.455 || 1.149.070 || 2.182.713 || 3.320.689 || 4.164.821 || 5.448.823 |- ! Groei | — || +106,4% || +28,0% || +90,0% || +52,1% || +25,4% || +30,8% |- ! Jier | '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 6.755.458 || 7.942.722 || 9.135.479 || 10.187.842 || 10.693.929 || 10.882.965 || |- ! Groei | +24,0% || +17,6% || +15,0% || +11,5% || +5,0% || +1,8% || |} === Grutste stêden === [[Ofbyld:Montagem de porto alegre 2.jpg|thumb|260px|Porto Alegre]] {| class="wikitable" style="width:auto; font-size:90%;" ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners ! style="width:15px;" | ! colspan="2" | Stêd ! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Porto Alegre (RS).svg|border|20px|Porto Alegre]] || [[Porto Alegre]] | align="right" | 1.332.570 | | [[Ofbyld:BandeiraAlvoradaRS.png|20px|border|Alvorada]] || [[Alvorada (Rio Grande do Sul)|Alvorada]] | align="right" | 187.315 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Caxias do Sul-RS, Brasil.png|border|20px|Caxias do Sul]] || [[Caxias do Sul]] | align="right" | 463.501 | | [[Ofbyld:Bandeira-passofundo.png|20px|border|Passo Fundo]] || [[Passo Fundo]] | align="right" | 206.224 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Canoas.png|20px|border|Canoas]] || [[Canoas]] | align="right" | 347.657 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Sapucaia_do_Sul.jpg|20px|border|Sapucaia do Sul]] || [[Sapucaia do Sul]] | align="right" | 132.107 |- | [[Ofbyld:Bandeira Pelotas.png|20px|border|Pelotas]] || [[Pelotas]] | align="right" | 325.681 | | [[Ofbyld:Bandeira Santa Cruz do Sul.png|border|20px|Santa Cruz do Sul]] || [[Santa Cruz do Sul]] | align="right" | 133.230 |- | [[Ofbyld:BandeiraSantaMariaRS.svg|20px|border|Santa Maria]] || [[Santa Maria (Rio Grande do Sul)|Santa Maria]] | align="right" | 271.633 | | [[Ofbyld:Bandeira_de_Cachoeirinha.jpg|20px|border|Cachoeirinha]] || [[Cachoeirinha (Rio Grande do Sul)|Cachoeirinha]] | align="right" | 127.506 |- | [[Ofbyld:Bandeira gravatai.png|20px|border|Gravataí]] || [[Gravataí]] | align="right" | 265.070 | | [[Ofbyld:Bandeira de Bento Gonçalves.svg|20px|border|Bento Gonçalves]] || [[Bento Gonçalves (Rio Grande do Sul)|Bento Gonçalves]] | align="right" | 123.151 |- | [[Ofbyld:Bandeira-viamão.gif|20px|border|Viamão]] || [[Viamão]] | align="right" | 249.257 | | [[Ofbyld:Uruguaiana-bandeira.jpg|20px|border|Uruguaiana]] || [[Uruguaiana]] | align="right" | 117.210 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Novo Hamburgo.svg|20px|border|Novo Hamburgo]] || [[Novo Hamburgo]] | align="right" | 227.732 | | [[Ofbyld:Bandeira_Bage.png|border|20px|Bagé]] || [[Bagé]] | align="right" | 117.938 |- | [[Ofbyld:Bandeira_Sao_Leopoldo.jpg|border|20px|São Leopoldo]] || [[São Leopoldo]] | align="right" | 217.410 | | [[Ofbyld:Flag of Erechim RS.png|border|20px|Erechim]] || [[Erechim]] | align="right" | 105.705 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Rio Grande.jpg|border|20px|Rio Grande]] || [[Rio Grande (stêd)|Rio Grande]] | align="right" | 191.900 | | [[Ofbyld:Bandeira de Guaíba.svg|20px|border|Guaíba]] || [[Guaíba]] | align="right" | 92.917 |- | align="center" colspan="7" | <small>Boarne: {{pt}} IBGE - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]</small> |} === Religy === [[Ofbyld:Igreja Nossa Senhora das Dores - Porto Alegre - RS - Brasil.jpg|thumb|260px|Igreja Nossa Senhora das Dores, Porto Alegre]] Neffens de folkstelling fan 2022 is de religieuze ferdieling fan 'e befolking fan Rio Grande do Sul (fan 10 jier en âlder) as folget: * roomsk-katolyk: 60,63% * protestantsk/evangeelysk: 21,35%. * sûnder leauwe: 8,82%. * Afro-Brazyljaanske religys (Umbanda en Candomblé): 3,19%. * spiritisme: 2,86%. * lânseigen tradysjes: 0,03%. * oare religys / net opjûn: 3,12%. Njoggen fan 'e tsien meast katolike gemeenten fan Brazylje lizze yn Rio Grande do Sul, mei [[Montauri]] mei 98,3% op it earste plak. De katolike tsjerke is ferdield yn fjouwer aartsbisdommen (Porto Alegre, Pelotas, Passo Fundo en Santa Maria) mei yn totaal 14 [[Suffragaan bisdom|suffragane bisdommen]]. Tagelyk lizze seis fan 'e tsien meast protestantske gemeenten fan it lân hjir, mei [[Arroio do Padre]] mei 88,7% op it earste plak. De steat hat it heechste persintaazje oanhingers fan Umbanda en Candomblé fan alle Braziljaanske dielsteaten. Njoggen fan 'e tsien gemeenten mei de measte oanhingers lizze yn dizze steat. === Taal en dialekten === It Portekeesk is de offisjele taal. Troch de sterke histoaryske ymmigraasje wurde der yn it binnenlân lykwols noch ferskate regionale minderheidstalen praat. It [[Taliaansk]] is in regionaal [[Italjaansk]] dialekt (basearre op it Feneesjaansk) dat benammen yn 'e [[Serra Gaúcha]] praat wurdt. It hat de status fan kultureel erfgoed fan Brazylje. It ''[[Riograndenser Hunsrückisch]]'' is in [[Dútsk]] dialekt dat syn oarsprong hat yn [[Rynlân-Palts]] en troch desennia fan isolearre mienskippen syn eigen foarm behâlden hat. == Toerisme == De dielsteat Rio Grande do Sul hat in ferskaat oan toeristyske attraksjes: * De stêden [[Gramado]] en [[Canela (Rio Grande do Sul)|Canela]] binne tige populêr foar lúks toerisme. Lâns de Rota Romântica en de Região das Hortênsias (bekend om de blauwe hortinsjes yn 'e maitiid) kinne besikers yn 'e kunde komme mei de lokale Dútske arsjitektuer en kultuer yn it berchlân. * Yn regio's Caxias do Sul en Bento Gonçalves stiet de wynbou en de Italjaanske ymmigrantekultuer sintraal en binne de rûtes Caminhos da Colônia en de Rota do Vinho e da Uva útset. * In soad toeristen komme ek foar de tradysjes en gewoanten fan 'e Gaúcho's op 'e [[pampa]]'s. Dy kultuer is noch libben yn 'e haadstêd Porto Alegre en yn it binnenlân, lykas yn Santa Maria en Passo Fundo. * Yn it meast westlike part lizze noch oerbliuwsels fan 'e 17e- en 18e-iuwske [[jezuïtemissys fan de Guaraní]]. De meast wichtige ruïne is dy fan São Miguel das Missões (of São Miguel Arcanjo), tichteby de hjoeddeiske stêd Santo Ângelo. De missys foarmje [[wrâlderfgoed]] fan [[UNESCO]]. === Nasjonale parken === [[Ofbyld:Lagoa dos Peixes - Lençois Maranhenses.jpg|thumb|260px|Nasjonaal Park Lagoa do Peixe]] {| class="wikitable sortable" style="width: auto; font-size: 90%;" |+ Nasjonale parken yn Rio Grande do Sul (ICMBio)<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br Instituto Chico Mendes de Conservação da Biodiversidade]</ref> ! Park !! Oerflak (ha) !! Stifting !! Gemeenten |- | [[Nasjonaal Park Aparados da Serra]]* || 13.000 || 1959 || Cambará do Sul (ek yn Santa Catarina) |- | [[Nasjonaal Park Lagoa do Peixe]] || 36.721 || 1986 || Mostardas, Tavares, São José do Norte |- | [[Nasjonaal Park Serra Geral]]* || 17.300 || 1992 || Cambará do Sul, Jaquirana (ek yn Santa Catarina) |} <small>* Dizze parken lizze op 'e grins fan Rio Grande do Sul en Santa Catarina en wurde troch beide steaten dield.</small> == Ekonomy == [[Ofbyld:US Navy 110509-N-ZI300-107 Escanaba (WMEC 907) prepares to depart Rio Grande, Brazil, after the Atlantic phase closing ceremonies of UNITAS 52.jpg|thumb|left|Haven fan Rio Grande]] De ekonomy fan Rio Grande do Sul is ien fan 'e meast ûntwikkele fan Brazylje. De dielsteat hat nei [[São Paulo]], [[Rio de Janeiro]] en [[Minas Gerais]] it grutste bruto ynlânsk produkt fan it lân. De ekonomy stipet sterk op in kombinaasje fan in meganisearre en heechproduktive agraryske sektor, yndustry mei in grut ferskaat en in bloeiende tsjinste- en toeristesektor. De havenstêd Rio Grande is in essintjeel logistyk knooppunt foar de eksport nei oare wrâlddelen en oare [[Mercosur]]-lannen. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige side oer Rio Grande do Sul, sjoch foar boarnen [[:en:Rio Grande do Sul]]. <references/> ---- {{Commonscat|Rio Grande do Sul}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] r18gwnfhw38cw3x6etro0280190tx6q 0 194223 1241251 2026-09-21T18:21:49Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = tigerwurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Tiger shrike by Tisha Mukherjee 01.jpg|250px]]<br><small>Wyfke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius tigrinus |Beskriuwer, jier= Pierre Auguste Josep..." 1241251 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = tigerwurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Tiger shrike by Tisha Mukherjee 01.jpg|250px]]<br><small>Wyfke</small> |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius tigrinus |Beskriuwer, jier= [[Pierre Auguste Joseph Drapiez|Drapiez]], [[1828]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] ---- |lânkaart= [[Ofbyld:Lanius tigrinus distr.png|250px]] }} De '''tigerwurger''' (''Lanius tigrinus'') is in Eastaziatyske [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Skaaimerken == [[Ofbyld:LaniusWaldeniSmit.jpg|thumb|left|Tekening fan in mantsje en wyfke]] De tigerwurger is in frij lytse wurger fan 17 oant 18,5 sm lang mei in readbrune rêch. It mantsje hat in grize krún en nekke en is kastanjebrún oan 'e boppekant mei tichte swarte dwersstreken dy't de soarte syn namme jûn hawwe. Oer it each rint in breed swart masker. De ûnderkant is wyt, mei swartbrune dwersstreken op 'e flanken. It wyfke liket op it mantsje, mar hat wyt op 'e team en de wynbraustreek. De jonge fûgel is doffer brún fan kleur mei in swarte eachstreek, in bleke wynbraustreek en in bêzje-eftige ûnderkant mei dwersstreken. == Fersprieding en systematyk == De fûgel briedt yn Noardeast-Aazje, om krekter te wêzen yn Súdeast-[[Sibearje]], noardeastlik en eastlik [[Sina]] (eastlik fan [[Shaanxi]], [[Sichuan]] en [[Guizhou]]), [[Koreä]] (útsein de súdlike kust) en [[Japan]] ([[Honshu]], [[Sado]] en eastlik [[Kyushu]]). Winterdeis migrearret de fûgel nei [[Súdeast-Aazje]]; it ferspriedingsgebiet leit fan eastlik [[Birma]] en Súdeast-Sina oant it [[Malakka|Maleizysk Skiereilân]], [[Singapoer]], Noard-[[Laos]], Sintraal-[[Fjetnam]] en de [[Grutte Sûnda-eilannen]] ynklusyf [[Baly]]. De noardlike grins fan it oerwinteringsgebiet leit sadwaande krekt súdlik fan 'e súdlike grins fan it briedgebiet. De soarte is as [[dwaalgast|swalker]] waarnommen in [[Hongkong]], de [[Filipinen]] en [[Taiwan]]. De tigerwurger wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat der gjin ferdieling yn [[ûndersoarte]]n is. == Leefwize == De tigerwurger briedt yn leaf- en mingde bosken mei tichte ûndergroei oant 900 meter hichte yn gebieten mei in tuskenbeide klimaat. Lykas oare wurgers jaget er fan in hege útsjochpost oan boskrânen, mar de soarte is wol mear oan bosk bûn as de [[brune skatekster]]. Hy yt hast allinnich ynsekten en fangt komselden lytse fûgels of lytse [[Wringedieren|wringedierkes]]. De fûgel briedt fan maaie oant july; yn Sibearje en Japan wurde de aaien yn juny lein. De soarte bringt mar ien lechsel yn it jier grut. It is in [[trekfûgel]], mar yn Japan bliuwe faak in pear fûgels efter. == Status en bedriging == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Oannommen wurdt dat de oantallen tebekrinne, al is dat noch net sa slim om de fûgel as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) kategorisearret de soarte dêrom as net bedrige (''Least Concern'', LC). De wrâldpopulaasje is net rûsd, mar de soarte wurdt as seldsum yn Sina en Ruslân omskreaun, relatyf algemien yn Koreä en ungewoan yn Japan en yn 'e rest fan it ferspriedingsgebiet. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/tiger-shrike-lanius-tigrinus BirdLife, 21 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/tigshr1?siteLanguage=nl&continue eBird, 21 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/tigshr1/cur/introduction Birds of the World, 21 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius tigrinus|Tigerwurger}} }} {{DEFAULTSORT:Tigerwurger}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Brûnei]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndoneezje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Japan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Maleizje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Singapoer]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]] neu2bx9gse9xtpcd8mha2vaowqflqre 0 194224 1241252 2026-09-21T18:22:12Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Tigerwurger]] 1241252 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Tigerwurger]] pizgby1hh6hfvqccuasx9hyr04ck7ve 0 194225 1241253 2026-09-21T19:07:02Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Somalyske wurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Somali Fiscal specimen RWD.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius somalicus |Beskriuwer, jier= [[Gustav Hartlaub|Hartlaub]] & Theodor von Heu..." 1241253 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Somalyske wurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Somali Fiscal specimen RWD.jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius somalicus |Beskriuwer, jier= [[Gustav Hartlaub|Hartlaub]] & [[Theodor von Heuglin|Heuglin]], [[1859]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Somalyske wurger''' (''Lanius somalicus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Skaaimerken == De Somalyske wurger is in lytsere wurger mei in swart, wyt en griis fearrekleed. Op 'e wjuk binne in pear wite plakken, dy't lykas ek de wite bûtenste sturtpinnen yn 'e flecht opfalle. De soarte liket op 'e [[Taitawurger]] (''Lanius dorsalis''), mar dy lêste hat mar ien wyt plak op 'e wjuk. De wjerheljende rop bestiet út piipjende toanen yn in stiigjend patroan, trochstrings heger en skerper as dy fan 'e Taitawurger. == Fersprieding en systematyk == De Somalyske wurger libbet yn drûge gebieten mei stikelstrûken yn 'e [[Hoarn fan Afrika]]. De soarte wurdt as [[Monotypysk takson|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Hâlden en dragen == De fûgel komt foar op savannes en drûch gerslân. Hy wurdt faak op opfallende plakken sittend waarnomen, meastentiids yn pearkes. == Status == De Somalyske wurger hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt stabyl achte. De [[IUCN]] klassifisearet de fûgel dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC) op 'e [[Reade List]]. {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/somali-fiscal-lanius-somalicus BirdLife, 21 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/somfis1?siteLanguage=nl eBird, 21 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/somfis1/cur/introduction Birds of the World, 21 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius somalicus|Somalyske wurger}} }} {{DEFAULTSORT:Somaliske wurger}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]] gmljrfkqi8sc17s5j5nh4cunrm6f0hx 0 194226 1241254 2026-09-21T19:07:26Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Somalyske wurger]] 1241254 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Somalyske wurger]] doxuo2ou31b76sn6oxinznhld6vpdau 0 194227 1241255 2026-09-21T19:23:58Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Bistesoarte |Namme = Taitawurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Taita Fiscal (12560159893).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius dorsalis |Beskriuwer, jier= [[Jean Louis Cabanis|Cabanis]], 1878 |IUCN-status= I..." 1241255 wikitext text/x-wiki {{Bistesoarte |Namme = Taitawurger |Ofbyld = [[Ofbyld:Taita Fiscal (12560159893).jpg|250px]] |lûd = |Ryk = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai = [[wurgers]] (''Lanius'') |Wittenskiplike namme = Lanius dorsalis |Beskriuwer, jier= [[Jean Louis Cabanis|Cabanis]], 1878 |IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]] |lânkaart = }} De '''Taitawurger''' (''Lanius dorsalis'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes''). == Skaaimerken == De Taitawurger is in lytse wurger mei in swart, wyt en griis fearrekleed. Tusken de skaaien binne gjin ferskillen yn it fearrekleed, al kin it wyfke in lyts kastanbrún plak op 'e flanken hawwe. Opfallend yn 'e flecht binne it lytse wite plak op 'e wjuk en de wite bûtenste sturtpinnen. De soarte hat in soad fan 'e [[Somalyske wurger]], mar is oars om't er mar ien wyt wjukplak hat. == Fersprieding en systematyk == De Taitawurger komt foar yn it súdeasten fan [[Súd-Sûdan]], it noardeasten fan [[Uganda]], [[Etioopje]], [[Somaalje]], [[Kenia]] en it noardeasten fan [[Tanzania]]. De soart wurdt as [[Monotypysk (takson)|monotypysk]] behannele, itjinge betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde. == Hâlden en dragen == De fûgel komt foar op drûge [[savanne]]s en gerslân en wurdt faak sittend en rjochtopsteand op in opfallend plak waarnommen, faak yn pearkes. == Status == De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as net bedrige op 'e [[Reade List]] (''Least Concern'', LC). {{Boarnen|boarnefernijing= * [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/taita-fiscal-lanius-dorsalis BirdLife, 21 septimber 2026.] * [https://ebird.org/species/taifis1/KE-500 eBird, 21 septimber 2026.] * [https://birdsoftheworld.org/bow/species/taifis1/cur/introduction Birds of the World, 21 septimber 2026.] {{reflist}} ---- {{Commonscat|Lanius dorsalis|Taitawurger}} }} {{DEFAULTSORT:Taitawurger}} [[Kategory:Fûgelsoarte]] [[Kategory:Wurger]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]] [[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]] scvc48rt9izdfvn79gqghdzu72mokol 0 194228 1241256 2026-09-21T19:24:21Z RomkeHoekstra 10582 Ferwiist troch nei [[Taitawurger]] 1241256 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Taitawurger]] f7ljxxtyefmjr8xgaimkmu5acbdkghe 0 194229 1241257 2026-09-21T20:28:02Z RomkeHoekstra 10582 Side makke mei "{{Wurk}} {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Santa Catarina | ôfbylding = Santa Catarina in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Santa Catarina yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Santa Catarina.svg | wapen = Brasão de Santa Catarina.svg | regio = [[Súd (Brazylje)|Súd]] | haadplak = [[Florianópolis]] | grutste stêd = Joinvill..." 1241257 wikitext text/x-wiki {{Wurk}} {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Santa Catarina | ôfbylding = Santa Catarina in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Santa Catarina yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Santa Catarina.svg | wapen = Brasão de Santa Catarina.svg | regio = [[Súd (Brazylje)|Súd]] | haadplak = [[Florianópolis]] | grutste stêd = [[Joinville]] | gemeenten = 295 | gûverneur = | ynwenners = 8.187.029 <small>(2025)</small> | oerflak = 95.730,7 km² | befolkingstichtens = | hichte = 0 m - 1.827 m | HDI = 0,792 <small>(2021)</small> | UF = SC | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-SC | tiidsône = [[UTC]]−3 | koördinaten = | webside = [https://www.sc.gov.br www.sc.gov.br] | mapname = | lat_deg = 27 | lat_min = 16 | lat_dir = S | lon_deg = 51 | lon_min = 01 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = SantaCatarina Municip Florianopolis.svg | ôfbyldingstekst99 = Gemeente-yndieling Santa Catarina<br>reade kleur: lokaasje Florianópolis | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Santa Catarina''' is ien fan 'e 27 federale ienheden fan Brazylje, leit yn it suden fan 'e regio [[Súd (Brazylje)|Súd]]. De dielsteat grinzget yn it noarden oan [[Paraná (dielsteat)|Paraná]], yn it suden oan [[Rio Grande do Sul]], yn it westen oan [[Argentynje]] (provinsje Misiones) en yn it easten oan 'e Atlantyske Oseaan. Mei in oerflak fan 95.730 km² is it ien fan 'e lytsere steaten fan it lân, mar neffens de folkstelling fan 2022 telt de steat 7.610.361 ynwenners. De haadstêd is de kuststêd [[Florianópolis]], dy't foar it grutste part op it eilân Santa Catarina leit. De grutste stêd fan 'e steat nei ynwennertal is lykwols [[Joinville]]. Santa Catarina stiet bekend om syn hege libbensstandert, sterke yndustry en in ferskaat oan lânskippen, fan 'e Atlantyske kusten oant de kâldere berchgebieten fan 'e Serra Catarinense. De befolking is foar in grut part foarme troch ferskate ymmigraasjeweagen, benammen út Dútslân, Itaalje en Portegal (de [[Azoaren]]). == Skiednis == === Koloniale tiid === Oan it begjin fan 'e 16e iuw waard it gebiet bewenne troch de Carijós, in lânseigen folk dat nei 1549 bekeard waard. Portegeeske en Spaanske ekspedysjes ferkenden de kust, wêrby't Sebastian Cabot it eilân dêr't no Florianópolis leit yn 1526 de namme [[Santa Catarina (eilân)|Santa Catarina]] joech. De kolonisaasje kaam lykwols let op gong troch it koelere subtropyske klimaat (dat troch froast winterdeis net geskikt wie foar de tylt fan sûkerreid) en it ûntbrekken fan edelmetalen. De earste fêste delsettings wiene [[São Francisco do Sul]] (1658), [[Florianópolis|Desterro]] (1675) en [[Laguna (Santa Catarina)|Laguna]] (1676). Om de Spaanske driging te kearen, stimulearre de Portegeeske kroan yn 'e midden fan 'e 18e iuw de ymmigraasje fan tûzenen [[Azoaren]] nei it eilân Santa Catarina en de omlizzende kustkrite. Nettsjinsteande de bou fan ferdigeningswurken waard it eilân Santa Catarina yn 1777 tydlik troch Spaanske troepen beset. === Keizerryk en Jeropeeske ymmigraasje === Nei de ûnôfhinklikens fan Brazylje waard it kapteinskip ynsteld, dat mei de ûnôfhinklikens fan Brazylje in provinsje waard. Yn july 1839 waard de provinsje meisûge yn 'e Farroupilha-opstân (de saneame lompe-oarloch) út Rio Grande do Sul, doe't rebellen ûnder [[Giuseppe Garibaldi]] en [[David Canabarro]] de stêd Laguna ynnommen en dêr de República Juliana útroppen. Yn 1840 waarden hja troch it keizerlik leger ferslein. Yn 'e twadde helte fan 'e 19e iuw krige de Jeropeeske kolonisaasje in grutte ymplus, foaral mei de komst fan [[Dútslân|Dútske]] en [[Itaalje|Italjaanske]] ymmigranten. Dêrmei waarden nije delsettings lykas [[Joinville]] (1850), [[Blumenau]] (1852) en [[Brusque (Santa Catarina)|Brusque]] (1860) stifte. === Republyk en 20e iuw === Doe't de Republyk it Keizerryk Brazylje yn 1889 ferfong waard de provinsje Santa Catarina in folweardige dielsteat. Yn 1893 rekke Santa Catarina belutsen by de Federalistyske Revolúsje, doe't de gûverneur yn opstân kaam tsjin it federale regear en de haadstêd Desterro de basis fan 'e rebellen waard. Nei de nederlaach fan 'e opstannelingen yn 1894 waard de haadstêd omneamd ta Florianópolis, ta eare fan presidint Floriano Peixoto. Tusken 1912 en 1916 fûn de Contestado-oarloch plak, in guerriljakriich om grûn tusken kolonisten en grutgrûnbesitters (dy't stipe waarden troch de plysje en it leger). De oarloch waard fersterke troch in grinsskeel tusken Santa Catarina en Paraná. Sûnt de jierren 1950 soarge in fierdere kolonisaasje fan it uterste westen troch Italjaansk-Brazyljaanske boeren út Rio Grande do Sul foar in nije ekonomyske ympuls. == Geografy == Santa Catarina leit yn 'e súdlike tuskenbeide sône fan Brazylje, hielendal besuden de [[Stienbokskearkring]]. De steat hat in oerflak fan sa'n 95.730 km² (fergelykber mei [[Hongarije]]) en grinzget oan [[Paraná]] yn it noarden, [[Rio Grande do Sul]] yn it suden, de [[Atlantyske Oseaan]] yn it easten en de [[Argentynje|Argentynske]] provinsje Misiones yn it westen. De steat heart ta de meast heechlizzende gebieten fan Brazylje: 77% fan it grûngebiet leit boppe de 300 meter en 52% boppe de 600 meter. It reliëf is fan 'e kust ôf nei it ynlân opboud út fjouwer lânskipsfoarmen: * De leechflakte oan 'e kust is it meast lege gebiet (ûnder de 200 meter), dat yn it noarden breed is en nei it suden ta hieltyd smeller wurdt. * De [[Serra do Mar]] is in berchrige mei piken boppe de tûzen meter. De bergen wurde troch djippe rivierdellingen trochsnien. * It Paleosoyske plato is in flakker gebiet efter de Serra do Mar dat fan noard nei súd yn hichte ôfnimt en yn it suden gearrint mei de kustflakte. * It Basaltplato beslacht in grut part fan 'e steat en rint stadichoan nei it westen ôf. De eastlike grins foarmet de [[Serra Geral]]. De boaiem fan 'e fochtige subtropyske bosken yn 'e steat is tige fruchtber, wylst de minder fruchtbere boaiems fan 'e iepen gerslannen foaral brûkt wurde foar de feehâlderij. It wetterstelsel wurdt troch de berchrigen yn twa haadstreamgebieten skaat: de rivieren dy't streekrjocht yn 'e Atlantyske Oseaan útmûnje (lykas de [[Itajaí-Açu]]) en it ynlânske stelsel dat troch Paraná en Oerûguay nei it Plata-bekken streamt. Santa Catarina hat foaral in fochtich subtropysk klimaat yn 'e legere gebieten en in tuskenbeide subtropysk klimaat op 'e hegerlizzende plato's, mei fjouwer dúdlike seizoenen en in lykmjittige delslach. De winters binne koel oant kâld; op 'e hege plakken lykas São Joaquim en Urupema snijt it regelmjittich en kin it frieze, mei in Brazyljaansk kjeldrekôr fan −14 °C yn Caçador (1952). De simmertemperatueren yn 'e leechlannen kinne boppe 40 °C wêze. 1gvg84ha72j96vf2ux9ib6igs3jpn5e 1241263 1241257 2026-09-22T10:30:39Z RomkeHoekstra 10582 Wurk ferwidere. 1241263 wikitext text/x-wiki {{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme = Santa Catarina | ôfbylding = Santa Catarina in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte = | ôfbyldingstekst = Lokaasje fan Santa Catarina yn Brazylje. | flagge = Bandeira de Santa Catarina.svg | wapen = Brasão de Santa Catarina.svg | regio = [[Súd (Brazylje)|Súd]] | haadplak = [[Florianópolis]] | grutste stêd = [[Joinville]] | gemeenten = 295 | gûverneur = | ynwenners = 8.187.029 <small>(2025)</small> | oerflak = 95.730,7 km² | befolkingstichtens = | hichte = 0 m - 1.827 m | HDI = 0,792 <small>(2021)</small> | UF = SC | steat sûnt = 1889 | ISO-koade = BR-SC | tiidsône = [[UTC]]−3 | koördinaten = | webside = [https://www.sc.gov.br www.sc.gov.br] | mapname = | lat_deg = 27 | lat_min = 16 | lat_dir = S | lon_deg = 51 | lon_min = 01 | lon_dir = W | tekst by posysjekaart = | ôfbylding99 = SantaCatarina Municip Florianopolis.svg | ôfbyldingstekst99 = Gemeente-yndieling Santa Catarina<br>reade kleur: lokaasje Florianópolis | ôfbyldingsbreedte99 = }} '''Santa Catarina''' is ien fan 'e 27 federale ienheden fan Brazylje. De steat leit yn it suden fan 'e regio [[Súd (Brazylje)|Súd]] en grinzget yn it noarden oan [[Paraná (steat)|Paraná]], yn it suden oan [[Rio Grande do Sul]], yn it westen oan [[Argentynje]] (provinsje Misiones) en yn it easten oan 'e [[Atlantyske Oseaan]]. Mei in oerflak fan 95.730 km² is it ien fan 'e lytsere steaten fan it lân. Neffens de folkstelling fan 2022 hat de steat 7.610.361 ynwenners. De haadstêd is de kuststêd [[Florianópolis]], dy't foar it grutste part op it eilân [[Santa Catarina (eilân)|Santa Catarina]] leit. De grutste stêd fan 'e steat neffens ynwennertal is lykwols [[Joinville]]. Santa Catarina stiet bekend om de hege libbensstandert, sterke yndustry en in ferskaat oan lânskippen, fan 'e Atlantyske kusten oant de kâldere berchkriten fan 'e Serra Catarinense. De befolking is foar in grut part opboud út ferskate ymmigraasjeweagen, benammen út [[Dútslân]], [[Itaalje]] en [[Portegal]] (de [[Azoaren]]). == Skiednis == === Koloniale tiid === [[Ofbyld:Santa Cruz de Anhatomirim (9611250691).jpg|thumb|left|It fort fan Santa Cruz de Anhatomirim by de stêd Nossa Senhora do Desterro (hjoed-de-dei Florianópolis), hjir waarden de bûtenlânske skippen kontrolearre foardat se oan lân mochten.]] Oan it begjin fan 'e 16e iuw waard it gebiet bewenne troch de Carijós, in lânseigen folk dat nei 1549 bekeard waard. Portegeeske en Spaanske ekspedysjes ferkenden de kust, wêrby't Sebastian Cabot it eilân dêr't no Florianópolis leit yn 1526 de namme Santa Catarina joech. De kolonisaasje kaam lykwols let op gong troch it koelere subtropyske klimaat (dat troch froast winterdeis net geskikt wie foar de tylt fan sûkerreid) en it ûntbrekken fan edelmetalen. De earste fêste delsettings wiene [[São Francisco do Sul]] (1658), [[Florianópolis|Desterro]] (1675) en [[Laguna (Santa Catarina)|Laguna]] (1676). Om de Spaanske driging te kearen, stimulearre de Portegeeske kroan healwei de 18e iuw de ymmigraasje fan tûzenen minsken fan 'e [[Azoaren]] nei it eilân Santa Catarina en de omlizzende kustkriten. Nettsjinsteande de bou fan ferdigeningswurken waard it eilân Santa Catarina yn 1777 tydlik troch Spaanske troepen beset. === Keizerryk en Jeropeeske ymmigraasje === [[Ofbyld:Museu Anita Garibaldi, em Laguna, Santa Catarina, Brasil (cropped).jpg|thumb|left|It hûs fan Anita Garibaldi, dêr't de Republyk Juliana útroppen waard (hjoed-de-dei in museum.]] Nei de ûnôfhinklikens fan Brazylje waard it kapteinskip Santa Catarina ynsteld, dat mei de ûnôfhinklikens fan Brazylje in provinsje waard. Yn july 1839 waard de provinsje meisûge yn 'e [[Lompe-oarloch|Farroupilha-opstân]] (de saneame fodde-oarloch) út Rio Grande do Sul, doe't rebellen ûnder [[Giuseppe Garibaldi]] en [[David Canabarro]] de stêd Laguna ynnommen en dêr de [[Republyk Juliana]] útroppen. Yn 1840 waarden hja troch it keizerlik leger ferslein. Yn 'e twadde helte fan 'e 19e iuw krige de Jeropeeske kolonisaasje in grutte ympuls, foaral mei de komst fan Dútske en Italjaanske ymmigranten. Dêrmei waarden nije delsettings lykas [[Joinville]] (1850), [[Blumenau]] (1852) en [[Brusque (Santa Catarina)|Brusque]] (1860) stifte. === Republyk en 20e iuw === Doe't de Republyk it [[Keizerryk Brazylje]] yn 1889 ferfong waard de provinsje Santa Catarina in folweardige dielsteat. Yn 1893 rekke Santa Catarina belutsen by de Federalistyske Revolúsje, doe't de gûverneur yn opstân kaam tsjin it federale regear en de haadstêd Desterro de basis fan 'e rebellen waard. Nei de nederlaach fan 'e opstannelingen yn 1894 waard de haadstêd omneamd ta Florianópolis, ta eare fan presidint Floriano Peixoto. Tusken 1912 en 1916 fûn de [[Contestado-oarloch]] plak, in guerriljakriich tusken kolonisten en grutgrûnbesitters (dy't stipe waarden troch de plysje en it leger) om grûn. De oarloch waard fersterke troch in grinsskeel tusken Santa Catarina en Paraná. Sûnt de jierren 1950 soarge in fierdere kolonisaasje fan it uterste westen troch Italjaansk-Brazyljaanske boeren út Rio Grande do Sul foar in nije ekonomyske ympuls. == Geografy == Santa Catarina leit yn 'e súdlike tuskenbeide sône fan Brazylje, hielendal besuden de [[Stienbokskearkring]]. De steat hat in oerflak fan sa'n 95.730 km² (fergelykber mei [[Hongarije]]) en grinzget oan [[Paraná]] yn it noarden, [[Rio Grande do Sul]] yn it suden, de [[Atlantyske Oseaan]] yn it easten en de [[Argentynje|Argentynske]] provinsje Misiones yn it westen. De steat heart ta de meast heechlizzende gebieten fan Brazylje: 77% fan it grûngebiet leit boppe de 300 meter en 52% boppe de 600 meter. It reliëf is fan 'e kust ôf nei it ynlân opboud út fjouwer lânskipsfoarmen: * De leechflakte oan 'e kust is it meast lege gebiet (ûnder de 200 meter), dat yn it noarden breed is en nei it suden ta hieltyd smeller wurdt. * De [[Serra do Mar]] is in berchrige mei piken boppe de tûzen meter. De bergen wurde troch djippe rivierdellingen trochsnien. * It Paleosoyske plato is in flakker gebiet efter de Serra do Mar dat fan noard nei súd yn hichte ôfnimt en yn it suden gearrint mei de kustflakte. * It Basaltplato beslacht in grut part fan 'e steat en rint stadichoan nei it westen ôf. De eastlike grins foarmet de [[Serra Geral]]. <div style="display: block; margin: 10px 0; border: 1px solid #a2a9b1; border-radius: 2px; padding: 10px; background-color: #f8f9fa; width: fit-content;"> <div style="text-align: center; font-weight: bold; margin-bottom: 8px;">Lânskip</div> <gallery mode="packed" heights="150px" perrow="3" style="margin: 0; padding: 0;"> Balneário Camboriú from Unipraias Park 2023-04-02.jpg|Kustgebiet by Balneário Camboriú. Rio Pelotas (cropped).jpg|Rio Pelotas op 'e grins fan Rio Grande do Sul en Santa Catarina. Serra do Rio do Rastro Germano Schüür 06.jpg|Wetterfal yn it Nasjonaal Park Serra Geral. Serra do Rio do Rastro (SC-390).jpg|De SC-390 troch de Serra do Rio do Rastro. </gallery> </div> De boaiem fan 'e fochtige subtropyske bosken yn 'e steat is tige fruchtber, wylst de minder fruchtbere boaiem fan 'e iepen gerslannen foaral brûkt wurde foar de feehâlderij. It wetterstelsel wurdt troch de berchrigen yn twa haadstreamgebieten skaat: de rivieren dy't streekrjocht yn 'e Atlantyske Oseaan útmûnje (lykas de [[Itajaí-Açu]]) en it ynlânske stelsel dat troch Paraná en [[Oerûguay]] nei it [[Platabekken]] streamt. Santa Catarina hat foaral in fochtich subtropysk klimaat yn 'e legere gebieten en in tuskenbeide subtropysk klimaat op 'e hegerlizzende plato's, mei fjouwer dúdlike seizoenen en in lykmjittige delslach. De winters binne koel oant kâld; op 'e hege plakken lykas São Joaquim en Urupema snijt it regelmjittich en kin it frieze, mei in Brazyljaansk kjeldrekôr fan −14 °C yn Caçador (1952). De simmertemperatueren yn 'e leechlannen kinne boppe 40 °C lizze. == Befolking == Neffens de offisjele sifers fan 'e Brazyljaanske folkstelling (''Censo Demográfico 2022'') fan it IBGE (''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'') wie de etnyske gearstalling fan 'e steat Santa Catarina (op basis fan selsidentifikaasje) as folget: * blanken (''Brancos''): 76,3% * mingde komôf (''Pardos''): 19,2% * swart (''Pretos''): 4,1% * Yndianen (''Indígenas''): 0,3% * Aziatysk (''Amarelos''): 0,2% Santa Catarina hat nei de steat Rio Grande do Sul (78,4%) it op ien nei heechste perzintaazje blanke ynwenners fan alle Brazyljaanske steaten. De steat hat lanlik it leechste persintaazje ynwenners dat himsels as ''preto'' (swart) identifisearret (4,1%). Yn ferliking mei de folkstelling fan 2010 is it oandiel minsken dat himsels as ''pardo'' of preto identifisearret tanommen. {| class="wikitable" style="width: auto; text-align: center;" |+ Befolkingsûntwikkeling Santa Catarina (1872–2022) ! Jier | '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960''' |- ! Ynwennertal | 159.802 || 283.769 || 320.289 || 668.743 || 1.178.340 || 1.560.502 || 2.146.909 |- ! Groei | — || +77,6% || +12,9% || +108,8% || +76,2% || +32,4% || +37,6% |- ! Jier | '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' || |- ! Ynwennertal | 2.901.734 || 3.627.933 || 4.538.248 || 5.356.360 || 6.248.436 || 7.610.361 || |- ! Groei | +35,2% || +25,0% || +25,1% || +18,0% || +16,7% || +21,8% || |} [[Ofbyld:Florianopolis (4396376372).jpg|thumb|260px|Florianópolis]] {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ Grutste gemeenten yn Santa Catarina (Sensus 2022) ! Stêd !! Ynwenners !! style="border-left: 2px solid #ccc;" | Stêd !! Ynwenners |- | [[Ofbyld:Bandeira de Joinville.svg|20px|border]] [[Joinville]] || align="right" | 616.323 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira de Balneário Camboriú - SC.svg|20px|border]] [[Balneário Camboriú]] || align="right" | 139.155 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Florianópolis.svg|20px|border]] [[Florianópolis]] || align="right" | 537.213 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Flag of Brusque city (Santa Catarina).svg|20px|border|Brusque]] [[Brusque]] || align="right" | 141.385 |- | [[Ofbyld:Flag of Blumenau.svg|20px|border]] [[Blumenau]] || align="right" | 361.261 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira.tubarão.jpg|20px|border]] [[Tubarão]] || align="right" | 110.088 |- | [[Ofbyld:Bandeira Municipal de São José.png|20px|border]] [[São José (Santa Catarina)|São José]] || align="right" | 270.295 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira Sao Bento do Sul.png|20px|border]] [[São Bento do Sul]] || align="right" | 83.277 |- | [[Ofbyld:Bandeira Itajai SantaCatarina Brasil.svg|20px|border]] [[Itajaí]] || align="right" | 264.054 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira Camboriu SantaCatarina Brasil.svg|20px|border]] [[Camboriú]] || align="right" | 103.074 |- | [[Ofbyld:Bandeira de chapeco.svg|20px|border]] [[Chapecó]] || align="right" | 254.781 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira Cacador.svg|20px|border]] [[Caçador]] || align="right" | 73.720 |- | [[Ofbyld:Bandeira Palhoça.gif|20px|border]] [[Palhoça]] || align="right" | 222.558 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira navegantes.jpg|20px|border]] [[Navegantes]] || align="right" | 86.401 |- | [[Ofbyld:BandeiraCriciuma.svg|20px|border]] [[Criciúma]] || align="right" | 214.493 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira Concordia SantaCatarina Brasil.svg|20px|border]] [[Concórdia]] || align="right" | 81.646 |- | [[Ofbyld:Bandeira JaraguadoSul SantaCatarina Brasil.svg|20px|border]]] [[Jaraguá do Sul]] || align="right" | 182.690 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira do município de Rio do Sul (SC).svg|20px|border]] [[Rio do Sul]] || align="right" | 72.587 |- | [[Ofbyld:Bandeira de Lages-SC.svg|20px|border]] [[Lages]] || align="right" | 164.981 | style="border-left: 2px solid #ccc;" | [[Ofbyld:Bandeira ararangua.jpg|20px|border]] [[Araranguá]] || align="right" | 71.922 |- | colspan="4" align="center" | <small>Boarne: {{pt}} [https://www.ibge.gov.br/estatisticas/sociais/trabalho/22827-censo-demografico-2022.html Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística – Folkstelling van 2022]</small> |} == Religy == It oandiel katoliken yn ferliking mei de folkstelling fan 2010 is wat ôfnommen, mar de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] bleau mei mear as 64% fierwei de grutste religieuze streaming yn Santa Catarina. By de [[Protestantisme|protestantske]] tsjerken hat der in foarse groei west en har oandiel is no 23,4% fan 'e befolking. 1,6% hinget it [[spiritisme]] oan en Umbanda en Candomblé hawwe in oandiel fan 0,8% fan 'e befolking. It oandiel fan minsken sûnder religy is 8,8%. == Toerisme == [[Ofbyld:Beto Carrero (by sidney.gauss) - panoramio.jpg|thumb|left|Beto Carrero World]] Santa Catarina hat foar toeristen in grut ferskaat oan bestimmingen en aktiviteiten. De steat biedt plattelânstoerisme, kueroarden, ekotoerisme (lykas yn Urubici), aventoersporten, histoaryske monuminten, religieus toerisme, it ferdivedaasjepark [[Beto Carrero World]] yn Penha en Park Unipraias yn Balneário Camboriú, en de strannen fan Florianópolis, Laguna, Porto Belo en Itajaí. Net fier fan Penha lizze lytsere strannen lykas Piçarras, Barra Velha en Itapema. Winterdeis snijt it regelmjittich op it plato fan Santa Catarina. Tusken july en novimber binne foar de kust en fan it strân ôf yn Laguna walfisken te sjen. De gemeente Timbó is in sintrum foar aventoersporten lykas raften en [[canyoning]]. [[Ofbyld:Oktoberfest - A maior festa alemã das Américas - Blumenau – SC - panoramio.jpg|thumb|left|Oktoberfest yn Blumenau]] Yn oktober binne der ferskate folksfeesten, wêrûnder it [[Oktoberfest]] yn Blumenau (it grutste fan Brazylje en it op ien nei grutste fan 'e wrâld). Joinville fersoarget yn july it ferneamde Joinville Dance Festival, yn novimber it Blommefestival en ferskate saaklike eveneminten. Florianópolis, de haadstêd, lûkt simmerdeis in soad toeristen nei de 42 strannen. Yn it histoaryske Laguna (it berteplak fan Anita Garibaldi, de frou fan [[Giuseppe Garibaldi]]) bestiet sûnt 1847 in bysûndere gearwurking tusken minske en natuer: in groep dolfinen driuwt fisk nei it strân, dêr't fiskers wachtsje. Dêrnei meitsje de dolfinen in rol yn it wetter, wat it teken foar de fiskers is om de netten út te smiten. De fiskers helje de fangst yn en de dolfinen ite ferfolgens de fisk dy't dêrby ûntnapt. Dit gedrach is net oanleard. === Natuerparken === Santa Catarina hat ferskate federale nasjonale parken en wichtige steatsparken (''parques estaduais''): [[Ofbyld:Recortes da natureza.jpg|thumb|260px|De Itaimbezinho-kloof yn it Nasjonaal Park Aparados da Serra.]] {| class="wikitable" style="width: auto;" |+ Nasjonale en steatsparken yn Santa Catarina ! Park !! Oerflak (ha)</ref> !! Bysûnderheden |- | [[Nasjonaal Park Aparados da Serra]] || 13.000<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/biodiversidade/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/mata-atlantica/lista-de-ucs/parna-de-aparados-da-serra ICMbio, oproppen 22.09.2026]</ref> || Bekend om de yndrukwekkende Itaimbezinho-kloof op de grins mei Rio Grande do Sul. |- | [[Nasjonaal Park Serra Geral]] || 17.300<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/mata-atlantica/lista-de-ucs/parna-da-serra-geral/informacoes-sobre-visitacao-2013-parna-da-serra-geral ICMbio, oproppen 22.09.2026]</ref> || Slút oan op Aparados da Serra; steile kleauwen en de Fortazela-kloof. |- | [[Nasjonaal Park São Joaquim]] || 49.800<ref>[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/mata-atlantica/lista-de-ucs/parna-de-sao-joaquim ICMbio, oproppen 22.09.2026]</ref> || Leit yn 'e hege bergen mei araukaria-bosken en fjochtet foar de beskerming fan it kâldere bergekosysteem. |} Njonken de lanlike parken beskermet de steat syn natuer ek mei ferskate steatsparken, lykas it ''Parque Estadual da Serra do Tabuleiro'', it ''Parque Estadual Fritz Plaumann'' en it ''Parque Estadual do Rio Vermelho''. == Ekonomy == [[Ofbyld:Arroz 102.jpg|thumb|left|Rysplantaazje yn Santa Catarina]] Santa Catarina hat ien fan 'e sterkste en meast alsidige ekonomyen fan Brazylje. De produktiviteit yn 'e lânbou en de yndustry leit heech. Lanlik nimt de steat yn 'e feehâlderij in wichtich plak yn; it is de grutste produsint fan bargefleis en neist in grutte plomfee- en molkesektor ferantwurdlik foar hast alle Braziljaanske kweek fan oesters en moksels oan 'e kust. Yn 'e ikkerbou binne mais, soja, rys, jirpels, sipels en druven wichtich. De yndustriële swiertepunten binne sterk regionaal ferspraat. De Itajaí-delling (mei stêden lykas Blumenau en Brusque) is it sintrum foar de tekstyl- en bieryndustry, wylst om Joinville en Jaraguá do Sul hinne de metaalbewurking, autoûnderdielen en elektryske motoren (lykas de multinational WEG) bloeit. Yn it suden om Criciúma hinne lizze de wichtichste stienkoalminen en keramykfabriken, wylst it bercheftige binnenlân bekend stiet om de hout-, papier- en meubelyndustry. De haadstêd Florianópolis hat him ûntwikkele ta in technologysintrum foar software en tsjinsten. Santa Catarina hat in goed ûntwikkele ferkearsnetwurk. Foar it loftferkear binne foaral de ynternasjonale lofthaven fan 'e haadstêd Florianópolis en de regionale lofthavens fan Navegantes, Joinville en Chapecó fan grut belang. Oan 'e Atlantyske kust lizze ferskate grutte seehavens, wêrfan de havens fan Itajaí en São Francisco do Sul ta de wichtichste fan Brazylje hearre foar de yn- en útfier fan lânbou- en yndustryprodukten. {{boarnen|boarnefernijing= * Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige side, sjoch foar boarnen [[:en:Santa Catarina (state)]]. <references/> ---- {{Commonscat|Santa Catarina}} }} {{Dielsteat fan Brazylje}} [[Kategory:Steat fan Brazylje]] [[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]] ms2xi127g84hu0ud3h3ajtu1z8mz1lj