Berjocht:Wurk

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.20</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Berjocht:Wurk</title>
    <ns>10</ns>
    <id>11625</id>
    <revision>
      <id>1241314</id>
      <parentid>1229752</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:39:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="578" sha1="n7893gbo33hkwxqdjndf0ahw5bwh63o" xml:space="preserve">{| class=toccolours align=&quot;center&quot; style=&quot;font-size:95%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;&quot; width=&quot;70%&quot;
! align=&quot;center&quot; style=&quot;background:#dcdcdc&quot; width=&quot;100%&quot; | [[Ofbyld:Under construction icon-red.svg|100px|left]] &lt;big&gt;&lt;big&gt;&lt;big&gt;'''''Dizze side sit yn de bewurkingsfaze!''''' &lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;/big&gt;&lt;br&gt;&lt;br&gt;&lt;big&gt; '''''Bewurkje dizze side net salang´t de skriuwer &lt;br&gt;noch dwaande is en dit berjocht net fuorthelle hat.'''''&lt;/big&gt;&lt;br&gt;
|}
&lt;br clear=both&gt;
[[Kategory:Wurk]]
&lt;noinclude&gt;
[[Kategory:Berjochten|wurk]]
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>n7893gbo33hkwxqdjndf0ahw5bwh63o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nilgün Yerli</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34931</id>
    <revision>
      <id>1241325</id>
      <parentid>1162465</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T18:14:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>by de tiid brocht</comment>
      <origin>1241325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3026" sha1="9o4td5lyvsshaz51ky8uflctzfzw42y" xml:space="preserve">[[File:Nilgun Yerli 2.jpg|thumb|250px|''Nilgün Yerli yn 2023'']]
'''Nilgün Yerli''' ([[Kırşehir (stêd)|Kırşehir]], [[11 novimber]] [[1969]]) is in Nederlânske skriuwster en [[kabaretier|kabaretiêre]].

==Libben==
Yerli waard berne yn [[Turkije]]. Op har 10e kaam se nei [[Nederlân]]. Yn it earstoan wenne hja op it [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]]. It wie in drege tiid foar har, omdat hja gjin Nederlânsk koe en der op skoalle út lei. Doe't Yerli 15 jier wie ferlearen har âlden it libben by in auto-ûngemak en krige hja ûnderdak by nonnen yn [[Stienwikerwâld]].&lt;ref&gt; Yntervieuw Sneon en Snein, Ljouwerter Krante, 6 novimber 2010&lt;/ref&gt;

Sy ferhuze nei [[Haarlim]] dêr't hja nei de HEAO gie. Hja hie dêrneist allerhanne bybaantsjes om troch de tiid te kommen.

Mei in freondinne sette hja útein mei it duo Turkish Delight. Yn 2000 stie Yerli mei har soloprogramma 'Wat zeg ik?' yn it teater en yn 2001 mei de show 'Vreemde vreemdgangers'. Letter bedarre se yn [[Amsterdam]]. 

Se hie ûnder oaren in [[kollumn]] yn [[Het Parool]]. Foar de film 'De Garnalenpelsters' folge Yerli toanielles oan de filmakademy yn New York. Tusken 2006 en 2009 wenne Yerli wer yn Turkije, diels út ûnfrede mei it reizgjend bestean dat lestich te ferienigjen is mei it mem-wêzen (sy hat in soantsje, Leon), en foar in part om't ûntjouwings yn de Nederlânske [[multikulturele maatskippij]] har net noasken. Sûnt 2008 hat Yerli it programma 'Bij Yerli', útstjoerd troch Het Gesprek, wêryn't hja bekende Nederlanners yn Turkije ynterviewt.

Yn 2009 gie se werom nei Nederlân, dêr't se wer teätershows joech.

== Ferskaat ==
Yn 2009 begûn hja de aksje ’Liefde beGeert Wilders’. Minsken waarden oproppen om brieven en blommen nei [[Geert Wilders]] te stjoeren om him mylder foar ([[Islam|Islamityske]]) ymmigranten oer te meitsjen. 

== Boeken ==
* ''Turkse Troel: de columns'' (2000), (kollumns)
* ''De garnalenpelster'' (2001), biografyske roman
* ''Acht jaargetijden'' (2002, kollumns)
* ''Mezelf geworden'', (2004, kollumns)
* ''Weg van Nederland'' (2005) 
* ''Wie ben ik?'' (2015)

== Shows ==
* ''Wat zeg ik''
* ''Vreemde Vreemdgangers''
* ''Held op blote voeten'' (2003)
* ''BangBang''
* ''De adem van Eva''
* ''Weer met Henk'' (2012)
* ''Onbeperkt Genieten'' (2014)
* ''Tinderella'' (2023)
* ''Later als ik dood ben'' (2024)

== Prizen ==
*  [[E. du Perronpriis]] foar &quot;De Garnalenpelster&quot; yn 2004 (ek ferfilme, mei harsels yn de haadrol)

== Keppeling om utens ==
* [http://www.nilgunyerli.nl/ Hiemside fan Nilgün Yerli]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Yerli, Nilgun}}
[[Kategory:Nederlânsk kabaretier]]
[[Kategory:Nederlânsk kollumnist]]
[[Kategory:Nederlânsk publisist]]
[[Kategory:Nederlânsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Turksk kabaretier]]
[[Kategory:Turksk kollumnist]]
[[Kategory:Turksk publisist]]
[[Kategory:Turksk romanskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Turksk komôf]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Turksk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1969]]</text>
      <sha1>9o4td5lyvsshaz51ky8uflctzfzw42y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hindy</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43388</id>
    <revision>
      <id>1241332</id>
      <parentid>1236383</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:09:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-49449-44</username>
        <id>59936</id>
      </contributor>
      <comment>Hindi is net Oerdû; der binne mear ferskillen.</comment>
      <origin>1241332</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8002" sha1="giyns6gy6r6mi6y1hi6yy617tu2k7gk" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme            = Hindy
| ôfbylding        = Hindispeakers.png
| ôfbyldingstekst  = Taalgebiet fan it Hindy (rûchwei)
| oare namme(n)    = Hindi
| eigen namme      = ''हिन्दी'' (Hindī)
| lânseigen yn     = [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Yndia]]
| tal sprekkers    = 345 miljoen &lt;small&gt;(609 miljoen ynkl. twadde taalpraters)&lt;/small&gt;
| skrift           = [[Devanagary]]
| taalfamylje      = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Yndo-Iraanske talen|Yndo-Iraansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Yndo-Aryske talen|Yndo-Arysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Sintraal-Yndo-Aryske talen|Sintraal-Yndo-Arysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Hindy]]
| dialekten        = &lt;small&gt;[[Khariboli]], [[Braj]], [[Kannaujysk]], [[Bundeli]], [[Bagheli]], [[Awadhi]], [[Chhattisgarhi]] e.o.&lt;/small&gt;
| offisjele status = [[File:Flag of India.svg|20px]] [[Yndia]]&lt;br&gt;([[Uny fan Yndia]])&lt;br&gt;Ek offisjeel yn ferskate steaten en unyterritoaria.
| ISO 639-1        = hi
| ISO 639-2        = hin
| ISO 639-3        = hin
}}
[[Ofbyld:Indian states by official language.png|thumb|Amtstalen per dielsteat. Hindy en Ingelsk binne de amtstalen foar de hiele steat [[Yndia]].]]
'''Hindy''' (हिन्दी) is in [[Yndo-Aryske talen|Yndo-Aryske taal]] dy't benammen yn [[Yndia]] sprutsen wurdt. It is in [[standerttaal|standerisearre]] fariant fan it [[Hindoestany]]. De taal is ien fan 'e twa offisjele talen fan it regear fan Yndia (njonken it [[Ingelsk]]) en tsjinnet as ''lingua franca'' yn grutte dielen fan Noard- en Sintraal-Yndia. Hindy wurdt troch likernôch 345 miljoen minsken as memmetaal sprutsen en troch mear as 600 miljoen minsken ferstien of as twadde taal brûkt, wat it ta ien fan 'e meast sprutsen talen fan 'e wrâld makket.

Hindy wurdt skreaun yn it [[Devanagary]]-skrift en heart ta de [[Sintraal-Yndo-Aryske talen]]. De taal hat him ûntwikkele út it [[Sanskryt]] fia [[Prakryt]] en [[Apabhramsha]]. It moderne standert-Hindy is basearre op it dialekt [[Khariboli]], dat syn oarsprong hat yn 'e omkriten fan [[Delhy]].

== Status ==
It Hindy is de primêre [[Talen yn Yndia|offisjele taal fan Yndia]] en wurdt yn in grut diel fan it noarden fan dat lân sprutsen, ek as [[lingua franca]]. It is de offisjele taal of ien fan de offisjele talen fan de steaten [[Bihar]], [[Chhattisgarh]], [[Haryana]], [[Himachal Pradesh]], [[Jharkhand]], [[Madhya Pradesh]], [[Rajasthan]], [[Uttarakhand]] en [[Uttar Pradesh]]. Dêrneist ek fan [[Delhy (territoarium)|Delhy]] en de unyterritoria de [[Andamanen en Nicobaren]] en [[Chandigarh (unyterritoarium)|Chandigarh]].

Yn it suden fan Yndia, dêr't [[Dravidyske talen]] sprutsen wurde, dy't dus perfoarst net besibbe binne oan de [[Yndo-Europeeske talen|Yndo-Europeeske]] Yndo-Aryske talen yn it noarden, hat de taal net de status fan in lingua franca.

== Skaaimerken ==
De taal wurdt suver fonetysk skreaun yn it [[Devanagary]], krektas it [[Sanskryt]] en [[Nepaleesk]]. Hindy stammet ôf fan ferskate [[Prakrit]]s en is úteinlik besibbe oan it Sanskryt, mar hat it stelsel fan [[namfal]]len fan dizze taal goeddiels ferlern. De offisjele standert - de saneamde ''kharî bolî'': &quot;rjochtopsteande spraak&quot; - basearret [[neologisme]]n op it Sanskryt. Der binne noch mar twa namfallen: in neutrale namfal (te fergelykjen mei de [[nominatyf]]-foarm) en in (meastal troch in efterheaksel) regearde namfal:

* De jonge seit: ''larkâ kahtâ hai'' (neutraal)
* De jonge sei: ''larke ne kahâ'' (regeard troch ''ne'')
* Myn namme: ''merâ nâma'' (neutraal)
* Foar my: ''mere liye'' (regeard troch ''liye'')

Fierders wurdt de taal skaaimerke troch it faak brûken fan gearstalde [[tiidwurd]]en. Sa bestiet de [[notiid]] fan elk [[tiidwurd]] út in [[tsjintwurdich mulwurd]] en in [[persoansfoarm]] fan it tiidwurd ''hona'' (wêze).

* Sprekke: ''bolnâ''
* De jonge sprekt: ''larkâ boltâ hai''
* It famke sprekt: ''larkî boltî hai''

De taal ken, lykas bygelyks it [[Frânsk]], twa geslachten: manlik en froulik.

== Skiednis ==
De skiednis fan it '''Hindy''' begjint by it [[Sanskryt]], de klassike taal fan it âlde Yndia. Ut it Sanskryt ûntstiene tusken likernôch 500 f.Kr. en 1000 n.Kr. ferskate [[Prakryt]]-talen, dy't har ûntwikkelen ta de [[Apabhramsha]]-talen. Ut ien fan dy taalfarianten ûntstie yn it noarden fan Yndia de taalfoarm dy't úteinlik ta it moderne Hindy liede soe.

Yn 'e [[Midsiuwen]] ûntstienen yn Noard-Yndia ferskate regionale taalfoarmen, lykas [[Braj]], [[Awadhy]] en [[Khariboli]]. Benammen Braj en Awadhy hiene in rike literêre tradysje en waarden brûkt troch bekende dichters lykas [[Surdas]] en [[Tulsidas]]. It hjoeddeistige standert-Hindy is lykwols basearre op Khariboly, it dialekt út de omkriten fan [[Delhy]].

Under it [[Mogulryk]] (1526–1858) kaam de taal yn nau kontakt mei it [[Perzysk]] en it [[Arabysk]], dy't de bestjoers- en kultuertalen fan it ryk wiene. Dêrtroch waarden in grut tal lienwurden yn 'e taal opnommen. Yn dyselde tiid ûntwikkele him neist Hindy ek it [[Urdu]], dat deselde grammatikale basis hat, mar it [[Perzysk-Arabysk skrift]] brûkt en mear Perzyske en Arabyske wurden oernaam.

Yn 'e njoggentjinde iuw waard standert-Hindy fierder ûntwikkele ûnder Britsk bestjoer. Skriuwers en taalwittenskippers keazen derfoar om de taal yn it [[Devanagary]]-skrift te skriuwen en de wurdskat faker op it [[Sanskryt]] te basearjen. Dêrmei waard it ferskil mei it Urdu grutter.

Nei't [[Yndia]] yn 1947 ûnôfhinklik waard, krige Hindy yn 1950 de status fan ien fan 'e twa offisjele talen fan it sintrale regear, njonken it [[Ingelsk]]. Hoewol't Hindy yn in grut part fan Noard-Yndia de meast sprutsen taal is, hawwe in protte oare Yndiaaske talen ek in offisjele status yn harren eigen steaten.

Tsjintwurdich is Hindy ien fan 'e grutste talen fan 'e wrâld. Troch de groei fan 'e [[Bollywood]]-filmsektor, de media en it ynternet hat de taal him ek bûten Yndia ferspraat. Ek yn lannen mei in grutte Yndiaaske diaspora, lykas [[Fidzjy]], [[Mauritsius]], [[Súd-Afrika]], [[Feriene Arabyske Emiraten]], [[Feriene Keninkryk]], [[Kanada]] en de [[Feriene Steaten]], wurdt Hindy troch miljoenen minsken sprutsen of ferstien.

== Skriuwsysteem ==
[[Ofbyld:Hindi typewriter.jpg|thumb|Toetseboerd fan in âlde typmasine.]]
It Hindy wurdt skreaun mei it [[Devanagary]]-alfabet. Dat skrift is oarspronklik ûntwikkele út âldere Yndiaaske skriften en wurdt ek brûkt foar oare talen, lykas [[Sanskryt]], [[Maraty]] en [[Nepaleesk]].

Devanagary is in [[abugida]], wêrby't in konsonanteteken standert in ynboude fokaallûd hat. Feroaringen oan dy fokalen wurde oanjûn mei spesjale tekens dy't om of oan it konsonanteteken hinne pleatst wurde.

== Literatuer en kultuer ==
Hindy hat in rike literêre tradysje dy't weromgiet nei de [[midsiuwen]]. Religieuze en poëtyske teksten yn talen as [[Braj]] en [[Awadhi]] foarmen wichtige iere stadia fan 'e Hindy-literatuer.

Yn 'e moderne tiid hawwe skriuwers lykas [[Munshi Premchand]] in grutte rol spile yn 'e ûntwikkeling fan 'e Hindy-romankunst en it realisme yn 'e literatuer. Hjoed-de-dei is Hindy ek de wichtichste taal fan 'e [[Yndiaaske filmyndustry]], benammen fan [[Bollywood]], dy't in grutte ynfloed hat op 'e fersprieding fan 'e taal.

== Besibbe talen ==
Hindy heart ta de [[Yndo-Aryske talen]], in tûke fan 'e [[Yndo-Jeropeeske talen]]. De taal is nau besibbe oan talen lykas [[Urdu]], [[Punjaby]], [[Bengali]], [[Gujarati]] en [[Maraty]].

De relaasje tusken Hindy en Urdu is benammen bysûnder: de sprutsen foarm fan beide talen is foar in grut part ûnderling fersteanber en wurdt faak oantsjut as [[Hindustany]]. It wichtichste ferskil sit yn it skrift en yn dielen fan 'e formele wurdskat.


[[Kategory:Hindy| ]]
[[Kategory:Yndo-Aryske talen]]
[[Kategory:Taal yn Yndia]]
[[Kategory:Hindoestanen]]

[[bar:Hoamseitn]]

[[ee:Axa do Ŋgɔ]]
[[lmo:Pagina principala]]
[[mzn:گت صفحه]]
[[scn:Pàggina principali]]</text>
      <sha1>giyns6gy6r6mi6y1hi6yy617tu2k7gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amish</title>
    <ns>0</ns>
    <id>46840</id>
    <revision>
      <id>1241341</id>
      <parentid>1226848</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:41:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18639" sha1="dqxn7j09qdgy2h2cwq1zjzt8znqyylz" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Lancaster County Amish 03.jpg|thumb|In Amish-famylje yn in tradisjonele hynstewein yn [[Lancaster County (Pennsylvania)|Lancaster County]], Pennsylvania.]]
De '''Amish''' binne in [[dopersken|doperske]] kristlike mienskip dy't har woartels hat yn de [[reformaasje]] en de doperbeweging fan de 16e iuw. De beweging ûntstie yn 1693 út in skieding ûnder Switserske en Elzassyske dopersken om de predikant [[Jakob Ammann]] hinne. Syn folgelingen waarden nei him ''Amish'' neamd.&lt;ref name=&quot;Origins&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Amish Origins'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; De Amish en de [[menisten]] hawwe dêrom in mienskiplike doperske oarsprong, mar foarmje sûnt 1693 ûnderskate tradysjes.&lt;ref name=&quot;Mennonites&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Mennonites'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt;

Yn de 18e en 19e iuw emigrearren grutte groepen Amish út Jeropa nei [[Noard-Amearika]], dêr't se ûnder oare delsettings stiften yn [[Pennsylvania]], [[Ohio]] en [[Indiana]].&lt;ref name=&quot;Mennonites&quot;/&gt; Tsjintwurdich wenje de measte Amish yn de [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]]. Neffens in rûzing fan it ''Young Center for Anabaptist and Pietist Studies'' wennen yn juny 2026 sa'n 421.200 Amish yn Noard-Amearika, ferspraat oer 33 Amerikaanske steaten en trije Kanadeeske provinsjes.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Amish Population Profile 2026'', juny 2026.&lt;/ref&gt; Hast 60 persint fan de Noard-Amerikaanske Amish wennet yn Pennsylvania, Ohio en Indiana.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; Dêrnjonken besteane der lytse Amish-mienskippen yn [[Bolivia]] en, sûnt 2025, yn de Meksikaanske steat [[Campeche]].&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; De befolkingssifers fan it Young Center omfetsje de Amish-groepen dy't mei hynsteweinen ride; autoridende groepen mei in Amish-eftergrûn, lykas de Beachy Amish en de Amish-Mennoniten, wurde yn dy statistiken net meirekkene.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt;

== Skiednis ==
De religieuze woartels fan de Amish lizze yn de doperbeweging dy't yn de earste helte fan de 16e iuw yn ferskate dielen fan Jeropa ûntstie. De dopersken ferskilden fan de grutte protestantske en katolike tsjerken ûnder oare troch harren klam op de frijwillige doop fan minsken dy't sels in leauwenskeuze meitsje koene. In protte iere dopersken waarden troch sawol roomske as protestantske oerheden ferfolge.&lt;ref name=&quot;Origins&quot;/&gt; Ien fan de wichtichste lieders út de earste generaasjes wie de út Fryslân ôfkomstige eardere katolike pryster [[Menno Simons]], nei wa't de menisten ferneamd waarden.&lt;ref name=&quot;Mennonites&quot;/&gt;

Likernôch oardel iuw letter waard Jakob Ammann in foaroanman ûnder de Switserske dopersken. Hy ferfear nei de [[Elzas]], dêr't ek oare Switserske dopersken har nei ferfolging fêstige hiene.&lt;ref name=&quot;Origins&quot;/&gt; Ammann besocht yn 1693 de doperske mienskip te herfoarmjen. Hy pleite ûnder oare foar it twa kear yn it jier hâlden fan it Nachtmiel, foar fuotwaskjen as ûnderdiel fan dy fiering en foar strangere tsjerketucht. Benammen syn opfetting dat ekskommunisearre leden mijd wurde moasten, late ta in konflikt mei oare doperske lieders yn Switserlân en de Elzas.&lt;ref name=&quot;Origins&quot;/&gt; Ut de skieding dy't dêrop folge ûntstie de Amish-tradysje.&lt;ref name=&quot;Origins&quot;/&gt;

Amish en menisten emigrearren yn ferskate weagen yn de 18e en 19e iuw nei Noard-Amearika. Se setten har geregeldwei yn deselde gebieten nei wenjen, mar beholden harren eigen tsjerklike organisaasjes.&lt;ref name=&quot;Mennonites&quot;/&gt; Pennsylvania waard ien fan de earste wichtige sintra, wêrnei't Amish-mienskippen har ek yn ûnder oare Ohio en Indiana ûntjoegen en letter oer in grut part fan de Feriene Steaten en Kanada ferspraten.&lt;ref name=&quot;Mennonites&quot;/&gt;

Yn Jeropa ferdwûnen de Amish stadichoan as selsstannige religieuze groep. In soad mienskippen mei in Amish-eftergrûn waarden yn de rin fan de 19e en 20e iuw opnommen yn bredere menistyske ferbannen.&lt;ref name=&quot;GAMEOEurope&quot;&gt;Global Anabaptist Mennonite Encyclopedia Online, ''Amish Mennonites'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Yn [[Lúksemboarch (lân)|Lúksemboarch]] waarden noch oant yn de earste helte fan de 20e iuw karakteristike Amish-gebrûken ûnderholden; nei it ferstjerren fan in âlde biskop yn 1941 ferdwûnen dêr de lêste dúdlik ûnderskate Amish-praktiken.&lt;ref name=&quot;GAMEOEurope&quot;/&gt; Tsjintwurdich besteane yn Jeropa gjin selsstannige Amish-mienskippen mear.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt;

== Organisaasje en streamingen ==
De Amish foarmje gjin sintraal bestjoerde tsjerke. De basis fan de tsjerklike organisaasje is it pleatslike ''church district'', in gemeente dy't meastentiids út likernôch tweintich oant fjirtich húshâldings bestiet.&lt;ref name=&quot;Organization&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Organization'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; As in distrikt te grut wurdt, wurdt it ornaris opdield. Ferskate distrikten yn itselde geografyske gebiet foarmje in delsetting, wylst distrikten mei ferlykbere religieuze en kulturele regels yn bredere ''affiliations'' of streamingen ferbûn wêze kinne.&lt;ref name=&quot;Organization&quot;/&gt; Der is gjin lanlike tsjerklike autoriteit dy't foar alle Amish bepaalt hokker regels jilde; de pleatslike gemeente hat dêryn in grutte autonomy.&lt;ref name=&quot;Organization&quot;/&gt;

Dêrtroch binne der grutte ferskillen tusken Amish-groepen. It Young Center ûnderskiedt mear as fjirtich streamingen mei eigen gewoanten op it mêd fan ûnder oare klean, ferfier, technology en de omgong mei de omlizzende maatskippij.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Diversity'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Under de groepen dy't mei hynsteweinen ride binne ûnder oare de Old Order Amish, ferskate New Order-groepen, de Swartzentruber Amish, de Lancaster Amish en de Nebraska Amish.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt; New Order-groepen steane yn 'e regel mear technologyske middels ta as de tradisjonele Old Order-groepen, mar kinne op oare religieuze of morele mêden krekt strangere regels hawwe.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt;

De nammen ''Beachy Amish'' en ''Amish Mennonites'' wurde ek brûkt foar groepen dy't út de Amish-tradysje fuortkommen binne. Dy groepen meie auto's brûke en elektrisiteit út it iepenbiere elektrisiteitsnet oanslute, en wurde dêrom yn moderne demografyske statistiken fan de hynstewein-ridende Amish ornaris net ta de Amish-befolking rekkene.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt;

== Demografy ==

De Amish-befolking groeit sûnt desennia sterk. Tusken 2017 en 2026 naam it rûsde tal Amish yn Noard-Amearika ta fan likernôch 318.390 nei 421.200, in groei fan sa'n 32 persint.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; Yn deselde perioade naam it tal pleatslike tsjerkedistrikten ta fan 2.363 nei 3.285.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; De befolking ferdûbelet neffens it Young Center likernôch om de tweintich jier.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt;

De groei komt benammen troch de kombinaasje fan relatyf grutte húshâldings en in heech persintaazje jongeren dat úteinlik lid fan de tsjerke wurdt. Amish-húshâldings hawwe gemiddeld fiif of mear bern en nei skatting kiest 85 persint of mear fan de jongeren as jongfolwoeksene foar de doop en it lidmaatskip fan de Amish-tsjerke.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; Bekearlingen fan bûten de mienskip komme foar, mar leverje mar in lyts part fan de totale befolkingsgroei.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt;

Ek geografysk nimt de fersprieding ta. Yn 2026 wiene der Amish-mienskippen yn 33 Amerikaanske steaten en yn de Kanadeeske provinsjes [[Ontario]], [[Nij-Brunswyk]] en [[Prins Edwardeilân]].&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; Tusken 2025 en 2026 ûntstiene yn Noard-Amearika 43 nije geografyske delsettings en waard gjin besteande delsetting opheft.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; Mear as de helte fan de delsettings bestiet út mar ien tsjerkedistrikt, wylst âlde sintra lykas dy yn de omkriten fan Lancaster County yn Pennsylvania en Holmes County yn Ohio mear as trijehûndert distrikten telle kinne.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt;

== Taal ==
De measte Amish prate yn it deistich libben [[Pennsylvania-Dútsk]], ek wol ''Pennsylvania Dutch'' neamd. It is in Germaanske taalfoarm dy't ûntstien is út Dútske dialekten dy't troch ymmigranten nei Noard-Amearika meinommen waarden.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Frequently Asked Questions'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Yn in lyts tal mienskippen wurde ynstee Switsersk-Dútske dialekten brûkt.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt;

Ingelsk wurdt ornaris op skoalle leard en wurdt brûkt yn kontakten mei minsken bûten de Amish-mienskip. De measte Amish binne dêrom sawol it Ingelsk as harren eigen dialekt machtich, wylst mar in lyts part floeiend Standertdútsk praat.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt; By religieuze gelegenheden hat it Dútsk noch in aparte funksje. Yn de tsjerketsjinsten wurdt ûnder oare yn it Dútsk songen, wylst de preken meast yn it Pennsylvania-Dútsk holden wurde.&lt;ref name=&quot;Services&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Religious Services'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Net-Amish wurde yn it taalgebrûk fan de Amish faak ''English'' neamd, los fan harren etnyske eftergrûn.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt;

== Leauwen en tsjerklik libben ==

It leauwen en it deistich libben binne yn de Amish-tradysje nau mei-inoar ferbûn. In sintraal begryp is it Dútske ''Gelassenheit'', dat ûnder oare oerjefte oan Gods wil, beskiedenens, selsbeheining en it ûnderhearrich meitsjen fan persoanlike belangen oan dy fan de mienskip omfettet.&lt;ref name=&quot;Values&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Communal Values'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Beskiedenens en hearrigens wurde as wichtige deugden beskôge, en it mienskiplike belang krijt yn de religieuze kultuer in grut gewicht.&lt;ref name=&quot;Values&quot;/&gt;

De Amish lizze, lykas oare doperske tradysjes, klam op [[doop|leauwendedoop]] en net op bernedoop. Jongeren wurde ornaris tusken harren achttjinde en ienentweintichste doopt, nei't se sels besletten hawwe lid fan de tsjerke te wurden.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt; By de doop tasizze se harren oan de lear en de regels fan de gemeente te hâlden.&lt;ref name=&quot;Discipline&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Church Discipline'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; In lid dat dy regels earnstich skeint en nei oansprekken gjin fersoening siket, kin út de gemeente set wurde. Dêrnei kin, ôfhinklik fan de groep en de pleatslike praktyk, in foarm fan mijen of ''shunning'' folgje.&lt;ref name=&quot;Discipline&quot;/&gt; Wa't de mienskip ferlit sûnder ea doopt te wêzen, hat gjin doopûnthjit ôflein en falt dêrom net ûnder dy tsjerketucht.&lt;ref name=&quot;Discipline&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Traditional Amish buggy.jpg|thumb|left|In Amish-hynstewein op in dyk yn Lancaster County. De reflektors en de oranje trijehoek binne oanpassingen oan de ferkearsregels.]]

De measte Amish hawwe gjin tsjerkegebouwen. De leden fan in distrikt komme om de twa wiken gear foar in tsjinst yn it hûs, de skuorre of in oare romte fan ien fan de húshâldings yn it distrikt; de lokaasje wikselet troch it jier hinne.&lt;ref name=&quot;Services&quot;/&gt; De tsjinsten binne lang en ienfâldich fan foarm. Der wurdt sûnder muzykynstruminten stadich en ienstimmich yn it Dútsk songen út de ''Ausbund'', it tradisjonele Amish-sangboek, en der wurde Skriftlêzingen, gebeden en twa preken holden.&lt;ref name=&quot;Services&quot;/&gt; De geastlike lieders hawwe gjin formele teologyske oplieding. In distrikt hat ornaris in biskop, twa of trije predikanten en in diaken; hja wurde net betelle foar harren tsjerklik wurk en hawwe dêrnjonken in gewoan berop.&lt;ref name=&quot;Leadership&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Leadership'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt;

De Amish hingje in lear fan net-gewelddiedigens oan dy't basearre wurdt op harren lêzing fan it Nije Testamint, benammen de Berchrede. Se wize militêre tsjinst en persoanlik geweld ôf.&lt;ref name=&quot;Government&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Government'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Tagelyk wurdt fan leden ferwachte dat se de oerheid respektearje en har oan de wet hâlde foar safier't dy net yn striid achte wurdt mei harren religieuze oertsjûging.&lt;ref name=&quot;Government&quot;/&gt;

== ''Ordnung'' en libbenswize ==
De regels foar it deistich libben wurde gearfette ûnder it begryp ''Ordnung'', it [[Dútsk]]e wurd foar 'oarder'. De ''Ordnung'' bestiet út regels en gewoanten fan it pleatslike tsjerkedistrikt en is foar in grut part net skriftlik fêstlein, mar wurdt troch praktyk en mûnlinge tradysje trochjûn.&lt;ref name=&quot;Ordnung&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Regulations'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; De regels kinne gean oer ûnder oare klean, ferfier, technology, media en frijetiidsaktiviteiten en ferskille tusken streamingen en sels tusken pleatslike gemeenten.&lt;ref name=&quot;Ordnung&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt;

By Old Order Amish is it besit fan in auto, it oansluten fan in wenning op it iepenbiere elektrisiteitsnet en it besit fan televyzjes, radio's en persoanlike kompjûters yn 'e regel net tastien.&lt;ref name=&quot;Ordnung&quot;/&gt; Dat betsjut net dat de Amish alle moderne technology ôfwiisd hawwe. De ferskillende groepen meitsje in seleksje fan hokker technology brûkt wurde mei en ûnder hokker betingsten.&lt;ref name=&quot;Technology&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Technology'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Gasapparatuer, ark, beskate lânboumasines en ferskillende foarmen fan batterijtechnology wurde yn in protte mienskippen wol brûkt, wylst oare technology oanpast wurdt oan pleatslike regels.&lt;ref name=&quot;Technology&quot;/&gt; Hokker middels krekt tastien binne, kin fan it iene distrikt ta it oare sterk ferskille.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt;

De hynstewein hat dêrtroch in wichtige rol as pleatslik transportmiddel. Neffens de religieuze redenearring dy't binnen in protte Amish-groepen brûkt wurdt, soe eigen autobesit de geografyske mobiliteit sterk fergrutsje en dêrmei de bannen binnen de pleatslike mienskip ferswakje kinne.&lt;ref name=&quot;Technology&quot;/&gt; Foar langere ôfstannen kinne in protte Amish lykwols mei net-Amish-bestjoerders meiride en fan bus, trein of boat gebrûk meitsje.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt;

Ek de klean binne ûnderdiel fan de ''Ordnung''. Fan sawol manlju as froulju wurdt ferwachte dat se de kleanfoarskriften fan harren groep folgje. Troude manlju drage yn 'e regel in burd sûnder snor, en froulju drage in hollebedekking en sober útfierde jurken.&lt;ref name=&quot;Ordnung&quot;/&gt; De krekte snit, kleur en details kinne per Amish-streaming ferskille.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt;

== Underwiis en jongerein ==
[[Ofbyld:Amish schoolhouse.jpg|thumb|In skoalle (ien romte) yn Lancaster County yn 1941. Sokke lytse skoallen hawwe in wichtige rol krigen yn it Amish-ûnderwiis.]]
Omtrint 90 persint fan de Amish-bern giet neffens it Young Center nei in eigen partikuliere Amish-skoalle mei ien of twa lokalen; de oaren besykje meast in plattelânsskoalle fan it iepenbier ûnderwiis.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt; Yn in saneamde ''ienkeamerige Amish-skoalle'' jout ien learaar ornaris les oan alle acht klassen. It formele ûnderwiis einiget by de measte Amish nei de achtste klasse.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt; Heger en universitêr ûnderwiis wurdt yn de measte tradisjonele groepen net folge.&lt;ref name=&quot;Ordnung&quot;/&gt;

In bekende faze yn it libben fan Amish-jongeren is de ''Rumspringa'', in Pennsylvania-Dútske term dy't rûchwei itselde as 'omdoarmje' betsjut. Dy perioade begjint ornaris om it sechtjinde libbensjier hinne, as jongeren mear tiid mei leeftydsgenoaten trochbringe en noch net ûnder de tsjerketucht fan doopte leden falle.&lt;ref name=&quot;Rumspringa&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Rumspringa'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; De populêre foarstelling dat alle jongeren yn dy perioade de bûtenwrâld sûnder beheiningen ferkenne, jout gjin folslein byld. In protte hâlde har ek yn de ''Rumspringa'' oan tradisjonele gedrachsnoarmen, wylst oaren eksperimintearje mei saken dy't binnen harren mienskip ornaris net tastien binne.&lt;ref name=&quot;Rumspringa&quot;/&gt; De perioade is tagelyk de libbensfaze dêr't jongeren beslute oft se har dope litte en folweardich lid fan de Amish-tsjerke wurde wolle.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt;

Yn trochsneed kiest sa likernôch 85 persint of mear fan de Amish-jongeren úteinlik foar lidmaatskip fan de tsjerke.&lt;ref name=&quot;Pop2026&quot;/&gt; De doop fynt meastentiids plak tusken it achttjinde en ienentweintichste libbensjier.&lt;ref name=&quot;FAQ&quot;/&gt;

== Wurk en ekonomy ==
De lânbou hat histoarysk in sintraal plak yn de Amish-mienskip hân. Oant yn de jierren 1960 wennen de measte Amish-húshâldings op in famyljebuorkerij.&lt;ref name=&quot;Occupations&quot;&gt;Young Center for Anabaptist and Pietist Studies, Elizabethtown College, ''Occupations'', rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; Hoewol't buorkjen kultureel noch altyd wichtich is en yn in protte delsettings in sichtber part fan it deistich libben foarmet, is it hjoed-de-dei net mear it wichtichste ynkommen foar alle Amish. Yn guon mienskippen hellet minder as tsien persint fan de húshâldings it wichtichste part fan it ynkommen út de lânbou.&lt;ref name=&quot;Occupations&quot;/&gt;

Sûnt de twadde helte fan de 20e iuw binne der in soad lytse Amish-bedriuwen ûntstien. Dêrûnder binne houtbewurkingsbedriuwen, meubelmakkerijen, boubedriuwen, kassen, bakkerijen, winkels en oare famyljebedriuwen.&lt;ref name=&quot;Occupations&quot;/&gt; In protte Amish-manlju wurkje yn de wenning- en bedriuwsbou, wylst yn guon gebieten ek in grut tal Amish yn fabriken fan net-Amish wurkjouwers wurket.&lt;ref name=&quot;Occupations&quot;/&gt; Yn de praktyk wurdt net-lânbouwurk faak kombinearre mei wenjen op it plattelân en, yn guon húshâldings, mei in lytse buorkerij.&lt;ref name=&quot;Occupations&quot;/&gt;

It tanimmen fan net-lânbouwurk hat ek it gebrûk fan technology beynfloede. Yn wurkplakken en bedriuwen komme Amish yn oanrekking mei apparatuer dy't op in tradisjonele buorkerij net nedich wie, wêrtroch pleatslike gemeenten hieltyd wer bepale moatte hokker nije technology binnen de ''Ordnung'' tastien wurde kin.&lt;ref name=&quot;Technology&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Occupations&quot;/&gt; De reaksje dêrop ferskilt sterk per streaming en distrikt, sadat der gjin ien foar alle Amish jildende skieding tusken 'moderne' en 'ferbeane' technology bestiet.&lt;ref name=&quot;Diversity&quot;/&gt;

== Boarnen == 
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{Nijsgjirrige side}}

[[Kategory:Amish| ]]
[[Kategory:Pennsylvanen]]
[[Kategory:Anabaptisme]]</text>
      <sha1>dqxn7j09qdgy2h2cwq1zjzt8znqyylz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rivierdelta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48381</id>
    <revision>
      <id>1241311</id>
      <parentid>1214240</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:19:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2126" sha1="3sakf2rbs5zendf91i190yjrn0krn7n" xml:space="preserve">[[Ofbyld:NileDelta-EO.JPG|thumb|De [[Nyldelta]] út de romte wei sjoen]]
[[Ofbyld:Lena River Delta - Landsat 2000.jpg|thumb|De [[Lena (rivier)|Lenadelta]] dy't útmûnet yn de [[Laptevsee]]; beslacht sa'n 45.000 km² en is hast ûnbewenne]]

In '''rivierdelta''' is in stelsel fan [[ôfspjalting]]en fan in [[rivier]], foardat dy yn [[see]] of yn in grut mar útrint. De Grykske [[histoarikus]] [[Herodotus]] fierde dizze namme yn doe't hy de Nyl beskreau yn syn [[Histoarjes]] en de opfallende foarm op de Grykske (haad)letter [[Delta (letter)|delta]] ('''Δ''') lykjen fûn. De [[Nyl]] hat dan ek ien fan de bekendste rivierdelta's. Letter binne mear mûnings dêr't rivieren grutte protten sedimint fuort by de mûning ôfsette ek delta's neamd, al hawwe sokken lang net altiten in trijehoekige foarm hawwe.

== Deltastêden en klimaatferoaring ==
In soad rivierdelta's lizze leech. De tichtbefolke rivierdelta's binne dêrom gefoelich foar gefolgen fan de [[klimaatferoaring]]. Stêdsbestjoeren fan deltastêden oer de hiele wrâld wurkje gear yn it inisjatyf Connecting Delta Cities om de gefolgen fan de [[klimaatferoaring]] yn goede banen te lieden. Stêden dy't mei elkoar gearwurkje binne ûnder mear [[Djakarta]], [[Rotterdam]], [[Aleksandrje]], [[Ho Chi Minh stêd]], [[New Orleans]], [[New York (stêd)|New York]], [[Hamburg]] en [[Londen]].

== Nederlân ==
Nederlân bestiet foar in grut part út it deltagebiet fan de rivieren [[Ryn]], [[Maas]] en [[Skelde]]. Harren mûningen, dy't meast ferbrede binne ta [[estuarium| estuaria]], lizze yn de provinsjes [[Seelân]] en [[Súd-Hollân]]. Ek de [[Betuwe]], de Bommelerwaard en parten fan it [[Griene Hert]] hearden oarspronklik ta de delta fan de Ryn en de Maas. De measte riviertakken kamen net streekrjocht yn de iepen see út, mar yn de sompige lagune efter de Hollânske [[strânwâl]]. De Ryntakken [[Isel]] en [[Fecht (Utert)|Fecht]] foarmen lytse delta's yn de eardere [[Sudersee]]. 

{{Commonscat|River deltas}}

[[Kategory:Rivierdelta| ]]
[[Kategory:Geografy]]
[[Kategory:Rivier]]
[[Kategory:Sedimintology]]
[[Kategory:Hydrology]]
[[Kategory:Lânfoarm]]</text>
      <sha1>3sakf2rbs5zendf91i190yjrn0krn7n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frysk op tillefoanen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65867</id>
    <revision>
      <id>1241333</id>
      <parentid>924611</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:17:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Bytsje in nuvere side, mar wol handich foar minsken dy't ynformaasje oer bgl. in Frysk toetseboerd sykje.</comment>
      <origin>1241333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6611" sha1="tdie6e63mids5v7i0bo389ruidzd49i" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Modern Smart Phone Emergency Text Message.png|thumb|Taastskerm fan in tûke tillefoan]]
It '''[[Frysk]] op [[tillefoan]]en''' wurdt ûnder oare brûkt yn berjochten en op [[sosjale media]]. Undersyk fan de [[Fryske Akademy]] ûnder mear as 2.000 Fryske jongeren fan 14 oant en mei 18 jier liet sjen dat sosjale media foar in gruttere groep jongeren in plak wurden binne dêr't se it Frysk ek skriftlik brûke.&lt;ref name=&quot;Jongbloed2016&quot;&gt;L. Jongbloed-Faber, H. Van de Velde, C. van der Meer en E.L. Klinkenberg, ''Language Use of Frisian Bilingual Teenagers on Social Media'', ''Treballs de Sociolingüística Catalana'', nr. 26 (2016), s. 27–54, doi:10.2436/20.2504.01.107.&lt;/ref&gt; Fan de jongeren mei it Frysk as memmetaal brûkte 87 persint de taal yn mear of mindere mjitte op sosjale media.&lt;ref name=&quot;Jongbloed2016&quot;/&gt;

By it skriuwen fan Frysk op in tillefoan kinne de Fryske stavering en it ynfieren fan [[diakritysk teken|diakrityske tekens]] in drompel foarmje. Yn it ûndersyk fan de Fryske Akademy joechen guon jongeren oan dat it harren tefolle wurk koste om alle diakrityske tekens oan te bringen, wylst oaren net altyd wisten wannear't dy brûkt wurde moasten.&lt;ref&gt;Fryske Akademy/Mercator Research Centre, ''Language use of Frisian teenagers on social media'', 17 april 2014.&lt;/ref&gt; Ek skriuwfeardigens yn it Frysk blykte fan belang te wêzen foar de fraach oft jongeren de taal op sosjale media brûkten.&lt;ref name=&quot;Jongbloed2016&quot;/&gt;

== Kapkes en streekjes ==
Yn de Fryske stavering komme ferskate letters mei diakrityske tekens foar. Foarbylden binne de letters mei in [[sirkumfleks]], lykas ''â'', ''ê'', ''ô'' en ''û'', en letters mei in [[akút aksint]], lykas ''é'' en ''ú''.&lt;ref&gt;Willem Visser, ''Orthography – The use of the Latin alphabet in Frisian orthography'', Taalportaal, Instituut voor de Nederlandse Taal.&lt;/ref&gt;

Op de measte skermtoetsebuorden kinne sokke tekens ynfierd wurde troch de byhearrende letter langer fêst te hâlden. By it langer fêsthâlden fan bygelyks de ''e'' ferskynt in menu mei farianten fan dy letter, dêr't de winske letter mei in diakritysk teken út keazen wurde kin. Dat prinsipe wurdt ûnder oare brûkt troch it standerttoetseboerd fan de [[iPhone]] en troch [[Gboard]] op [[Android (bestjoeringssysteem)|Android]].&lt;ref&gt;Apple, ''Type with the onscreen keyboard on iPhone'', Apple Support, rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Google, ''Use your keyboard – Android'', Gboard Help, rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt;

It ynfieren fan Fryske letters mei sokke algemiene toetsebuorden betsjut net altyd dat it toetseboerd ek it Frysk as taal stipet. By in toetseboerd mei Fryske taalstipe kin de brûker it Frysk as aparte taal of toetseboerdyndieling ynstelle.

== Toetseboerd-apps ==
=== Gboard ===
[[Gboard]], it toetseboerd fan [[Google]], hat op Android in grut tal talen beskikber. Yn de list mei stipe talen is ek ''Western Frisian'', oftewol it [[Westerlauwersk Frysk]], opnommen.&lt;ref name=&quot;Gboard&quot;&gt;Google, ''Set up Gboard – Android'', Gboard Help, list mei stipe talen, rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt; In taal kin yn Gboard tafoege wurde sûnder dat dêrfoar de systeemtaal fan de tillefoan feroare wurde moat. De brûker kin dêrnei tusken ynstelde talen wikselje.&lt;ref name=&quot;Gboard&quot;/&gt;

De Fryske taalstipe yn Gboard moat ûnderskieden wurde fan oare funksjes fan it programma. Net alle funksjes fan Gboard, lykas bepaalde foarmen fan automatyske tekstkorreksje of keunstmjittige-yntelliginsjefunksjes, binne foar alle stipe talen beskikber.

=== Microsoft SwiftKey ===
Ek [[Microsoft SwiftKey]] biedt it Frysk as toetseboerdtaal oan. Yn de offisjele list mei stipe talen fan Microsoft stiet ''Frisian'' sawol by de Android-ferzje as by de ferzje foar [[iOS]].&lt;ref name=&quot;SwiftKey&quot;&gt;Microsoft, ''What languages are currently supported for Microsoft SwiftKey Keyboard?'', Microsoft Support, rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt;

Op Android stipet SwiftKey mear as 700 talen en kinne maksimaal fiif talen tagelyk ynskeakele wurde. Yn de iOS-ferzje wurde mear as 600 talen stipe en kinne maksimaal twa talen tagelyk ynskeakele wurde.&lt;ref name=&quot;SwiftKey&quot;/&gt; Troch ferskate talen tagelyk te aktivearjen kin bygelyks Frysk njonken Nederlânsk brûkt wurde sûnder hieltyd in oar toetseboerd ynstallearje te hoegen.

=== Interfrisian Keyboard ===
Njonken de grutte algemiene toetseboerd-apps bestiet der ek in toetseboerd dat spesifyk rjochte is op Fryske en besibbe taalfoarmen. It Interfrisian Keyboard is in Android-app fan Onno Dirk Feldmann dy't yn de [[Google Play]]-winkel beskikber is.&lt;ref name=&quot;Interfrisian&quot;&gt;Google Play, ''Interfrisian Keyboard'', Onno Dirk Feldmann, bywurke 19 maaie 2026, rieplachte 23 septimber 2026.&lt;/ref&gt;

It toetseboerd befettet ûnder oare [[Frysk]], [[Aldfrysk]], [[Sealterfrysk|Seeltersk]] en ferskate [[Noardfrysk|Noardfryske]] taalfoarmen, lykas Fering, Mooring, Sölring en Öömrang. Dêrneist binne ûnder oare Nederlânsk, Dútsk, Deensk en Ingelsk beskikber.&lt;ref name=&quot;Interfrisian&quot;/&gt; Neffens de beskriuwing hat de Fryske ferzje fan de app gjin eigen wurdboek (''autokorreksje''); foar in tal oare taalfoarmen binne wol wurdboeken mei wurdsuggestjes oanwêzich (mar ek gjin autokorreksje).&lt;ref name=&quot;Interfrisian&quot;/&gt;

It Interfrisian Keyboard waard ûntwikkele mei help fan wurd- en taalmateriaal út ferskate Fryske taalmienskippen. By it Westerlauwersk Frysk wurdt yn de beskriuwing fan de app de [[Jongfryske Mienskip]] neamd as organisaasje dy't by it projekt holpen hat.&lt;ref name=&quot;Interfrisian&quot;/&gt;

== Frysk skriuwen op sosjale media ==
It brûken fan Fryske toetsebuorden en diakrityske tekens stiet yn ferbân mei de bredere ûntwikkeling fan it Frysk as skriuwtaal op digitale media. By it ûndersyk út 2013 en 2014 die bliken dat Frysk op sosjale media benammen brûkt waard troch jongeren dy't de taal as memmetaal hiene. Jongeren folgen dêrby net altyd de offisjele stavering; fonetyske staveringen, ynfloed fan it Nederlânsk, dialektfoarmen en ôfkoartings kamen geregeld foar.&lt;ref name=&quot;Jongbloed2016&quot;/&gt;

De ûndersikers konkludearren dat sosjale media it Frysk foar in bredere groep brûkers yn it skriftlike domein brocht hiene.&lt;ref name=&quot;Jongbloed2016&quot;/&gt; Tagelyk wie beheinde skriuwfeardigens ien fan de faktoaren dy't it brûken fan Frysk op sosjale media yn 'e wei stean koene.&lt;ref name=&quot;Jongbloed2016&quot;/&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Frysk]]
* [[Fryske stavering]]
* [[Sosjale media]]
* [[Smartphone]]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

{{DEFAULTSORT:Frysk Op Tillefoans}}
[[Kategory:Frysk]]
[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Ynformaasjetechnology]]</text>
      <sha1>tdie6e63mids5v7i0bo389ruidzd49i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mahina Zaltana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68176</id>
    <revision>
      <id>1241370</id>
      <parentid>1166908</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:20:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JoJo23Ss</username>
        <id>59945</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1241370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2685" sha1="msx2l2darx4d921jiunx2msfu17lst3" xml:space="preserve">{{Pornoakteur
| ôfbylding              =
| ôfbyldingstekst        =
| ôfbyldingsbreedte      =
| oare artystenammen     = Mahina, Manila Zaltana 
| echte namme            = Skeeta 
| nasjonaliteit          = [[Ofbyld:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                  = [[10 maaie]] [[1979]]
| berteplak              = ? ([[Hawaï]]) 
| stoarn                 = 
| stjerplak              =
| etnisiteit             =[[Ofbyld:flag of the Philippines.svg|20px]] [[Filipino's|Filipynsk]]
| wurksum as             = [[neakenmodel]], [[pornoaktrise]]
| jierren aktyf          =[[2010]] – no 
| webside                = [http://mahinazaltanaxx.com mahinazaltanaxx.com]
}}
'''Mahina Zaltana''', is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[neakenmodel]] en [[pornografysk aktrise]] fan [[Filipinen|Filipynsk]] [[etnyske groep|etnysk]] komôf, dy't yn it ferline ek wol gebrûk makke hat fan 'e artystenammen Mahina en Manila Zaltana. Neffens har offisjele opjefte is se 1.57 m, mei in gewicht fan 55 kg en kupmaat 36C.

==Karriêre==
Mahina Zaltana waard yn [[1979]] berne yn 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]]. Hja makke har debút yn in [[pornografyske film]] yn [[2010]], doe't se 31 jier wie. Neffens de [[Internet Adult Film Database]] (IAFD) hat se sûnt yn in fjirtichtal pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as [[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]], [[Third Degree Films]], [[Devil's Film]], [[Elegant Angel]], [[Zero Tolerance (filmstudio)|Zero Tolerance]], [[Jules Jordan Video]], [[Pure Play Media]] en [[Hustler Video]]. Ek hat se in protte wurke foar pornosites as [[Brazzers]] en [[Kink.com]].

==Keppelings om utens==
* {{en}}[http://mahinazaltanaxx.com/ Offisjele webside fan Mahina Zaltana]
* {{en}}[http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* {{en}}[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* [http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]
}}

{{DEFAULTSORT:Zaltana, Mahina}}
[[Kategory:Amerikaansk neakenmodel]]
[[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk pornoakteur fan Polynezysk of Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1979]]</text>
      <sha1>msx2l2darx4d921jiunx2msfu17lst3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241371</id>
      <parentid>1241370</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T09:22:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51726-52</username>
        <id>59946</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1241371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2664" sha1="au8r4kcryv8aaiex0z8hofkb5bzhqhf" xml:space="preserve">{{Pornoakteur
| ôfbylding              =
| ôfbyldingstekst        =
| ôfbyldingsbreedte      =
| oare artystenammen     = Mahina, Manila Zaltana 
| echte namme            = Skeeta 
| nasjonaliteit          = [[Ofbyld:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                  = 
| berteplak              = ? ([[Hawaï]]) 
| stoarn                 = 
| stjerplak              =
| etnisiteit             =[[Ofbyld:flag of the Philippines.svg|20px]] [[Filipino's|Filipynsk]]
| wurksum as             = [[neakenmodel]], [[pornoaktrise]]
| jierren aktyf          =[[2010]] – no 
| webside                = [http://mahinazaltanaxx.com mahinazaltanaxx.com]
}}
'''Mahina Zaltana''', is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[neakenmodel]] en [[pornografysk aktrise]] fan [[Filipinen|Filipynsk]] [[etnyske groep|etnysk]] komôf, dy't yn it ferline ek wol gebrûk makke hat fan 'e artystenammen Mahina en Manila Zaltana. Neffens har offisjele opjefte is se 1.57 m, mei in gewicht fan 55 kg en kupmaat 36C.

==Karriêre==
Mahina Zaltana waard yn [[1979]] berne yn 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]]. Hja makke har debút yn in [[pornografyske film]] yn [[2010]], doe't se 31 jier wie. Neffens de [[Internet Adult Film Database]] (IAFD) hat se sûnt yn in fjirtichtal pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as [[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]], [[Third Degree Films]], [[Devil's Film]], [[Elegant Angel]], [[Zero Tolerance (filmstudio)|Zero Tolerance]], [[Jules Jordan Video]], [[Pure Play Media]] en [[Hustler Video]]. Ek hat se in protte wurke foar pornosites as [[Brazzers]] en [[Kink.com]].

==Keppelings om utens==
* {{en}}[http://mahinazaltanaxx.com/ Offisjele webside fan Mahina Zaltana]
* {{en}}[http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* {{en}}[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* [http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]
}}

{{DEFAULTSORT:Zaltana, Mahina}}
[[Kategory:Amerikaansk neakenmodel]]
[[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk pornoakteur fan Polynezysk of Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1979]]</text>
      <sha1>au8r4kcryv8aaiex0z8hofkb5bzhqhf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241372</id>
      <parentid>1241371</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-51490-22</username>
        <id>59947</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1241372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2572" sha1="chvbp6gkj5ifu3r2625w53m6pc9qpit" xml:space="preserve">{{Pornoakteur
| ôfbylding              =
| ôfbyldingstekst        =
| ôfbyldingsbreedte      =
| oare artystenammen     = Mahina, Manila Zaltana 
| echte namme            = Skeeta 
| nasjonaliteit          = [[Ofbyld:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                  = 
| berteplak              = ? ([[Hawaï]]) 
| stoarn                 = 
| stjerplak              =
| etnisiteit             =[[Ofbyld:flag of the Philippines.svg|20px]] [[Filipino's|Filipynsk]]
| wurksum as             = [[neakenmodel]]
| jierren aktyf          =[[2010]] – no 
| webside                = No
}}
'''Mahina Zaltana''', is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[neakenmodel]] fan [[Filipinen|Filipynsk]] [[etnyske groep|etnysk]] komôf, dy't yn it ferline ek wol gebrûk makke hat fan 'e artystenammen Mahina en Manila Zaltana. Neffens har offisjele opjefte is se 1.57 m, mei in gewicht fan 55 kg en kupmaat 36C.

==Karriêre==
Mahina Zaltana waard yn [[1979]] berne yn 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]]. Hja makke har debút yn in [[pornografyske film]] yn [[2010]], doe't se 31 jier wie. Neffens de [[Internet Adult Film Database]] (IAFD) hat se sûnt yn in fjirtichtal pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as [[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]], [[Third Degree Films]], [[Devil's Film]], [[Elegant Angel]], [[Zero Tolerance (filmstudio)|Zero Tolerance]], [[Jules Jordan Video]], [[Pure Play Media]] en [[Hustler Video]]. Ek hat se in protte wurke foar pornosites as [[Brazzers]] en [[Kink.com]].

==Keppelings om utens==
* {{en}}[http://mahinazaltanaxx.com/ Offisjele webside fan Mahina Zaltana]
* {{en}}[http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* {{en}}[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* [http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]
}}

{{DEFAULTSORT:Zaltana, Mahina}}
[[Kategory:Amerikaansk neakenmodel]]
[[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk pornoakteur fan Polynezysk of Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1979]]</text>
      <sha1>chvbp6gkj5ifu3r2625w53m6pc9qpit</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ik wie smoar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>131747</id>
    <revision>
      <id>1241329</id>
      <parentid>1179141</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:05:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1074" sha1="mneva9p512u7vp43nn9sa0hy3zbhu2a" xml:space="preserve">'''''Ik wie smoar''''' is de earste single fan [[Oele Plop]] út [[Sumar]].

Nei in promoasjeaksje op [[sosjale media]] kaam er mei de single ''Ik wie smoar'' ein 2018 nij binnen op nûmer ien fan de [[Fryske Top 100]].

It nûmer ûntstie neidat Oele Plop yn syn loads it nûmer ''Because I got high'' fan Afroman hearde. Omdat er sels neat mei blowerij hie, ûntstie it plan om it high wêzen út it liet oan te passen yn smoar te wêzen fan [[bier]].&lt;ref&gt;[https://www.omropfryslan.nl/nieuws/854782-komt-oele-plop-met-ik-wie-smoar-op-nummer-een-de-fryske-top-100 Omrop Fryslân, 6 desimber 2018]&lt;/ref&gt; Bier is in ûnderwerp dat folle tichter by in ‘wâldpyk’ stiet. Nei oerlis mei syn freon [[Emiel Stoffers]] fan [[De Hûnekop]] ûntstie ''Ik wie smoar'' . De sjonger fan it liet soe fan alles, mar hy wie smoar. It nûmer oer ‘it giele goud’ waard dan ek benammen draaid yn sûpketen, ek 'plophokken' of ‘dophokken’ neamd.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}
[[Kategory:Frysktalich liet]]
[[Kategory:Single út 2018]]</text>
      <sha1>mneva9p512u7vp43nn9sa0hy3zbhu2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Star Trek: Strange New Worlds</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151188</id>
    <revision>
      <id>1241374</id>
      <parentid>1241003</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T10:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>33618</id>
      </contributor>
      <comment>40</comment>
      <origin>1241374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9860" sha1="fqnjog7xxi08mnhzes208oepbhunhpf" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks telefyzjesearje
| ôfbylding             = Star Trek SNW logo.svg
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| namme                 = ''Star Trek: Strange New Worlds''
| betocht troch         = [[Alex Kurtzman]]
| ûntwikkele troch      = [[Akiva Goldsman]]&lt;br&gt;[[Alex Kurtzman]]&lt;br&gt;[[Jenny Lumet]]
| produsint(en)         = [[Andrea Raffaghello]]
| útfierend produsint   = [[Akiva Goldsman]]&lt;br&gt;[[Alex Kurtzman]]&lt;br&gt;[[Jenny Lumet]] &lt;br&gt;[[Henry Alonso Myers]] &lt;br&gt;[[Heather Kadin]] &lt;br&gt;[[Frank Siracusa]] &lt;br&gt;[[John Weber (produsint)|John Weber]] &lt;br&gt;[[Rod Roddenberry]] &lt;br&gt;[[Trevor Roth]]&lt;br&gt; [[Aaron Baiers]]
| regisseur(s)          = 
| senario               = 
| basearre op           = ''[[Star Trek: The Original Series]]''
| kamerarezjy           = 
| muzyk                 = [[Nami Melumad]] &lt;small&gt;([[soundtrack]])&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Jeff Russo]] &lt;small&gt;([[titelmuzyk]])&lt;/small&gt;
| tillefyzjestudio      = [[Secret Hideout]]&lt;br&gt;[[Weed Road Pictures]]&lt;br&gt;[[H M R X Productions]]&lt;br&gt;[[Roddenberry Entertainment]]&lt;br&gt;[[CBS Studios]]
| haadrollen            = [[Anson Mount]] &lt;br&gt;[[Rebecca Romijn]] &lt;br&gt;[[Ethan Peck]] &lt;br&gt;[[Babs Olusanmokun]] &lt;br&gt;[[Christina Chong]] &lt;br&gt;[[Celia Rose Gooding]] &lt;br&gt;[[Jess Bush]] &lt;br&gt;[[Melissa Navia]]&lt;br&gt;[[Bruce Horak]]
| sjenre                = [[science fiction]]
| seizoenen             = 4
| jierren               = [[2022]]–
| tal ôfl.              = 40
| spyltiid (de ôfl.)    = 45 min.
| lân/lannen            = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| taal                  = [[Ingelsk]]
| prizen                = 1 × [[Saturn Award]]
| webside               = [https://startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds]
| besibbe searjes       = ● ''[[Star Trek: The Original Series|The Original Series]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: The Next Generation|The Next Generation]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Deep Space Nine|Deep Space Nine]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Voyager|Voyager]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Enterprise|Enterprise]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Discovery|Discovery]]'' &lt;br&gt;● ''[[Star Trek: Picard|Picard]]''
}}
'''''Star Trek: Strange New Worlds''''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tillefyzjesearje]] dy't diel útmakket fan 'e [[Star Trek|''Star Trek''-franchise]] en fan 'e ''Star Trek''-revival dy't begûn yn 'e twadde helte fan 'e [[2010-er jierren]]. It is in [[science fiction-tillefyzjesearje|science fiction-searje]] dy't ûntstie as [[spin-off]] fan ''[[Star Trek: Discovery]]''. Yn it twadde [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan dy rige ([[2019]]) waarden ntl. de [[personaazje]]s yntrodusearre dy't de [[haadrol]]len spylje yn ''Star Trek: Strange New Worlds''. Anno [[2023]] rint de searje twa [[seizoen (omrop)|seizoenen]]. Yn [[2022]] wûn ''Star Trek: Strange New Worlds'' de [[Saturn Award]] foar bêste [[streaming media|streamde]] science fiction-searje. De rige is te sjen fia de [[streamingtsjinst]] [[Paramount+]].

==Produksje==
''Star Trek: Strange New Worlds'' wie in betinksel fan [[Alex Kurtzman]], dy't al langer by de [[Star Trek|''Star Trek''-franchise]] belutsen wie. Syn idee wurke er fierder út yn 'e mande mei [[Akiva Goldsman]] en [[Jenny Lumet]]. De searje waard [[tillefyzjeprodusint|produsearre]] troch [[Andrea Raffaghello]] foar de [[tillefyzjestudio's]] [[Secret Hideout]], [[Weed Road Pictures]], [[H M R X Productions]], [[Roddenberry Entertainment]] en de [[CBS Studios]]. As [[útfierende produsinten]] wiene der behalven Kurtzman, Goldsman en Lumet ek [[Henry Alonso Myers]], [[Heather Kadin]], [[Frank Siracusa]], [[John Weber (produsint)|John Weber]], [[Rod Roddenberry]], [[Trevor Roth]] en [[Aaron Baiers]] by belutsen. De [[titelmuzyk]] waard [[komponist|komponearre]] troch [[Jeff Russo]], wylst [[Nami Melumad]] ferantwurdlik wie foar de [[soundtrack]]. 

De produksje fan ''Star Trek: Strange New Worlds'' sette yn [[maart]] [[2020]] útein, mar rûn fertraging op troch de beheinings yn it ramt fan 'e [[koroanafiruspandemy (2019-2023)|koroanafiruspandemy]]. De [[opnamen (film)|opnamen]] foar it earste [[seizoen (omrop)|seizoen]] fûnen plak fan [[febrewaris]] oant [[july]] [[2021]] yn 'e [[CBS (tillefyzjestjoerder)|CBS Stages Canada]] yn [[Mississauga (Ontario)|Mississauga]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsje|provinsje]] [[Ontario]]. In twadde seizoen waard yn [[2022]] opnommen. Beide seizoenen bestiene út tsien [[ôflevering]]s, elts mei in spyldoer fan 45&amp;nbsp;[[minuten]]. De searje waard fan [[maaie]] [[2022]] ôf [[filmdistribúsje|ferpraat]] fia [[Paramount+]], de [[streaming media|streamingtsjinst]] fan [[filmstudio]] [[Paramount Pictures]], dy't de [[auteursrjocht|rjochten]] op 'e ''Star Trek''-franchise yn 'e hannen hat. In trêde seizoen waard yn [[maart]] [[2023]] oankundige, mar de opnamen dêrfan rûnen fertraging op troch de [[staking]]s fan it [[Writers Guild of America]] (it [[fakbûn]] fan [[senarioskriuwer]]s) en [[SAG-AFTRA]] (it fakbûn fan [[akteur]]s).

==Plak yn 'e ''Star Trek''-franchise==
Yn 'e [[gronology]] fan ''[[Star Trek]]'' spilet ''Strange New Worlds'' likernôch tsien jier foarôfgeande oan 'e foarfallen yn ''[[Star Trek: The Original Series]]'' (út 'e [[1960-er jierren]]) en nei de foarfallen út 'e [[ôflevering|slotôflevering]] fan it twadde [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan ''[[Star Trek: Discovery]]''. 

==Utgongspunt fan 'e plot==
''Star Trek: Strange New Worlds'' is basearre op ''[[Star Trek: The Original Series]]'', út 'e [[1960-er jierren]], en hâldt deselde ferhaalopbou oan. Dat betsjut dat de ôfleverings allegearre op harsels steande ferhalen binne, wylst oare hjoeddeistige ''Star Trek''-searjes, lykas ''[[Star Trek: Discovery]]'' en ''[[Star Trek: Picard]]'', trochrinnende ferhaallinen hawwe, sadat de rige in [[ferfolch]]searje wurdt.

''Star Trek: Strange New Worlds'' folget de aventoeren fan 'e [[bemanning]] fan 'e USS&amp;nbsp;''Enterprise'', in [[trijeëntweintichste-iuwsk]] [[romteskip]] fan 'e Stjerrefloat fan 'e Feriene Federaasje fan Planeten, by harren [[ferkenning]]sreis troch de [[Molkewei]]. De wichtichste personaazjes binne [[kaptein-op-see|kaptein]] Christopher Pike ([[Anson Mount]]), syn [[earste stjoerman|earste ofsier]] Una Chin-Riley oftewol 'Number One' ([[Rebecca Romijn]]) en [[luitenant-op-see|luitenant]] Spock ([[Ethan Peck]]), in [[bûtenierdske wêzens|bûtenierdske]] [[Vulcaniërs|Vulcaniër]].

==Rolferdieling==
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;450px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:orange&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:orange&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[kaptein-op-see|kaptein]] Christopher Pike
| [[Anson Mount]]
|-
| Una Chin-Riley / 'Number One'
| [[Rebecca Romijn]]
|-
| Spock
| [[Ethan Peck]]
|-
| Joseph M'Benga
| [[Babs Olusanmokun]]
|-
| La'an Noonien-Singh
| [[Christina Chong]]
|-
| Nyota Uhura
| [[Celia Rose Gooding]]
|-
| Christine Chapel
| [[Jess Bush]]
|-
| Erica Ortegas
| [[Melissa Navia]]
|-
| Hemmer
| [[Bruce Horak]]
|-
|}
&lt;gallery mode=packed heights=150px style=&quot;text-align:left&quot;&gt;
File:Anson Mount by Gage Skidmore.jpg|[[Anson Mount]]
File:Rebecca Romijn by Gage Skidmore.jpg|[[Rebecca Romijn]]
File:Ethan Peck by Gage Skidmore.jpg|[[Ethan Peck]]
File:Jess Bush (6280089666) cropped 2.jpg|[[Jess Bush]]
File:Celia Gooding JLP 2019.jpg|[[Celia Rose Gooding]]
&lt;/gallery&gt;

==Seizoenen==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[seizoen (omrop)|seizoen]]
! tal [[ôflevering|ôfl.]]
! rûn fan
! rûn oant
! [[tillefyzjenetwurk|netwurk]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10
|5 maaie 2022
|7 july 2022
|rowspan=&quot;2&quot;| [[Paramount+]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
| style=&quot;text-align:center;&quot;|10
|15 juny 2023
|17 augustus 2023
|-
|}

==Untfangst en resultaat==
''Star Trek: Strange New Worlds'' krige oer it algemien tige loovjende [[resinsje]]s fan 'e [[tillefyzjekritisy]]. It earste [[seizoen (omrop)|seizoen]] fan 'e searje hat op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, in goedkarringspersintaazje fan 99%, basearre op 84 ûnderskate resinsjes. Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, leit dat sifer op 76% op basis fan 14 resinsjes. It twadde seizoen hat op Rotten Tomatoes in goedkarringspersintaazje fan 98%, basearre op 50 resinsjes, en op Metacritic in goedkarringspersintaazje fan 88% basearre op 11 resinsjes.

De searje wûn yn [[2022]] de [[Saturn Award]] foar bêste [[streaming media|streamde]] [[science fiction-tillefyzjesearje]]. Ek waard ''Star Trek: Strange New Worlds'' dat jiers nominearre foar noch trije oare Saturn Awards (bêste akteur, bêste [[byrol]] fan in akteur en bêste byrol fan in aktrise yn in streamde searje foar [[Anson Mount]], resp. [[Ethan Peck]] en [[Jess Bush]]) en teffens foar de [[Emmy Award]] foar bêste [[lûdsmontaazje]] yn in tillefyzjesearje.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [https://startrek.com/shows/star-trek-strange-new-worlds Offisjele webside fan ''Star Trek: Strange New Worlds'']
* {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=ndtCicnVvbc De titelmuzyk fan ''Star Trek: Strange New Worlds'' op YouTube]
* {{en}} [https://www.imdb.com/title/tt12327578/ Ynformaasje oer ''Star Trek: Strange New Worlds'' yn 'e Internet Movie Database]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Star_Trek:_Strange_New_Worlds ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}
{{Star Trek2}}

[[Kategory:Star Trek-telefyzjesearje|Strange New Worlds]]
[[Kategory:Amerikaanske science fiction-searje]]
[[Kategory:Ingelsktalige telefyzjesearje]]
[[Kategory:Telefyzjesearje út 2022]]
[[Kategory:Telefyzjesearje fan de CBS Studios]]
[[Kategory:Telefyzjesearje oer romtefeart]]
[[Kategory:Telefyzjesearje oer bûtenierdske wêzens]]</text>
      <sha1>fqnjog7xxi08mnhzes208oepbhunhpf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paraíba</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194243</id>
    <revision>
      <id>1241315</id>
      <parentid>1241306</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:05:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16231" sha1="eryz301tkunfraa46umosj159jyvmx5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks steat fan Brazylje
| namme                = Paraíba
| ôfbylding            = Paraiba in Brazil.svg
| ôfbyldingsbreedte    = 
| ôfbyldingstekst      = Lokaasje fan Paraíba yn Brazylje.
| flagge               = Bandeira da Paraíba.svg
| wapen                = Brasão da Paraíba.svg
| regio                = [[Noardeast (Brazylje)|Noardeast]]
| haadplak             = [[João Pessoa]]
| grutste stêd         = João Pessoa
| gemeenten            = 223
| gûverneur            = João Azevêdo
| ynwenners            = 3.974.687 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt;
| oerflak              = 56.467 km²
| befolkingstichtens   = 70,39 ynw./km²
| hichte               = 0 - 1197 m (Pico do Jabre)
| HDI                  = 0,698
| UF                   = PB
| steat sûnt           = 1889
| ISO-koade            = BR-PB
| tiidsône             = [[UTC]]−3
| koördinaten          = 
| webside              = [https://paraiba.pb.gov.br/ paraiba.pb.gov.br]
| mapname              = 
| lat_deg              = 7
| lat_min              = 09
| lat_dir              = S
| lon_deg              = 36
| lon_min              = 49
| lon_dir              = W
| tekst by posysjekaart= 
| ôfbylding99          = Brazil Paraíba João Pessoa location map.svg
| ôfbyldingstekst99    = Gemeentlike yndieling Paraíba en lokaasje fan 'e haadstêd João Pessoa (read)
| ôfbyldingsbreedte99  = 
}}
'''Paraíba''' is ien fan 'e 26 steaten fan [[Brazylje]]. Paraíba leit yn it noardeasten fan it lân en grinzget oan 'e steaten [[Rio Grande do Norte]] yn it noarden, [[Ceará]] yn it westen en [[Pernambuco]] yn it suden. Yn it easten leit de [[Atlantyske Oseaan]]. De steat mei de standertôfkoarting PB hat in oerflak fan likernôch 56.470 km², sawat 1,68 kear sa grut as it lânoerflak fan Nederlân.

De haadstêd is [[João Pessoa]]. Sawat 66% fan it grûngebiet fan 'e steat leit tusken de 300 en 900 meter boppe de seespegel.

== Skiednis ==
Foar de Europeeske kolonisaasje waard de kustkrite fan it hjoeddeistige Paraíba bewenne troch lânseigen folken lykas de [[Tabajara]] en de [[Potiguara]]. 
=== Earste kolonisaasje en lânseigen ferhâldings ===
Yn 1500 lanne de [[Portegal|Portegeeske]] ûntdekkingsreizger [[Pedro Álvares Cabral]] op 'e noardeastkust fan Brazylje. Hy easke it gebiet op foar it Portegeeske Ryk neffens it [[Ferdrach fan Tordesillas]]. De echte kolonisaasje kaam lykwols pas nei 1534 op gong, oantrune troch de groeiende [[Frankryk|Frânske]] oanwêzigens yn 'e regio. Yn dat jier ferdielde kening [[Jan III fan Portegal|Jan III]] it gebiet yn fyftjin kapteinskippen. It grutste part fan wat no Paraíba is, foel ûnder it kapiteinskip Itamaracá. It kapteinskip Itamaracá hie lykwols in soad lêst fan Frânske seerôverij. Dy wie benammen rjochte op 'e handel yn brazylhout, bistehûden en amber. De Frânske keaplju sletten nauwe saaklike bannen mei de Potiguara-stammen, dy't yn ruil foar Frânske keapwaar brazylhout foar de Frânske tekstylyndustry leveren. Wylst de koloniale befolking groeide, waarden der kleasters, tsjerken en sûkermûnen geboud. 
[[Ofbyld:Mapa da Província da Paraiba.jpg|thumb|left|17e-iuwske kaart fan Paraíba]] 
De oarspronklik relatyf goede ferhâldingen tusken de Portegezen en de lânseigen [[Tupí (folk)|Tupí-folken]] feroare lykwols gau. Dat kaam meidat de kolonisten jimmeroan mear gebiet taëigenen foar de oanlis fan sûkerreidplantaazjes en de Portegezen twangarbeid oplei oan 'e lânseigen minsken. Ek oerfallen op lânseigen doarpen troch kolonisten om slaven te fangen droegen by oan jimmeroan gruttere spanningen. Yn 1574 berikten de spanningen in hichtepunt doe't de troch de Frânsen oanfitere Potiguara mei sa'n 2000 man de sûkerreidplantaazje fan [[Tracunhaém]] oanfoelen, wêrby't alle ynwenners útroege waarden. Dy oanfal soarge foar in grut skok yn [[Lissabon]] en kening [[Hindrik fan Portegal|Hindrik]] besleat dêrop it keninklike kapteinskip Paraíba op te rjochtsjen, dat streekrjocht ûnder de Portegeeske kroan foel. 

De trageedzje wie de direkte oanlieding foar de Potiguara-oarloch, dy't duorre fan 1574 oant 1599. Nei ferskate mislearre ekspedysjes slagge de Portegeeske bestjoerder Fructuoso Barbosa der yn 1585 yn om in ferdrach te sluten mei de Tabajara-stam. Mei harren help waarden de Frânsen en de Potiguara foaral ferdreaun en waard de haadstêd Nossa Senhora das Neves (it hjoeddeiske João Pessoa) stifte.

=== Nederlânsk-Brazylje (1634–1654) ===
Yn it ramt fan 'e [[Tachtichjierrige Oarloch]] rjochte de [[West-Yndyske Kompanjy]] (WYK) har op 'e ynname fan 'e Portegeeske sûkerreidgebieten. Portegal wie op dat stuit troch de [[Ibearyske Uny]] ferbûn mei de [[Spanje|Spaanske kroan]]). Nei de ferovering fan Pernambuco yn 1630 foel de WYK yn desimber 1634 ek it kapteinskip Paraíba binnen. 
[[Ofbyld:Nederlands-Brazillië-es.svg|thumb|left|Nederlânsk-Brazylje yn syn grutste omfang]]
Under de WYK krige de haadstêd de nije namme Frederikstad (nei steedhâlder [[Frederik Hindrik fan Oranje-Nassau|Frederik Hindrik]]). It strategysk lizzende Fort Santa Catarina oan 'e mûning fan 'e Paraíba-rivier waard omdoopt ta Fort Margaretha. Yn 'e perioade fan it Nederlânsk bestjoer – benammen ûnder gûverneur-generaal [[Jehan Maurits fan Nassau-Siegen|Jehan Maurits fan Nassau-Siegen]] – waard de sûkerreidsektor fierder ferbettere en útwreide. Dy sitewaasje duorre oant 1654, doe't de Portegezen nei in langduorjende opstân (''Insurreição Pernambucana'') de Nederlanners definityf ferdreaun en it gebiet wer yn besit namen.

=== Lettere ûntwikkeling ===
[[Ofbyld:João Pessoa Cavalcanti de Albuquerque.jpg|thumb|260px|João Pessoa Cavalcanti de Albuquerque]]
Yn 'e 18e en 19e iuw bleau Paraíba in wichtich agrarysk sintrum, foaral troch de wolfeart yn 'e sûker- en katoentylt. Yn 1822 waard de steat in provinsje fan it [[Keizerryk Brazylje]]. Yn 'e 20e iuw wie de politike moard op 'e provinsjale gûverneur João Pessoa Cavalcanti de Albuquerque yn 1930 de streekrjochte oanleiding foar de Brazyljaanske revolúsje, dy't [[Getúlio Vargas]] oan 'e macht brocht. Hjirnei waard de haadstêd ter eare fan 'e fermoarde politikus omneamd ta João Pessoa.

== Geografy en klimaat ==
[[Ofbyld:Boqueirão - Paraíba - Brasil.jpg|thumb|left|Planalto da Borborema]]
De geografy fan Paraíba is te ferdielen yn fjouwer lânskipssônes: de fochtige kuststreek, de oergongssône, it sintrale Borborema-plato (''Planalto da Borborema'') en de drûge Sertão yn it binnenlân. It klimaat oan 'e kust is fochtich en subtropysk mei in soad delslach, wylst it yn it binnenlân ferskood nei in semi-aride klimaat mei faak drûchte en yn it jier minder as 500 mm rein. It Borboremaplato hellet hichten fan mear as 1000 m mei de Pico do Jabre (1197 m) as heechste punt.

De rivieren fan Paraíba hearre ta it Noardeastlik Atlantysk Bekken en wurde opdield yn bekkens: kustrivieren dy't nei it easten streame (lykas de 360 km lange Rio Paraíba en de Rio Mamanguape) en rivieren yn 'e Sertão dy't nei it noarden nei Rio Grande do Norte streame (lykas de Rio Piranhas). De measte rivieren yn it binnenlân binne tydlik en steane yn it drûge seizoen drûch. 

De fegetaasje fariëarret fan tichte mangroves en Atlantysk reinwâld oan 'e kust oant de karakteristike ''[[caatinga]]'' yn it binnenlân mei in begroeiïng fan kaktussen lykas de mandacaru en xique-xique en planten dy't goed tsjin drûchte kinne.

== Befolking ==
=== Etnyske gearstalling ===
Neffens offisjele sifers fan 'e Brazyljaanske folkstelling (''Censo Demográfico 2022'') fan it IBGE (''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'') wie de etnyske gearstalling fan 'e befolking fan Santa Catarina (op basis fan selsidentifikaasje) as folget:

* Mingde komôf (''Pardos''): 52,9%
* Blanken (''Brancos''): 36,3%
* Swart (''Pretos''): 9,9%
* Lânseigen / Yndianen (''Indígenas''): 0,8%
* Aziaten (''Amarelos''): 0,1%

Yn ferliking mei it suden fan Brazylje hat Paraíba in folle grutter oandiel ynwenners fan mingde komôf (''pardos'') en mei in Afrikaanske eftergrûn (''pretos''). Yn 'e lêste desennia is it persintaazje minsken dat himsels as ''pardo'' of ''preto'' identifisearret fierder tanommen.

=== Befolkingsûnwikkeling ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling Paraíba (1872–2022)
! Jier
| '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960'''
|-
! Ynwennertal
| 376.226 || 457.232 || 490.784 || 961.106 || 1.422.420 || 1.713.259 || 2.011.028
|-
! Groei
| — || +21,5% || +7,3% || +95,8% || +48,0% || +20,4% || +17,4%
|-
! Jier
| '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' ||
|-
! Ynwennertal
| 2.379.145 || 2.770.150 || 3.200.677 || 3.443.825 || 3.766.528 || 3.974.687 ||
|-
! Groei
| +18,3% || +16,4% || +15,5% || +7,6% || +9,4% || +5,5% ||
|}

=== Grutste gemeenten ===
De measte ynwenners wenje yn 'e kustkrite. De grutste stêden binne:
[[Ofbyld:Centro Histórico de João Pessoa.jpg|thumb|260px|Histoarysk sintrum fan João Pessoa]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto;&quot;
|+ Grutste gemeenten yn Paraíba (Sensus 2022)
! Plak !! Stêd !! Ynwennertal
|-
| 1. || [[Ofbyld:Bandeira de João Pessoa.svg|border|20px]] [[João Pessoa (stêd)|João Pessoa]] || align=&quot;right&quot; | 833.932
|-
| 2. || [[Ofbyld:Flag campina grande.svg|border|20px]] [[Campina Grande (gemeente)|Campina Grande]] || align=&quot;right&quot; | 419.379
|-
| 3. || [[Ofbyld:Bandeira Santa Rita PB.jpg|border|20px]] [[Santa Rita (Paraíba)|Santa Rita]] || align=&quot;right&quot; | 149.910
|-
| 4. || [[Ofbyld:Bandeira patos.PNG|border|20px]] [[Patos (gemeente)|Patos]] || align=&quot;right&quot; | 103.165
|-
| 5. || [[Ofbyld:Bandeira bayeux.jpg|border|20px]] [[Bayeux (Brazylje)|Bayeux]] || align=&quot;right&quot; | 82.742
|-
| 6. || [[Ofbyld:Bandeira Sousa.png|border|20px]] [[Sousa (Paraíba)|Sousa]] || align=&quot;right&quot; | 67.408
|-
| 7. || [[Ofbyld:Bandeira Cabedelo.jpg|border|20px]] [[Cabedelo]] || align=&quot;right&quot; | 66.519
|-
| 8. || [[Ofbyld:Bandeira cajazeiras.JPG|border|20px]] [[Cajazeiras (gemeente)|Cajazeiras]] || align=&quot;right&quot; | 63.239
|-
| 9. || [[Ofbyld:Bandeira conde.PNG|border|20px]] [[Conde (Paraíba)|Conde]] || align=&quot;right&quot; | 27.605
|-
| 10. || [[Ofbyld:Bandeira de Caaporã.jpg|border|20px]] [[Caaporã]] || align=&quot;right&quot; | 21.193
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;3&quot; | &lt;small&gt;Boarne: {{pt}} ''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) – [https://cidades.ibge.gov.br/brasil/pb/panorama Ynwennertal neffens de Sensus fan 2022]&lt;/small&gt;
|}

=== Religy ===
It oandiel katoliken yn Paraíba is de lêste desennia wat ôfnommen, mar bliuwt fierwei de grutste religieuze streaming yn 'e steat. It oandiel fan 'e protestantske tsjerken en fan minsken sûnder religy is tanommen.
[[Ofbyld:Igreja da Ordem Terceira do Carmo, João Pessoa.jpg|thumb|260px|Karmel fan João Pessoa]]
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Religieuze gearstalling van Paraíba (Sensus 2022)
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | Religieuze streaming !! Ynwennertal !! Persintaazje
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] || 2.367.779 || 68,96%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Protestantisme|protestantsk]] || 712.180 || 20,74%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | sûnder religy || 228.618 || 6,66%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[spiritisme]] || 32.148 || 0,94%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Afro-Brazyljaanske religys (''Umbanda'' / ''Candomblé'') || 13.911 || 0,41%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | oare religys / net opjûn || 78.051 || 2,29%
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;3&quot; | Boarne: {{pt}} &lt;small&gt;Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística (IBGE) – [https://cidades.ibge.gov.br/brasil/pb/panorama Religieuze gearstalling neffens de Sensus fan 2022]&lt;/small&gt;
|}

== Kultuer ==
=== Festa Junina (Sint-Jânsfeesten) ===
[[Ofbyld:Marcelo Calero conhece o São João de Campina Grande (27586988420).jpg|thumb|left|Sint-Jânsfeest yn Campina Grande]]
It Junyfeest (''Festa Junina'') waard yn Noardeast-Brazylje yntrodusearre troch de Portegezen, foar wa't Sint-Jânsdei op 24 juny (yn meardere Jeropeeske lannen ek fierd as midsimmerfeest) ien fan 'e âldste fieringen fan it jier is. Oars as by it Jeropeeske midsimmerfeest meitsje de feestlikheden yn Brazylje gjin diel út fan 'e langste dei, mar fan 'e koartste dei. Yn dy fyftjin dagen binne der freugdefjoeren, fjoerwurk en folksdûns op strjitte. Wat ea in plattelânsfeest wie, is hjoed-de-dei yn Brazylje foaral in stedsfeest woarn. It feest begjint tradisjoneel nei 12 juny, op 'e jûn foar de feestdei fan Sint-Antonius, en duorret oant 29 juny (de feestdei fan Sint-Petrus en Sint Paulus).

De tiid fan fjouwer dagen foar de [[fêsteltiid]], is de tiid fan it [[karnaval]] yn Brazylje, dat lykwols wol wat minder útskroeven as yn [[Rio de Janeiro]] fierd wurdt. Benammen yn 'e haadstêd wurdt it karnaval op strjitte fierd mei muzyk en optochten.

== Natuer ==
[[Ofbyld:A beleza do sertão.jpg|thumb|left|Nasjonaal Park Serra do Teixeira]]
Paraíba hat mar ien federaal nasjonaal park: it yn 2023 oprjochte Nasjonaal Park Serra do Teixeira. Dit park beslacht mear as 61.000 hektare yn it binnenlân en beskermet de biodiversiteit fan it caatinga-bioom en it berchgebiet dêr't ek de Pico do Jabre leit.
[[Ofbyld:APatrick IMG 1274 (428745316).jpg|thumb|260px|130 miljoen âlde fuotprinten fan dinosaurussen yn it ''Monumento Natural Vale dos Dinossauros''.]]
Dêrnjonken hat de steat ferskate provinsjale parken (''parques estaduais''), lykas it Steatspark Pedra da Boca, dat bekend stiet om syn karakteristike rotsformaasjes, en it ''Monumento Natural Vale dos Dinossauros'' yn Sousa, in wichtich [[Paleöntology|paleöntologysk]] gebiet mei fossile dinosaurusspoaren.

== Ekonomy ==
De ekonomy fan Paraíba foarmet rûchwei 0,8% fan it Brazyljaanske bruto binnenlânsk produkt (BBP). De tsjinstesektor is it wichtichste ûnderdiel fan e ekonomy, folge troch de yndustry en de lânbou.

De tsjinstesektor mei it opkommende toerisme foarmet mear as de helte fan 'e ekonomy. De yndustry fan 'e steat is foaral konsintrearre om de gruttere stêden lykas João Pessoa en Campina Grande. Wichtich yn 'e produksje is de fabrikaazje fan skuon en learprodukten. Dêrnjonken foarmet de tekstylyndustry (foaral it ferwurkjen fan katoen) en de ferwurking fan sûkerried ta sûker en ethanol in grutte rol yn 'e eksport.

Hoewol't it oandiel fan 'e lânbou yn it BBP net hiel grut is, bliuwt it in tige wichtich ûnderdiel foar it ynkommen op it plattelân. Histoarysk wurdt de lânbou dominearre troch de bou fan sûkerreid yn 'e fochtige kustkrite. Yn 'e drûgere binnenlannen komt de tylt fan ananas, mais, beanen en sisal (agavefizel) in soad foar. De feehâlderij rjochtet him benammen op de fleis- en molkeproduksje fan kij. Oan 'e kust is de fiskerij en de kweek fan skaaldieren en kreeft wichtich foar de eksport.

It toerisme is de lêste desennia tanommen. Toeristen komme foa de tropyske strannen, lykas de Ponta do Seixas. Ek op de grutte feesten, lykas it karnaval en it Sint-Jânsfeest yn Campina Grande, komme in soad ynlânske en ynternasjonale toeristen ôf.

=== Ferfier en ynfrastruktuer ===
Paraíba hat in goede ynfrastruktuer mei de federale sneldiken BR-101, dy't noard-súd by de kust lâns rint, en de BR-230]] (Transamazônica), dy't de haadstêd fan east nei west ferbynt mei it binnenlân. 

Foar de loftfeart beskikt de steat oer twa wichtige kommersjele fleanfjilden:
[[Ofbyld:Presidente Castro Pinto International Airport.jpg|thumb|260px|Ynternasjonaal fleanfjild Presidente Castro Pinto]]
* It ''Aeroporto Internacional Presidente Castro Pinto'', leit yn [[Bayeux (Brazylje)|Bayeux]] oan 'e râne fan João Pessoa en is de wichtichste poarte foar it toerisme en ynternasjonaal ferkear.
* It ''Aeroporto Presidente João Suassuna'' yn [[Campina Grande]] hat foaral in regionale funksje foar de yndustry en it binnenlân.

{{boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Ingelsktalige side oer Paraiba, sjoch foar boarnen [[:en:Paraíba]]. 
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Paraíba}}
}}
{{Dielsteat fan Brazylje}}
[[Kategory:Steat fan Brazylje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]]</text>
      <sha1>eryz301tkunfraa46umosj159jyvmx5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heidensee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194244</id>
    <revision>
      <id>1241316</id>
      <parentid>1241310</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:31:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>wurk</comment>
      <origin>1241316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="429" sha1="m0j5vh4upucw7mljp76c2wey7h78764" xml:space="preserve">{{wurk}}
De '''Heidensee''' is de oantsjutting fan it westlike part fan de Nederlânsk Waadsee op in sabeare histoaryske kaart fan Noard-Nederlân makke troch [[Menso Alting]]. Sân fan Alting syn kaarten mei ferdúdlikjende tekst wiene taheakke oan de [[Schotanusatlas]] fan 1697. &lt;ref&gt; [https://www.schotanus.us/Maps/1718_BSS/thumbs/ETHTML1718.htm Schotanus op www.schotanus.us] &lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijng=
{{Reflist}}
}}</text>
      <sha1>m0j5vh4upucw7mljp76c2wey7h78764</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241318</id>
      <parentid>1241316</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:50:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <origin>1241318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="770" sha1="gcllw3nqrhrfqfiw7m21ravlei39n5g" xml:space="preserve">[[Ofbyld:1697 Menso Alting 6.jpg|thumb|350px|''Het Vrije Friesland na de 'overwateringen' uit de 13de eeuw'' fan Menso Alting]]
De '''Heidensee''' is de oantsjutting fan it westlike part fan de Nederlânske [[Waadsee]] op in - sabeare - histoaryske kaart fan Noard-Nederlân makke troch predikant en tsjerkeherfoarmer [[Menso Alting]] (1541-1612). Op kaart nûmer seis is der in lânbrêge tusken [[Fryslân]]en [[West-Fryslân]] tekene. Noardlik dêrfan wurdt de Heidensee oanjûn en sudlik dêrfan de [[Sudersee]]. Sân fan Alting syn kaarten mei ferdúdlikjende tekst wiene taheakke oan de [[Schotanusatlas]] fan 1698. &lt;ref&gt; [https://www.schotanus.us/Maps/1718_BSS/thumbs/ETHTML1718.htm Schotanus op www.schotanus.us] &lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}</text>
      <sha1>gcllw3nqrhrfqfiw7m21ravlei39n5g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241319</id>
      <parentid>1241318</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T14:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1241319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="67sotx5fw0o1mtktiftng80w153u5du" xml:space="preserve">[[Ofbyld:1697 Menso Alting 6.jpg|thumb|350px|''Het Vrije Friesland na de 'overwateringen' uit de 13de eeuw'' fan Menso Alting]]
De '''Heidensee''' is de oantsjutting fan it westlike part fan de Nederlânske [[Waadsee]] op in - sabeare - histoaryske kaart fan wat no it noardwesten fan Nederlân is, makke troch predikant en tsjerkeherfoarmer [[Menso Alting]] (1541-1612). Op kaart nûmer seis is der in lânbrêge tusken [[Fryslân]] en [[West-Fryslân]] tekene. Noardlik dêrfan wurdt de Heidensee oanjûn en sudlik dêrfan de [[Sudersee]]. Sân fan Alting syn kaarten mei ferdúdlikjende tekst wiene taheakke oan de [[Schotanusatlas]] fan 1698. &lt;ref&gt; [https://www.schotanus.us/Maps/1718_BSS/thumbs/ETHTML1718.htm Schotanus op www.schotanus.us] &lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}</text>
      <sha1>67sotx5fw0o1mtktiftng80w153u5du</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klimaatferoaring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194245</id>
    <revision>
      <id>1241312</id>
      <timestamp>2026-09-23T13:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;'''Klimaatferoaring''' is in langduorjende feroaring yn de steat fan it [[klimaat]], dy't te werkennen is oan feroarings yn it gemiddelde en/of de fariabiliteit fan klimaateigenskippen en dy't ornaris desennia of langer oanhâldt.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Sokke feroarings kinne ûntstean troch natuerlike prosessen binnen it klimaatsysteem, troch eksterne natuerlike ynfloeden lykas feroarings yn sinnestrieling en fulkaanútbarstings, en troch bliuwende minsklike feroarin...&quot;</comment>
      <origin>1241312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28059" sha1="qfddy43j03rqkjc3dx7barmb527chng" xml:space="preserve">'''Klimaatferoaring''' is in langduorjende feroaring yn de steat fan it [[klimaat]], dy't te werkennen is oan feroarings yn it gemiddelde en/of de fariabiliteit fan klimaateigenskippen en dy't ornaris desennia of langer oanhâldt.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Sokke feroarings kinne ûntstean troch natuerlike prosessen binnen it klimaatsysteem, troch eksterne natuerlike ynfloeden lykas feroarings yn sinnestrieling en fulkaanútbarstings, en troch bliuwende minsklike feroarings yn ûnder oare de gearstalling fan de atmosfear en it lângebrûk.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; It begryp ''klimaatferoaring'' is breder as [[globale opwaarming]], dat spesifyk ferwiist nei in tanimming fan de globale oerflaktemperatuer oer in perioade dy't lang genôch is om koarte natuerlike fariaasjes út te middeljen.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Temperature reconstruction last two millennia.svg|thumb|right|Rekonstruearre globale temperatuer yn de ôfrûne twa milennia, mei dêrneist de ynstruminteel mjitten temperatuer.]]

It klimaat fan de Ierde hat ek foar de yndustriële perioade grutte feroarings ûndergien.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; Paleoklimatologyske gegevens en moderne mjittingen wurde brûkt om eardere klimaatferoarings te rekonstruëarjen en de hjoeddeiske tastân fan it klimaatsysteem yn in langere histoaryske kontekst te pleatsen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; Neffens it [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC) binne ferskate feroarings dy't yn de moderne tiid yn de atmosfear, oseaan, kryosfear en biosfear waarnommen binne, wat grutte en tempo oanbelanget ûngewoan yn ferliking mei feroarings oer perioaden dy't, ôfhinklik fan de klimaatfariabele, iuwen oant tûzenen jierren tebekgeane.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

== Begryp en ôfbeakening ==
Yn de klimaatwittenskip wurdt mei ''klimaat'' ornaris in statistyske beskriuwing bedoeld fan relevante fariabelen lykas temperatuer, delslach en wyn oer in langere perioade.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; De [[Wrâldmeteorologyske Organisaasje]] brûkt foar klimaatnormalen tradisjoneel perioaden fan tritich jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Klimaatferoaring hat dêrom betrekking op feroarings dy't langer oanhâlde as de gewoane fariaasje fan jier ta jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;

De definysje fan klimaatferoaring is net yn alle konteksten itselde.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; It IPCC brûkt in brede wittenskiplike definysje dêr't sawol natuerlike as troch minsken feroarsake feroarings ûnder falle, wylst it [[Ramtferdrach fan de Feriene Naasjes oer Klimaatferoaring]] de term yn syn juridyske definysje brûkt foar in klimaatferoaring dy't direkt of yndirekt oan minsklike aktiviteiten taskreaun wurdt en boppe-op natuerlike klimaatfariaasje komt.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;

Yn wittenskiplik ûndersyk wurdt ûnderskied makke tusken it fêststellen fan klimaatferoaring, it ûndersykjen fan de oarsaken dêrfan en it meitsjen fan projeksjes fan mooglike takomstige ûntwikkelings.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By ''attribúsje'' wurdt ûndersocht yn hoefier't in waarnommen feroaring ferklearre wurde kin troch bepaalde natuerlike of minsklike faktoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Sok ûndersyk brûkt ûnder oare fysyske kennis, mjitgegevens, statistyske metoaden en klimaatmodellen om de ynfloed fan ferskillende faktoaren te ûnderskieden fan natuerlike klimaatfariaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== It klimaatsysteem ==
It klimaat fan de Ierde wurdt foar in wichtich part bepaald troch de enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt en wer ferlit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Hast alle enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt, komt fan de Sinne yn de foarm fan koartweachstrieling, wylst enerzjy it systeem ferlit as reflektearre sinnestrieling en as langweach- of waarmtestrieling.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Oer langere tiid hinget de temperatuer fan it klimaatsysteem gear mei it lykwicht tusken de enerzjy dy't ynkomt en de enerzjy dy't wer útstriele wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

Feroarings yn de gearstalling fan de atmosfear, yn it lângebrûk of yn oare faktoaren kinne dy enerzjybalâns beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; [[Broeikasgas]]sen absorbearje en emittearje in diel fan de langweachstrieling yn de atmosfear, sadat feroarings yn de konsintraasje fan dy gassen de strielingsbalâns fan de Ierde feroarje kinne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Ek aerosolen, feroarings oan it ierdoerflak en feroarings yn de ynkommende sinnestrieling kinne ynfloed hawwe op de enerzjybalâns.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

As de enerzjybalâns feroaret, reagearret it klimaatsysteem troch op te waarmjen of ôf te kuoljen oant in nij lykwicht benadere wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; De grutte fan dy reaksje wurdt ek beynfloede troch weromkeppelings yn it klimaatsysteem, lykas feroarings yn wetterdamp, wolken, snie en iis.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; It IPCC beoardielet de kombinearre bekende klimaatweromkeppelings as netto fersterkjend foar de temperatuerreaksje op in positive strielingsforcing.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

== Natuerlike klimaatferoaring ==
It klimaatsysteem hat natuerlike fariaasje op ferskillende tiidskalen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dy fariaasje kin ûntstean troch ynterne prosessen yn de atmosfear en de oseaan en troch eksterne faktoaren lykas fulkaanútbarstings en feroarings yn de sinnestrieling.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Natuerlike fariaasje kin de globale en regionale temperatuer, delslach en oare klimaateigenskippen tydlik ferheegje of ferleegje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Om te bepalen oft in waarnommen feroaring mei sokke natuerlike faktoaren ferklearre wurde kin, wurde waarnimmings ferlike mei kennis oer natuerlike fariaasje en mei modelsimulaasjes dêr't ferskillende klimaatfaktoaren yn opnommen of weilitten wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Paleoklimatologyske gegevens jouwe dêrby ynformaasje oer de fariaasje fan it klimaatsysteem yn perioaden fan foar de moderne ynstrumintele mjittingen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt;

De konsintraasjes fan koalstofdiokside, metaan en lachgas hawwe yn it geologyske ferline grutte natuerlike fariaasjes sjen litten.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Neffens it IPCC wie de atmosfearyske konsintraasje fan [[koalstofdiokside]] oan 'e ein fan de yn it Seisde Evaluaasjerapport beoardiele perioade heger as op elts momint yn teminsten twa miljoen jier, wylst de konsintraasjes fan metaan en lachgas heger wiene as op elts momint yn teminsten 800.000 jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

== Waarnommen feroarings yn de moderne tiid ==
Ynstrumintele mjittingen litte in langduorjende tanimming fan de globale oerflaktemperatuer sjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Neffens it IPCC wie elk fan de fjouwer desennia foarôfgeand oan it Seisde Evaluaasjerapport waarmer as alle foargeande desennia sûnt it begjin fan de wiidweidige ynstrumintele temperatuerreeksen yn de njoggentjinde iuw.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Rekonstruksjes fan earder klimaat jouwe oan dat de globale oerflaktemperatuer sûnt 1970 flugger tanommen is as yn in oare perioade fan fyftich jier yn teminsten de foargeande twa milennia.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

De feroaring beheint him net ta de temperatuer fan de loft boppe it ierdoerflak.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; It IPCC rapporteart wiidfersprate feroarings yn de atmosfear, de oseanen, de kryosfear en de biosfear.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De boppeste lagen fan de wrâldoseaan binne sûnt de jierren santich opwaarme.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De oseaan nimt dêrby in grut part fan de ekstra enerzjy yn it klimaatsysteem op.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

Ek de kryosfear, it diel fan it ierdesysteem dat út snie, iis, gletsjers, iiskappen en permafrost bestiet, is feroare.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; Mei inkele útsûnderings hawwe gletsjers wrâldwiid sûnt de twadde helte fan de njoggentjinde iuw in weromgong sjen litten.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; It IPCC beoardielet de wrâldwide weromgong fan gletsjers yn de moderne perioade as ûngewoan yn de kontekst fan teminsten de ôfrûne twa milennia.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek it Arktyske seë-iis is sûnt it begjin fan de trochgeande satellytwaarnimmings ôfnaam.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

De globale gemiddelde seespegel is sûnt it begjin fan de tweintichste iuw omheech gien.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Foar de perioade 1901 oant 2018 beoardiele it IPCC de totale stiging fan de globale gemiddelde seespegel op likernôch tweintich sintimeter.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De gemiddelde snelheid fan de seespegelstiging naam yn dy perioade ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Termyske útwreiding fan opwaarmjend seewetter en it ferlies fan lâniis binne wichtige fysyske prosessen dy't oan de seespegelstiging bydrage.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

== Broeikasgassen en de koalstofsyklus ==
Koalstofdiokside, metaan en lachgas binne broeikasgassen dy't de strielingsbalâns fan de Ierde beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; De atmosfearyske konsintraasjes fan dy trije gassen binne sûnt it begjin fan de yndustriële perioade sterk tanommen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It IPCC konkludearret dat de moderne tanimming fan dy konsintraasjes troch minsklike aktiviteiten feroarsake is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

By koalstofdiokside binne it ferbaarnen fan fossile brânstoffen en feroarings yn lângebrûk en lânbehear wichtige minsklike boarnen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; In part fan it útstjitten koalstofdiokside bliuwt yn de atmosfear, wylst in oar part troch lân en oseanen opnommen wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; De lân- en oseaanreservoirs hawwe oer de lêste desennia in grut part fan de minsklike CO2-útstjit opnommen, mar de hoemannichte dy't se opnimme kin fan jier ta jier en fan desennium ta desennium fariearje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

De opname fan koalstofdiokside troch de oseaan hat ek gefolgen foar de skiekunde fan seewetter.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Oplost koalstofdiokside reagearret mei wetter en feroaret it karbonatsysteem fan de oseaan, wêrby't de konsintraasje fan wetterstofionen tanimt en de pH ôfnimt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Dat proses wurdt [[oseaanfersuring]] neamd.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It IPCC beoardielet troch minsken útstjitten koalstofdiokside as de wichtichste oarsaak fan de hjoeddeiske globale fersuring fan it oerflakwetter fan de iepen oseaan.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

== Oarsaken fan de moderne opwaarming ==
It fêststellen fan de oarsaken fan in waarnommen klimaatferoaring wurdt yn de klimaatwittenskip attribúsje neamd.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By attribúsjeûndersyk wurde waarnommen feroarings ferlike mei de ferwachte reaksjes op ûnder oare broeikasgassen, aerosolen, sinnefariaasje, fulkaanútbarstings en ynterne klimaatfariaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dêrfoar wurde meardere ûnôfhinklike metoaden brûkt, wêrûnder statistyske ''fingerprint''-metoaden, prosesbasearre analyses en fergelikingen mei klimaatsimulaasjes.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Global Temperature And Forces.svg|thumb|De waarnommen globale oerflaktemperatuer ferlike mei modelsimulaasjes mei minsklike en natuerlike ynfloeden en mei simulaasjes dêr't allinnich natuerlike ynfloeden yn opnommen binne.]]

De konklúzje fan it Seisde Evaluaasjerapport fan it IPCC is dat minsklike ynfloed de atmosfear, de oseaan en it lân opwaarme hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt; Dy attribúsje is basearre op in kombinaasje fan waarnimmingen, fysysk begryp, paleoklimatologyske ynformaasje en simulaasjes mei klimaatmodellen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt; It IPCC stelt dat de oerienkomst tusken ferskillende ûnôfhinklike bewiislinen de wissichheid fan dy attribúsje fergruttet.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt;

Broeikasgassen hawwe yn de moderne perioade in opwaarmjende ynfloed op it klimaatsysteem hân, wylst troch minsken útstjitten aerosolen in part fan dy opwaarming tsjingien binne troch in netto ôfkuoljende ynfloed.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Natuerlike klimaatfaktoaren en ynterne klimaatfariaasje beynfloedzje de temperatuer op koartere en regionale tiidskalen, mar de IPCC-analyse skriuwt de langduorjende globale opwaarming yn de moderne perioade foar it grutste part oan minsklike ynfloed ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt;

Dat betsjut net dat natuerlike fariaasje opholden is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Ynterne fariaasje fan it klimaatsysteem kin de langduorjende trend op tiidskalen fan jierren of desennia fersterkje of tydlik ferswakje en kin regionaal in grutter effekt hawwe as op it globale gemiddelde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Ekstreem waar ==
Klimaatferoaring kin net foar alle soarten ekstreem waar op deselde wize beoardiele wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; It IPCC ûnderskiedt ûnder oare temperatuer-ekstremen, swiere delslach, oerstreamings, ferskillende foarmen fan drûchte, tropyske en ekstratropyske stoarmen en gearstalde ekstreme foarfallen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; De beskikberens fan mjitgegevens, it fysyske begryp en de sterkte fan de attribúsje ferskille per type ekstreem en per regio.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt;

Waarnimmingen en attribúsjeûndersyk jouwe sterk bewiis dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring de frekwinsje en yntinsiteit fan waarmte-ekstremen op lân ferhege hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek binne de frekwinsje en yntinsiteit fan swiere delslach op globale skaal tanommen oer in mearderheid fan de lângebieten dêr't genôch waarnimmings foar beskikber binne; it IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wierskynlike wichtichste driuwende faktor efter dy globale yntinsivearring.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt;

Foar oare ekstremen is it byld minder ienfâldich.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; By drûchte makket it IPCC bygelyks ûnderskied tusken meteorologyske, agraryske, ekologyske en hydrologyske drûchte, en de waarnommen en ferwachte feroarings ferskille tusken regio's en typen drûchte.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; In feroaring yn it klimaat betsjut dêrom net dat elk yndividueel ekstreem barren folslein troch klimaatferoaring feroarsake is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By attribúsje fan in yndividueel barren wurdt ynstee ûndersocht oft en yn hoefier't in bepaalde klimaatfaktor de kâns op of de yntinsiteit fan it barren feroare hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Oseanen, iis en seespegel ==
De oseanen en de kryosfear spylje in wichtige rol yn it klimaatsysteem, om't se waarmte en wetter mei de atmosfear en mei-inoar útwikselje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; As de oseaan opwaarmet, set it seewetter út, wat bydraacht oan de globale seespegelstiging.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; It smelten fan gletsjers en it ferlies fan massa fan iiskappen op lân foeget wetter oan de oseaan ta en draacht dêrtroch ek by oan de seespegelstiging.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Sea level rise.svg|thumb|left|Satellytmjittingen fan de globale gemiddelde seespegel sûnt 1993.]]

It IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wichtichste driuwende faktor efter de opwaarming fan de boppeste oseaan sûnt de jierren santich.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek wurdt minsklike ynfloed troch it IPCC as de tige wierskynlike wichtichste oarsaak fan de waarnommen globale seespegelstiging sûnt teminsten 1971 beoardiele.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De relative seespegel feroaret lykwols net oeral likefolle, om't njonken de globale feroaring ek regionale oseaanprosessen en bewegingen fan it lân in rol spylje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

De seespegel reagearret stadiger op feroarings yn de strielingsbalâns as de globale oerflaktemperatuer.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; Troch de stadige opname fan waarmte troch de djippe oseaan en de stadige reaksje fan grutte iiskappen kin de seespegel noch iuwen oant milennia trochstigen nei't de globale temperatuer stabilisearre is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

== Gefolgen foar natuer en minske ==
Klimaatferoaring hat gefolgen foar sawol natuerlike as minsklike systemen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC rapporteart dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring al wiidfersprate negative effekten en dêroan ferbûne ferliezen feroarsake hat dy't boppe de effekten fan natuerlike klimaatfariaasje útgeane.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De aard en omfang fan dy effekten ferskille tusken regio's, ekosystemen en befolkingsgroepen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

Waarnommen effekten binne ûnder oare fêststeld yn ekosystemen, wetterbeskikberens, lânbou, minsklike sûnens, delsettings en ynfrastruktuer.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC jout oan dat ferskate waarnommen effekten hieltyd dúdliker oan troch minsken feroarsake klimaatferoaring taskreaun wurde kinne, foar in part troch feroarings yn de frekwinsje en yntinsiteit fan ekstreme waar- en klimaatbarrens.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

De kwetsberens foar sokke effekten is net oeral itselde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; Neffens it IPCC wurdt klimaatrisiko bepaald troch in kombinaasje fan klimaatgefaar, bleatstelling en kwetsberens, wêrtroch deselde fysyske klimaatferoaring yn ferskillende maatskiplike en geografyske omstannichheden ferskillende gefolgen hawwe kin.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; Dêrtroch kinne de gefolgen net allinnich út de grutte fan in temperatuerferoaring ôflaat wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

== Takomstige klimaatferoaring ==
Foar ûndersyk nei takomstige klimaatferoaring wurde klimaatsimulaasjes makke ûnder ferskillende útgongspunten oer takomstige broeikasgasútstjit, atmosfearyske konsintraasjes en oare faktoaren dy't de strielingsbalâns beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt; Sokke útkomsten wurde ''projeksjes'' neamd, om't se ôfhingje fan de betingsten en senario's dy't oan de simulaasje meijûn wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Se binne dêrom net itselde as in waarfoarsizzing, dy't ek útgiet fan in bekende begjintastân fan it systeem.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

De ferskillende útstjitsenario's dy't yn it Seisde Evaluaasjerapport brûkt wurde, binne bedoeld om in berik fan mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; It IPCC merkt dêrby op dat de werklike takomst net needsaaklik krekt mei ien fan de brûkte foarbyldsenario's oerienkomme sil.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Op koartere tiidskalen spilet natuerlike ynterne klimaatfariaasje in relatyf grutte rol yn de ferskillen tusken projeksjes, wylst op langere tiidskalen de takomstige útstjit en de reaksje fan it klimaatsysteem wichtige boarnen fan ûnwissichheid binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt;

Yn de troch it IPCC beoardiele senario's nimt de globale oerflaktemperatuer yn de earste helte fan de ienentweintichste iuw fierder ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De ferskillen tusken senario's wurde op langere termyn grutter, om't ferskillende hoemannichten broeikasgasútstjit ta ferskillende strielingsforcings en dêrmei ta ferskillende klimaatreaksjes liede.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt; Mei tanimmende globale opwaarming wurde ferskate feroarings yn it klimaatsysteem grutter, wêrûnder tanimmende waarmte-ekstremen, feroarings yn swiere delslach en fierdere ôfname fan ferskate ûnderdielen fan de kryosfear.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

Der bestiet foar de troch it IPCC beoardiele temperatuerberikken in sawat lineêre relaasje tusken de kumulative minsklike útstjit fan koalstofdiokside en de troch CO2 feroarsake globale opwaarming.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It stopjen fan fierdere troch CO2 feroarsake globale opwaarming fereasket dêrom neffens de fysyske beoardieling fan it IPCC dat de netto minsklike CO2-útstjit oant likernôch nul werombrocht wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; De úteinlike ûntwikkeling fan de totale temperatuer wurdt ek beynfloede troch de útstjit fan oare broeikasgassen en oare klimaatfaktoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

== Oanpassing ==
Maatregels dy't bedoeld binne om minsklike of natuerlike systemen oan waarnommen of ferwachte klimaatferoaring oan te passen, wurde yn de klimaatliteratuer oantsjut as [[klimaatoanpassing|oanpassing]].&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC hat oanpassingsmaatregels yn ferskillende regio's en sektoaren beoardiele en konstatearret dat de planning en útfiering fan sokke maatregels wrâldwiid tanommen binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De omfang en effektiviteit fan de oanpassing ferskille lykwols tusken regio's en sektoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

Neffens de beoardiele literatuer kinne ferskillende oanpassingsmaatregels ûnder beskate omstannichheden klimaatrisiko's foar minsken en natuer ferminderje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De effektiviteit fan in maatregel hinget ûnder oare ôf fan de pleatslike omstannichheden, de grutte fan de klimaatferoaring en de kapasiteit om de maatregel út te fieren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC beskriuwt ek grinzen oan oanpassing, wêrby't yn guon natuerlike systemen al hurde grinzen waarnommen binne en yn guon minsklike systemen barriêres besteane dy't ûnder oare finansjeel, ynstitúsjoneel of bestjoerlik fan aard wêze kinne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

== Beheining fan klimaatferoaring ==
It ferminderjen fan boarnen fan broeikasgassen of it fergrutsjen fan de ferwidering fan broeikasgassen út de atmosfear wurdt yn de klimaatwittenskip en it klimaatbelied oantsjut as ''mitigaasje'' of beheining fan klimaatferoaring.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; Working Group III fan it IPCC beoardielet de technyske, ekonomyske en maatskiplike literatuer oer sokke maatregels en oer modellearre paden fan takomstige útstjit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

De beoardiele mooglikheden om de útstjit te ferminderjen omfetsje maatregels yn ûnder oare enerzjyproduksje, yndustry, ferfier, gebouwen, lânbou en lângebrûk.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; De technyske en ekonomyske mooglikheden en de bykommende effekten ferskille tusken technologyen, sektoaren en regio's.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; It IPCC beskriuwt sawol mooglike foardielen as risiko's en kompromissen fan ferskillende maatregels en stelt dat de útwurking ôfhingje kin fan de wize, it plak en de skaal dêr't in maatregel op tapast wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

It fuortheljen fan koalstofdiokside út de atmosfear is ek ûnderdiel fan de beoardiele mitigaasjemooglikheden.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; Metoaden foar koalstofdioksideferwidering ferskille wat technologyske ûntwikkeling, opslachtiid, kosten, kapasiteit en mooglike effekten op minsken en ekosystemen oanbelanget.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; It IPCC merkt op dat sokke metoaden net allegear deselde eigenskippen of risiko's hawwe en dat de gefolgen sterk fan de tapassingskontekst en de skaal ôfhingje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

== Klimaatmodellen en ûnwissichheid ==
Klimaatmodellen binne wiskundige represintaasjes fan ûnderdielen fan it klimaatsysteem en fan de fysyske, gemyske en biogeochemyske prosessen dy't dêryn in rol spylje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Se wurde brûkt om ûnder oare it klimaat fan it ferline, de reaksje op bekende klimaatfaktoaren en mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Resultaten fan modellen wurde yn klimaatûndersyk kombinearre mei mjittingen, teoretysk fysysk begryp en oare bewiislinen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Klimaatprojeksjes hawwe ferskillende boarnen fan ûnwissichheid.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dêrûnder falle ûnwissichheid oer de grutte fan de klimaatforcing, ûnwissichheid oer de krekte reaksje fan it klimaatsysteem, natuerlike ynterne fariaasje en ûnwissichheid oer takomstige minsklike útstjit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; De relative betsjutting fan dy boarnen ferskilt neffens de klimaatfariabele, de regio en de perioade dêr't nei sjoen wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

It IPCC brûkt in kalibrearre terminology om oan te jaan hoe sterk de ûnderlizzende evidinsje en de oerienstimming tusken ûndersiken binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; ''Confidence'' wurdt brûkt as in kwalitative beoardieling op grûn fan ûnder oare de hoemannichte, kwaliteit en konsistinsje fan de beskikbere evidinsje en de mjitte fan oerienstimming, wylst termen foar ''likelihood'' in probabilistyske beoardieling fan ûnwissichheid werjaan.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Guon konklúzjes dêr't de evidinsje sterk genôch foar is, wurde troch it IPCC as feit formulearre sûnder in aparte probabilistyske kwalifikaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Dizze metoade betsjut dat net alle útspraken oer klimaatferoaring deselde epistemyske status hawwe.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Guon binne basearre op direkte waarnimmingen, oare op rekonstruksjes fan it ferline, attribúsjes fan oarsaken of modellearre projeksjes fan de takomst.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By de ynterpretaasje fan klimaatûndersyk is dêrom fan belang hokker soarte útspraak dien wurdt en hokker mjitte fan wissichheid de brûkte boarne dêr oan jout.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Boarnen ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Annex II: Glossary'', Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 1: Framing, Context and Methods'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 2: Changing State of the Climate System'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 3: Human Influence on the Climate System'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 4: Future Global Climate: Scenario-based Projections and Near-term Information'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 5: Global Carbon and Other Biogeochemical Cycles and Feedbacks'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 7: The Earth's Energy Budget, Climate Feedbacks, and Climate Sensitivity'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 11: Weather and Climate Extreme Events in a Changing Climate'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Kategory:Klimaatferoaring]]</text>
      <sha1>qfddy43j03rqkjc3dx7barmb527chng</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241313</id>
      <parentid>1241312</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T13:35:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28057" sha1="8apmh9uplflyefmpd454s90pv6hznic" xml:space="preserve">'''Klimaatferoaring''' is in langduorjende feroaring yn de steat fan it [[klimaat]], dy't te werkennen is oan feroarings yn it gemiddelde en/of de fariabiliteit fan klimaateigenskippen en dy't ornaris desennia of langer oanhâldt.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Sokke feroarings kinne ûntstean troch natuerlike prosessen binnen it klimaatsysteem, troch eksterne natuerlike ynfloeden lykas feroarings yn sinnestrieling en fulkaanútbarstings en troch bliuwende minsklike feroarings yn ûnder oare de gearstalling fan de atmosfear en it lângebrûk.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; It begryp ''klimaatferoaring'' is breder as [[globale opwaarming]], dat spesifyk ferwiist nei in tanimming fan de globale oerflaktemperatuer oer in perioade dy't lang genôch is om koarte natuerlike fariaasjes út te middeljen.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Temperature reconstruction last two millennia.svg|thumb|right|Rekonstruearre globale temperatuer yn de ôfrûne twa milennia, mei dêrneist de ynstruminteel mjitten temperatuer.]]
It klimaat fan de ierde hat ek foar de yndustriële perioade grutte feroarings ûndergien.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; Paleoklimatologyske gegevens en moderne mjittingen wurde brûkt om eardere klimaatferoarings te rekonstruëarjen en de hjoeddeiske tastân fan it klimaatsysteem yn in langere histoaryske kontekst te pleatsen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; Neffens it [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC) binne ferskate feroarings dy't yn de moderne tiid yn de atmosfear, oseaan, kryosfear en biosfear waarnommen binne, wat grutte en tempo oanbelanget ûngewoan yn ferliking mei feroarings oer perioaden dy't, ôfhinklik fan de klimaatfariabelen, iuwen oant tûzenen jierren tebekgeane.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

== Begryp en ôfbeakening ==
Yn de klimaatwittenskip wurdt mei ''klimaat'' ornaris in statistyske beskriuwing bedoeld fan relevante fariabelen lykas temperatuer, delslach en wyn oer in langere perioade.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; De [[Wrâldmeteorologyske Organisaasje]] brûkt foar klimaatnormalen tradisjoneel perioaden fan tritich jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Klimaatferoaring hat dêrom betrekking op feroarings dy't langer oanhâlde as de gewoane fariaasje fan jier ta jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;

De definysje fan klimaatferoaring is net yn alle konteksten itselde.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; It IPCC brûkt in brede wittenskiplike definysje dêr't sawol natuerlike as troch minsken feroarsake feroarings ûnder falle, wylst it [[Ramtferdrach fan de Feriene Naasjes oer Klimaatferoaring]] de term yn syn juridyske definysje brûkt foar in klimaatferoaring dy't direkt of yndirekt oan minsklike aktiviteiten taskreaun wurdt en boppe-op natuerlike klimaatfariaasje komt.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;

Yn wittenskiplik ûndersyk wurdt ûnderskied makke tusken it fêststellen fan klimaatferoaring, it ûndersykjen fan de oarsaken dêrfan en it meitsjen fan projeksjes fan mooglike takomstige ûntwikkelings.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By ''attribúsje'' wurdt ûndersocht yn hoefier't in waarnommen feroaring ferklearre wurde kin troch bepaalde natuerlike of minsklike faktoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Sok ûndersyk brûkt ûnder oare fysyske kennis, mjitgegevens, statistyske metoaden en klimaatmodellen om de ynfloed fan ferskillende faktoaren te ûnderskieden fan natuerlike klimaatfariaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== It klimaatsysteem ==
It klimaat fan de Ierde wurdt foar in wichtich part bepaald troch de enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt en wer ferlit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Hast alle enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt, komt fan de Sinne yn de foarm fan koartweachstrieling, wylst enerzjy it systeem ferlit as reflektearre sinnestrieling en as langweach- of waarmtestrieling.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Oer langere tiid hinget de temperatuer fan it klimaatsysteem gear mei it lykwicht tusken de enerzjy dy't ynkomt en de enerzjy dy't wer útstriele wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

Feroarings yn de gearstalling fan de atmosfear, yn it lângebrûk of yn oare faktoaren kinne dy enerzjybalâns beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; [[Broeikasgas]]sen absorbearje en emittearje in diel fan de langweachstrieling yn de atmosfear, sadat feroarings yn de konsintraasje fan dy gassen de strielingsbalâns fan de Ierde feroarje kinne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Ek aerosolen, feroarings oan it ierdoerflak en feroarings yn de ynkommende sinnestrieling kinne ynfloed hawwe op de enerzjybalâns.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

As de enerzjybalâns feroaret, reagearret it klimaatsysteem troch op te waarmjen of ôf te kuoljen oant in nij lykwicht benadere wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; De grutte fan dy reaksje wurdt ek beynfloede troch weromkeppelings yn it klimaatsysteem, lykas feroarings yn wetterdamp, wolken, snie en iis.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; It IPCC beoardielet de kombinearre bekende klimaatweromkeppelings as netto fersterkjend foar de temperatuerreaksje op in positive strielingsforcing.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

== Natuerlike klimaatferoaring ==
It klimaatsysteem hat natuerlike fariaasje op ferskillende tiidskalen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dy fariaasje kin ûntstean troch ynterne prosessen yn de atmosfear en de oseaan en troch eksterne faktoaren lykas fulkaanútbarstings en feroarings yn de sinnestrieling.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Natuerlike fariaasje kin de globale en regionale temperatuer, delslach en oare klimaateigenskippen tydlik ferheegje of ferleegje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Om te bepalen oft in waarnommen feroaring mei sokke natuerlike faktoaren ferklearre wurde kin, wurde waarnimmings ferlike mei kennis oer natuerlike fariaasje en mei modelsimulaasjes dêr't ferskillende klimaatfaktoaren yn opnommen of weilitten wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Paleoklimatologyske gegevens jouwe dêrby ynformaasje oer de fariaasje fan it klimaatsysteem yn perioaden fan foar de moderne ynstrumintele mjittingen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt;

De konsintraasjes fan koalstofdiokside, metaan en lachgas hawwe yn it geologyske ferline grutte natuerlike fariaasjes sjen litten.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Neffens it IPCC wie de atmosfearyske konsintraasje fan [[koalstofdiokside]] oan 'e ein fan de yn it Seisde Evaluaasjerapport beoardiele perioade heger as op elts momint yn teminsten twa miljoen jier, wylst de konsintraasjes fan metaan en lachgas heger wiene as op elts momint yn teminsten 800.000 jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

== Waarnommen feroarings yn de moderne tiid ==
Ynstrumintele mjittingen litte in langduorjende tanimming fan de globale oerflaktemperatuer sjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Neffens it IPCC wie elk fan de fjouwer desennia foarôfgeand oan it Seisde Evaluaasjerapport waarmer as alle foargeande desennia sûnt it begjin fan de wiidweidige ynstrumintele temperatuerreeksen yn de njoggentjinde iuw.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Rekonstruksjes fan earder klimaat jouwe oan dat de globale oerflaktemperatuer sûnt 1970 flugger tanommen is as yn in oare perioade fan fyftich jier yn teminsten de foargeande twa milennia.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

De feroaring beheint him net ta de temperatuer fan de loft boppe it ierdoerflak.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; It IPCC rapporteart wiidfersprate feroarings yn de atmosfear, de oseanen, de kryosfear en de biosfear.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De boppeste lagen fan de wrâldoseaan binne sûnt de jierren santich opwaarme.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De oseaan nimt dêrby in grut part fan de ekstra enerzjy yn it klimaatsysteem op.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

Ek de kryosfear, it diel fan it ierdesysteem dat út snie, iis, gletsjers, iiskappen en permafrost bestiet, is feroare.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; Mei inkele útsûnderings hawwe gletsjers wrâldwiid sûnt de twadde helte fan de njoggentjinde iuw in weromgong sjen litten.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; It IPCC beoardielet de wrâldwide weromgong fan gletsjers yn de moderne perioade as ûngewoan yn de kontekst fan teminsten de ôfrûne twa milennia.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek it Arktyske seë-iis is sûnt it begjin fan de trochgeande satellytwaarnimmings ôfnaam.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

De globale gemiddelde seespegel is sûnt it begjin fan de tweintichste iuw omheech gien.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Foar de perioade 1901 oant 2018 beoardiele it IPCC de totale stiging fan de globale gemiddelde seespegel op likernôch tweintich sintimeter.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De gemiddelde snelheid fan de seespegelstiging naam yn dy perioade ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Termyske útwreiding fan opwaarmjend seewetter en it ferlies fan lâniis binne wichtige fysyske prosessen dy't oan de seespegelstiging bydrage.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

== Broeikasgassen en de koalstofsyklus ==
Koalstofdiokside, metaan en lachgas binne broeikasgassen dy't de strielingsbalâns fan de Ierde beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; De atmosfearyske konsintraasjes fan dy trije gassen binne sûnt it begjin fan de yndustriële perioade sterk tanommen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It IPCC konkludearret dat de moderne tanimming fan dy konsintraasjes troch minsklike aktiviteiten feroarsake is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

By koalstofdiokside binne it ferbaarnen fan fossile brânstoffen en feroarings yn lângebrûk en lânbehear wichtige minsklike boarnen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; In part fan it útstjitten koalstofdiokside bliuwt yn de atmosfear, wylst in oar part troch lân en oseanen opnommen wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; De lân- en oseaanreservoirs hawwe oer de lêste desennia in grut part fan de minsklike CO2-útstjit opnommen, mar de hoemannichte dy't se opnimme kin fan jier ta jier en fan desennium ta desennium fariearje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

De opname fan koalstofdiokside troch de oseaan hat ek gefolgen foar de skiekunde fan seewetter.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Oplost koalstofdiokside reagearret mei wetter en feroaret it karbonatsysteem fan de oseaan, wêrby't de konsintraasje fan wetterstofionen tanimt en de pH ôfnimt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Dat proses wurdt [[oseaanfersuring]] neamd.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It IPCC beoardielet troch minsken útstjitten koalstofdiokside as de wichtichste oarsaak fan de hjoeddeiske globale fersuring fan it oerflakwetter fan de iepen oseaan.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

== Oarsaken fan de moderne opwaarming ==
It fêststellen fan de oarsaken fan in waarnommen klimaatferoaring wurdt yn de klimaatwittenskip attribúsje neamd.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By attribúsjeûndersyk wurde waarnommen feroarings ferlike mei de ferwachte reaksjes op ûnder oare broeikasgassen, aerosolen, sinnefariaasje, fulkaanútbarstings en ynterne klimaatfariaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dêrfoar wurde meardere ûnôfhinklike metoaden brûkt, wêrûnder statistyske ''fingerprint''-metoaden, prosesbasearre analyses en fergelikingen mei klimaatsimulaasjes.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Global Temperature And Forces.svg|thumb|De waarnommen globale oerflaktemperatuer ferlike mei modelsimulaasjes mei minsklike en natuerlike ynfloeden en mei simulaasjes dêr't allinnich natuerlike ynfloeden yn opnommen binne.]]

De konklúzje fan it Seisde Evaluaasjerapport fan it IPCC is dat minsklike ynfloed de atmosfear, de oseaan en it lân opwaarme hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt; Dy attribúsje is basearre op in kombinaasje fan waarnimmingen, fysysk begryp, paleoklimatologyske ynformaasje en simulaasjes mei klimaatmodellen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt; It IPCC stelt dat de oerienkomst tusken ferskillende ûnôfhinklike bewiislinen de wissichheid fan dy attribúsje fergruttet.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt;

Broeikasgassen hawwe yn de moderne perioade in opwaarmjende ynfloed op it klimaatsysteem hân, wylst troch minsken útstjitten aerosolen in part fan dy opwaarming tsjingien binne troch in netto ôfkuoljende ynfloed.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Natuerlike klimaatfaktoaren en ynterne klimaatfariaasje beynfloedzje de temperatuer op koartere en regionale tiidskalen, mar de IPCC-analyse skriuwt de langduorjende globale opwaarming yn de moderne perioade foar it grutste part oan minsklike ynfloed ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt;

Dat betsjut net dat natuerlike fariaasje opholden is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Ynterne fariaasje fan it klimaatsysteem kin de langduorjende trend op tiidskalen fan jierren of desennia fersterkje of tydlik ferswakje en kin regionaal in grutter effekt hawwe as op it globale gemiddelde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Ekstreem waar ==
Klimaatferoaring kin net foar alle soarten ekstreem waar op deselde wize beoardiele wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; It IPCC ûnderskiedt ûnder oare temperatuer-ekstremen, swiere delslach, oerstreamings, ferskillende foarmen fan drûchte, tropyske en ekstratropyske stoarmen en gearstalde ekstreme foarfallen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; De beskikberens fan mjitgegevens, it fysyske begryp en de sterkte fan de attribúsje ferskille per type ekstreem en per regio.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt;

Waarnimmingen en attribúsjeûndersyk jouwe sterk bewiis dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring de frekwinsje en yntinsiteit fan waarmte-ekstremen op lân ferhege hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek binne de frekwinsje en yntinsiteit fan swiere delslach op globale skaal tanommen oer in mearderheid fan de lângebieten dêr't genôch waarnimmings foar beskikber binne; it IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wierskynlike wichtichste driuwende faktor efter dy globale yntinsivearring.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt;

Foar oare ekstremen is it byld minder ienfâldich.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; By drûchte makket it IPCC bygelyks ûnderskied tusken meteorologyske, agraryske, ekologyske en hydrologyske drûchte, en de waarnommen en ferwachte feroarings ferskille tusken regio's en typen drûchte.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; In feroaring yn it klimaat betsjut dêrom net dat elk yndividueel ekstreem barren folslein troch klimaatferoaring feroarsake is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By attribúsje fan in yndividueel barren wurdt ynstee ûndersocht oft en yn hoefier't in bepaalde klimaatfaktor de kâns op of de yntinsiteit fan it barren feroare hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Oseanen, iis en seespegel ==
De oseanen en de kryosfear spylje in wichtige rol yn it klimaatsysteem, om't se waarmte en wetter mei de atmosfear en mei-inoar útwikselje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; As de oseaan opwaarmet, set it seewetter út, wat bydraacht oan de globale seespegelstiging.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; It smelten fan gletsjers en it ferlies fan massa fan iiskappen op lân foeget wetter oan de oseaan ta en draacht dêrtroch ek by oan de seespegelstiging.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Sea level rise.svg|thumb|left|Satellytmjittingen fan de globale gemiddelde seespegel sûnt 1993.]]

It IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wichtichste driuwende faktor efter de opwaarming fan de boppeste oseaan sûnt de jierren santich.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek wurdt minsklike ynfloed troch it IPCC as de tige wierskynlike wichtichste oarsaak fan de waarnommen globale seespegelstiging sûnt teminsten 1971 beoardiele.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De relative seespegel feroaret lykwols net oeral likefolle, om't njonken de globale feroaring ek regionale oseaanprosessen en bewegingen fan it lân in rol spylje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

De seespegel reagearret stadiger op feroarings yn de strielingsbalâns as de globale oerflaktemperatuer.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; Troch de stadige opname fan waarmte troch de djippe oseaan en de stadige reaksje fan grutte iiskappen kin de seespegel noch iuwen oant milennia trochstigen nei't de globale temperatuer stabilisearre is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

== Gefolgen foar natuer en minske ==
Klimaatferoaring hat gefolgen foar sawol natuerlike as minsklike systemen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC rapporteart dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring al wiidfersprate negative effekten en dêroan ferbûne ferliezen feroarsake hat dy't boppe de effekten fan natuerlike klimaatfariaasje útgeane.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De aard en omfang fan dy effekten ferskille tusken regio's, ekosystemen en befolkingsgroepen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

Waarnommen effekten binne ûnder oare fêststeld yn ekosystemen, wetterbeskikberens, lânbou, minsklike sûnens, delsettings en ynfrastruktuer.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC jout oan dat ferskate waarnommen effekten hieltyd dúdliker oan troch minsken feroarsake klimaatferoaring taskreaun wurde kinne, foar in part troch feroarings yn de frekwinsje en yntinsiteit fan ekstreme waar- en klimaatbarrens.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

De kwetsberens foar sokke effekten is net oeral itselde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; Neffens it IPCC wurdt klimaatrisiko bepaald troch in kombinaasje fan klimaatgefaar, bleatstelling en kwetsberens, wêrtroch deselde fysyske klimaatferoaring yn ferskillende maatskiplike en geografyske omstannichheden ferskillende gefolgen hawwe kin.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; Dêrtroch kinne de gefolgen net allinnich út de grutte fan in temperatuerferoaring ôflaat wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

== Takomstige klimaatferoaring ==
Foar ûndersyk nei takomstige klimaatferoaring wurde klimaatsimulaasjes makke ûnder ferskillende útgongspunten oer takomstige broeikasgasútstjit, atmosfearyske konsintraasjes en oare faktoaren dy't de strielingsbalâns beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt; Sokke útkomsten wurde ''projeksjes'' neamd, om't se ôfhingje fan de betingsten en senario's dy't oan de simulaasje meijûn wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Se binne dêrom net itselde as in waarfoarsizzing, dy't ek útgiet fan in bekende begjintastân fan it systeem.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

De ferskillende útstjitsenario's dy't yn it Seisde Evaluaasjerapport brûkt wurde, binne bedoeld om in berik fan mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; It IPCC merkt dêrby op dat de werklike takomst net needsaaklik krekt mei ien fan de brûkte foarbyldsenario's oerienkomme sil.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Op koartere tiidskalen spilet natuerlike ynterne klimaatfariaasje in relatyf grutte rol yn de ferskillen tusken projeksjes, wylst op langere tiidskalen de takomstige útstjit en de reaksje fan it klimaatsysteem wichtige boarnen fan ûnwissichheid binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt;

Yn de troch it IPCC beoardiele senario's nimt de globale oerflaktemperatuer yn de earste helte fan de ienentweintichste iuw fierder ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De ferskillen tusken senario's wurde op langere termyn grutter, om't ferskillende hoemannichten broeikasgasútstjit ta ferskillende strielingsforcings en dêrmei ta ferskillende klimaatreaksjes liede.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt; Mei tanimmende globale opwaarming wurde ferskate feroarings yn it klimaatsysteem grutter, wêrûnder tanimmende waarmte-ekstremen, feroarings yn swiere delslach en fierdere ôfname fan ferskate ûnderdielen fan de kryosfear.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

Der bestiet foar de troch it IPCC beoardiele temperatuerberikken in sawat lineêre relaasje tusken de kumulative minsklike útstjit fan koalstofdiokside en de troch CO2 feroarsake globale opwaarming.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It stopjen fan fierdere troch CO2 feroarsake globale opwaarming fereasket dêrom neffens de fysyske beoardieling fan it IPCC dat de netto minsklike CO2-útstjit oant likernôch nul werombrocht wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; De úteinlike ûntwikkeling fan de totale temperatuer wurdt ek beynfloede troch de útstjit fan oare broeikasgassen en oare klimaatfaktoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

== Oanpassing ==
Maatregels dy't bedoeld binne om minsklike of natuerlike systemen oan waarnommen of ferwachte klimaatferoaring oan te passen, wurde yn de klimaatliteratuer oantsjut as [[klimaatoanpassing|oanpassing]].&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC hat oanpassingsmaatregels yn ferskillende regio's en sektoaren beoardiele en konstatearret dat de planning en útfiering fan sokke maatregels wrâldwiid tanommen binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De omfang en effektiviteit fan de oanpassing ferskille lykwols tusken regio's en sektoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

Neffens de beoardiele literatuer kinne ferskillende oanpassingsmaatregels ûnder beskate omstannichheden klimaatrisiko's foar minsken en natuer ferminderje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De effektiviteit fan in maatregel hinget ûnder oare ôf fan de pleatslike omstannichheden, de grutte fan de klimaatferoaring en de kapasiteit om de maatregel út te fieren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC beskriuwt ek grinzen oan oanpassing, wêrby't yn guon natuerlike systemen al hurde grinzen waarnommen binne en yn guon minsklike systemen barriêres besteane dy't ûnder oare finansjeel, ynstitúsjoneel of bestjoerlik fan aard wêze kinne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

== Beheining fan klimaatferoaring ==
It ferminderjen fan boarnen fan broeikasgassen of it fergrutsjen fan de ferwidering fan broeikasgassen út de atmosfear wurdt yn de klimaatwittenskip en it klimaatbelied oantsjut as ''mitigaasje'' of beheining fan klimaatferoaring.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; Working Group III fan it IPCC beoardielet de technyske, ekonomyske en maatskiplike literatuer oer sokke maatregels en oer modellearre paden fan takomstige útstjit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

De beoardiele mooglikheden om de útstjit te ferminderjen omfetsje maatregels yn ûnder oare enerzjyproduksje, yndustry, ferfier, gebouwen, lânbou en lângebrûk.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; De technyske en ekonomyske mooglikheden en de bykommende effekten ferskille tusken technologyen, sektoaren en regio's.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; It IPCC beskriuwt sawol mooglike foardielen as risiko's en kompromissen fan ferskillende maatregels en stelt dat de útwurking ôfhingje kin fan de wize, it plak en de skaal dêr't in maatregel op tapast wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

It fuortheljen fan koalstofdiokside út de atmosfear is ek ûnderdiel fan de beoardiele mitigaasjemooglikheden.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; Metoaden foar koalstofdioksideferwidering ferskille wat technologyske ûntwikkeling, opslachtiid, kosten, kapasiteit en mooglike effekten op minsken en ekosystemen oanbelanget.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; It IPCC merkt op dat sokke metoaden net allegear deselde eigenskippen of risiko's hawwe en dat de gefolgen sterk fan de tapassingskontekst en de skaal ôfhingje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

== Klimaatmodellen en ûnwissichheid ==
Klimaatmodellen binne wiskundige represintaasjes fan ûnderdielen fan it klimaatsysteem en fan de fysyske, gemyske en biogeochemyske prosessen dy't dêryn in rol spylje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Se wurde brûkt om ûnder oare it klimaat fan it ferline, de reaksje op bekende klimaatfaktoaren en mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Resultaten fan modellen wurde yn klimaatûndersyk kombinearre mei mjittingen, teoretysk fysysk begryp en oare bewiislinen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Klimaatprojeksjes hawwe ferskillende boarnen fan ûnwissichheid.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dêrûnder falle ûnwissichheid oer de grutte fan de klimaatforcing, ûnwissichheid oer de krekte reaksje fan it klimaatsysteem, natuerlike ynterne fariaasje en ûnwissichheid oer takomstige minsklike útstjit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; De relative betsjutting fan dy boarnen ferskilt neffens de klimaatfariabele, de regio en de perioade dêr't nei sjoen wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

It IPCC brûkt in kalibrearre terminology om oan te jaan hoe sterk de ûnderlizzende evidinsje en de oerienstimming tusken ûndersiken binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; ''Confidence'' wurdt brûkt as in kwalitative beoardieling op grûn fan ûnder oare de hoemannichte, kwaliteit en konsistinsje fan de beskikbere evidinsje en de mjitte fan oerienstimming, wylst termen foar ''likelihood'' in probabilistyske beoardieling fan ûnwissichheid werjaan.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Guon konklúzjes dêr't de evidinsje sterk genôch foar is, wurde troch it IPCC as feit formulearre sûnder in aparte probabilistyske kwalifikaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Dizze metoade betsjut dat net alle útspraken oer klimaatferoaring deselde epistemyske status hawwe.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Guon binne basearre op direkte waarnimmingen, oare op rekonstruksjes fan it ferline, attribúsjes fan oarsaken of modellearre projeksjes fan de takomst.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By de ynterpretaasje fan klimaatûndersyk is dêrom fan belang hokker soarte útspraak dien wurdt en hokker mjitte fan wissichheid de brûkte boarne dêr oan jout.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Boarnen ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Annex II: Glossary'', Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 1: Framing, Context and Methods'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 2: Changing State of the Climate System'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 3: Human Influence on the Climate System'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 4: Future Global Climate: Scenario-based Projections and Near-term Information'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 5: Global Carbon and Other Biogeochemical Cycles and Feedbacks'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 7: The Earth's Energy Budget, Climate Feedbacks, and Climate Sensitivity'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 11: Weather and Climate Extreme Events in a Changing Climate'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[Kategory:Klimaatferoaring]]</text>
      <sha1>8apmh9uplflyefmpd454s90pv6hznic</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ofbyld:1697 Menso Alting 6.jpg</title>
    <ns>6</ns>
    <id>194246</id>
    <revision>
      <id>1241317</id>
      <timestamp>2026-09-23T14:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Kaart mei lânbrêge tusken Fryslân en West-Fryslân fan Menso Alting.</comment>
      <origin>1241317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="89" sha1="e7ibi2uoa5hzb4km0zf0hqmbobsf3dp" xml:space="preserve">== Gearfetting ==
Kaart mei lânbrêge tusken Fryslân en West-Fryslân fan Menso Alting.</text>
      <sha1>e7ibi2uoa5hzb4km0zf0hqmbobsf3dp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swahilywurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194247</id>
    <revision>
      <id>1241320</id>
      <timestamp>2026-09-23T16:01:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Swahilywurger |Ofbyld  = [[Ofbyld:Long-tailed fiscal, Lanius cabanisi.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius cabanisi |Beskriuwer, jier= [[Ernst Hartert|Hartert]], [[1906]] |IUCN-status= ...&quot;</comment>
      <origin>1241320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3950" sha1="j2wwq7djlj0uzsd3yuuss2h72t8a8sb" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Swahilywurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Long-tailed fiscal, Lanius cabanisi.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius cabanisi
|Beskriuwer, jier= [[Ernst Hartert|Hartert]], [[1906]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Swahilywurger''' (Lanius cabanisi) is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Juvenile Long-tailed Fiscals.jpg|thumb|left|Juvenilen]] 
Krekt as by ferskate oare wurgers is it fearrekleed fan beide skaaien gelyk. It fearrekleed fan jonge fûgels wykt lykwols wol ôf. Folwoeksen fûgels binne 26–30 sm grut en weagje 69–80 gram, wêrby't de mantsjes trochstrings wat swierder binne. De sturt fan 'e fûgel is opfallend lang. Folwoeksen eksimplaren binne fan 'e [[Taitawurger]] (''Lanius dorsalis'') – dy't yn itselde gebiet foarkomt – te ûnderskieden troch de grize rêch en foarsere bou. 

Jonge fûgels lykje mei harren mear swarteftige rêch op 'e Taitawurger.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De soarte komt foar yn Súd-[[Somaalje]], Súdeast-[[Kenia]] (fan 'e ouwers fan 'e [[Fiktoariamar]] oant oan 'e kust) en Noardeast-[[Tanzania]], oant oan 'e stêd [[Dar es Salaam]] yn it suden. Der is ek in isolearre populaasje by de [[Usanga Flats]]. De fûgel libbet yn drûge, beamleaze savannes, op iepen boskgebiet of kultuerlânskip.

== Ekology ==
De Swahilywurger is te sjen yn lytse groepen op hege plakken lykas telefoantriedden. Se swypkje faak mei de sturt hinne en wer, krekt as binne se oerémis. 

It fretten bestiet út ynsekten, fral krobben en sprinkhoannen, en út lytse [[wringedieren]] lykas hagedissen, slangen of lytse fûgeltsjes. De jacht wurdt allinnich of yn lytse groepen útfierd, dy't foar wurgers eigen is. Se fleane sawat twa meter boppe de grûn om proaien te finen en dûke dan nei ûnder om de proai fan 'e grûn te fangen. Yn 'e Keniaanske provinsje Coast is waarnommen dat de Swahilywurger gearwurket mei de [[readsnaffelbuffelwever]] (''Bubalornis niger''). De wurger fangt sprinkhoannen en oare ynsekten dy't by it foerazjearjen troch de wever opskrikke, wylst de wever profitearret fan 'e wachens fan 'e Swahilywurger.

== Systematyk ==
Ut [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat de Swahilywurger minder besibbe is oan oare ''Lanius''-soarten as de [[gielsnaffelwurger]] (''Lanius corvinus'') en de [[eksterwurger]] (''Lanius melanoleucus''), soarten dy't earder yn in eigen skaai ûnderbrocht waarden. De Swahilywurger soe òf yn in eigen skaai set wurde moatte, of de gielsnaffelwurger en de eksterwurger soene yn it skaai Lanius opnommen wurde moatte. De ynfloedrike ynternasjonale taksonomyske autoriteit Clements et al. hat foar de lêste oplossing keazen.

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-tailed-fiscal-lanius-cabanisi BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/lotfis1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotfis1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius cabanisi|Swahilywurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swahiliwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>j2wwq7djlj0uzsd3yuuss2h72t8a8sb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241321</id>
      <parentid>1241320</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T16:02:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="kssbu3q5tnkifnoidplhw7vbsg9h0wl" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Swahilywurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Long-tailed fiscal, Lanius cabanisi.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius cabanisi
|Beskriuwer, jier= [[Ernst Hartert|Hartert]], [[1906]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Swahilywurger''' (''Lanius cabanisi'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
[[Ofbyld:Juvenile Long-tailed Fiscals.jpg|thumb|left|Juvenilen]] 
Krekt as by ferskate oare wurgers is it fearrekleed fan beide skaaien gelyk. It fearrekleed fan jonge fûgels wykt lykwols wol ôf. Folwoeksen fûgels binne 26–30 sm grut en weagje 69–80 gram, wêrby't de mantsjes trochstrings wat swierder binne. De sturt fan 'e fûgel is opfallend lang. Folwoeksen eksimplaren binne fan 'e [[Taitawurger]] (''Lanius dorsalis'') – dy't yn itselde gebiet foarkomt – te ûnderskieden troch de grize rêch en foarsere bou. 

Jonge fûgels lykje mei harren mear swarteftige rêch op 'e Taitawurger.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De soarte komt foar yn Súd-[[Somaalje]], Súdeast-[[Kenia]] (fan 'e ouwers fan 'e [[Fiktoariamar]] oant oan 'e kust) en Noardeast-[[Tanzania]], oant oan 'e stêd [[Dar es Salaam]] yn it suden. Der is ek in isolearre populaasje by de [[Usangaflakte]]. De fûgel libbet yn drûge, beamleaze savannes, op iepen boskgebiet of kultuerlânskip.

== Ekology ==
De Swahilywurger is te sjen yn lytse groepen op hege plakken lykas telefoantriedden. Se swypkje faak mei de sturt hinne en wer, krekt as binne se oerémis. 

It fretten bestiet út ynsekten, fral krobben en sprinkhoannen, en út lytse [[wringedieren]] lykas hagedissen, slangen of lytse fûgeltsjes. De jacht wurdt allinnich of yn lytse groepen útfierd, dy't foar wurgers eigen is. Se fleane sawat twa meter boppe de grûn om proaien te finen en dûke dan nei ûnder om de proai fan 'e grûn te fangen. Yn 'e Keniaanske provinsje Coast is waarnommen dat de Swahilywurger gearwurket mei de [[readsnaffelbuffelwever]] (''Bubalornis niger''). De wurger fangt sprinkhoannen en oare ynsekten dy't by it foerazjearjen troch de wever opskrikke, wylst de wever profitearret fan 'e wachens fan 'e Swahilywurger.

== Systematyk ==
Ut [[DNA]]-ûndersyk die bliken dat de Swahilywurger minder besibbe is oan oare ''Lanius''-soarten as de [[gielsnaffelwurger]] (''Lanius corvinus'') en de [[eksterwurger]] (''Lanius melanoleucus''), soarten dy't earder yn in eigen skaai ûnderbrocht waarden. De Swahilywurger soe òf yn in eigen skaai set wurde moatte, of de gielsnaffelwurger en de eksterwurger soene yn it skaai Lanius opnommen wurde moatte. De ynfloedrike ynternasjonale taksonomyske autoriteit Clements et al. hat foar de lêste oplossing keazen.

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan de Natuer]] (IUCN) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/long-tailed-fiscal-lanius-cabanisi BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/lotfis1?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/lotfis1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius cabanisi|Swahilywurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swahiliwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>kssbu3q5tnkifnoidplhw7vbsg9h0wl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius cabanisi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194248</id>
    <redirect title="Swahilywurger" />
    <revision>
      <id>1241322</id>
      <timestamp>2026-09-23T16:03:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Swahilywurger]]</comment>
      <origin>1241322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="dv6lreoseovlohxy2z0rzpc9dn9hwoe" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Swahilywurger]]</text>
      <sha1>dv6lreoseovlohxy2z0rzpc9dn9hwoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Turkestaanske wurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194249</id>
    <revision>
      <id>1241323</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Turkestaanske wurger |Ofbyld  = [[Ofbyld:0T4A6719.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius phoenicuroides |Beskriuwer, jier= [[Herman Schalow|Schalow]], [[1875]] |IUCN-status= [[IUCN-status]]...&quot;</comment>
      <origin>1241323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6125" sha1="hzbzuvxgi9msjs4mst3cmncuujabc3i" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Turkestaanske wurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:0T4A6719.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius phoenicuroides
|Beskriuwer, jier= [[Herman Schalow|Schalow]], [[1875]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Turkestaanske wurger''' (''Lanius phoenicuroides'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae''). De [[Soarte (taksonomy)|soarte]] briedt yn [[Sintraal-Aazje]] en oerwinteret benammen yn [[East-Afrika]]. Hy wurdt mar hiel selden yn [[Jeropa]] waarnommen en as dat it gefal is dan foaral yn 'e hjerst. Foarhinne waard de fûgel as in [[ûndersoarte]] fan 'e [[isabelwurger]] (''Lanius isabellinus'') beskôge, mar hy is ek nau besibbe oan 'e [[brune skatekster]] (''Lanius cristatus'') en de Jeropeeske [[skatekster]] (''Lanius collurio'').

== Skaaimerken ==
De Turkestaanske wurger liket op 'e isabelwurger, de brune skatekster en ek op 'e skatekster, foaral as juvenyl en yn it fearrekleed fan 'e earste winter. De fûgel is 16,5 oant 18 sm grut en hat in wat langere sturt as de skatekster. Yn alle kleden ûnderskiedt er him fan 'e skatekster troch de readbrune boppekant fan 'e sturt, dy't bytiden in donkerbrune punt en middenstripe hat.

It folwoeksen mantsje hat in swart masker, in opfallende wite wynbraustreek en in wyt gesicht. De krún is readbrún en de rêch dof griisbrún. It boarst is foar it measte witich, de slachpinnen binne donker en de fûgel hat in opfallend ljocht plak oan 'e basis fan 'e hânpinnen. It wyfke hat in ferlykber fearrekleed mar in minder skerpe tekening; hja mist it plak op 'e hânpinnen en hat in fine bandearring op it boarst. Yn it kleed fan 'e earste winter hat de fûgel in minder opfallend donker masker, in bandearre boarst en in donkergrize rêch.

== Fersprieding en taksonomy ==
De Turkestaanske wurger briedt op 'e steppen fan Súd-[[Sibearje]] en Sintraal-Aazje – mear spesifyk yn Súd-[[Kazachstan]], [[Oezbekistan]], [[Turkmenistan]], [[Kirgyzje]], [[Tadzjikistan]], Noardeast-[[Iran]], Noard-[[Afganistan]] en Noard-[[Pakistan]]. De soarte oerwinteret benammen yn East-Afrika en de súdlike dielen fan it [[Arabysk Skiereilân]].

=== Status as soarte ===
De Turkestaanske wurger waard lang as in ûndersoarte fan 'e isabelwurger behannele. Yn 2013 namen Clements et al. it beslút om it takson ''phoenicuroides'' de status fan soarte ta te kennen. Yntusken bestiet der ûnder ynternasjonale [[taksonomy]]ske ynstânsjes ienriedigens oer it feit dat it om in aparte soarte giet.

== Hybridisaasje ==
Der binne gjin dokumintearre gefallen bekend fan [[Krusing (biology)|hybridisaasje]] tusken de Turkestaanske wurger en de isabelwurger. It is sels net wis oft harren briedgebieden inoar reitsje. As dat wol it gefal is dan wurdt oannommen dat dit bart yn in smelle sône súdlik fan it [[Altaiberchtme]], yn 'e regio Dzjoengarije yn it noardwesten fan Sina. Beide soarten hybridisearje lykwols wol mei de skatekster (''Lanius collurio''). Dit komt by ''phoenicuroides'' foar yn Kazachstan en Iran en by ''isabellinus'' yn in beheind gebiet yn 'e Altai en it noardwesten fan Mongoalje.

== Ekology ==
De Turkestaanske wurger yt grutte ynsekten, lytse fûgels, [[wrotmûzen]] en hagedissen. De soarte briedt yn iepen biotopen, by foarkar mei toarnige strûken.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en der binne gjin grutte bedrigingen bekend. Dêrfandinne klassifisearret de [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] (IUCN) de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).
{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-tailed-shrike-lanius-phoenicuroides BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/rutshr2?siteLanguage=nl eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rutshr2/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius phoenicuroides|Turkestaanske wurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Turkestaanske wurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Afganistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bachrein]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Dzjibûty]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Egypte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Iran]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Irak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Israel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jordaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kazachstan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kirgyzje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Koeweit]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libanon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oman]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Katar]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Saûdy-Araabje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Syrje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tadzjikistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Turkmenistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Arabyske Emiraten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Oezbekistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Jemen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]</text>
      <sha1>hzbzuvxgi9msjs4mst3cmncuujabc3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius phoenicuroides</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194250</id>
    <redirect title="Turkestaanske wurger" />
    <revision>
      <id>1241324</id>
      <timestamp>2026-09-23T17:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Turkestaanske wurger]]</comment>
      <origin>1241324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="birijnm5zsdj5fttkbhdyfrqk4ceqnl" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Turkestaanske wurger]]</text>
      <sha1>birijnm5zsdj5fttkbhdyfrqk4ceqnl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sao-Tomeewurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194251</id>
    <revision>
      <id>1241326</id>
      <timestamp>2026-09-23T18:20:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Sao-Tomeewurger |Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius newtoni (10.3897-BDJ.11.e110428) Figure 2b.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius newtoni |Beskriuwer, jier= José Vicente Barbosa du Bocage|Bar...&quot;</comment>
      <origin>1241326</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3166" sha1="nu3qwxi3cip5a60707yajrf8jxz7gj7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sao-Tomeewurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius newtoni (10.3897-BDJ.11.e110428) Figure 2b.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius newtoni
|Beskriuwer, jier= [[José Vicente Barbosa du Bocage|Barbosa du Bocage]], [[1891]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-CR.png|250px]]
----
|lânkaart= [[Ofbyld:Sao Tome Fiscal.png|250px]]
}}
De '''Sao-Tomeewurger''' (''Lanius newtoni'') is in [[sjongfûgel]] út it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] [[wurgers]] (''Lanius'') yn 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae''). De fûgel waard yn 1890  beskreaun troch de Portegeeske fûgelkundige [[José Vicente Barbosa du Bocage]] en ferneamd nei de samler M.F. Newton. It is in tige bedrige, [[endemisme|endemyske]] fûgelsoarte op it eilân [[Sao Tomee en Prinsipe|Sao Tomee]].

== Skaaimerken ==
De fûgel is 19 oant 21 sm lang en liket sterk op 'e [[Noardlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis''). De Sao-Tomeewurger is lykas de Noardlike fiskaalwurger fan boppe glânzjend swart. De soarte hat ek in brede wite wjukstreek en in ljochte kiel, boarst en bûk. De Sao-Tomeewurger is lykwols wat lytser en hat in relatyf lytse, hoarnkleurige (net swarte) snaffel en faak in rjemmekleurich boarst; ek binne de wite stipkes op 'e úteinen fan 'e sturtpinnen lytser.

== Fersprieding en leefgebiet ==
Dizze soarte is endemysk op it eilân Sao Tomee yn 'e [[Golf fan Guinee]]. It leefgebiet bestiet út reinwâld mei net in soad ûndergroei, meastentiids net heger as 700 meter boppe de seespegel. It is de iennichste wurger dy't allinnich yn it wâld foarkomt.

== Status en bedrigingen ==
De Sao-Tomeewurger hat in tige lyts ferspriedingsgebiet en dêrtroch is de kâns op útstjerren oanwêzich. De grutte fan 'e populaasje is net fêststeld. De fûgel wurdt inkeld ris waarnommen; oant 2010 wreide it gebiet wêryn't de soarte waarnommen waard him wat út. It leefgebiet wurdt lykwols bedrige troch de útwreiding fan kofjeplantaazjes, de oanlis fan diken en it tappen fan palmwyn yn 'e oerbleaune restanten reinwâld. Dêrnjonken hat de fûgel mooglik te lijen fan it yntrodusearjen fan ynvasive soarten lykas rotten en apen fan it Afrikaanske fêstelân. Yn 2016 waard de populaasje op 50 oant 250 folwoeksen fûgels rûsd. Dêrom stiet de Sao-Tomeewurger as krityk op 'e [[Reade List]] fan de [[IUCN]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/newtons-fiscal-lanius-newtoni BirdLife, 22 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/newfis1?siteLanguage=nl eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/newfis1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius newtoni|Sao-Tomeewurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sao-Tomeewurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sao Tomee en Prinsipe]]</text>
      <sha1>nu3qwxi3cip5a60707yajrf8jxz7gj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius newtoni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194252</id>
    <redirect title="Sao-Tomeewurger" />
    <revision>
      <id>1241327</id>
      <timestamp>2026-09-23T18:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sao-Tomeewurger]]</comment>
      <origin>1241327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="kcf8jdyojkdev2q529454084bc81h3b" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sao-Tomeewurger]]</text>
      <sha1>kcf8jdyojkdev2q529454084bc81h3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sao Tomeewurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194253</id>
    <redirect title="Sao-Tomeewurger" />
    <revision>
      <id>1241328</id>
      <timestamp>2026-09-23T18:21:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sao-Tomeewurger]]</comment>
      <origin>1241328</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="kcf8jdyojkdev2q529454084bc81h3b" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sao-Tomeewurger]]</text>
      <sha1>kcf8jdyojkdev2q529454084bc81h3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noardlike fiskaalwurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194254</id>
    <revision>
      <id>1241330</id>
      <timestamp>2026-09-23T19:09:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Noardlike fiskaalwurger |Ofbyld  = [[Ofbyld:Northern fiscal (Lanius humeralis humeralis) male Arusha.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius humeralis |Beskriuwer, jier= Stanley, 1814 |IUCN-...&quot;</comment>
      <origin>1241330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4574" sha1="hjk3fs6ia5tydrw40q82bw8utopvpxf" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Noardlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Northern fiscal (Lanius humeralis humeralis) male Arusha.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius humeralis
|Beskriuwer, jier= Stanley, 1814
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Noardlike fiskaalwurger''' (''Lanius humeralis'') is in lid fan 'e [[wurgerfûgels|wurgerfamylje]] dy't oer in hiel grut part fan Subsaharaansk [[Afrika]] foarkomt. Earder waarden de noardlike en [[súdlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as ien soarte behannele en guon dogge dat noch. De fûgel hat syn namme fiskaalwurger te tankjen oan syn swartwite fearrekleed, dat wat wei hat fan 'e kleuren fan it pak fan in belestingynner út de koloniale tiid (fiskaal).  

== Skaaimerken ==
De fûgel is in frij opfallende fûgel fan 21 oant 23 sm lang mei wite ûndersiden en swarte boppedielen dy't fan boppe op 'e kop trochrinne oant de sturt. De fûgel hat in opfallende wite 'V' op 'e rêch en in relatyf lange swarte sturt mei wite bûtenpinnen en wite úteinen op 'e oare sturtpinnen. De snaffel, de eagen en de poaten binne swart. Folwoeksen mantsjes en wyfkes fan 'e noardlike fiskaalwurger binne hast gelyk, op 'e readbrune flanken fan it wyfke nei.

== Fersprieding en leefgebiet ==
Der wurde trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding erkend:  

* ''L. h. capelli'' (Bocage, 1879) – Súd-[[Gabon]], it suden fan [[Kongo-Brazzaville]] nei it easten ta oant de [[Demokratyske Republyk Kongo]], it uterste súdwesten fan [[Uganda, [[Rûanda]] en [[Boerûndy]], en nei it suden ta oant Súd-[[Angoala]].
* ''L. h. humeralis'' (Stanley, 1814) – Sintraal-[[Eritreä]], Sintraal- en Súd-[[Etioopje]], Súdeast-[[Súd-Sûdan]], East-Uganda, West-[[Kenia]], [[Tanzania]], Noard-[[Malawy]] en Noard-[[Mozambyk]]; wierskynlik ek Noardeast-[[Sambia]].
* ''L. h. smithii'' (Fraser, 1843) – Súd-[[Mauretaanje]] (seldsum), Súd-[[Maly]] (seldsum) en fan Súd-[[Guinee]], [[Sierra Leöane]] en [[Libearia]] nei it easten ta oant de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], Noard-Kongo-Brazzaville, Súdwest-Súd-Sûdan en West-Uganda.

De Noardlike fiskaalwurger libbet yn in grut ferskaat oan biotopen, fan gerslân mei ôffredingen om op te sitten oant toarnwâlden fan akasia en net al te tichte bosken. Hy mijd tige tichte biotopen dêr't syn jacht troch beheind wurde soe.

== Hâlden en dragen ==
De Noardlike fiskaalwurger libbet meastentiids solitêr en jaget op [[ynsekten]] en lytse [[kjifdieren]] fan in iepen sitplak ôf of fan 'e top fan strûken. De grutte fan it [[territoarium]] stiet ta ferhâlding fan it oantal sitplakken foar de jacht. It setten fan mear keunstmjittige sitplakken soarget der ek foar dat de fûgel syn territoarium lytser makket en der mear territoaria yn itselde gebiet ûnstean kinne.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=5792867AF8F9B5C3 Avibase, 22 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/norfis1?siteLanguage=nl eBird, 22 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norfis1/cur/introduction Birds of the World, 22 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius humeralis|Noardlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]</text>
      <sha1>hjk3fs6ia5tydrw40q82bw8utopvpxf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241344</id>
      <parentid>1241330</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:03:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4799" sha1="2xsdsk2966unmsq27lfj9xrchqq00qe" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Noardlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Northern fiscal (Lanius humeralis humeralis) male Arusha.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius humeralis
|Beskriuwer, jier= Stanley, 1814
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Noardlike fiskaalwurger''' (''Lanius humeralis'') is in lid fan 'e [[wurgerfûgels|wurgerfamylje]] dy't oer in hiel grut part fan Subsaharaansk [[Afrika]] foarkomt. Earder waarden de noardlike en [[súdlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as ien soarte behannele en guon dogge dat noch. De fûgel hat syn namme fiskaalwurger te tankjen oan syn swartwite fearrekleed, dat wat wei hat fan 'e kleuren fan it pak fan in belestingynner út de koloniale tiid (fiskaal).  

== Skaaimerken ==
De fûgel is in frij opfallende fûgel fan 21 oant 23 sm lang mei wite ûndersiden en swarte boppedielen dy't fan boppe op 'e kop trochrinne oant de sturt. De fûgel hat in opfallende wite 'V' op 'e rêch en in relatyf lange swarte sturt mei wite bûtenpinnen en wite úteinen op 'e oare sturtpinnen. De snaffel, de eagen en de poaten binne swart. Folwoeksen mantsjes en wyfkes fan 'e noardlike fiskaalwurger binne hast gelyk, op 'e readbrune flanken fan it wyfke nei.

== Fersprieding en leefgebiet ==
Der wurde trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding erkend:  

* ''L. h. capelli'' (Bocage, 1879) – Súd-[[Gabon]], it suden fan [[Kongo-Brazzaville]] nei it easten ta oant de [[Demokratyske Republyk Kongo]], it uterste súdwesten fan [[Uganda, [[Rûanda]] en [[Boerûndy]], en nei it suden ta oant Súd-[[Angoala]].
* ''L. h. humeralis'' (Stanley, 1814) – Sintraal-[[Eritreä]], Sintraal- en Súd-[[Etioopje]], Súdeast-[[Súd-Sûdan]], East-Uganda, West-[[Kenia]], [[Tanzania]], Noard-[[Malawy]] en Noard-[[Mozambyk]]; wierskynlik ek Noardeast-[[Sambia]].
* ''L. h. smithii'' (Fraser, 1843) – Súd-[[Mauretaanje]] (seldsum), Súd-[[Maly]] (seldsum) en fan Súd-[[Guinee]], [[Sierra Leöane]] en [[Libearia]] nei it easten ta oant de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], Noard-Kongo-Brazzaville, Súdwest-Súd-Sûdan en West-Uganda.

De Noardlike fiskaalwurger libbet yn in grut ferskaat oan biotopen, fan gerslân mei ôffredingen om op te sitten oant toarnwâlden fan akasia en net al te tichte bosken. Hy mijd tige tichte biotopen dêr't syn jacht troch beheind wurde soe.

== Hâlden en dragen ==
De Noardlike fiskaalwurger libbet meastentiids solitêr en jaget op [[ynsekten]] en lytse [[kjifdieren]] fan in iepen sitplak ôf of fan 'e top fan strûken. De grutte fan it [[territoarium]] stiet ta ferhâlding fan it oantal sitplakken foar de jacht. It setten fan mear keunstmjittige sitplakken soarget der ek foar dat de fûgel syn territoarium lytser makket en der mear territoaria yn itselde gebiet ûnstean kinne.

== Status ==
De noardlike fiskaalwurger hat gjin eigen status. De [[IUCN]] behannelet de noardlike en de [[súdlike fiskaalwurger]] noch as ien soarte en klassifisearet de fûgel as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=5792867AF8F9B5C3 Avibase, 22 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/norfis1?siteLanguage=nl eBird, 22 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norfis1/cur/introduction Birds of the World, 22 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius humeralis|Noardlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]</text>
      <sha1>2xsdsk2966unmsq27lfj9xrchqq00qe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius humeralis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194255</id>
    <redirect title="Noardlike fiskaalwurger" />
    <revision>
      <id>1241331</id>
      <timestamp>2026-09-23T19:09:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Noardlike fiskaalwurger]]</comment>
      <origin>1241331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="pu8osk9ov5mb6h41c0b7lomojdk9fdb" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Noardlike fiskaalwurger]]</text>
      <sha1>pu8osk9ov5mb6h41c0b7lomojdk9fdb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sosjale media</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194256</id>
    <revision>
      <id>1241334</id>
      <timestamp>2026-09-23T19:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje...&quot;</comment>
      <origin>1241334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="19967" sha1="8jfqrs4gprcev6d6abiesvddk66u95c" xml:space="preserve">'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De OECD stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de Feriene Steaten joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint Facebook en 50 persint Instagram.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==

It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare Meta, YouTube, X, Snap, ByteDance, Discord, Reddit en WhatsApp, en ek Amazon yn ferbân mei Twitch.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op Twitter yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op Twitter en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}</text>
      <sha1>8jfqrs4gprcev6d6abiesvddk66u95c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241335</id>
      <parentid>1241334</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20047" sha1="9s0r65jzcvwx5lhmg9yzo4xlfj8lm04" xml:space="preserve">'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De OECD stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de Feriene Steaten joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint Facebook en 50 persint Instagram.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==

It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare Meta, YouTube, X, Snap, ByteDance, Discord, Reddit en WhatsApp, en ek Amazon yn ferbân mei Twitch.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op Twitter yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op Twitter en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Ynformaasjetechnology]]</text>
      <sha1>9s0r65jzcvwx5lhmg9yzo4xlfj8lm04</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241336</id>
      <parentid>1241335</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:28:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20039" sha1="rti0y72o63f7ub8uoiqy79mitiq8ksa" xml:space="preserve">'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De OECD stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de Feriene Steaten joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint Facebook en 50 persint Instagram.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==

It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare Meta, YouTube, X, Snap, ByteDance, Discord, Reddit en WhatsApp, en ek Amazon yn ferbân mei Twitch.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op Twitter yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op Twitter en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Sosjale media]]</text>
      <sha1>rti0y72o63f7ub8uoiqy79mitiq8ksa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241337</id>
      <parentid>1241336</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20055" sha1="1h7jsbw4vy2pv9siz94j70hqe7cnd6q" xml:space="preserve">'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De OECD stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de Feriene Steaten joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint [[Facebook]] en 50 persint [[Instagram]].&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==

It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare Meta, YouTube, X, Snap, ByteDance, Discord, Reddit en WhatsApp, en ek Amazon yn ferbân mei Twitch.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op [[Twitter]] yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op [[Twitter]] en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Sosjale media]]</text>
      <sha1>1h7jsbw4vy2pv9siz94j70hqe7cnd6q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241338</id>
      <parentid>1241337</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:32:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <origin>1241338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20105" sha1="810kb1bm944rl9a3iitymg94gyta73j" xml:space="preserve">'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De [[OECD]] stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de [[Feriene Steaten]] joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint [[Facebook]] en 50 persint [[Instagram]].&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==
It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare [[Meta]], [[YouTube]], [[X]], Snap, ByteDance, [[Discord]], [[Reddit]] en [[WhatsApp]], en ek [[Amazon.com|Amazon]] yn ferbân mei [[Twitch]].&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op [[Twitter]] yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op [[Twitter]] en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

== Boarnen ==
{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Sosjale media]]</text>
      <sha1>810kb1bm944rl9a3iitymg94gyta73j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike fiskaalwurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194257</id>
    <revision>
      <id>1241339</id>
      <timestamp>2026-09-23T19:39:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Súdlike fiskaalwurger |Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius collaris, female, Walter Sisulu NBG, Johannesburg, South Africa (14532531860).jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius collaris |Beskriuwer,...&quot;</comment>
      <origin>1241339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3563" sha1="owb0qvzoz9g3au5h6o6gwv6ecyubos0" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Súdlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius collaris, female, Walter Sisulu NBG, Johannesburg, South Africa (14532531860).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius collaris
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1766]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NET.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''súdlike fiskaalwurger''' (''Lanius collaris'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is 21 oant 23 sm lang en weaget 25 oant 58 gram. It is in middelgrutte, swart mei wyt kleure wurger. De boppekant fan 'e kop, de rêch en in diel fan 'e wjukken binne swart. De boppeste wjukdekfearren binne wyt. De lange sturt is swart mei wite bûtenste sturtpinnen. Fan ûnder is de fûgel sniewyt oant smoarch-wyt. Wyfkes hawwe minder kontrast yn harren fearrekleed. 

De [[ûndersoarte]]n ferskille fan inoar troch de yntensiteit fan it swart op 'e boppedielen, it wyt oan 'e ûnderkant en op 'e sturt, it hawwen of net hawwen fan in wynbraustreek, plakken op it boarst en it ferskil tusken mantsje en wyfke.

== Fersprieding en taksonomy ==
De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif ûndersoarten, ferdield oer twa groepen mei de folgjende fersprieding:

*''marwitzi''-groep
** ''L. c. marwitzi'' – noardeastlik en sudsintraal [[Tanzania]]

*''collaris''-groep
** ''L. c. collaris'' – súdlik [[Namybje]], [[Súd-Afrika]] (útsein it noorden en noardeasten), [[Lesoto]], [[Swazylân]] en it uterste suden fan [[Mozambyk]]
** ''L. c. pyrrhostictus'' – noardeastlik [[Botswana]], [[Simbabwe]], noardeastlik Súd-Afrika en súdwestlik Mozambyk
** ''L. c. subcoronatus'' – súdeastlik [[Angoala]], [[Namybje]] (útsein de noardwestkust en it uterste suden), súdwestlik Simbabwe en noardlik Súd-Afrika (oant yn it noardwesten fan 'e provinsje Noard-Kaap en sintraal Frijsteat)
** ''L. c. aridicolus'' – drûge kustgebieten fan noardwestlik Namybje en súdwestlik Angoala

Foarhinne waard de ûndersoarte ''marwitzi'' as in aparte soarte beskôge.

Oant koartlyn waarden de súdlike fiskaalwurger en de [[noardlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as deselde soarte beskôge. 

== Status ==
De súdlike fiskaalwurger hat gjin eigen status. De [[IUCN]] behannelet de súdlike en de noardlike fiskaalwurger noch as ien soarte en klassifisearet de fûgel as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=5792867AF8F9B5C3 Avibase, 22 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/norfis1?siteLanguage=nl eBird, 22 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norfis1/cur/introduction Birds of the World, 22 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius humeralis|Noardlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angola]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>owb0qvzoz9g3au5h6o6gwv6ecyubos0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241342</id>
      <parentid>1241339</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:43:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="671d7rzu1fk7jmem2j8jndcghtaqlgj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Súdlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius collaris, female, Walter Sisulu NBG, Johannesburg, South Africa (14532531860).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius collaris
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1766]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NET.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''súdlike fiskaalwurger''' (''Lanius collaris'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is 21 oant 23 sm lang en weaget 25 oant 58 gram. It is in middelgrutte, swart mei wyt kleure wurger. De boppekant fan 'e kop, de rêch en in diel fan 'e wjukken binne swart. De boppeste wjukdekfearren binne wyt. De lange sturt is swart mei wite bûtenste sturtpinnen. Fan ûnder is de fûgel sniewyt oant smoarch-wyt. Wyfkes hawwe minder kontrast yn harren fearrekleed. 

De [[ûndersoarte]]n ferskille fan inoar troch de yntensiteit fan it swart op 'e boppedielen, it wyt oan 'e ûnderkant en op 'e sturt, it hawwen of net hawwen fan in wynbraustreek, plakken op it boarst en it ferskil tusken mantsje en wyfke.

== Fersprieding en taksonomy ==
De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif ûndersoarten, ferdield oer twa groepen mei de folgjende fersprieding:

*''marwitzi''-groep
** ''Lanius collaris marwitzi'' – noardeastlik en sudsintraal [[Tanzania]]

*''collaris''-groep
** ''Lanius collaris collaris'' – súdlik [[Namybje]], [[Súd-Afrika]] (útsein it noorden en noardeasten), [[Lesoto]], [[Swazylân]] en it uterste suden fan [[Mozambyk]]
** ''Lanius collaris pyrrhostictus'' – noardeastlik [[Botswana]], [[Simbabwe]], noardeastlik Súd-Afrika en súdwestlik Mozambyk
** ''Lanius collaris subcoronatus'' – súdeastlik [[Angoala]], [[Namybje]] (útsein de noardwestkust en it uterste suden), súdwestlik Simbabwe en noardlik Súd-Afrika (oant yn it noardwesten fan 'e provinsje Noard-Kaap en sintraal Frijsteat)
** ''Lanius collaris aridicolus'' – drûge kustgebieten fan noardwestlik Namybje en súdwestlik Angoala

Foarhinne waard de ûndersoarte ''marwitzi'' as in aparte soarte beskôge.

Oant koartlyn waarden de súdlike fiskaalwurger en de [[noardlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as deselde soarte beskôge. 

== Status ==
De súdlike fiskaalwurger hat gjin eigen status. De [[IUCN]] behannelet de súdlike en de noardlike fiskaalwurger noch as ien soarte en klassifisearet de fûgel as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B936AAF3C05775B7 Avibase, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/soufis3?siteLanguage=nl eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soufis1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius collaris|Súdlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sudlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angola]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>671d7rzu1fk7jmem2j8jndcghtaqlgj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241343</id>
      <parentid>1241342</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T19:45:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3609" sha1="h9n5ld4hqmupi587ig5x8os2ejwh95g" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Súdlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius collaris, female, Walter Sisulu NBG, Johannesburg, South Africa (14532531860).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius collaris
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1766]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''súdlike fiskaalwurger''' (''Lanius collaris'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is 21 oant 23 sm lang en weaget 25 oant 58 gram. It is in middelgrutte, swart mei wyt kleure wurger. De boppekant fan 'e kop, de rêch en in diel fan 'e wjukken binne swart. De boppeste wjukdekfearren binne wyt. De lange sturt is swart mei wite bûtenste sturtpinnen. Fan ûnder is de fûgel sniewyt oant smoarch-wyt. Wyfkes hawwe minder kontrast yn harren fearrekleed. 

De [[ûndersoarte]]n ferskille fan inoar troch de yntensiteit fan it swart op 'e boppedielen, it wyt oan 'e ûnderkant en op 'e sturt, it hawwen of net hawwen fan in wynbraustreek, plakken op it boarst en it ferskil tusken mantsje en wyfke.

== Fersprieding en taksonomy ==
De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif ûndersoarten, ferdield oer twa groepen mei de folgjende fersprieding:

*''marwitzi''-groep
** ''Lanius collaris marwitzi'' – noardeastlik en sudsintraal [[Tanzania]]

*''collaris''-groep
** ''Lanius collaris collaris'' – súdlik [[Namybje]], [[Súd-Afrika]] (útsein it noorden en noardeasten), [[Lesoto]], [[Swazylân]] en it uterste suden fan [[Mozambyk]]
** ''Lanius collaris pyrrhostictus'' – noardeastlik [[Botswana]], [[Simbabwe]], noardeastlik Súd-Afrika en súdwestlik Mozambyk
** ''Lanius collaris subcoronatus'' – súdeastlik [[Angoala]], [[Namybje]] (útsein de noardwestkust en it uterste suden), súdwestlik Simbabwe en noardlik Súd-Afrika (oant yn it noardwesten fan 'e provinsje Noard-Kaap en sintraal Frijsteat)
** ''Lanius collaris aridicolus'' – drûge kustgebieten fan noardwestlik Namybje en súdwestlik Angoala

Foarhinne waard de ûndersoarte ''marwitzi'' as in aparte soarte beskôge.

Oant koartlyn waarden de súdlike fiskaalwurger en de [[noardlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as deselde soarte beskôge. 

== Status ==
De súdlike fiskaalwurger hat gjin eigen status. De [[IUCN]] behannelet de súdlike en de noardlike fiskaalwurger noch as ien soarte en klassifisearet de fûgel as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B936AAF3C05775B7 Avibase, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/soufis3?siteLanguage=nl eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soufis1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius collaris|Súdlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sudlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angola]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>h9n5ld4hqmupi587ig5x8os2ejwh95g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241345</id>
      <parentid>1241343</parentid>
      <timestamp>2026-09-23T20:05:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3610" sha1="lfi8nu27f037uyiuu2e15jvo3xijhk7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Súdlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius collaris, female, Walter Sisulu NBG, Johannesburg, South Africa (14532531860).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius collaris
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1766]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''súdlike fiskaalwurger''' (''Lanius collaris'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is 21 oant 23 sm lang en weaget 25 oant 58 gram. It is in middelgrutte, swart mei wyt kleure wurger. De boppekant fan 'e kop, de rêch en in diel fan 'e wjukken binne swart. De boppeste wjukdekfearren binne wyt. De lange sturt is swart mei wite bûtenste sturtpinnen. Fan ûnder is de fûgel sniewyt oant smoarch-wyt. Wyfkes hawwe minder kontrast yn harren fearrekleed. 

De [[ûndersoarte]]n ferskille fan inoar troch de yntensiteit fan it swart op 'e boppedielen, it wyt oan 'e ûnderkant en op 'e sturt, it hawwen of net hawwen fan in wynbraustreek, plakken op it boarst en it ferskil tusken mantsje en wyfke.

== Fersprieding en taksonomy ==
De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif ûndersoarten, ferdield oer twa groepen mei de folgjende fersprieding:

*''marwitzi''-groep
** ''Lanius collaris marwitzi'' – noardeastlik en sudsintraal [[Tanzania]]

*''collaris''-groep
** ''Lanius collaris collaris'' – súdlik [[Namybje]], [[Súd-Afrika]] (útsein it noorden en noardeasten), [[Lesoto]], [[Swazylân]] en it uterste suden fan [[Mozambyk]]
** ''Lanius collaris pyrrhostictus'' – noardeastlik [[Botswana]], [[Simbabwe]], noardeastlik Súd-Afrika en súdwestlik Mozambyk
** ''Lanius collaris subcoronatus'' – súdeastlik [[Angoala]], [[Namybje]] (útsein de noardwestkust en it uterste suden), súdwestlik Simbabwe en noardlik Súd-Afrika (oant yn it noardwesten fan 'e provinsje Noard-Kaap en sintraal Frijsteat)
** ''Lanius collaris aridicolus'' – drûge kustgebieten fan noardwestlik Namybje en súdwestlik Angoala

Foarhinne waard de ûndersoarte ''marwitzi'' as in aparte soarte beskôge.

Oant koartlyn waarden de súdlike fiskaalwurger en de [[noardlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as deselde soarte beskôge. 

== Status ==
De súdlike fiskaalwurger hat gjin eigen status. De [[IUCN]] behannelet de súdlike en de noardlike fiskaalwurger noch as ien soarte en klassifisearet de fûgel as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B936AAF3C05775B7 Avibase, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/soufis3?siteLanguage=nl eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soufis1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius collaris|Súdlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sudlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>lfi8nu27f037uyiuu2e15jvo3xijhk7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius collaris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194258</id>
    <redirect title="Súdlike fiskaalwurger" />
    <revision>
      <id>1241340</id>
      <timestamp>2026-09-23T19:40:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Súdlike fiskaalwurger]]</comment>
      <origin>1241340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="f4nhweuek7xv6lo89r95pz5ibdmu6oa" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Súdlike fiskaalwurger]]</text>
      <sha1>f4nhweuek7xv6lo89r95pz5ibdmu6oa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Williams F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194259</id>
    <revision>
      <id>1241346</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:30:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #0057B8 | kop = Williams F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Atlassian Williams F1 Team (2026) | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Grove (Oxfordshire)|Grove]], [[Oxfordshire]] | head1_4 = oprjochte | item1_4 = 1977 | head1_5 = eigner | item1_5 = Dorilton Capital | head1_6 = teambaas | item1_6 = James Vowles | head1_7 = motorleveransier | item1_7 = Merc...&quot;</comment>
      <origin>1241346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3554" sha1="qprn6hnpah6nyi0fx011kpik935xwyg" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #0057B8
| kop = Williams F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Atlassian Williams F1 Team (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Grove (Oxfordshire)|Grove]], [[Oxfordshire]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1977
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Dorilton Capital
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = James Vowles
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = [[Mercedes F1|Mercedes]]
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Alexander Albon]] en [[Carlos Sainz jr.|Carlos Sainz]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 9 (1980, 1981, 1986, 1987, 1992–1994, 1996, 1997)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 7
| head2_3 = earste oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1979]]
}}
'''Williams F1''' is in Britske [[Formule 1]]-ploech en konstrukteur út [[Grove (Oxfordshire)|Grove]] yn [[Oxfordshire]]. De ploech waard yn [[1977]] oprjochte troch [[Frank Williams]] en [[Patrick Head]]. Yn it seizoen 2026 rydt hja ûnder de kommersjele namme ''Atlassian Williams F1 Team'', mei [[Alexander Albon]] en [[Carlos Sainz jr.|Carlos Sainz]] as fêste koereurs en [[Mercedes F1|Mercedes]] as motorleveransier.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Frank Williams hie foar 1977 al in minder súksesfolle eigen race-organisaasje hân. Mei Head boude er in nije ploech op; yn 1978 sette Williams foar it earst in eigen auto yn. [[Clay Regazzoni]] besoarge de ploech by de [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1979]] de earste oerwinning. In jier letter waarden Williams en [[Alan Jones]] wrâldkampioen by de konstrukteurs en de koereurs. De njoggen konstrukteurstitels binne helle mei motoren fan [[Ford]], [[Honda F1|Honda]] en [[Renault F1|Renault]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/williams-year-by-year.6wHlJglT3USpmIbETtAYzW |titel=Williams – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De grutte súksesjierren leine yn de jierren tachtich en njoggentich. Njonken Jones waarden [[Keke Rosberg]], [[Nelson Piquet]], [[Nigel Mansell]], [[Alain Prost]], [[Damon Hill]] en [[Jacques Villeneuve (1971)|Jacques Villeneuve]] wrâldkampioen mei Williams. Yn 2020 waard de famyljeûndernimming oan Dorilton Capital ferkocht; Frank en Claire Williams giene dêrnei út de deistige lieding. De ploech hâldt lykwols har namme, fabryk en konstrukteurserfskip yn Grove.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Resultaten en betsjutting ==
Williams hat njoggen konstrukteurstitels en sân koereurstitels helle. Dêrmei heart de ploech ta de meast súksesfolle ûnôfhinklike konstrukteurs yn de skiednis fan de Formule 1. Har lêste konstrukteurstitel datearret út 1997; de lêste oerwinning wie fan [[Pastor Maldonado]] by de [[Grutte Priis fan Spanje 2012]].

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Mercedes F1]]
* [[Renault F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Williams, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>qprn6hnpah6nyi0fx011kpik935xwyg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>McLaren F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194260</id>
    <revision>
      <id>1241347</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:31:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #FF8700 | kop = McLaren F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = McLaren Mastercard F1 Team (2026) | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Woking]], [[Surrey]] | head1_4 = oprjochte | item1_4 = 1963 | head1_5 = eigner | item1_5 = McLaren Group | head1_6 = teambaas | item1_6 = Andrea Stella | head1_7 = motorleveransier | item1_7 = [[Mercedes F1|Mercedes]] | head1_...&quot;</comment>
      <origin>1241347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3221" sha1="rloc07my0wmpaa3n4xw6ka9cfs6m3m7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FF8700
| kop = McLaren F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = McLaren Mastercard F1 Team (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Woking]], [[Surrey]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1963
| head1_5 = eigner
| item1_5 = McLaren Group
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Andrea Stella
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = [[Mercedes F1|Mercedes]]
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Lando Norris]] en [[Oscar Piastri]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 10
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 13
| head2_3 = earste oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Belgje 1968]]
}}
'''McLaren F1''' is de Formule 1-ploech fan McLaren Racing Limited, in Britske race-organisaasje út [[Woking]] yn [[Surrey]]. De organisaasje waard yn [[1963]] oprjochte troch de Nij-Seelânske koereur [[Bruce McLaren]] en kaam yn [[1966]] foar it earst út yn in Grutte Priis. Yn 2026 rydt McLaren mei [[Lando Norris]] en [[Oscar Piastri]], mei motoren fan [[Mercedes F1|Mercedes]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Bruce McLaren ried sels de earste Formule 1-auto fan syn ploech. By de [[Grutte Priis fan Belgje 1968]] helle er ek de earste oerwinning. Nei syn ferstjerren yn 1970 bleau de ploech bestean en waard dy ûnder lieding fan ûnder oaren [[Teddy Mayer]] en Ron Dennis ien fan de grutste konstrukteurs. De earste dûbele wrâldtitel kaam yn 1974, doe't [[Emerson Fittipaldi]] koereurskampioen waard.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/mclaren-year-by-year.6Gj22qyOorq5dpniarY3rP |titel=McLaren – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De perioade mei Honda-turbomotoren (1988–1991) wie tige dominant: [[Ayrton Senna]] en [[Alain Prost]] hellen fjouwer opienfolgjende konstrukteurstitels. Letter waarden ek [[Mika Häkkinen]], [[Lewis Hamilton]] en Norris wrâldkampioen mei McLaren. De ploech helle yn 2024 en 2025 wer de konstrukteurstitel, sadat it totaal op tsien kaam; mei 13 koereurstitels heart McLaren by de trije súksesfolste ploechen yn de sport.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Resultaten en betsjutting ==
McLaren is nei [[Scuderia Ferrari]] de op ien nei âldste noch aktive F1-ploech. Njonken de Formule 1 hat McLaren ek de [[Indianapolis 500]], de [[24 oeren fan Le Mans]] en de [[Grutte Priis fan Monako]] wûn. Dy trije oerwinnings wurde tegearre de ''Triple Crown of Motorsport'' neamd.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Mercedes F1]]
* [[Honda F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:McLaren, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>rloc07my0wmpaa3n4xw6ka9cfs6m3m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scuderia Ferrari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194261</id>
    <revision>
      <id>1241348</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:31:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #DC0000 | kop = Scuderia Ferrari | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Scuderia Ferrari HP (2026) | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Maranello]], [[Itaalje]] | head1_4 = oprjochte | item1_4 = 1929 | head1_5 = memme-ûndernimming | item1_5 = Ferrari | head1_6 = teambaas | item1_6 = Fred Vasseur | head1_7 = motorleveransier | item1_7 = Ferrari | head1_8 = fêste...&quot;</comment>
      <origin>1241348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3150" sha1="92z6d14alh63wuh3jx3rqur9dxr8fal" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #DC0000
| kop = Scuderia Ferrari
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Scuderia Ferrari HP (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Maranello]], [[Itaalje]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1929
| head1_5 = memme-ûndernimming
| item1_5 = Ferrari
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Fred Vasseur
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Ferrari
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Charles Leclerc]] en [[Lewis Hamilton]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 16
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 15
| head2_3 = F1-saisoenen
| item2_3 = alle jierren sûnt 1950
}}
'''Scuderia Ferrari''' is de raceôfdieling fan de Italjaanske autofabrikant Ferrari en de Formule 1-ploech út [[Maranello]]. Hja waard yn [[1929]] troch [[Enzo Ferrari]] oprjochte, earst as ploech foar Alfa Romeo-auto's. Ferrari boude fan 1947 ôf eigen race-auto's en kaam by it earste Formule 1-wrâldkampioenskip yn 1950 oan de start. Ferrari is de iennige ploech dy't sûnt dy tiid oan elk F1-seizoen meidien hat.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams/ferrari |titel=Ferrari – F1 Racing Team – Leclerc, Hamilton |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De Scuderia waard al gau in fêste wearde yn de Formule 1. [[Alberto Ascari]], [[Juan Manuel Fangio]], [[Mike Hawthorn]], [[Phil Hill]], [[John Surtees]], [[Niki Lauda]], [[Jody Scheckter]], [[Michael Schumacher]] en [[Kimi Räikkönen]] waarden mei Ferrari koereurswrâldkampioen. De perioade 2000–2004, mei Schumacher en teambaas [[Jean Todt]], brocht fiif opienfolgjende koereurstitels en seis opienfolgjende konstrukteurstitels.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/ferrari-year-by-year.61yfcjhl05vSlmNJB1SIJ0 |titel=Ferrari – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Ferrari hat 16 konstrukteurstitels en 15 koereurstitels, beide rekôrs yn de Formule 1. De lêste konstrukteurstitel wie yn 2008; Räikkönen helle yn 2007 de lêste koereurstitel fan de ploech. Yn 2026 binne [[Charles Leclerc]] en [[Lewis Hamilton]] de fêste koereurs, mei in Ferrari-motor út de eigen fabryk yn Maranello.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Betsjutting ==
De ploech wurdt faak ''de Scuderia'' neamd, Italiaansk foar ''de stâl''. De oanhingers hjitte de ''tifosi''. De [[Grutte Priis fan Itaalje]] op [[Autodromo Nazionale Monza|Monza]] jildt as de thúswedstriid fan Ferrari.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Alfa Romeo F1]]
* [[McLaren F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Ferrari, Scuderia}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>92z6d14alh63wuh3jx3rqur9dxr8fal</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Renault F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194262</id>
    <revision>
      <id>1241349</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #FFF000 | kop = Renault F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = namme | item1_1 = Renault F1 Team / Renault Sport F1 Team | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Frankryk|Frânsk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Enstone]], [[Grut-Brittanje]] (2002–2020) | head1_4 = wurkploech aktyf | item1_4 = 1977–1985; 2002–2010; 2016–2020 | head1_5 = eigner yn de wurkploechjierren | item1_5 = Renault | head1_6 = motorleveransier | item1_6 = Renault...&quot;</comment>
      <origin>1241349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3088" sha1="3owxhn261brom72kfv7uzt09gxp9akp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FFF000
| kop = Renault F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme
| item1_1 = Renault F1 Team / Renault Sport F1 Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Frankryk|Frânsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Enstone]], [[Grut-Brittanje]] (2002–2020)
| head1_4 = wurkploech aktyf
| item1_4 = 1977–1985; 2002–2010; 2016–2020
| head1_5 = eigner yn de wurkploechjierren
| item1_5 = Renault
| head1_6 = motorleveransier
| item1_6 = Renault (oant en mei 2025)
| kop2 = palmares as Renault-ploech
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 2 (2005, 2006)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 2 (Fernando Alonso, 2005, 2006)
| head2_3 = opfolger
| item2_3 = [[Alpine F1 Team]]
}}
'''Renault F1''' ferwiist nei de wurkploegen en it motorprogramma fan de Frânske autofabrikant Renault yn de [[Formule 1]]. Renault kaam yn [[1977]] as konstrukteur yn de sport en late it tiidrek fan de turbomotor yn. De Renault-wurkploech ferdwûn nei 1985, mar it merk bleau lange tiid motoren leverjen oan oare ploechen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/20-years-on-alonsos-first-f1-title-win-with-renault-remembered-by-those-who.2RbebqyRGBRLSxLV06O454 |titel=20 years on: Alonso's first F1 title win with Renault remembered by those who were there |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-09-25 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Wurkploech en titels ==
Renault kocht yn 2000 de ploech fan [[Benetton F1|Benetton]] en skreau dy fan 2002 ôf yn as Renault F1 Team. Mei [[Fernando Alonso]] waarden yn 2005 en 2006 sawol it koereurs- as it konstrukteurskampioenskip wûn. Nei in dielde ferkeap oan Genii Capital ried de Enstone-ploech yn 2011 as Lotus Renault GP. Renault kocht de ploech yn 2016 werom en ried oant en mei 2020 wer ûnder eigen namme.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/alpine-year-by-year.26lcAj4zKxSs1w959B6yV |titel=Alpine – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Foar it seizoen 2021 waard it team omneamd ta [[Alpine F1 Team]], nei Renault syn sportautomerk Alpine. Dat is deselde Enstone-organisaasje, mar gjin Renault-konstrukteur mear. Renault wie noch oant en mei 2025 motorleveransier; Alpine ried yn 2026 foar it earst mei motoren fan Mercedes.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams/alpine |titel=Alpine – F1 Racing Team – Gasly, Colapinto |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorbouwer ==
As motorleveransier wie Renault folle langer aktyf as as konstrukteur. Renault-motoren holpen [[Williams F1|Williams]], [[Benetton F1|Benetton]] en [[Red Bull Racing]] oan wrâldtitels. De Renault-ploech sels helle twa konstrukteurstitels en twa koereurstitels, alle fjouwer mei Alonso.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Alpine F1 Team]]
* [[Red Bull Racing]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Renault, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>3owxhn261brom72kfv7uzt09gxp9akp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mercedes F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194263</id>
    <revision>
      <id>1241350</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:32:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #00A19C | kop = Mercedes F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Mercedes-AMG Petronas Formula One Team | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Dútslân|Dútsk]] (FIA-lisinsje) | head1_3 = basis | item1_3 = [[Brackley]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = aktyf as Mercedes-ploech | item1_4 = 1954–1955; 2010–no | head1_5 = eigners | item1_5 = Mercedes-Benz Group, INEOS en Toto Wolff (elk in tredde part) | head1_6 = t...&quot;</comment>
      <origin>1241350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3300" sha1="d43b4wqanpkgjucb1irdj14ycy5gm9j" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #00A19C
| kop = Mercedes F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Mercedes-AMG Petronas Formula One Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Dútslân|Dútsk]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Brackley]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf as Mercedes-ploech
| item1_4 = 1954–1955; 2010–no
| head1_5 = eigners
| item1_5 = Mercedes-Benz Group, INEOS en Toto Wolff (elk in tredde part)
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Toto Wolff
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Mercedes
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[George Russell]] en [[Andrea Kimi Antonelli|Kimi Antonelli]]
| kop2 = palmares (sûnt 2010)
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 8 (2014–2021)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 7 (2014–2020)
}}
'''Mercedes F1''' is de Formule 1-ploech fan Mercedes-Benz. De hjoeddeiske organisaasje is fêstige yn [[Brackley]] yn [[Grut-Brittanje]], mar rydt mei in Dútske lisinsje. Yn 2026 binne [[George Russell]] en [[Andrea Kimi Antonelli|Kimi Antonelli]] de fêste koereurs. Mercedes bout ek de eigen hybride F1-motoren.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Earste perioade ==
Mercedes-Benz kaam yn 1954 yn de Formule 1 mei de W196. [[Juan Manuel Fangio]] waard yn 1954 en 1955 wrâldkampioen. Nei de [[24 oeren fan Le Mans 1955|ramp by Le Mans yn 1955]] luts Mercedes him út de autosport werom. Fan 1994 ôf kaam it merk werom as motorleveransier, ûnder mear oan McLaren.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-after-two-years-of-struggles-can-mercedes-return-to-the-top-in.55B7RUfvyKOidvfm9IAbx0 |titel=After two years of struggles, can Mercedes return to the top? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-02-19 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Hjoeddeiske ploech ==
Mercedes kocht yn 2009 de wrâldkampioensploech [[Brawn GP]] en sette dy yn 2010 as wurkploech yn. De Brackley-organisaasje hat in langere foarskiednis: [[Tyrrell F1|Tyrrell]] waard British American Racing, doe Honda, Brawn GP en úteinlik Mercedes. Mei de hybride regleminten fan 2014 ôf wie Mercedes de dominante ploech: fan 2014 oant en mei 2021 folgen acht konstrukteurstitels op in rige; [[Lewis Hamilton]] en [[Nico Rosberg]] hellen yn 2014–2020 sân koereurstitels.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorprogramma ==
Mercedes hat njonken de eigen ploech ek motoren oan oare F1-teams levere. Yn de jierren njoggentich en nul wûn McLaren mei Mercedes-motoren, en sûnt it hybride tiidrek binne Mercedes-motoren ek brûkt troch ûnder oaren Williams, Force India/Racing Point en McLaren.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[McLaren F1]]
* [[British American Racing]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Mercedes, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>d43b4wqanpkgjucb1irdj14ycy5gm9j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Red Bull Racing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194264</id>
    <revision>
      <id>1241351</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #1E41FF | kop = Red Bull Racing | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Oracle Red Bull Racing (2026) | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Eastenryk|Eastenryksk]] (FIA-lisinsje) | head1_3 = basis | item1_3 = [[Milton Keynes]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = oprjochte | item1_4 = 2005 | head1_5 = eigner | item1_5 = Red Bull GmbH | head1_6 = teambaas | item1_6 = Laurent Mekies | head1_7 = motorleveransier | item1_7 = R...&quot;</comment>
      <origin>1241351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3181" sha1="n081x4vvfehwom0c05lwu3yhwwkjeep" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #1E41FF
| kop = Red Bull Racing
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Oracle Red Bull Racing (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Eastenryk|Eastenryksk]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Milton Keynes]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 2005
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Red Bull GmbH
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Laurent Mekies
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Red Bull Powertrains–Ford
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Max Verstappen]] en [[Isack Hadjar]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 6 (2010–2013, 2022, 2023)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 8
| head2_3 = earste oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Sina 2009]]
}}
'''Red Bull Racing''' is in Formule 1-ploech mei in Eastenrykske FIA-lisinsje en in basis yn [[Milton Keynes]] yn [[Grut-Brittanje]]. De ploech is eigendom fan Red Bull GmbH. Yn 2026 ride [[Max Verstappen]] en [[Isack Hadjar]] foar Red Bull; de ploech brûkt foar it earst in motorprogramma fan Red Bull Powertrains yn gearwurking mei [[Ford]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Red Bull kocht ein 2004 de [[Jaguar F1|Jaguar Racing]]-ploech fan Ford en kaam yn 2005 as eigen konstrukteur op de startgrid. De ploech ried earst mei Cosworth- en Ferrari-motoren en dêrnei mei Renault-motoren. Mei [[Sebastian Vettel]] helle Red Bull fan 2010 oant en mei 2013 fjouwer kear op in rige beide wrâldtitels. De earste Grand Prix-oerwinning wie dy fan Vettel yn Sina yn 2009.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/red-bull-racing-year-by-year.5gsBMoMf3DhOSBOJ8Cx8Bi |titel=Red Bull Racing – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Fan 2019 ôf brûkte Red Bull Honda-motoren. [[Max Verstappen]] waard koereurswrâldkampioen yn 2021, 2022, 2023 en 2024; de ploech helle yn 2022 en 2023 ek de konstrukteurstitel. Dêrtroch stiet Red Bull nei 2025 op seis konstrukteurstitels en acht koereurstitels. Laurent Mekies folge yn 2025 Christian Horner op as teambaas.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-red-bull-all-you-need-to-know-about-the-team-ahead-of-the-2026.5nsCtA7I7DQDEYUbykAjtD |titel=All you need to know about Red Bull ahead of 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motoren en jeugdoplieding ==
De motorpartners wiene Cosworth (2005), Ferrari (2006), Renault (2007–2018) en Honda (2019–2025). Red Bull hat ek in twadde F1-ploech: dy hjitte efterinoar [[Scuderia Toro Rosso]], [[Scuderia AlphaTauri]], RB en Racing Bulls. Dy organisaasje is foaral bedoeld as opliedingsplak foar jonge koereurs.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Scuderia Toro Rosso]]
* [[Jaguar F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Red Bull Racing}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>n081x4vvfehwom0c05lwu3yhwwkjeep</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sauber F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194265</id>
    <revision>
      <id>1241352</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #00A650 | kop = Sauber F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Sauber Motorsport AG | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Switserlân|Switsersk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Hinwil]], [[Switserlân]] | head1_4 = oprjochte | item1_4 = 1970; yn de Formule 1 sûnt 1993 | head1_5 = lêste eigner | item1_5 = Audi AG | head1_6 = motorleveransiers | item1_6 = ûnder oaren Mercedes, Ferrari en BMW | head1_7 = lêste F1...&quot;</comment>
      <origin>1241352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3303" sha1="d16jr6ywbdzgnp6iuma7hu7l7zdonwe" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #00A650
| kop = Sauber F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Sauber Motorsport AG
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Switserlân|Switsersk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Hinwil]], [[Switserlân]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1970; yn de Formule 1 sûnt 1993
| head1_5 = lêste eigner
| item1_5 = Audi AG
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Mercedes, Ferrari en BMW
| head1_7 = lêste F1-seizoen ûnder Sauber-namme
| item1_7 = 2025
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = Audi F1 Team (2026)
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1 (as BMW Sauber, 2008)
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 2e (2007, as BMW Sauber)
}}
'''Sauber F1''' wie de Formule 1-ploech fan Sauber Motorsport AG út [[Hinwil]] yn [[Switserlân]]. Peter Sauber rjochte de organisaasje yn 1970 op; nei súkses yn de sportauto-racerij kaam Sauber yn 1993 yn de Formule 1. De ploech ried ûnder ferskillende kommersjele nammen oant en mei 2025. Audi kocht de organisaasje en makke der foar 2026 it [[Audi F1 Team]] fan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Sauber brûkte yn de earste jierren motoren fan Mercedes, Ford en Ferrari; fan 1997 oant 2005 waarden de Ferrari-motoren faak ûnder de namme Petronas ynskreaun. De ploech stie bekend as in sterk, mar relatyf lyts ûnôfhinklik team en joech ûnder oaren [[Heinz-Harald Frentzen]], [[Kimi Räikkönen]] en [[Felipe Massa]] harren kâns yn de Formule 1.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/kick-sauber-year-by-year.JoWXFc6oEcNk5ozeiPxG5 |titel=Kick Sauber – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

BMW kocht de ploech yn 2005. Fan 2006 oant 2009 ried hja as [[BMW F1|BMW Sauber]], de súksesfolste faze fan Sauber: yn 2007 waard it team twadde yn it konstrukteurskampioenskip en [[Robert Kubica]] wûn yn 2008 de [[Grutte Priis fan Kanada 2008]]. Nei it fuortgean fan BMW naam Peter Sauber it team wer oer. Fan 2019 oant 2023 wie Alfa Romeo nammesponsor, wylst Sauber de feitlike organisaasje bleau; yn 2024 en 2025 ried it team as Kick Sauber.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sauber-at-500-from-privateers-to-alfa-romeo-factory-team-by-the-man-who.VGRTUWhiGZXt15prVXQHC |titel=Sauber at 500 – From privateers to Alfa Romeo factory team |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2020-11-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== F1-erfskip ==
De letter ''C'' yn de typenamme fan de Sauber-auto's ferwiist nei Christiane Sauber, de frou fan Peter Sauber. Hoewol't de ploech mar ien oerwinning helle, hat hja troch har lange bestean en it ûntdekken fan jong talint in wichtich plak yn de moderne F1-skiednis.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[BMW F1]]
* [[Alfa Romeo F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Sauber, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>d16jr6ywbdzgnp6iuma7hu7l7zdonwe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Honda F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194266</id>
    <revision>
      <id>1241353</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:33:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #E40521 | kop = Honda F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = bedriuw | item1_1 = Honda Motor Co., Ltd. | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Japan|Japansk]] | head1_3 = aktyf as wurkploech | item1_3 = 1964–1968; 2006–2008 | head1_4 = aktiviteit bûten de wurkploech | item1_4 = motorleveransier yn ferskate perioaden | head1_5 = motoren | item1_5 = Honda/HRC | head1_6 = opfolger fan de ploech út 2008 | item1_6 = Brawn GP | kop2 = palmares...&quot;</comment>
      <origin>1241353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3086" sha1="if454f4cnvxgm1cyhz5nr3hm71vkfmj" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #E40521
| kop = Honda F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = bedriuw
| item1_1 = Honda Motor Co., Ltd.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Japan|Japansk]]
| head1_3 = aktyf as wurkploech
| item1_3 = 1964–1968; 2006–2008
| head1_4 = aktiviteit bûten de wurkploech
| item1_4 = motorleveransier yn ferskate perioaden
| head1_5 = motoren
| item1_5 = Honda/HRC
| head1_6 = opfolger fan de ploech út 2008
| item1_6 = Brawn GP
| kop2 = palmares as wurkploech
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 3
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 4e (1967)
}}
'''Honda F1''' is de namme foar de Formule 1-aktiviteiten fan de Japanske autofabrikant Honda. Honda hat ferskate kearen as motorbouwer en twa kear as folsleine wurkploech meidien. As eigen ploech wie Honda aktyf yn 1964–1968 en 2006–2008; dêrneist levere it bedriuw motoren oan ferskate kampioensploegen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/works-team-success-powering-senna-and-red-bull-triumphs-retracing-hondas-f1.505Z6Owe256nITfRFGjk9z |titel=Works team success, powering Senna and Red Bull triumphs: retracing Honda's F1 history |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-05-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Earste wurkploech ==
Honda makke syn F1-debút yn 1964, mei in sels boude auto en motor. [[Richie Ginther]] besoarge Honda by de [[Grutte Priis fan Meksiko 1965]] de earste oerwinning; [[John Surtees]] wûn yn 1967 de [[Grutte Priis fan Itaalje 1967]]. Nei 1968 waard it wurkteam opheft. De grutste súksessen fan Honda kamen letter as motorleveransier: mei [[Williams F1|Williams]] en [[McLaren F1|McLaren]] waarden yn de jierren tachtich en iere jierren njoggentich in rige wrâldtitels wûn.

== Weromkomst en Brawn ==
Honda kaam yn 2000 werom as motorpartner fan [[British American Racing]]. It bedriuw kocht dy Brackley-ploech folslein en ried fan 2006 ôf as Honda Racing F1 Team. [[Jenson Button]] helle by de [[Grutte Priis fan Hongarije 2006]] de tredde en lêste Grand Prix-oerwinning fan in Honda-wurkploech. Fanwegen de finansjele krisis luts Honda him ein 2008 werom. Ross Brawn kocht de organisaasje; dy waard yn 2009 as [[Brawn GP]] fuortdaliks wrâldkampioen en waard letter [[Mercedes F1]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorleveransier ==
Honda levere fan 2015 ôf wer hybride motoren, earst oan McLaren en dêrnei oan Toro Rosso en Red Bull. Mei Red Bull waard Verstappen yn 2021 wrâldkampioen. Yn 2026 is Honda, fia Honda Racing Corporation, de eksklusive motorpartner fan Aston Martin.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[British American Racing]]
* [[Mercedes F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Honda, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>if454f4cnvxgm1cyhz5nr3hm71vkfmj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scuderia Toro Rosso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194267</id>
    <revision>
      <id>1241354</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:34:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #0032A0 | kop = Scuderia Toro Rosso | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = namme | item1_1 = Scuderia Toro Rosso S.p.A. | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]] | head1_4 = aktyf | item1_4 = 2006–2019 | head1_5 = eigner | item1_5 = Red Bull GmbH | head1_6 = teambaas | item1_6 = Franz Tost | head1_7 = motorleveransiers | item1_7 = Cosworth, Ferrari, Renault en Honda | head...&quot;</comment>
      <origin>1241354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2998" sha1="9e14gu9e0vi0735ivqe6ub631t9tqyd" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #0032A0
| kop = Scuderia Toro Rosso
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme
| item1_1 = Scuderia Toro Rosso S.p.A.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2006–2019
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Red Bull GmbH
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Franz Tost
| head1_7 = motorleveransiers
| item1_7 = Cosworth, Ferrari, Renault en Honda
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Scuderia AlphaTauri]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1
| head2_2 = polepositions
| item2_2 = 1
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 6e (2008)
}}
'''Scuderia Toro Rosso''' wie in Italjaanske Formule 1-ploech út [[Faenza]]. ''Toro Rosso'' is Italiaansk foar ''Reade Bolle'' en de ploech wie de twadde F1-organisaasje fan Red Bull GmbH. Hja ûntstie yn 2006 troch de oankeap en omneaming fan [[Minardi F1|Minardi]] en waard yn 2020 omneamd ta [[Scuderia AlphaTauri]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-racing-bulls-all-you-need-to-know-about-the-team-ahead-of-the.1CEWtqM7eihjycMGOjbegp |titel=All you need to know about Racing Bulls ahead of 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-01-15 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Toro Rosso wie yn it begjin bedoeld as in opliedingsploech foar jonge koereurs út it Red Bull-programma. [[Sebastian Vettel]], [[Daniel Ricciardo]], [[Max Verstappen]], [[Carlos Sainz jr.|Carlos Sainz]] en [[Pierre Gasly]] rieden allegear earst foar Toro Rosso. De ploech brûkte efterinoar Cosworth-, Ferrari-, Renault- en Honda-motoren. [[Franz Tost]] wie yn alle fjirtjin seizoenen teambaas.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/racing-bulls-year-by-year.RsVCsWpMnPzUr7nNVSlyO |titel=Racing Bulls – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

It hichtepunt wie de [[Grutte Priis fan Itaalje 2008]]. Vettel pakte yn reinich waar earst de poleposition en wûn de race dêrnei. Dat wie de earste oerwinning fan Toro Rosso én de earste F1-oerwinning foar Red Bull syn jongere ploech, noch foardat Red Bull Racing sels in Grand Prix wûn hie. Yn 2020 waard de ploech omneamd ta AlphaTauri, nei it kleanmerk fan de memme-ûndernimming.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toro-rossos-name-change-to-alpha-tauri-confirmed-in-provisional-2020-entry.5tIxtPAMsY8MACQAyvg41j |titel=Toro Rosso's name change to AlphaTauri confirmed in provisional 2020 entry list |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-11-30 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Red Bull Racing]]
* [[Minardi F1]]
* [[Scuderia AlphaTauri]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Toro Rosso, Scuderia}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>9e14gu9e0vi0735ivqe6ub631t9tqyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Force India F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194268</id>
    <revision>
      <id>1241355</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #F5B3D1 | kop = Force India F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Force India Formula One Team Limited | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Yndia|Yndiaask]] (FIA-lisinsje) | head1_3 = basis | item1_3 = [[Silverstone]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = aktyf | item1_4 = 2008–2018 | head1_5 = eigners yn de lêste jierren | item1_5 = Vijay Mallya, Michiel Mol en Sahara India Pariwar | head1_6 = motorleveransiers |...&quot;</comment>
      <origin>1241355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3083" sha1="oli7qwjbmd310kiviu4i8eyjgsjd6t7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #F5B3D1
| kop = Force India F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Force India Formula One Team Limited
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Yndia|Yndiaask]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Silverstone]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2008–2018
| head1_5 = eigners yn de lêste jierren
| item1_5 = Vijay Mallya, Michiel Mol en Sahara India Pariwar
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = Ferrari (2008), Mercedes (2009–2018)
| head1_7 = opfolger
| item1_7 = Racing Point (letter Aston Martin)
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 6
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 4e (2016, 2017)
}}
'''Force India F1''' wie in Formule 1-ploech mei in Yndiaaske lisinsje en in fabryk by [[Silverstone]] yn [[Grut-Brittanje]]. In konsortium ûnder lieding fan de Yndiaaske sakeman Vijay Mallya en de Nederlanner Michiel Mol kocht yn 2007 [[Spyker F1|Spyker]] en sette de ploech yn 2008 as Force India op de startgrid. Sahara India Pariwar waard yn 2011 minderheidseigner.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/force-india-their-greatest-hits-to-date.6zoSTdQCkMCuC0gSUuEuqq |titel=Force India: Their greatest hits to date |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2018-08-14 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De earste auto ried yn 2008 mei in Ferrari-motor; fan 2009 ôf waard Mercedes motorpartner. By de [[Grutte Priis fan Belgje 2009]] pakte [[Giancarlo Fisichella]] de earste poleposition en waard er twadde, it earste poadium fan de ploech. Letter hellen foaral [[Sergio Pérez]] poadia. Force India waard fjirde yn it konstrukteurskampioenskip fan 2016 en 2017, it bêste resultaat yn de skiednis fan de ploech.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-aston-martins-complex-f1-roots-and-how-theyre-aiming-to-fulfil.465QgZKQ9XcBDcD54VT4xR |titel=Team guide: Aston Martin's complex F1 roots |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-26 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Yn 2018 kaam Force India ûnder bewâld fanwege finansjele swierrichheden. De besittings waarden kocht troch in konsortium ûnder lieding fan [[Lawrence Stroll]]. Dy nije organisaasje ried de lêste races fan 2018 as Racing Point Force India en waard yn 2019 Racing Point; sûnt 2021 is dat de [[Aston Martin F1 Team]]. It juridyske konstrukteursynskriuwingsnûmer fan Force India hold yn 2018 op te bestean.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/force-india-become-racing-point-for-2019.6vXH20iJvaGeAAUcma2gYS |titel=Force India become Racing Point for 2019 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2018-12-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Jordan F1]]
* [[Mercedes F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Force India, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>oli7qwjbmd310kiviu4i8eyjgsjd6t7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BMW F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194269</id>
    <revision>
      <id>1241356</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:35:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #0066B3 | kop = BMW F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = namme as konstrukteur | item1_1 = BMW Sauber F1 Team | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Dútslân|Dútsk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Hinwil]], [[Switserlân]] | head1_4 = aktyf as wurkploech | item1_4 = 2006–2009 | head1_5 = eigner | item1_5 = BMW AG | head1_6 = teambaas | item1_6 = Mario Theissen | head1_7 = motor | item1_7 = BMW | head1_8 = wichtichste koereurs | item1_8...&quot;</comment>
      <origin>1241356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2811" sha1="2nt9bz7go6xbazusbk52bogdxe8eovi" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #0066B3
| kop = BMW F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme as konstrukteur
| item1_1 = BMW Sauber F1 Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Dútslân|Dútsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Hinwil]], [[Switserlân]]
| head1_4 = aktyf as wurkploech
| item1_4 = 2006–2009
| head1_5 = eigner
| item1_5 = BMW AG
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Mario Theissen
| head1_7 = motor
| item1_7 = BMW
| head1_8 = wichtichste koereurs
| item1_8 = [[Nick Heidfeld]] en [[Robert Kubica]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 2e (2007)
| head2_3 = opfolger
| item2_3 = [[Sauber F1]]
}}
'''BMW F1''' omfiemet BMW syn Formule 1-programma as motorbouwer en as wurkploech. De eigen F1-ploech ried ûnder de namme '''BMW Sauber F1 Team''' fan 2006 oant en mei 2009. BMW kocht dêrfoar de Switserske [[Sauber F1|Sauber]]-ploech en kombinearre de BMW-motorôfdieling mei de Sauber-fabryk yn [[Hinwil]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sauber-at-500-from-privateers-to-alfa-romeo-factory-team-by-the-man-who.VGRTUWhiGZXt15prVXQHC |titel=Sauber at 500 – From privateers to Alfa Romeo factory team |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2020-11-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorleveransier ==
BMW levere al yn de jierren tachtich turbomotoren oan ûnder mear [[Brabham F1|Brabham]]. [[Nelson Piquet]] waard yn 1983 wrâldkampioen mei in BMW-motor. Fan 2000 oant 2005 wie BMW de motorpartner fan [[Williams F1|Williams]], mei koereurs lykas [[Ralf Schumacher]] en [[Juan Pablo Montoya]].

== BMW Sauber ==
Nei de oankeap fan Sauber hie BMW yn 2006 in folsleine wurkploech. De ploech waard yn 2007 twadde yn it konstrukteurskampioenskip. It hichtepunt wie de [[Grutte Priis fan Kanada 2008]], doe't [[Robert Kubica]] wûn foar teamgenoat [[Nick Heidfeld]]; dat wie de iennige Grand Prix-oerwinning fan BMW Sauber. BMW luts him nei it seizoen 2009, yn de ekonomyske krisis, werom en Peter Sauber kocht de organisaasje werom.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/can-kick-saubers-2025-bring-more-hope-than-2024.h8ct3FNW6iloeBuilTg08 |titel=Can Kick Sauber's 2025 bring more hope than 2024? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-02-16 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De namme BMW Sauber makke dúdlik dat it om in BMW-wurkploech gie mei it personiel en de technyske basis fan Sauber. De F1-ynskriuwing gie dêrnei fierder as Sauber, letter as Alfa Romeo en Kick Sauber, en sûnt 2026 as Audi.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Sauber F1]]
* [[Williams F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:BMW, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>2nt9bz7go6xbazusbk52bogdxe8eovi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haas F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194270</id>
    <revision>
      <id>1241357</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #B6BABD | kop = Haas F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = bedriuw | item1_1 = Haas Formula LLC | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] | head1_3 = basissen | item1_3 = [[Kannapolis]], [[Noard-Karolina]]; [[Banbury]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = oprjochte | item1_4 = 2014; F1-debút yn 2016 | head1_5 = eigner | item1_5 = Gene Haas | head1_6 = teambaas | item1_6 = Ayao Komatsu | head1_7 = motorleveransier | ite...&quot;</comment>
      <origin>1241357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3230" sha1="4ezmaj8xgi7m22h5a2j3od0zmu27gan" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #B6BABD
| kop = Haas F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = bedriuw
| item1_1 = Haas Formula LLC
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| head1_3 = basissen
| item1_3 = [[Kannapolis]], [[Noard-Karolina]]; [[Banbury]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 2014; F1-debút yn 2016
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Gene Haas
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Ayao Komatsu
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Ferrari
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Esteban Ocon]] en [[Oliver Bearman]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = polepositions
| item2_2 = 1 (Kevin Magnussen, 2022)
| head2_3 = poadiumplakken
| item2_3 = 0
| head2_4 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_4 = 5e (2018)
}}
'''Haas F1''' is in Amerikaanske Formule 1-ploech fan de ûndernimmer Gene Haas. De ploech makke yn 2016 syn debút en waard dêrmei de earste F1-ploech ûnder Amerikaanske lieding sûnt trije desennia. De organisaasje hat in haadkantoar by Haas syn NASCAR-ploech yn [[Kannapolis]], in F1-útvalsbasis yn [[Banbury]] en in technysk kantoar yn [[Maranello]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams/haas |titel=Haas – F1 Racing Team – Ocon, Bearman |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Opbou ==
Haas keas foar in relatyf slanke formule: Ferrari leveret de motor en tal fan tastiene ûnderdielen, wylst de Italjaanske firma Dallara it chassis produsearret. De ploech wie by syn earste race, de [[Grutte Priis fan Austraalje 2016]], fuortdaliks seisde mei [[Romain Grosjean]]. Yn 2018 waard Haas fyfde yn it konstrukteurskampioenskip, noch altyd it bêste seizoensresultaat.

Yn 2024 gie Haas in mearjierrige technyske gearwurking oan mei Toyota Gazoo Racing. Toyota leveret dêrby gjin F1-motor en is gjin mede-eigner: it giet om it dielen fan kennis, personiel en foarsjennings. Yn 2026 binne [[Esteban Ocon]] en [[Oliver Bearman]] de fêste koereurs, mei Ferrari-motoren.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-return-to-f1-as-they-sign-multi-year-technical-partnership-with-haas.1WFIOvxjafXJWzM7qrvKqD |titel=Toyota return to F1 in technical partnership with Haas |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-10-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Resultaten ==
Haas hat oant en mei 2025 gjin Grand Prix wûn en gjin poadiumplak helle. [[Kevin Magnussen]] pakte by de kwalifikaasje foar de [[Grutte Priis fan São Paulo 2022]] wol de earste poleposition yn de skiednis fan de ploech. It bêste konstrukteursresultaat is it fyfde plak fan 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-haas-claim-the-record-for-the-longest-pole-wait-for-a.29jzGvlkGp8tH0tXhsldWl |titel=Haas claim the record for the longest pole wait |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2022-11-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Toyota F1]]
* [[Scuderia Ferrari]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Haas, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>4ezmaj8xgi7m22h5a2j3od0zmu27gan</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyota F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194271</id>
    <revision>
      <id>1241358</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:35:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #E30613 | kop = Toyota F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Panasonic Toyota Racing | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Japan|Japansk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Keulen]], [[Dútslân]] | head1_4 = aktyf | item1_4 = 2002–2009 | head1_5 = eigner | item1_5 = Toyota Motor Corporation | head1_6 = motorleveransier | item1_6 = Toyota | head1_7 = wichtige koereurs | item1_7 = [[Jarno Trulli]], Ralf Schumach...&quot;</comment>
      <origin>1241358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2524" sha1="g0b3yhgscifa9x2vw9nxdnsqa7jv4mn" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #E30613
| kop = Toyota F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Panasonic Toyota Racing
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Japan|Japansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Keulen]], [[Dútslân]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2002–2009
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Toyota Motor Corporation
| head1_6 = motorleveransier
| item1_6 = Toyota
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Jarno Trulli]], [[Ralf Schumacher]] en [[Timo Glock]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 13
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 4e (2005)
}}
'''Toyota F1''' wie de Formule 1-wurkploech fan Toyota Motor Corporation. De ploech waard ûntwikkele troch Toyota Motorsport GmbH yn [[Keulen]] en kaam fan 2002 oant en mei 2009 út as Panasonic Toyota Racing. Toyota boude sels it chassis en de motor.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-return-to-f1-as-they-sign-multi-year-technical-partnership-with-haas.1WFIOvxjafXJWzM7qrvKqD |titel=Toyota return to F1 in technical partnership with Haas |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-10-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Toyota kundige syn F1-plannen yn 1999 oan en die foar de earste race in wiidweidich testprogramma mei de TF101. De ploech makke yn 2002 har debút. De earste jierren wiene wikseljend, mar mei [[Jarno Trulli]] en [[Ralf Schumacher]] waard 2005 it bêste seizoen: Toyota einige fjirde by de konstrukteurs en helle fiif poadiumplakken. [[Timo Glock]] helle yn 2008 en 2009 noch trije poadia.

Toyota kaam yn acht seizoenen ta trettjin poadiumplakken en trije polepositions, mar nea ta in oerwinning. Nei it seizoen 2009 luts Toyota syn fabryksteam werom, yn it ramt fan de wrâldwide ekonomyske delgong. Yn 2024 kaam Toyota werom yn de Formule 1 as technyske partner fan [[Haas F1]], sûnder dêrmei wer in eigen F1-konstrukteur te wurden.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/analysis-whats-behind-toyotas-return-to-formula-1-with-haas-and-how-will-it.1o74yoGJASRQeMu1cS5T2O |titel=What's behind Toyota's return to F1 with Haas? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-10-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Haas F1]]
* [[Toyota]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Toyota, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>g0b3yhgscifa9x2vw9nxdnsqa7jv4mn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lotus F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194272</id>
    <revision>
      <id>1241359</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #00563F | kop = Lotus F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Team Lotus | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]] | head1_3 = basissen | item1_3 = [[Cheshunt]] en letter [[Hethel]], [[Norfolk]] | head1_4 = aktyf yn de Formule 1 | item1_4 = 1958–1994 | head1_5 = oprjochter | item1_5 = [[Colin Chapman]] | head1_6 = motorleveransiers | item1_6 = ûnder oaren Climax, Ford, Renault en Honda | head...&quot;</comment>
      <origin>1241359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3263" sha1="ct35p3pbytudzmjj45hd4ryfygxqtuh" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #00563F
| kop = Lotus F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Team Lotus
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basissen
| item1_3 = [[Cheshunt]] en letter [[Hethel]], [[Norfolk]]
| head1_4 = aktyf yn de Formule 1
| item1_4 = 1958–1994
| head1_5 = oprjochter
| item1_5 = [[Colin Chapman]]
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Climax, Ford, Renault en Honda
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Jim Clark]], [[Graham Hill]], [[Jochen Rindt]] en [[Ayrton Senna]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 7
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 6
| head2_3 = Grand Prix-oerwinnings
| item2_3 = 79
}}
'''Lotus F1''' ferwiist yn de Fryske F1-skiednis meast nei '''Team Lotus''', de Britske Formule 1-ploech fan [[Colin Chapman]]. Team Lotus ried fan 1958 oant en mei 1994 en hearde yn de jierren sechtich en santich ta de fernijendste en súksesfolste konstrukteurs. De ploech helle sân konstrukteurstitels, seis koereurstitels en 79 Grand Prix-oerwinnings.

== Skiednis en fernijingen ==
Chapman makke fan Team Lotus in proeftún foar nije technyk. Lotus brûkte yn 1962 mei de Lotus 25 as ien fan de earsten in monokok-chassis yn de Formule 1. Letter folgen ûnder oare de Lotus 49 mei motor as draachjend diel en de Lotus 79 mei grûneffekt. De ploech stapte yn 1958 yn de Formule 1; [[Graham Hill]] wie ien fan de ierste koereurs. [[Jim Clark]] waard mei Lotus wrâldkampioen yn 1963 en 1965.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-graham-hill.NUqzbttsJ2gsuGtW9PzNG |titel=Graham Hill |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-jim-clark.2xXQsIYM7LBHJrP4Gw6rRD |titel=Jim Clark |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De oare koereurstitels kamen mei Hill (1968), [[Jochen Rindt]] (1970, postúm), [[Emerson Fittipaldi]] (1972) en [[Mario Andretti]] (1978). De konstruktortitels wiene yn 1963, 1965, 1968, 1970, 1972, 1973 en 1978. Nei Chapmans ferstjerren yn 1982 rekke de ploech yn finansjele en sportive swierrichheden. [[Ayrton Senna]] wûn tusken 1985 en 1987 noch seis races foar Lotus, mar yn 1994 hold Team Lotus op te bestean.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-ayrton-senna.FLD7ZtO0nUn7JzLEn5rOJ |titel=Ayrton Senna |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== De Lotus-namme nei 1994 ==
De namme Lotus ferskynde letter wer yn de Formule 1, mar dat wiene oare organisaasjes. Lotus Racing ried yn 2010; it hjitte yn 2011 Team Lotus en waard yn 2012 Caterham. De eardere Renault-ploech út Enstone brûkte yn 2012–2015 de namme Lotus F1 Team. Dy ploech is de foargonger fan [[Alpine F1 Team]] en hat gjin direkte organisaasjekontinuïteit mei Chapman syn Team Lotus.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Renault F1]]
* [[Alpine F1 Team]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Lotus, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>ct35p3pbytudzmjj45hd4ryfygxqtuh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jordan F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194273</id>
    <revision>
      <id>1241360</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:36:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #FFD500 | kop = Jordan F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Jordan Grand Prix | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Ierlân|Iersk]] (FIA-lisinsje) | head1_3 = basis | item1_3 = [[Silverstone]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = aktyf | item1_4 = 1991–2005 | head1_5 = oprjochter en eigner | item1_5 = [[Eddie Jordan]] | head1_6 = motorleveransiers | item1_6 = ûnder oaren Ford, Peugeot, Mugen-Honda, Honda en Toyota...&quot;</comment>
      <origin>1241360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3046" sha1="8t9teljzzhnxpdndach84alr7aa1mck" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FFD500
| kop = Jordan F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Jordan Grand Prix
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Ierlân|Iersk]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Silverstone]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 1991–2005
| head1_5 = oprjochter en eigner
| item1_5 = [[Eddie Jordan]]
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Ford, Peugeot, Mugen-Honda, Honda en Toyota
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Damon Hill]], [[Heinz-Harald Frentzen]] en [[Giancarlo Fisichella]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 4
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 19
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 3e (1999)
}}
'''Jordan F1''', offisjeel '''Jordan Grand Prix''', wie in Formule 1-ploech fan de Ierske ûndernimmer en eardere koereur [[Eddie Jordan]]. De ploech wie fêstige yn [[Silverstone]], mar ried mei in Ierske lisinsje. Jordan kaam yn 1991 yn de Formule 1 en wie oant 2005 aktyf.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/from-memorable-debuts-to-unexpected-victories-jordan-grand-prixs-10-greatest.6CY81a5nTpky7ECfgfr138 |titel=Jordan Grand Prix's 10 greatest moments |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-03-21 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De ploech wie al yn de Formule 3 en de Formule 3000 suksesfol. Yn de F1 makke [[Michael Schumacher]] by Jordan syn debút yn de [[Grutte Priis fan Belgje 1991]]. De earste oerwinning kaam yn de wiete [[Grutte Priis fan Belgje 1998]], doe't [[Damon Hill]] wûn foar [[Ralf Schumacher]]; it wie in opfallende ien-twa foar de ûnderdogploech. Yn 1999 wûn [[Heinz-Harald Frentzen]] de Grutte Prizen fan Frankryk en Itaalje en waard Jordan tredde by de konstrukteurs.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-aston-martins-complex-f1-roots-and-how-theyre-aiming-to-fulfil.465QgZKQ9XcBDcD54VT4xR |titel=Team guide: Aston Martin's complex F1 roots |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-26 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De lêste oerwinning wie fan [[Giancarlo Fisichella]] by de [[Grutte Priis fan Brazylje 2003]]. Fanwegen finansjele problemen waard Jordan yn 2005 oan Midland Group ferkocht. De ploech ried yn 2006 as Midland, yn 2007 as Spyker en dêrnei as [[Force India F1]]. De technyske en organisatoriske stambeam giet fia Racing Point troch nei [[Aston Martin F1 Team]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Force India F1]]
* [[Toyota F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Jordan, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>8t9teljzzhnxpdndach84alr7aa1mck</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Minardi F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194274</id>
    <revision>
      <id>1241361</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:37:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #1F75FE | kop = Minardi F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Minardi Team S.p.A. | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]] | head1_4 = aktyf yn de Formule 1 | item1_4 = 1985–2005 | head1_5 = eigners | item1_5 = Giancarlo Minardi; fan 2001 ôf Paul Stoddart | head1_6 = motorleveransiers | item1_6 = ûnder oaren Ford, Ferrari, Lamborghini en...&quot;</comment>
      <origin>1241361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3199" sha1="3emu853f8p1dgr1lg6pi8yk7n1fcdqa" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #1F75FE
| kop = Minardi F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Minardi Team S.p.A.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]]
| head1_4 = aktyf yn de Formule 1
| item1_4 = 1985–2005
| head1_5 = eigners
| item1_5 = Giancarlo Minardi; fan 2001 ôf Paul Stoddart
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Ford, Ferrari, Lamborghini en Hart
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Pierluigi Martini]], [[Fernando Alonso]] en [[Mark Webber]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Scuderia Toro Rosso]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 0
| head2_3 = WK-punten
| item2_3 = 38
}}
'''Minardi F1''' wie in lytse Italjaanske Formule 1-ploech út [[Faenza]], oprjochte troch [[Giancarlo Minardi]]. De organisaasje bestie sûnt 1979 en ried fan 1985 oant en mei 2005 yn de Formule 1. Minardi hie in lyts budzjet, mar waard tige wurdearre om syn tagonklikens en om de kânsen dy't de ploech oan jong talint joech.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-the-essential-lowdown-on-italian-team-alphatauri-as-tsunoda-and.4zS2xlVl7CMHNpCnYCVdyK |titel=Team guide: The essential lowdown on Italian team AlphaTauri |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Minardi ried mei in soad ferskillende motoren, fan Motori Moderni en Ford oant Ferrari, Lamborghini en Hart. De ploech wûn nea in race of poadiumplak, mar skoarde 38 WK-punten. De bêste raceklassifikaasje wie in fjirde plak: [[Pierluigi Martini]] helle dat yn 1991 twa kear, en [[Christian Fittipaldi]] yn 1993. Martini sette by de [[Grutte Priis fan de Feriene Steaten 1990]] de iennige Minardi op de earste startrige, mei de twadde kwalifikaasjetiid.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/read-every-word-of-ex-minardi-owner-paul-stoddarts.45pUpxRPivcp9erBBQMEj5 |titel=Read every word of ex-Minardi owner Paul Stoddart's Beyond The Grid interview |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-03-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Ferskate letter bekende koereurs makken by Minardi harren F1-debút of rieden der in iere faze fan harren karriêre, ûnder oaren [[Giancarlo Fisichella]], [[Fernando Alonso]], [[Mark Webber]] en [[Jarno Trulli]]. Yn 2001 kocht de Australyske sakeman Paul Stoddart de ploech. Yn 2005 ferkocht er har oan Red Bull GmbH, dat de basis yn Faenza yn 2006 as [[Scuderia Toro Rosso]] trochsette.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/forgotten-f1-friday-drivers-whatever-happened-to-these-fp1-guest-runners.5DGrGuxNWOO73rKgWUKj3J |titel=Whatever happened to these FP1 guest runners? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-01-25 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Scuderia Toro Rosso]]
* [[Scuderia AlphaTauri]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Minardi, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>3emu853f8p1dgr1lg6pi8yk7n1fcdqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfa Romeo F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194275</id>
    <revision>
      <id>1241362</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:37:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #9B0000 | kop = Alfa Romeo F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = fabrikant | item1_1 = Alfa Romeo | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]] | head1_3 = aktyf as wurkploech | item1_3 = 1950–1951; 1979–1985 | head1_4 = raceôfdieling yn twadde perioade | item1_4 = Autodelta | head1_5 = motoren | item1_5 = Alfa Romeo | head1_6 = wichtige koereurs | item1_6 = [[Nino Farina]], [[Juan Manuel Fangio]] en [[Bruno Giacomelli]] |...&quot;</comment>
      <origin>1241362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2921" sha1="pix67lg0j0ag7d6kxawsc5yg0mst2jb" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #9B0000
| kop = Alfa Romeo F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = fabrikant
| item1_1 = Alfa Romeo
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = aktyf as wurkploech
| item1_3 = 1950–1951; 1979–1985
| head1_4 = raceôfdieling yn twadde perioade
| item1_4 = Autodelta
| head1_5 = motoren
| item1_5 = Alfa Romeo
| head1_6 = wichtige koereurs
| item1_6 = [[Nino Farina]], [[Juan Manuel Fangio]] en [[Bruno Giacomelli]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = koereurstitels
| item2_1 = 2 (1950, 1951)
| head2_2 = earste F1-race
| item2_2 = [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1950]]
| head2_3 = lêste Grand Prix-oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Spanje 1951]]
}}
'''Alfa Romeo F1''' ferwiist nei Alfa Romeo syn Formule 1-aktiviteiten as konstrukteur en motorbouwer. De Italjaanske fabrikant wie by de start fan it wrâldkampioenskip yn 1950 de dominante ploech mei de Alfetta 158. [[Nino Farina]] en [[Juan Manuel Fangio]] waarden yn 1950 en 1951 de earste twa Formule 1-wrâldkampioenen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/alfa-romeo-to-return-to-f1-with-sauber.4jTkxqMWmsIUiaoms2Q0Ys |titel=Alfa Romeo to return to F1 with Sauber |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2017-11-29 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== De Alfetta-perioade ==
By de [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1950]], de earste WK-race, einige Alfa Romeo mei Farina, Fangio en [[Luigi Fagioli]] op de earste trije plakken. Farina pakte de titel yn 1950 en Fangio die dat yn 1951. Nei it seizoen 1951 luts Alfa Romeo de wurkploech werom. De lêste WK-oerwinning fan it merk as eigen konstrukteur wie Fangio syn oerwinning yn Spanje yn 1951.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/1950/races |titel=1950 race results |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Weromkomst en nammesponsoring ==
Autodelta brocht Alfa Romeo yn 1979 wer as wurkploech werom. Dy twadde perioade, oant en mei 1985, brocht gjin oerwinnings of titels. Alfa levere yn deselde tiid ek motoren oan oare teams, lykas Brabham en Osella. Fan 2019 oant 2023 ried de [[Sauber F1|Sauber]]-organisaasje ûnder de namme Alfa Romeo. Dat wie in kommersjele merkgearwurking: Sauber boude it chassis en brûkte Ferrari-motoren; it wie dus net in nije Alfa Romeo-wurkploech.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/what-dropping-sauber-name-means-for-alfa-romeo-racing.5mXcTEz3dv63T9SLuAInDl |titel=What dropping Sauber name means for Alfa Romeo Racing |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-02-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Sauber F1]]
* [[Scuderia Ferrari]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Alfa Romeo, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>pix67lg0j0ag7d6kxawsc5yg0mst2jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>British American Racing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194276</id>
    <revision>
      <id>1241363</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:37:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #FFFFFF | kop = British American Racing | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = ôfkoarting | item1_1 = BAR | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Brackley]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = aktyf | item1_4 = 1999–2005 | head1_5 = eigner | item1_5 = British American Tobacco (oant 2005) | head1_6 = motorleveransiers | item1_6 = Supertec (1999), Honda (2000–2005) | head1_7 = wichtige koereu...&quot;</comment>
      <origin>1241363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2537" sha1="163dkmypf566rpenvwz0mttwhyd3ute" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FFFFFF
| kop = British American Racing
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = ôfkoarting
| item1_1 = BAR
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Brackley]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 1999–2005
| head1_5 = eigner
| item1_5 = British American Tobacco (oant 2005)
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = Supertec (1999), Honda (2000–2005)
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Jacques Villeneuve (1971)|Jacques Villeneuve]], [[Jenson Button]] en [[Takuma Sato]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Honda F1]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 2e (2004)
}}
'''British American Racing''' ('''BAR''') wie in Britske Formule 1-ploech út [[Brackley]]. It tabaksbedriuw British American Tobacco (BAT) kocht yn 1998 de [[Tyrrell F1|Tyrrell]]-ploech en skreau dy yn 1999 as BAR yn. De teamnamme ferwiisde nei BAT; de meast sichtbere sponsormerken wiene Lucky Strike en 555.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/f1s-most-memorable-car-launches-bar-01.75JOA1YJIXPPQhWxOssElI |titel=F1's most memorable car launches: BAR 01 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-01-29 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
BAR makke in ambisjeus, mar puntleas debút yn 1999 mei Supertec-motoren en de koereurs [[Jacques Villeneuve (1971)|Jacques Villeneuve]] en [[Ricardo Zonta]]. Fan 2000 ôf levere Honda de motoren. De gearwurking brocht yn 2004 in twadde plak yn it konstrukteurskampioenskip; [[Jenson Button]] helle dat jier in grut tal poadiumplakken. In Grand Prix wûn BAR lykwols net.

Honda kocht yn 2004 in oandiel fan 45 persint en naam yn 2005 ek de rest fan de ploech oer. Dêrom ried de Brackley-organisaasje yn 2006 as [[Honda F1|Honda Racing F1 Team]]. Nei Honda syn weromlûking ein 2008 waard de organisaasje yn 2009 [[Brawn GP]] en dêrnei [[Mercedes F1]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Honda F1]]
* [[Mercedes F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:British American Racing}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>163dkmypf566rpenvwz0mttwhyd3ute</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jaguar F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194277</id>
    <revision>
      <id>1241364</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:38:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #006B54 | kop = Jaguar F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Jaguar Racing | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Milton Keynes]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = aktyf | item1_4 = 2000–2004 | head1_5 = eigner | item1_5 = Ford Motor Company | head1_6 = motorleveransier | item1_6 = Cosworth | head1_7 = wichtige koereurs | item1_7 = [[Eddie Irvine]], Mark We...&quot;</comment>
      <origin>1241364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2873" sha1="4yqh1oo1q3i07vpqpvu4jg0zl52fr7c" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #006B54
| kop = Jaguar F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Jaguar Racing
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Milton Keynes]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2000–2004
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Ford Motor Company
| head1_6 = motorleveransier
| item1_6 = Cosworth
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Eddie Irvine]], [[Mark Webber]] en [[Christian Klien]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Red Bull Racing]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 2
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 7e (2002, 2003, 2004)
}}
'''Jaguar F1''' wie de Formule 1-wurkploech fan Ford Motor Company ûnder it lúkseautomerk Jaguar. Ford kocht de [[Stewart F1|Stewart Grand Prix]]-ploech en neamde dy fan 2000 ôf Jaguar Racing. De ploech wie fêstige yn [[Milton Keynes]], ried mei Cosworth-motoren en bleau oant en mei 2004 yn de Formule 1.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Jaguar makke in drege start yn 2000. [[Eddie Irvine]] helle de beide poadiumplakken: hy waard tredde yn de [[Grutte Priis fan Monako 2001]] en de [[Grutte Priis fan Itaalje 2002]]. Yn de folgjende jierren wiene [[Mark Webber]] en [[Christian Klien]] de wichtichste koereurs. De ploech kaam nea heger as it sânde plak yn it konstrukteurskampioenskip.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/10-unforgettable-f1-moments-from-the-month-of-january-from-driver-shootouts.56A0odxmF4iMZxjl5yyEw8 |titel=10 unforgettable F1 moments from the month of January |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2021-01-07 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Ford besleat ein 2004 út de Formule 1 te stappen en ferkocht de ploech oan Red Bull. Dêrút ûntstie yn 2005 [[Red Bull Racing]]. Jaguar is dêrom in wichtige skeakel yn de stambeam fan de moderne Red Bull-ploech, mar is sels net deselde as it hjoeddeiske Jaguar-team yn Formula E.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/what-red-bull-will-be-hoping-to-achieve-in-2024-after-a-record.3WNcKpU5y16Sj7H6yYfGvn |titel=What Red Bull will be hoping to achieve in 2024 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-02-19 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Red Bull Racing]]
* [[Ford]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Jaguar, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>4yqh1oo1q3i07vpqpvu4jg0zl52fr7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scuderia AlphaTauri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194278</id>
    <revision>
      <id>1241365</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:38:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #243B82 | kop = Scuderia AlphaTauri | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = offisjele namme | item1_1 = Scuderia AlphaTauri S.p.A. | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]] | head1_3 = basis | item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]] | head1_4 = aktyf | item1_4 = 2020–2023 | head1_5 = eigner | item1_5 = Red Bull GmbH | head1_6 = teambaas | item1_6 = Franz Tost | head1_7 = motorleveransier | item1_7 = Honda / Red Bull Powertrains | he...&quot;</comment>
      <origin>1241365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2703" sha1="6g8qmd8m3mj34ok9rr2cz9ar3w99w6q" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #243B82
| kop = Scuderia AlphaTauri
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Scuderia AlphaTauri S.p.A.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2020–2023
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Red Bull GmbH
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Franz Tost
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Honda / Red Bull Powertrains
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = RB, letter Racing Bulls
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 2
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 6e (2021)
}}
'''Scuderia AlphaTauri''' wie in Italjaanske Formule 1-ploech út [[Faenza]]. Hja wie eigendom fan Red Bull GmbH en ûntstie troch de omneaming fan [[Scuderia Toro Rosso]] yn 2020. De namme ferwiisde nei AlphaTauri, it kleanmerk fan Red Bull. Yn 2024 waard de ploech op 'e nij omneamd ta RB en yn 2025 ta Racing Bulls.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-racing-bulls-all-you-need-to-know-about-the-team-ahead-of-the.1CEWtqM7eihjycMGOjbegp |titel=All you need to know about Racing Bulls ahead of 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-01-15 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De ploech sette de Faenza-organisaasje fan Minardi en Toro Rosso fuort. Hoewol't hja in sustersploech fan [[Red Bull Racing]] wie, hie AlphaTauri in eigen konstrukteursynskriuwing en fabryk. De earste koereurs wiene [[Pierre Gasly]] en [[Daniil Kvyat]]. Gasly wûn fuort yn it earste seizoen de [[Grutte Priis fan Itaalje 2020]] en waard yn 2021 tredde by de [[Grutte Priis fan Azerbeidzjan 2021]]. Dat bleaune de beide poadiumplakken fan AlphaTauri.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-the-essential-lowdown-on-italian-team-alphatauri-as-tsunoda-and.4zS2xlVl7CMHNpCnYCVdyK |titel=Team guide: The essential lowdown on Italian team AlphaTauri |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Nei Gasly en Kvyat rieden ûnder mear [[Yuki Tsunoda]], [[Nyck de Vries]], [[Daniel Ricciardo]] en [[Liam Lawson]] foar de ploech. AlphaTauri brûkte Honda-motoren en nei Honda syn formele fuortgean motoren mei Honda-technology ûnder de namme Red Bull Powertrains. De bêste konstruktuerseinstân wie it sechsde plak yn 2021.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Scuderia Toro Rosso]]
* [[Red Bull Racing]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:AlphaTauri, Scuderia}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>6g8qmd8m3mj34ok9rr2cz9ar3w99w6q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marussia F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194279</id>
    <revision>
      <id>1241366</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:38:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks generyk | bgcolor = #6E172A | kop = Marussia F1 | kop1 = ploechgegevens | head1_1 = namme | item1_1 = Marussia F1 Team; yn 2015 Manor Marussia F1 Team | head1_2 = nasjonaliteit | item1_2 = [[Ruslân|Russysk]] (2012–2014), [[Grut-Brittanje|Britsk]] (2015) | head1_3 = basissen | item1_3 = [[Banbury]] en letter [[Dinnington]], [[Grut-Brittanje]] | head1_4 = aktyf ûnder Marussia-namme | item1_4 = 2012–2015 | head1_5 = eksploitaasje | item1_5 = Manor Motorsport;...&quot;</comment>
      <origin>1241366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3210" sha1="3pfat77zrl4b7ezlgpmm3ka1gxb50pv" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #6E172A
| kop = Marussia F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme
| item1_1 = Marussia F1 Team; yn 2015 Manor Marussia F1 Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Ruslân|Russysk]] (2012–2014), [[Grut-Brittanje|Britsk]] (2015)
| head1_3 = basissen
| item1_3 = [[Banbury]] en letter [[Dinnington]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf ûnder Marussia-namme
| item1_4 = 2012–2015
| head1_5 = eksploitaasje
| item1_5 = Manor Motorsport; oarspronklik stipe troch Marussia Motors
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = Cosworth (2012–2013), Ferrari (2014–2015)
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Timo Glock]], [[Max Chilton]] en [[Jules Bianchi]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = Manor Racing
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = WK-punten
| item2_2 = 2
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 9e (2014)
}}
'''Marussia F1''' wie in Formule 1-ploech dy't troch Manor Motorsport yn [[Grut-Brittanje]] eksploitearre waard. De ploech ûntstie út Virgin Racing: Marussia Motors wie yn 2011 nammesponsor en fan 2012 ôf de haadnamme fan de ploech. Yn 2012–2014 ried hja mei in Russyske lisinsje; nei in finansjele werstart ried hja yn 2015 as Manor Marussia mei in Britske lisinsje.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/how-it-was-the-f1-landscape-when-kubica-last-started-a-grand-prix.40FXF1lwveEiM4I2gUCOCO |titel=How it was: the F1 landscape when Kubica last started a Grand Prix |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-01-25 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De earste Marussia-auto's brûkten Cosworth-motoren; yn 2014 stapte de ploech oer op Ferrari. De koereurs wiene ûnder oaren [[Timo Glock]], [[Charles Pic]], [[Max Chilton]] en [[Jules Bianchi]]. Bianchi ried by de [[Grutte Priis fan Monako 2014]] nei it njoggende plak en skoarde sa de earste en iennige twa WK-punten foar Marussia. Dêrmei waard Marussia njoggende yn it konstrukteurskampioenskip fan 2014.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/underdog-tales-when-bianchi-charged-to-the-points-with-minnows-marussia-and.2yIKVjXFAXi2rFHTZOxPPo |titel=When Bianchi charged to the points with minnows Marussia |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Yn oktober 2014 kaam it team ûnder bewâld. De ploech miste de lêste races, mar waard mei nije ynvestearring rêden foar 2015 en sette doe as Manor Marussia noch ien seizoen troch. Fan 2016 ôf hiet de ploech Manor Racing; de Marussia/Manor-organisaasje hold nei dat seizoen op te bestean.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/from-world-champions-to-grand-prix-rookies-how-did-f1s-most-recent-new-teams.25tfjMrYGd3SBCGp3ypm8q |titel=How did F1's most recent new teams approach their first season? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-08-27 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Toyota F1]]
* [[Haas F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Marussia, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>3pfat77zrl4b7ezlgpmm3ka1gxb50pv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warner Bros.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194280</id>
    <revision>
      <id>1241367</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Nij artikel oer de filmstudio Warner Bros.</comment>
      <origin>1241367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1780" sha1="gilnz2asxulp2yv01w61qzln30bfv2x" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| kop = Warner Bros.
| image = Warner Bros. Pictures logo.svg
| caption = It logo fan Warner Bros.
| head1_1 = Oprjochte | item1_1 = 4 april 1923
| head1_2 = Oprjochters | item1_2 = [[Harry Warner]], [[Albert Warner]], [[Sam Warner]] en [[Jack L. Warner]]
| head1_3 = Fêstigingsplak | item1_3 = [[Burbank (Kalifornje)|Burbank]], [[Kalifornje]]
| head1_4 = Memmebedriuw | item1_4 = [[Warner Bros. Discovery]]
| head1_5 = Yndustry | item1_5 = film en tillefyzje
| head1_6 = Webside | item1_6 = [https://www.wbd.com/ wbd.com]
}}
'''Warner Bros.''', formeel '''Warner Bros. Entertainment Inc.''', is in Amerikaansk film- en tillefyzjebedriuw út [[Burbank (Kalifornje)|Burbank]] yn [[Kalifornje]]. It waard yn 1923 oprjochte troch de bruorren Harry, Albert, Sam en Jack Warner. De studio is ûnderdiel fan [[Warner Bros. Discovery]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wbd.com/|title=Warner Bros. Discovery|publisher=Warner Bros. Discovery|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Warner Bros. hearde ta de studio's dy't yn de jierren 1920 de oergong nei lûdfilm makken. ''[[The Jazz Singer]]'' (1927), produsearre troch Warner Bros., wie de earste lange spylfilm mei synkronisearre sprutsen passaazjes en muzyk dy't kommersjeel in grut súkses waard. De studio krige letter ûnder mear bekendheid mei [[Casablanca (film)|''Casablanca'']], de ''[[Harry Potter (filmsearje)|Harry Potter]]''-filmsearje en de films oer superhelden út [[DC Comics]].

Neist de filmstudio hat it bedriuw ôfdielings foar tillefyzje, animaasje en fideospultsjes. Dêrtroch is Warner Bros. ien fan de grutste fermaakbedriuwen yn de Feriene Steaten.

== Sjoch ek ==
* [[Hollywood]]
* [[Filmstudio]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

[[Kategory:Amerikaansk filmbedriuw]]
[[Kategory:Warner Bros. Discovery]]</text>
      <sha1>gilnz2asxulp2yv01w61qzln30bfv2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20th Century Fox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194281</id>
    <revision>
      <id>1241368</id>
      <timestamp>2026-09-23T20:58:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Nij artikel: 20th Century Fox / 20th Century Studios</comment>
      <origin>1241368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="h9bcjqqxb7ptrdu37orw58qt1i2ty0w" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| kop = 20th Century Studios
| head1_1 = Oprjochte | item1_1 = 31 maaie 1935
| head1_2 = Foargonger | item1_2 = Twentieth Century Pictures en Fox Film Corporation
| head1_3 = Fêstigingsplak | item1_3 = [[Los Angeles]]
| head1_4 = Memmebedriuw | item1_4 = [[The Walt Disney Company]]
| head1_5 = Yndustry | item1_5 = filmproduksje en filmdistribúsje
| head1_6 = Webside | item1_6 = [https://www.20thcenturystudios.com/ 20thcenturystudios.com]
}}
'''20th Century Fox''' wie de namme fan in grutte Amerikaanske filmstudio, dy't sûnt 2020 '''20th Century Studios''' hjit. It bedriuw ûntstie yn 1935 troch it gearfoegjen fan de Fox Film Corporation en Twentieth Century Pictures. Sûnt 2019 is de studio eigendom fan [[The Walt Disney Company]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/the-walt-disney-company-completes-acquisition-of-21st-century-fox/|title=The Walt Disney Company completes acquisition of 21st Century Fox|publisher=The Walt Disney Company|date=2019-03-20|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Yn de skiednis fan de studio steane ûnder oare ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'', ''[[Star Wars]]'' (de earste seis films waarden oarspronklik troch 20th Century Fox útbrocht), ''[[Alien (filmsearje)|Alien]]'', ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]'' en ''[[Avatar (film)|Avatar]]''. De bekende iepening mei fanfaremuziek en it monumintale studio-logo bleau ek nei de nammeferoaring yn gebrûk.

De namme ''Fox'' waard nei de oername loslitten, om betizing mei it net mei ferkochte [[Fox Corporation]] te foarkommen. 20th Century Studios bringt noch hieltyd films út as label fan Disney.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/20th-century-fox-is-now-20th-century-studios/|title=20th Century Fox is now 20th Century Studios|publisher=The Walt Disney Company|date=2020-01-17|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Hollywood]]
* [[The Walt Disney Company]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

[[Kategory:Amerikaansk filmbedriuw]]
[[Kategory:The Walt Disney Company]]</text>
      <sha1>h9bcjqqxb7ptrdu37orw58qt1i2ty0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universal Pictures</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194282</id>
    <revision>
      <id>1241369</id>
      <timestamp>2026-09-23T21:01:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kening Aldgilles</username>
        <id>167</id>
      </contributor>
      <comment>Nij artikel: Universal Pictures</comment>
      <origin>1241369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1644" sha1="avyrkkojn482gultsbqlpxvyv82b8lm" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| kop = Universal Pictures
| head1_1 = Oprjochte | item1_1 = 30 april 1912
| head1_2 = Oprjochter | item1_2 = [[Carl Laemmle]]
| head1_3 = Fêstigingsplak | item1_3 = [[Universal City (Kalifornje)|Universal City]], [[Kalifornje]]
| head1_4 = Memmebedriuw | item1_4 = [[NBCUniversal]]
| head1_5 = Yndustry | item1_5 = filmproduksje en filmdistribúsje
| head1_6 = Webside | item1_6 = [https://www.universalpictures.com/ universalpictures.com]
}}
'''Universal Pictures''' is in Amerikaanske filmstudio. De studio waard yn 1912 troch [[Carl Laemmle]] oprjochte as Universal Film Manufacturing Company en heart dêrmei ta de âldste noch besteande grutte filmstudio's. Universal Pictures is in ûnderdiel fan [[NBCUniversal]], dat op syn bar by Comcast heart.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.universalpictures.com/|title=Universal Pictures|publisher=Universal Pictures|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Universal waard yn de jierren 1930 ferneamd troch syn [[Universal Monsters|horrorfilms]], mei û.o. ''[[Dracula (film út 1931)|Dracula]]'', ''[[Frankenstein (film út 1931)|Frankenstein]]'' en ''[[The Mummy (film út 1932)|The Mummy]]''. Letter folgen grutte súksessen as ''[[Jaws (film)|Jaws]]'', ''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'', ''[[Jurassic Park]]'', ''[[Fast &amp; Furious]]'' en de animaasjefilms fan [[Illumination Entertainment|Illumination]].

De studio hat har grutte studio-terrein yn Universal City. Dêr wurdt ek it attraksjepark [[Universal Studios Hollywood]] eksploitearre.

== Sjoch ek ==
* [[Filmstudio]]
* [[Hollywood]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

[[Kategory:Amerikaansk filmbedriuw]]
[[Kategory:NBCUniversal]]</text>
      <sha1>avyrkkojn482gultsbqlpxvyv82b8lm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mato Grosso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194283</id>
    <revision>
      <id>1241373</id>
      <timestamp>2026-09-24T10:31:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme                 = Mato Grosso | ôfbylding             = Mato Grosso in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte     =  | ôfbyldingstekst       = Lokaasje fan Mato Grosso yn Brazylje. | flagge                = Bandeira de Mato Grosso.svg | wapen                 = Brasão de Mato Grosso.svg | regio                 = [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]] | haadplak              = [[Cuiabá]] | grutste stêd          = Cuiabá | gemeenten...&quot;</comment>
      <origin>1241373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13057" sha1="cp198ro9lsj4fdyr7emq34vcf56owux" xml:space="preserve">{{Ynfoboks steat fan Brazylje
| namme                 = Mato Grosso
| ôfbylding             = Mato Grosso in Brazil.svg
| ôfbyldingsbreedte     = 
| ôfbyldingstekst       = Lokaasje fan Mato Grosso yn Brazylje.
| flagge                = Bandeira de Mato Grosso.svg
| wapen                 = Brasão de Mato Grosso.svg
| regio                 = [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]]
| haadplak              = [[Cuiabá]]
| grutste stêd          = Cuiabá
| gemeenten             = 141
| gûverneur             = Mauro Mendes
| ynwenners             = 3.950.330&lt;br&gt;&lt;small&gt;(rûzing 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/mt.html IBGE]&lt;/ref&gt;
| oerflak               = 903.357,9 km²
| befolkingstichtens    = 
| hichte                = 80 m - 1.118 m
| HDI                   = 0,736 &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;
| UF                    = MT
| steat sûnt            = 1889
| ISO-koade             = BR-MT
| tiidsône              = [[UTC]]−4
| koördinaten           = 
| webside               = [https://portal.mt.gov.br/ www.mt.gov.br]
| mapname               = 
| lat_deg               = 12
| lat_min               = 58
| lat_dir               = S
| lon_deg               = 55
| lon_min               = 50
| lon_dir               = W
| tekst by posysjekaart = 
| ôfbylding99           = MatoGrosso Municip Cuiaba.svg
| ôfbyldingstekst99     = Gemeente-yndieling Mato Grosso&lt;br&gt;reade kleur: lokaasje Cuiabá
| ôfbyldingsbreedte99   = 
}}
'''Mato Grosso''' is ien fan 'e 26 dielsteaten fan [[Brazylje]]. De steat mei de standertôfkoarting MT leit yn 'e regio [[Sintraal-West (Brazylje)|Sintraal-West]]. De dielsteat bestiet út fiif regio's, ferdield yn 141 gemeenten.

Mato Grosso (903.358 km²) is yn ferliking mei Nederlân hast 22 kear sa grut as it lânoerflak (ynklusyf binnenwetter) fan Nederlân (41.543 km²). 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Bororo004.jpg|thumb|left|In Bororo-yndiaan út Mato Grosso]]
Oarspronklik waard it gebiet bewenne troch ferskate lânseigen folken, wêrûnder de Bororo-yndianen. Yn 'e 18e iuw makken Portegeeske ûntdekkingsreizgers, goudsikers en slavekeaplju it binnenlân tagonklik, wat late ta in soad konflikten mei de lânseigen befolking en in sterke tebekgong fan harren oantallen feroarsake troch sykten en geweld.

De bestjoerlike skiednis fan Mato Grosso giet werom nei 1748, doe't it gebiet as it kapteinskip Mato Grosso (kombinearre mei it kapiteinskip Goiás) ôfskieden waard fan it kapteinskip São Paulo. Mei de oprjochting fan it [[Keizerryk Brazylje]] waard it fan 1821 oant 1889 de provinsje Mato Grosso. Doe't yn 1889 de republyk útroppen waard, waard it de steat (''estado'') Mato Grosso. 

Noch yn 1880 patrouillearren soldaten yn 'e gebieten oan 'e râne fan Cuiabá – de haadstêd en grutste stêd fan Mato Grosso – om kolonisten te beskermjen tsjin oerfallen troch de Bororo.

It súdwestlike diel fan 'e steat waard neffens it Ferdrach fan Petrópolis út 1903 troch Brazylje oan Bolivia ôfstien yn ruil foar it doetiidske Boliviaanske grûngebiet Acre.

Op 1 jannewaris 1979 waard it suden fan 'e steat ôfsplitst om de nije steat [[Mato Grosso do Sul]] te foarmjen. 

== Geografy ==
Mato Grosso (letterlik oerset: &quot;Ticht beamkeguod&quot;) grinzget yn it súdwesten oan [[Bolivia]] en (mei de klok mei, begjinnend fan it westen ôf) oan 'e Brazyljaanske steaten [[Rondônia]], [[Amazonas (steat)|Amazonas]], [[Pará]], [[Tocantins]], [[Goiás]] en [[Mato Grosso do Sul]].

De haadstêd is [[Cuiabá]] mei in rûsd ynwennertal fan 623.614 op 1 july 2021. 
[[Ofbyld:Pantanal, Mato Grosso, Brasil.jpg|thumb|left|Pantanal]]
Mato Grosso hat op in oerflak fan sa'n 903.207 km² (2021) mei neffens rûzing mar likernôch 3,57 miljoen ynwenners (1 july 2021). De steat is dêrom mei in befolkingsdichtens fan mar 3,4 ynwenners de fjouwerkante kilometer (2010) ien fan 'e meast tinbefolke regio's fan Brazylje.

It heechste punt yn 'e steat foarmet mei 1.118 m de Serra do Rondeador. De wichtichste rivieren binne de [[Paraguay (rivier)|Rio Paraguai]], [[Juruena (rivier)|Rio Juruena]], [[Teles Pires]], [[Xingu (rivier)|Rio Xingu]], [[Araguaia (rivier)|Rio Araguaia]], Rio Piqueri, [[Cuiabá (rivier)|Rio Cuiabá]] en Rio São Lourenço das Mortes. Yn it súdwesten fan Mato Grosso leit de biologyske rike [[Pantanal]], ien fan 'e grutste ekosystemen fan sompen en gerslân fan 'e wrâld .

== Befolking ==
=== Etnyske gearstalling ===
[[Ofbyld:Parque Indígena do Xingu.jpg|thumb|left|Doarp fan 'e Xingu-yndianen yn it Park Xingu]]
Neffens de folkstelling fan 2022 bestiet de befolking fan Mato Grosso út de folgjende etnyske groepen:

* mingde komôf (''Pardo''): 57,1%
* blank (''Branco''): 30,3%
* swart (''Preto''): 10,2%
* lânseigen/Yndiaansk (''Indígena''): 2,1%
* Aziatysk (''Amarelo''): 0,3%

Yn ferliking mei de folkstelling fan 2010 is it oantal minsken dat harsels as blank opjout wat ôfnommen (2010: 35%), wylst it part dat harsels as ''preto'' identifisearret tanommen is (2010: 7,6%). Ek it persintaazje lânseigen minsken is tanommen, mar dat wurdt ferklearre troch de bettere tagong fan tellers yn ôfhandich gebieten.

De steat hat ek meardere beskerme gebieten foar de lânseigen folken, lykas it Park Xingu (PIX) fan 'e Xingu-yndianen oan 'e bopperin fan 'e Rio Xingu.

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Mato Grosso (1872–2022)
! Jier
| '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950'''
|-
! Ynwennertal
| 60.417 || 92.827 || 118.025 || 246.612 || 432.870 || 522.044
|-
! Groei
| — || +53,6% || +27,1% || +109,0% || +75,5% || +20,6%
|-
! Jier
| '''1960''' || '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2010''' || '''2022'''
|-
! Ynwennertal
| 889.800 || 1.597.090 || 1.141.282 || 2.022.524 || 3.035.122 || 3.658.813
|-
! Groei
| +70,4% || +79,5% || -28,5% || +77,2% || +50,1% || +20,5%
|}

=== Grutste stêden ===
[[Ofbyld:Cuiabá center.jpg|thumb|260px|Haadstêd Cuiabá]]
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Stêd
! Ynwenners
|-
| [[Ofbyld:Bandeira de Cuiabá.svg|20px|border]] [[Cuiabá]]
| align=&quot;right&quot; | 650.912
|-
| [[Ofbyld:Várzea Grande Flag.jpg|20px|border]] [[Várzea Grande (Mato Grosso)|Várzea Grande]]
| align=&quot;right&quot; | 299.985
|-
| [[Ofbyld:Bandeira de Rondonopolis.png|20px|border]] [[Rondonópolis]]
| align=&quot;right&quot; | 244.897
|-
| [[Ofbyld:Bandeira sinop mt.gif|20px|border]] [[Sinop (Mato Grosso)|Sinop]]
| align=&quot;right&quot; | 196.067
|-
| [[Ofbyld:Bandeira-caceres.jpg|20px|border]] [[Cáceres (Mato Grosso)|Cáceres]]
| align=&quot;right&quot; | 89.681
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;2&quot; | &lt;small&gt;Boarne: {{pt}} ''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) - [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2022]&lt;/small&gt;
|}

=== Religy ===
It oandiel katoliken yn Mato Grosso is de lêste desennia ôfnommen, mar bliuwt noch jimmeroan de grutste religieuze streaming yn 'e steat. Tagelyk is it oanpart fan 'e protestantske tsjerken (benammen evangelyske bewegings) en fan minsken sûnder religy tanommen.

[[Ofbyld:Catedral Metropolitana de Cuiabá Mato Grosso 2024-9354.jpg|thumb|260px|Metropolitane Katedraal fan Cuiabá]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Religieuze gearstalling fan Mato Grosso (2010–2022)
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | Religieuze streaming !! Persintaazje (2010) !! Persintaazje (2022)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] || 63,4% || 59,85%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Protestantisme|protestantsk]] || 24,5% || 24,85%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | sûnder religy || 7,0% || 12,16%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[spiritisme]] || 1,3% || 1,13%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Afro-Brazyljaanske religys (''Umbanda'' / ''Candomblé'') || 0,1% || 0,32%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | oare religys / net opjûn || 3,7% || 1,69%
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;3&quot; | Boarne: {{pt}} &lt;small&gt;''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) – [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2010 / 2022]&lt;/small&gt;
|}

== Natuer en toerisme ==
Mato Grosso omfiemet in grut ferskaat oan ekosystemen, fariearjend fan it [[Amazônereinwâld]] yn it noarden oant de [[Cerrado]]-savannes en de sompen fan 'e [[Pantanal]] yn it suden. De natuerlike rykdom makket fan Mato Grosso in wichtige bestimming foar ekotoerisme en natuerrekreaasje.
[[Ofbyld:Cachoeira Véu de Noiva - Chapada dos Guimarães.jpg|thumb|left|Wetterfal yn it Nasjonaal Park Chapada dos Guimarães]]
In wichtich ûnderdiel fan it lânskip wurdt foarme troch de rivieren en geologyske formaasjes. Yn it noarden, om plakken lykas [[Alta Floresta]] hinne, binne de rivieren it hiele jier troch populêr foar sportfiskjen. Yn it [[Nasjonaal Park Chapada dos Guimarães]] lizze opfallende sânstienrotsformaasjes en grotten, wêrûnder de Aroe Jari-grot, dy't mei in lingte fan hast 1.550 meter ien fan 'e grutste sânstiengrotten fan Brazylje is. Yn 'e grotten binne meardere prehistoaryske rotstekeningen fûn.
[[Ofbyld:Pantanal Gate (31676283802).jpg|thumb|260px|Transpantaneira-wei]] 
De noardlike Pantanal leit om 'e [[Paraguai-rivier]] hinne, dêr't rivieren lykas de [[Cuiabá-rivier|Cuiabá]] yn útmûnje. Yn 'e reintiid (oktober oant april) oerstreame grutte stikken lân, wat in grut netwurk fan marren en rivieren foarmet. De bekende Transpantaneira-wei is in ûnferhurde dyk fan 149 km mei mear as 120 houten brêgen dy't Poconé mei Porto Jofre ferbynt. It is in populêre rûte om wylde bisten te observearjen, lykas kaaimannen, kapibara's en hûnderten fûgelsoarten.

De steat Mato Grosso telt 3 nasjonale parken:

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto;&quot;
|+ Nasjonale parken yn Mato Grosso
! Park !! Oerflak (ha) !! Bysûnderheden
|-
| [[Nasjonaal Park Pantanal Matogrossense]] || 135.000&lt;ref&gt;[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/biodiversidade/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/pantanal/lista-de-ucs/parna-do-pantanal-matogrossense ICMBio, oproppen 24.09.2026]&lt;/ref&gt; || Leit yn it súdwesten yn 'e Pantanal; beskermet foaral sompen, rivierdelta's en in rike fûgel- en bistewrâld.
|-
| [[Nasjonaal Park Chapada dos Guimarães]] || 33.000&lt;ref&gt;[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/biodiversidade/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/cerrado/lista-de-ucs/parna-da-chapada-dos-guimaraes ICMBio, oproppen 24.09.2026]&lt;/ref&gt; || Bekend om de reade sânstienrotsen, kleauwen, wetterfallen en it typyske Cerrado-ekosysteem.
|-
| [[Nasjonaal Park Juruena]] || 1.960.000&lt;ref&gt;[https://www.gov.br/icmbio/pt-br/assuntos/biodiversidade/unidade-de-conservacao/unidades-de-biomas/amazonia/lista-de-ucs/parna-do-juruena ICMBio, oproppen 24.09.2026]&lt;/ref&gt; || In tige grut park oan 'e grins mei de steat Amazonas mei as doel it behâld fan it Amazônereinwâld en syn biodiversiteit.
|}

[[Ofbyld:PEIXES AQUÁRIO ENCANTADO NOBRES.jpg|thumb|260px|Fisken yn it Steatspark Gruta da Lagoa Azul]]
Njonken de federale parken beskermet de steat de natuer mei ferskate steatsparken (''Parques Estaduais'')
* It Steatspark Águas Quentes wie it earste beskerme gebiet yn Mato Grosso en stiet bekend om syn termyske waarmwetterboarnen.
* It Steatspark Gruta da Lagoa Azul yn 'e meente Nobres bestiet út in kalkstiengrot mei in ûndergrûnsk blau wetterbekken dat troch de Saloba-rivier fan wetter foarsjoen wurdt. It bestiet fierder út leafbosken dêr't ûnder oare brulapen, tapirs, jaguars en ara's libje.
* Oare wichtige steatsparken binne it ''Parque Estadual da Serra de Santa Bárbara'' en it ''Parque Estadual Encontro das Águas''.

== Ekonomy en ynfrastruktuer ==
[[Ofbyld:Tocando a Boiada.jpg|thumb|left|Feedriuwer yn Mato Grosso]]
De ekonomy fan Mato Grosso stiet foaral bekend om syn grutskalige agraryske sektor, dy't de wichtichste motor fan 'e steat foarmet. De steat is yn Brazylje de grutste produsint fan lânbouprodukten lykas soja, katoen, sinneblommen en maïs. Dêrnjonken hat Mato Grosso it grutste feebestân fan it lân mei tsientallen miljoenen kij en spilet de steat in grutte rol yn 'e bargefokkerij.

De yndustry is foar in grut part keppele oan 'e lânbou en rjochtet him benammen op it ferwurkjen fan fiedingsmiddels, de bou, iepenbiere nutsfoarsjennings en de produksje fan biobrânstoffen.

De mynbou rjochtet him op 'e winning fan goud en tin en Mato Grosso is in wichtige produsint fan diamanten (benammen om de stêd Juína hinne).

De wichtichste lofthaven is Aeroporto Internacional Marechal Rondon yn Várzea Grande by Cuiabá. Om't in soad gemeenten en boeremienskippen yn it binnenlân en it Amazônegebiet min oer de wei te berikken binne, spilet de regionale loftfeart mei lytsere fleanfjilden en ûnferhurde of lytse priveelanningsbanen in krúsjale rol foar it ferfieren fan minsken, medyske soarch en guod.
{{boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige side Mato Grosso, sjoch foar boarnen [[:de:Mato Grosso]]. 
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Mato Grosso}}
}}
{{Dielsteat fan Brazylje}}
[[Kategory:Steat fan Brazylje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]]</text>
      <sha1>cp198ro9lsj4fdyr7emq34vcf56owux</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>