Frysk

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.21</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Frysk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135</id>
    <revision>
      <id>1241401</id>
      <parentid>1236899</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Op 'e kompjûter en it ynternet */ + kepp. nei Frysk op tillefoanen</comment>
      <origin>1241401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="133752" sha1="snjhudno39b7rormdk58p2nyl7nan9w" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks taal
| namme           = Frysk
| ôfbylding        = Lânkaart lokaasje Frysk.PNG
| ôfbyldingsbreedte= 
| ôfbyldingstekst  = It Westerlauwersk Fryske taalgebiet yn [[Nederlân]].
| oare namme(n)   = Westerlauwersk Frysk
| eigen namme     = ''Frysk''
| lânseigen yn    = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| tal sprekkers   = 600.000 &lt;small&gt;(2004)&lt;/small&gt;
| skrift          = [[Latynsk alfabet]]
| taalfamylje     = ● [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeesk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Germaanske talen|Germaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Westgermaanske talen|Westgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaansk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[Fryske talen|Frysk]]&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;● '''Westerlauwersk Frysk'''
| dialekten       = &lt;small&gt;[[Wâldfrysk]], [[Klaaifrysk]], [[Noardhoeksk]], &lt;br&gt;[[Súdwesthoeksk]], [[Hylpersk]], [[Aastersk]],&lt;br&gt; [[Skylgersk]], [[Skiermûntseagersk]], &lt;br&gt; [[Molkwardersk]] †&lt;/small&gt;
| offisjele status= [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]:&lt;br&gt; &amp;nbsp;&amp;nbsp;● [[File:Frisian flag.svg|20px]] [[Fryslân]]
| erkenning as minderheidstaal = [[File:Flag of the Netherlands.svg|20px]] [[Nederlân]]
| ISO 639-1       = fy
| ISO 639-2       = fry
| ISO 639-3       = fry
}}
It '''Frysk''' is de lânseigen [[taal]] dy't fan âlds sprutsen wurdt troch de [[Westerlauwerske Friezen]], yn it gebiet dat no rûchwei omfieme wurdt troch de [[Nederlân]]ske provinsje [[Fryslân]]. It hat dêr in offisjele status gelyk oan dy fan it [[Nederlânsk]]. It Frysk heart ta de [[Noardwestgermaanske talen|Noardwestgermaanske kloft]] fan 'e [[Westgermaanske talen]], en foarmet dêrbinnen de [[Fryske talen|Fryske taalgroep]] mei it yn [[Dútslân]] sprutsen [[Noardfrysk]] en [[Sealterfrysk]]. Yn akademyske fermiddens wurdt it Frysk faak fan Westerlauwersk Frysk neamd, om it fan 'e oare Fryske talen te ûnderskieden. Yn it bûtenlân wurdt ornaris fan &quot;[[Westfryske dialekten|Westfrysk]]&quot; sprutsen, mar yn Nederlân is dat de oantsjutting foar in [[Hollânsk]] [[dialekt]] mei in Frysk [[substraat]], út 'e [[Kop fan Noard-Hollân]].

Mei sa'n 600.000 sprekkers is it Frysk fierwei de grutste fan 'e trije Fryske talen, en foarmet in middenmoater as men nei alle [[Jeropa|Jeropeeske]] talen sjocht. Histoarysk is it Frysk fuortkommen út it [[Aldfrysk]], dat him fia it [[Midfrysk]] ta it [[Nijfrysk]] ûntwikkele hat. It moderne Frysk falt útinoar yn in fjouwertal grutte [[dialekt]]en dy't lykwols mar sa'n bytsje ferskille dat men suver better fan taalfarianten sprekke kin. Dêrnjonken besteane ek noch fjouwer lytse, sterk ôfwikende en tsjintwurdich slim yn har fuortbestean bedrige dialekten, dy't sprutsen wurde op 'e [[Waadeilannen]] en yn it lang tige isolearre [[stêd|havenstedsje]] [[Hylpen]]. Fral it [[Hylpersk]] en it [[Skiermûntseagersk]] binne wat [[argaysk]]er as de oare [[Fryske dialekten]]. De [[Fryske standerttaal]] is lykwols fierhinne basearre op 'e beide grutte dialekten fan it [[Klaaifrysk]] en it [[Wâldfrysk]]. Op 't heden wurdt it Frysk op al mar mear maatskiplike terreinen brûkt, en nettsjinsteande ûnheilsprofeten dy't it al withoelang om it hoartsje krektoarsom foarsizze, liket it der net op dat it foarearst útstjerre sil.

== Taalsibskip ==
[[Ofbyld:Frisian languages in Europe.png|thumb|left|Taalgebiet fan de trije moderne Fryske talen.]]
It Frysk heart ta de grutte [[Yndo-Jeropeeske talen|Yndo-Jeropeeske taalfamylje]], dy't bygelyks ek talen as it [[Frânsk]], [[Gryksk]], [[Russysk]], [[Perzysk]] en [[Hindy]] omfiemet. Mei û.m. it [[Deensk]], [[Noarsk]] en [[Sweedsk]] wurdt it ta de [[Germaanske talen]] rekkene, en dêrbinnen foarmet it mei bygelyks it [[Dútsk]], [[Nederlânsk]] en [[Jiddysk]] de [[Westgermaanske talen|Westgermaanske taalgroep]]. It Frysk is lykwols nauwer besibbe oan it [[Ingelsk]] en it [[Skotsk]], wêrmei't it de [[Noardwestgermaanske talen]] foarmet. Dy falle dan wer útinoar yn 'e [[Angelsaksyske talen]] en de [[Fryske talen]].

Der wurdt wol sein dat it (Westerlauwersk) Frysk de taal is dy't it naust oan it Ingelsk besibbe is, mar noch ôfsjoen fan it feit dat dêrby foarbygien wurdt oan 'e oare Fryske talen en oan oare Angelsaksyske talen lykas it Skotsk, is dat al lang net mear wier. Yn 'e [[Midsiuwen]] wiene it [[Aldfrysk]] en it [[Aldingelsk]] (of Angelsaksysk) inoar yndie net wanlyk, mar troch de oanhâldende ynfloed fan (ferskillende) oanbuorjende talen en oare omstannichheden binne it Ingelsk en it Frysk troch de iuwen hinne sterk útinoar groeid. Ien fan 'e wichtichste ferskillen is datoangeande de ûnbidige ynfloed dy't it [[Frânsk]] sûnt de [[Normandyske Ynfaazje]] fan [[1066]] op it Ingelsk útoefene hat, wylst it Frysk, benammen fan 'e [[sechstjinde iuw]] ôf, krekt in sterke [[Nederlânsk]]e ynfloed ûndergien hat. De oerienkomsten dy't der hjoed de dei noch binne tusken it Frysk en Ingelsk sjocht men yn 'e [[wurdskat|basiswurdskat]], d.w.s. yn wurden dy't faak brûkt wurde en dy't der om it jier 1300 bygelyks ek al wiene, lykas &quot;tsiis&quot; (''cheese'') en &quot;kaai&quot; (''key''). Mar ek by de ûntjouwing fan fokalen út it [[Oergermaansk]] by wurden lykas &quot;grien&quot; (''green''), &quot;fiele&quot; (''feel''), &quot;riede&quot; (''read'') en sa folle mear. De oerienkomsten binne ek noch altiten te sjen oan 'e [[palatalisaasje]] fan [[bylûd]]en as 'k' en 'g' dy't yn guon wurden yn it Frysk en Ingelsk ta 'tsj' of 'j' waarden. Fergelykje foarbylden as &quot;tsjerke&quot; en ''church'' en &quot;juster&quot; en ''yesterday''. 
[[Ofbyld:Lânkaart taalsitewaasje Noard-Nederlân.PNG|right|thumb|350px|De taalsitewaasje yn [[Noard-Nederlân]].]]

It (Westerlauwersk) Frysk is it naust besibbe oan 'e oare beide Fryske talen, it [[Noardfrysk]] en it [[Sealterfrysk]]. It Noardfrysk wurdt sprutsen yn [[Noard-Fryslân]], oan 'e [[Noardsee]]kust fan 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Sleeswyk-Holstein]], krekt besuden de [[Denemark|Deenske]] grins. It Sealterfrysk wurdt yn 'e krite [[Sealterlân]], tusken [[Aldenboarch]], [[Kloppenboarch (distrikt)|Kloppenboarch]] en de Nederlânske grins sprutsen, yn 'e Dútske dielsteat [[Nedersaksen]]. Dy taalfoarm is it iennichste noch libbene dialekt fan it [[Eastfrysk]] (of Easterlauwersk Frysk), wêrfan't it taalgebiet yn earder tiid fan 'e [[Lauwers]] oant de [[Wezer]] rûn. De trije Fryske talen binne lykwols al yn 'e [[Midsiuwen]] elk har eigen paad gien, en binne no al lang net mear ûnderling fersteanber.

Ferlykje de folgjende wurden yn it Westerlauwersk Frysk, it Sealterfrysk, it Noardfrysk fan it fêstelân (yn it [[Mooring]]-dialekt) en it Noardfrysk fan 'e eilannen (yn it [[Fering]]-dialekt):
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!taal
!colspan=&quot;9&quot;|foarbyldwurden
|-
|Westerlauwersk Frysk:
|''holle'' / ''haad-''
|''foarholle''
|''each''
|''noas''
|''mûle''
|''tosk''
|''kin''
|''wang''
|''ear''
|-
|[[Sealterfrysk]]:
|''Kop'' / ''Haud-''
|''Stierne''
|''Oge''
|''Nose''
|''Mule''
|''Tusk''
|''Keeuwe''
|''Soke''
|''Oor''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Mooring)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''foorhood''
|''uug''
|''noos''
|''müs''
|''täis''
|''kan''
|''siik''
|''uur''
|-
|[[Noardfrysk]]:&lt;br&gt; &lt;small&gt;(Fering)&lt;/small&gt;
|''hood''
|''braanj''
|''uug''
|''nöös''
|''mös''
|''tus''
|''kan''
|''sjuuk''
|''uar''
|}

==Taalgebiet==
It Frysk wurdt sprutsen op it fêstelân fan 'e Nederlânske provinsje [[Fryslân]], útsein de [[Stellingwerven]] yn it súdeasten, eastlik [[Kollumerlân]] yn it noardeasten en [[it Bilt]], de âlde mûning fan 'e [[Middelsee]], yn it noarden. Op 'e [[Waadeilannen]] wurdt Frysk sprutsen op [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en de westlike en eastlike úteinen fan [[Skylge]], mar net op [[it Amelân]] of [[Flylân]], en likemin yn 'e omkriten fan it [[doarp]] [[Midslân]], op 'e midden fan Skylge. Fierders wurdt der ek Frysk sprutsen yn in lyts part fan 'e provinsje [[Grinslân]] dat tsjin Fryslân oanleit, yn 'e trijehoeke dy't bestiet út 'e plakken [[Mearum]], [[De Wylp]] en [[De Grinzer Pein]].

Behalven Frysk wurde yn 'e provinsje Fryslân ek ferskate net-Fryske [[streektaal|streektalen]] sprutsen, dy't yndield wurde kinne yn twa kategoryen. Yn it foarste plak binne der de [[Nedersaksysk]]e dialekten, dy't lânseigen binne yn 'e súdeastlike râne fan 'e provinsje. It [[Stellingwerfsk]] is dêrfan it grutst en bekendst, mar fierders wurdt yn eastlik Kollumerlân in foarm fan [[Westerkertiersk]] sprutsen dy't wol betitele wurdt as [[Kollumerlânsk]], wylst it doarp [[Kollumerpomp]] syn eigen dialekt hat, it [[Pompstersk]]. Dêrnjonken binne der dan noch de [[Hollânsk]]e dialekten, wêrfan't it no útstoarne [[Flylânsk]] as [[Westfryske dialekten|Westfrysk]] klassifisearre wurde kin, wylst it [[Midslânsk]], [[Amelânsk]], [[Biltsk]] en [[Stedsk]] mei-inoar de [[Hollânsk-Fryske mingdialekten]] foarmje.

De Stedske dialekten hiene foarhinne in hege maatskiplike status as taal fan 'e [[adel]] en de [[boarger]]like [[hegerein]], mar binne sûnt de ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]] yn dit opsjoch op har retoer. Sadwaande, en troch it ferfarren fan in protte Frysktaligen fan it plattelân nei de stêd, hat it Frysk yn 'e [[tweintichste iuw]] ek mear foet oan 'e grûn krigen yn 'e Fryske stêden, dêr't it earder minder brûkt waard. Dêrby moat wol oantekene wurde dat it Frysk fan plattelanners dy't nei de stêd ferhuzen as regel wol ûnderinoar mar net sa gau tsjin net-Fryskpraters brûkt wurdt. De twadde [[generaasje]] dy't yn'e stêd opwoeksen is brûkt it Frysk al folle minder of alhiel net mear. Fierders moat op dit mêd ek ûnderskie makke wurde tusken de ferskillende stêden. Yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] hat it Frysk bgl. folle minder draachflak krigen as yn [[Dokkum]]. Ek yn [[Harns (stêd)|Harns]] bestiet fan âlds in minder positive ynstelling foar it Frysk oer. Oarsom, in (lyts) part fan de stedsjers en net-Friezen dy't nei it plattelân ferhúzje, leare en brûke dêr Frysk. Twa- en trijetaligen binne by de taal dy't hja kieze oan harren sitewaasje en relaasje bûn en dêrom binne 'Frysktaligen', 'Stedsktaligen' en 'Nederlânsktaligen' inoar oerlaapjende kategoryen, dy't allinnich yn relatyf opsicht ûnderskaat wurde kinne.  
[[File:Lânkaart terreinferlies Frysk yn Nederlân.PNG|left|thumb|250px|Terreinferlies fan it Frysk yn [[Nederlân]] troch de iuwen hinne. (Sjoch foar in kaartsje oer it terreinferlies fan 'e Fryske talen yn alle Fryske gebieten it artikel oer it [[Aldfrysk]]).]]

== Skiednis ==
===Prehistoarje===
Foar it ûntstean fan it Frysk moat der yn it gebiet dat no Fryslân foarmet, in oare taal sprutsen wêze, mooglik troch de oarspronklike bewenners fan dizze kontreien, foar't de [[Germanen]] dêr't de [[Friezen]] fan ôfstamje harren hjirre nei wenjen setten. Dy taal wurdt wol oantsjut as [[Pre-Yndo-Jeropeeske talen|Pre-Frysk]], mar de [[taalkundige]]n binne it der net oer iens oft der fan dy [[substraattaal]] yn it hjoeddeiske Frysk noch spoaren werom te finen binne.

Tsjin'e [[trêde iuw]] begûn him út it [[Noardwestgermaansk]] fan 'e Friezen in eigen taal te ûntwikkeljen. It ierste stadium dêrfan, doe't it noch in dialekt wie, wurdt wol it [[Proto-Frysk]] of primityf Frysk neamd. Dizze taalfoarm is inkeld bewarre bleaun yn koarte, isolearre en fragmintaryske [[Anglofryske runen|rune-ynskriften]], dy't faak dreech oersetber en foar mearderlei útlis fetber binne. In bettere boarne lykje sadwaande âlde [[plaknamme]]n te wêzen, dy't earst sûnt [[700]] lûdsferskynsels sjen litte dy't ûnderskiedend binne foar it Frysk. Dêrom wurdt yn 'e regel ornearre dat der pas om dy tiid hinne in as sadanich werkenbere Fryske taal ûntstien is.

Fan 'e [[sânde iuw|sânde]] oant de [[santjinde iuw]] hat it Frysk oanhâldend terrein priisjaan moatten oan it [[Hollânsk]] en it [[Nedersaksysk]]. Sûnt de santjinde iuw is it Fryske taalgebiet yn Nederlân lykwols min ofte mear gelyk bleaun. De lettere skiednis fan 'e Fryske taal wurdt ornaris opdield yn trije tiidrekken, nammentlik dy fan it [[Aldfrysk]] (1150-1550), it [[Midfrysk]] (1550-1820) en it [[Nijfrysk]] (1820-hjoed). Guon taalkundigen beskôgje it Midfrysk lykwols net as in aparte perioade mar diele it by it Nijfrysk yn.
[[File:Freeska Landriucht.jpg|right|thumb|180px|De earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'', it earste printe boek yn it Frysk, datearjend fan omtrint [[1485]].]]

=== It Aldfryske tiidrek ===
{{Apart|Aldfrysk}}
De [[Aldfrysk]]e perioade begûn eins daliks nei it ûntstean fan it Frysk yn 'e [[sânde iuw]], mar om't it mar oerlevere is fan likernôch [[1150]] ôf, wurdt dat jier gauris as begjin oanholden. Yn dizze snuorje kamen yn it Frysk noch [[namfal]]len foar en wie der ûnderskie tusken de manlike en froulike [[geslacht (grammatika)|grammatikale geslachten]].

De âldste oerlevere Fryske tekst wie lang in fragmintaryske [[Psalmen|psalm]]oersetting út 'e ein fan 'e [[tolfde iuw]], mar yn [[2015]] waard yn in fierders [[Latyn]]sktalich manuskript in koarte notysje yn it Aldfrysk ûntdutsen, besteande út 'e wurden ''Lesa mi, helpe mi'' (&quot;Ferlos my, help my&quot;), dy't datearret út 'e perioade [[1100]]-[[1125]].&lt;ref&gt;{{Aut|Boers, Erwin,}} ''Oudste Fries op perkament'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 23 juny 2015.&lt;/ref&gt; Alle oare oerlevere teksten, benammentlik [[rjocht]]shânskriften, binne fan 'e [[trettjinde iuw]] of letter. De measten datearje út 'e [[14e iuw|fjirtjinde]] en [[fyftjinde iuw]], want tusken [[1300]] en [[1500]] belibbe it Frysk in grutte bloeitiid as skriuwtaal. It waard brûkt yn alle fasetten fan it bestjoer yn [[Fryslân]], en wie sa wichtich, dat al om [[1485]] hinne it earste drukte boek yn it Frysk ferskynde, de ''[[Alde Druk fan it Fryske Lânrjocht]]''. Dat is foar sa'n lytse taal tige seldsum, mei't de [[boekdrukkeunst]] amper 35 jier earder útfûn wie.

Om [[1500]] hinne kaam oan 'e bloeitiid fan it Frysk lykwols abrupt in ein. Foar in grut part wie dat in gefolch fan 'e machtsoername troch [[Albrecht fan Saksen]], yn [[1498]], dy't it Frysk as bestjoerstaal ferfong troch it [[Hollânsk]] en yn 'e jierren dêrnei in grut tal útlânske amtners oanloek. It Frysk waard weromkrongen nei it plattelân, dêr't it, relatyf isolearre fan it Hollânsk troch de minne ferbinings fan dy tiid, as sprektaal fan frijwol de hiele befolking fuortlibbe. De ein fan 'e Aldfryske perioade, dy't ornaris om [[1550]] hinne lein wurdt, kin lykslein wurde mei dizze weromfal fan skriuw- ta sprektaal.
[[File:Gysbert_Japicx_(Bolsward).JPG|left|thumb|200px|It stânbyld foar [[Gysbert Japiks]] yn [[Boalsert (stêd)|Boalsert]].]]

=== It Midfryske tiidrek ===
{{Apart|Midfrysk}}
It begjin fan 'e [[Midfrysk]]e perioade (1550-1820) foel rûchwei gear mei it begjin fan 'e [[Tachtichjierrige Oarloch]] ([[1568]]) en it ûntstean fan 'e [[Republyk fan de Feriene Provinsjes]] ([[1585]]). Hoewol't der dus in nije snuorje fan frijheid oanbriek, krige it Frysk syn posysje fan foar [[1498]] net werom. Dat hie alles te krijen mei de opkomst fan [[Hollân]] as it oerhearskjende part fan 'e Republyk en fan it Hollânsk as de dominante taal yn [[polityk|bestjoerlike]], [[wet|juridyske]] en [[religy|religieuze]] oangelegenheden. Benammen it ferskinen fan 'e [[Steatefertaling]] (de troch de [[Steaten-Generaal]] autorisearre oersetting fan 'e [[Bibel]]), yn [[1637]], wie in mylpeal foar de ynfloed en fersprieding fan it Hollânsk, en hie jammerdearlike gefolgen foar de status en wurdskat fan it Frysk en oare minderheidstalen en dialekten yn 'e Republyk. Ek de [[Universiteit fan Frjentsjer]], de [[tsjerke]] as ynstitút, it [[ûnderwiis]] en letter de [[parse]] hawwe neat bydroegen oan it behâld fan it Frysk.&lt;ref&gt;{{Aut|Brouwer, J.H. et al. (red.)}}, ''Culturele problemen'', yn: ''Encyclopedie van Friesland''.&lt;/ref&gt;

Yn it Midfryske tiidrek waard der sadwaande ek hast neat yn it Frysk skreaun, behalven [[sprekwurd]]esamlings en it wurk fan guon gelegenheidsdichters. De grutte útsûndering op dy regel wie [[Gysbert Japiks]] ([[1603]]-[[1666]]), in [[skoalmaster]] en [[foarsjonger]] út [[Boalsert (stêd)|Boalsert]], en ien fan 'e grutste [[skriuwer]]s en [[dichter]]s dy't it Frysk ea fuortbrocht hat. Mei syn dichtwurk, oersettings, brieven en benammen mei syn postúm yn [[1668]] ferskynde ''[[Friesche Rymlerye]]'' lei hy de grûnslach foar de moderne [[Fryske literatuer]] en [[stavering]].
[[File:Joast (Justus) Hiddes Halbertsma,.jpg|right|thumb|180px|[[Joast Hiddes Halbertsma]].]]

=== It Nijfryske tiidrek ===
{{Apart|Nijfryske literatuer}}
Nei Gysbert Japiks syn dea duorre it oant it begjin fan 'e [[njoggentjinde iuw]] foar't syn oanset in ferfolch krige. Dat foel gear mei it begjin fan 'e [[Nijfrysk]]e perioade, dat ornaris om [[1820]] hinne pleatst wurdt, om't him doe de saneamde [[nijere brekking]], in tige wichtige taalkundige fernijing, yn it Frysk oppenearre. Fierwei it wichtichst ûnder de Fryske skriuwers en dichters fan 'e earste helte fan 'e njoggentjinde iuw wiene de [[bruorren Halbertsma]]: [[Joast Hiddes Halbertsma]] ([[1789]]-[[1869]]), [[minnisten|minnistysk]] [[dûmny]] te [[Boalsert (stêd)|Boalsert]] en nei [[1822]] te [[Dimter]], en [[Eeltsje Hiddes Halbertsma]] ([[1797]]-[[1858]]), [[dokter]] te [[Grou (plak)|Grou]]. De trêde broer, [[Tsjalling Hiddes Halbertsma]] ([[1792]]-[[1852]]), dy't bûterkeapman te Grou wie, stie wat de literêre ynhâld fan syn wurk oanbelange yn it skaad fan syn bruorren, mar syn folkslektuer foel der wakker yn by de gewoane man. It samle wurk fan 'e bruorren Halbertsma waard yn [[1822]] útjûn as in boekje fan 36 siden, yn in oplaach fan twahûndert eksimplaren, ûnder de titel ''[[De Lapekoer fen Gabe Skroor]]''. De twadde printinge, út [[1829]], hie 237 siden en de trêde, út [[1834]], hast 500. Dêrnei waarden oanfollings apart publisearre yn [[1836]], [[1840]], [[1845]] en [[1858]]. Letter waard al it wurk fan 'e Halbertsma's sammele om postúm te ferskinen as it masterwurk ''[[Rimen en Teltsjes]]'', it Fryske nasjonale literêre boek, dêr't yn [[1993]] de tsiende printinge fan útkaam en dat noch altiten populêr is.

Oare wichtige Fryske skriuwers en dichters út 'e njoggentjinde iuw wiene û.m.: [[Harmen Sytstra]] ([[1817]]-[[1862]]), [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] ([[1816]]-[[1887]]), [[Waling Dykstra]] ([[1829]]-[[1914]]), [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] ([[1824]]-[[1906]]), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] ([[1855]]-[[1910]]) en [[Piter Jelles Troelstra]] ([[1860]]-[[1930]]). Dyselde wie njonken oprjochter en earste lieder fan 'e [[SDAP]] ek skriuwer fan in grut tal Fryske gedichten en lieten, dêr't ''It Aldershûs'' en ''Eala Fria Fresena'' tsjintwurdich de bekendsten fan binne. By dy opsomming mei fierders ek Troelstra syn earste frou, [[Sjoukje Maria Diederika Bokma de Boer]] ([[1860]]-[[1939]]) net ûntbrekke, dy't sawol yn it Frysk as yn it Nederlânsk skreau en nasjonale ferneamdens krige ûnder har [[pseudonym]] [[Nynke van Hichtum]], mei har boek ''[[Afke's Tiental]]'' (letter oerset yn it Frysk as ''[[De Tsien fan Martens Afke]]'').
[[File:Postma, Obe A.S. Weinberg, Grins.jpg|left|thumb|200px|De [[dichter]] [[Obe Postma]].]]

Yn 'e [[tweintichste iuw]] waard de renêssânse fan 'e [[Fryske literatuer]] fuortset troch skriuwers en dichters as [[Obe Postma]] ([[1868]]-[[1963]]), [[Geart Aeilco Wumkes]] ([[1869]]-[[1954]]), [[Simke Kloosterman]] ([[1876]]-[[1938]]), [[Reinder Brolsma]] ([[1882]]-[[1953]]), [[Eeltsje Boates Folkertsma]] ([[1893]]-[[1968]]), [[Fedde Schurer]] ([[1898]]-[[1968]]), [[Ulbe van Houten]] ([[1904]]-[[1974]]), [[Nyckle J. Haisma]] ([[1907]]-[[1943]]), [[Douwe Annes Tamminga]] ([[1909]]-[[2002]]), [[Hylkje Goïnga]] ([[1930]]-[[2001]]), [[Rink van der Velde]] ([[1932]]-[[2001]]), [[Trinus Riemersma]] ([[1938]]-[[2011]]) en withoefolle oaren. In apart plak wurdt ynnommen troch [[oersetter]]s, lykas [[Douwe Kalma]] ([[1896]]-[[1953]]), dy't it hiele oeuvre fan [[Shakespeare]] nei it Frysk ta oerbrocht, en [[Klaas Bruinsma (oersetter)|Klaas Bruinsma]] ([[1931]]), dy't al sûnt de jierren santich yn 't spier is om 'e [[Aldgryksk]]e [[toanielstik]]ken fan [[Sofokles]], [[Aiskylos]], [[Euripides]] en [[Aristofanes]] yn it Fryske oer te setten, en fierders de ''[[Ilias]]'' en de ''[[Odyssee]]'' fan [[Homearus]] en oare [[epos|epyske wurken]] út 'e [[Klassike Aldheid]], mar dêrnjonken ek [[Midsiuwen|Midsiuwske]] [[ridderroman]]s, [[Latyn]]ske [[hilligelibben]]s en de [[Spaansk]]talige [[poëzij]] fan 'e [[Sily|Sileenske]] [[Nobelpriis foar de Literatuer|Nobelpriis]]winner [[Pablo Neruda]] en oaren.

=== De Fryske Beweging ===
{{Apart|Fryske Beweging}}
De earste [[organisaasje]]s dy't rjochte wiene op it behâld fan 'e Fryske [[taal]] en [[kultuer]], waarden oan it begjin fan 'e njoggentjinde iuw oprjochte. De alderearste dêrfan wie it yn [[1827]] stifte ''[[Friesch Genootschap voor Geschied-, Oudheid- en Taalkunde]]'', dat trouwens ornaris net ta de [[Fryske Beweging]] rekkene wurdt om't it it [[Nederlânsk]] as fiertaal brûkte en pommeranten út dit fermidden gauris negatyf sputsen en skreaune oer de [[emansipaasje]] fan it Frysk. Wichtiger foar it Frysk wie dan ek it [[Selskip foar Fryske Tael- en Skriftekennisse]], dat oprjochte waard yn [[1844]].
[[File:Fryske Akademy.jpg|right|thumb|180px|It [[Coulonhûs]], de sit fan 'e [[Fryske Akademy]].]]
[[File:EXAMEN IN DE FRIESE TAAL-PGM4011888.webm|thumb|Eksamens yn de Fryske taal yn in [[Polygoonsjoernaal]] út 1946]]

Oant en mei de [[njoggentjinde iuw]] hie it [[ûnderwiis]] it Frysk iuwenlang tsjinwurke of op syn bêst negearre. Noch yn [[1816]] waard yn it ûnderwiisalmenak de [[skoalmaster]]s oanmoanne om it &quot;''vriesch boersch''&quot; yn en om 'e skoallen dochs fral net ta te litten. Tsjin it begjin fan 'e [[tweintichste iuw]] kaam der yn [[Fryslân]] lykwols in rop om it Frysk as fak op 'e skoallen te ûnderwizen. Under mear ta dat doel rjochte yn [[1915]] in groep jonge Fryske skriuwers de [[Jongfryske Mienskip]] op, dy't doelbewust en systematysk in kampanje fierde foar de fierdere ûntwikkeling en ferheffing fan it Frysk. In geweldich súkses wie dêrby, yn [[1938]], de oprjochting fan 'e [[Fryske Akademy]], dy't him mei it yn [[1941]] stifte [[Frysk Ynstitút oan de Ryksuniversiteit Grins]] ta it sintrum fan 'e Fryske [[taalkunde]] ûntjoech.

Op [[godstsjinst|godstsjinstich]] mêd waarden it [[Kristlik Frysk Selskip]], dat de [[protestantisme|protestantske denominaasjes]] fertsjintwurdige, en it [[Roomsk Frysk Bûn]] oprjochte, resp. yn [[1908]] en [[1917]]. Dizze beide organisaasjes wiene ferantwurdlik foar it ta stân kommen fan 'e Fryske psalmberiming, it plakfinen fan 'e earste Frysktalige [[tsjerke]]tsjinsten en de Fryske oersetting fan 'e [[Bibel]], dy't yn [[1943]] einlik útkaam. It Roomsk Frysk Bûn waard trouwens yn [[1997]] opheft, hoewol't it syn wurk foar in part fuortset as de stifting [[Mei Alle Wille]]. It Kristlik Frysk Selskip waard neitiid omneamd ta [[Krúspunt (organisaasje)|Krúspunt]].
[[File:Fryske beweging banner.jpg|left|thumb|250px|It logo fan 'e [[Ried fan de Fryske Beweging]].]]

Wer in oare organisaasje dy't it om it behâld fan it Frysk te dwaan is, is it [[Frysk Bûn om Utens]], dat dernei stribbet om 'e bân tusken de Fryske migranten bûten de provinsje en it heitelân libben te hâlden. Ek hjoed de dei is it Frysk Bûn om Utens noch tige aktyf, mei 17 oansletten kriten, yn [[Apeldoarn]], [[Arnhim]], [[Assen]], [[Boadegraven]], [[De Haach]], [[Haarlim]], [[Hilversum]], [[Hoarn (stêd)|Hoarn]], [[Hurderwyk]], [[Lelystêd]], [[Meppel]], [[Seist]], [[Drinte|Súdeast-Drinte]], [[Swol]], [[Twinte]], [[Utert (stêd)|Utert]] en [[Wageningen]]. Teffens binne der twa kriten dy't net by it Bûn oansletten binne, yn [[Den Helder]] en yn [[Roan]]. Noch wer in oare Fryske organisaasje is de [[Federaasje fan Fryske Studinteferienings]], dy't oprjochte waard yn [[1930]]. Hjirby binne de studinteferienings [[Bernlef (studinteferiening)|F.F.J. ''Bernlef'']] yn [[Grins (stêd)|Grins]] en [[WSSFS]] yn [[Wageningen]] oansletten.&lt;ref&gt;''Bûsboekje 2015'', s. 147.&lt;/ref&gt;

Yn [[1945]] besleaten al dy organisaasjes harren krêften te bondeljen en waard de [[Ried fan de Fryske Beweging]] oprjochte. Oant hjoed de dei ta fungearret dy as bewekker fan 'e Fryske kultuer en motor efter de emansipaasje fan 'e Fryske taal. Behalven de boppeneamde organisaasjes binne ek de [[Feriening foar in Federaal Europa]], de [[Feriening foar Frysk Underwiis]], it [[IFAT|Frysk Amateur Toaniel]], de ''[[Stichting Ons Bildt]]'' en de ''[[Stellingwarver Schrieversronte]]'' lid fan 'e Ried.
[[Ofbyld:Zaailand feb 07.JPG|thumb|right|250px|It [[Saailân]] te [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] (yn [[2007]]), útsjend op it Paleis fan Justysje.]]

=== Kneppelfreed ===
{{Apart|Kneppelfreed}}
Dochs duorre it noch oant 'e twadde helte fan 'e tweintichste iuw foar't al dat taalaktivisme fruchten ôfsmiet en de offisjele status fan it Frysk ferbettere waard. Yndirekt wie dat it gefolch fan 'e opskuor dy't op 'e middei fan [[16 novimber]] [[1951]] plakfûn op it [[Saailân]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] as gefolch fan 'e rjochtsaak tsjin twa Fryske [[sjoernalist]]en, [[Fedde Schurer]] en [[Tsjebbe de Jong]]. Dy beide mannen wiene oanklage foar [[kwealaster]], om't se har yn opinystikken yn harren [[krante]]n útsprutsen negatyf útlitten hiene oer de [[rjochter]] mr. [[S.R. Wolthers]], dy't yn ferskate rjochtsaken wegere hie om ta te stean dat der yn 'e rjochtseal Frysk sprutsen waard. 
[[Ofbyld:Fedde Schurer beeld 03.JPG|thumb|left|180px|Stânbyld fan [[Fedde Schurer]] op [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] (makke troch [[Guus Hellegers]], yn [[1974]]).]]

Foar it gerjochtsgebou wie dy deis in grutte kliber folk gearkommen dy't der net yn mocht, en foar in part troch de argewaasje en de lulkens fan 'e minsken en foar in part troch it folslein ûnbehearske hâlden en dragen fan 'e plysje rûn it spul dêr alhiel út 'e klauwen. De plysje sloech sûnder ûnderskie te meitsjen mei de wapenstôk op 'e minsken yn en brûkte [[brânspuit]]en as [[wetterkanon]]nen. Dizze rebûlje is de skiednis yngien as &quot;[[Kneppelfreed]]&quot;. De lulkens oer dit barren wie yn 'e provinsje sa grut, dat it Nederlânske regear suver yn panyk rekke by de gedachte oan in Fryske ôfskiedingsbeweging, en daliks in trijekoppige ministeriële kommisje nei Fryslân ta stjoerde om út te finen wat de minsken no eins woene.

Nei jierren fan tarieding en debatten late dat yn 'e jierren [[1955]] en [[1956]] ta de ynfiering fan nije wetjouwing oangeande it Frysk. Dêrby krige it Frysk offisjeel de status fan twadde rykstaal, wat fan Nederlân trouwens net in twatalich lân lykas [[Kanada]] makke hat, want de offisjele status fan it Frysk waard beheind ta de provinsje Fryslân. Fierders krigen Friezen it rjocht om yn Fryslân harren eigen taal yn 'e rjochtseal te sprekken en om by tsjûgenissen lykfolwêr yn Nederlân de eed yn it Frysk ôf te lizzen.
 
=== Nei Kneppelfreed ===
Hoewol't der troch Kneppelfreed in pear grutte súksessen behelle wiene foar it Frysk, gie ek dêrnei de taalstriid troch. Sa binne neitiid út 'e Ried fan de Fryske Beweging in stikmannich organisaasjes fuortkommen dy't spesjalisearre binne op in beskaat mêd. Foarbylden dêrfan binne de [[Fryske Kultuerrie]], dy't him útslutend mei kulturele saken dwaande hâldt, en de ûnderwilens ophefte [[Stifting It Fryske Boek]], dy't him konsintrearre op it promoatsjen en ferkeapjen fan 'e Fryske literatuer.
[[File:Afûk logo 185jpg.jpg|right|thumb|200px|It logo fan 'e [[Afûk]].]]

Boppedat kaam yn [[1962]] ek de [[Fryske Nasjonale Partij]] (FNP), dy't de Fryske belangen yn 'e [[polityk]] behertigje moast, út 'e Ried fuort. Sûnt [[1966]] is de op 'e measte mêden loftse FNP fertsjintwurdige yn 'e [[Provinsjale Steaten fan Fryslân]]. Hoewol't it nea ien fan 'e gruttere partijen wurden is, kaam de FNP allegeduerigen op foar de Fryske taal en kultuer en&amp;nbsp;– wat wichtiger wie&amp;nbsp;– hie syn oanwêzigens yn 'e Steaten in net te ûnderskatten bystjoerende ynfloed op it belied fan 'e oare partijen. Mei yn 't earstoan de wolbespraakte [[Jan Bearn Singelsma]] as lieder, wûn de FNP yn [[1966]] ien fan 'e 55 sitten yn 'e [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Fryske Steaten]] en troch de jierren hinne is de oanhing stabyl bleaun, mei ornaris twa of trije sitten, al is der sûnt [[1999]] in opgeande line te bespeuren. Yn [[2011]] kaam de partij foar it earst yn it provinsjaal bestjoer te sitten.

Fierders binne der ek guon frysksinnige organisaasjes dy't net drekt ferbûn binne mei de Ried fan de Fryske Beweging. Tige wichtich foar it behâld fan 'e Fryske taal is bygelyks de [[Algemiene Fryske Underrjochtskommisje]], better bekend as de Afûk. Dy fersoarget al sûnt [[1924]] net allinne it lesmateriaal foar it Frysk as fak op 'e [[basisskoalle|basis]]- en [[middelbere skoalle]]n, mar organisearret ek [[folwoeksenenûnderwiis]] yn it Frysk, foar sawol Frysktaligen as net-Frysktaligen. Ek foaroan by it Frysktalich ûnderwiis stiet de [[Stifting Pjutteboartersplak]], dy't ferskate Frysktalige [[pjutteboartersplak]]ken yn 'e provinsje organisearre hat.  En fierders is der noch it [[Frysk Ynternasjonaal Kontakt]], in jongereinferiening dy't as doel hat kontakten te lizzen mei oare minderheiden yn [[Jeropa]].
[[File:Grafyk talen sprutsen yn Fryslân.PNG|left|thumb|300px|Werjefte fan 'e [[taal|talen]] dy't yn 'e provinsje [[Fryslân]] as memmetaal sprutsen wurde (yn prosinten).]]

== Hjoeddeistige taalsitewaasje ==
=== Tal sprekkers ===
It Frysk wurdt yn 'e provinsje Fryslân as memmetaal sprutsen troch 347.000 minsken, oftewol troch 55% fan 'e ynwenners. Yn 'e trijehoek [[Mearum]]-[[De Wylp]]-[[De Grinzer Pein]], yn 'e provinsje [[Grinslân]], sprekke noch likernôch 3.000 minsken Frysk. En bûten it eigen taalgebiet wurdt it sprutsen troch likernôch 150.000 [[Friezen om utens]] yn 'e rest fan Nederlân, benammentlik yn 'e [[Rânestêd]], yn 'e stêd [[Grins (stêd)|Grins]] en yn 'e [[Noardeastpolder]]. Dat binne lju dy't út [[Fryslân]] wei nei oare parten fan Nederlân ferhuze binne, in [[Minsklike migraasje|migraasje]]stream dy't al hast oardel iuw op grutte skaal bestiet, foar it meastepart fan lju dy't ôfkomstich binne fan it Fryske [[plattelân]]. Yn 'e perioade tusken [[1880]] en [[1900]] gie it dêrby om 100.000 minsken, tusken [[1945]] en [[1970]] op 'en nij om 100.000, en yn 'e perioade dêrtuskenyn ek noch om frijwat.&lt;ref&gt;{{Aut|[[Johan Jacob Spahr van der Hoek|Spahr van der Hoek, J.J.]], en Vries, K. de, red.}}, ''Friesland 1945-1970'', Ljouwert, 1970 (Miedema Pers), sûnder ISBN, s. 98.&lt;/ref&gt; Yn harren nije wengebieten foarmen sokke 'lânferhuzers' [[Fryske Krite|Fryske kriten]] dy't fia it ramtwurk fan it [[Frysk Boun om Utens]] mei it heitelân ferbûn bleaune. Yn 'e Fryske kriten waarden eigen [[taal]] en [[kultuer]], en dêrmei [[etnysk|etnyske identiteit]], yn gesellich ferkear bewarre. De kriten rekken fan 'e jierren fyftich ôf stadichoan marginalisearre doe't de leden net mear op inoar oanwiisd wiene en de kontakten mei Fryslân troch bgl. [[tillefoan]] makliker yn stân holden wurde koene. In oansjenlik part fan 'e Friezen om utens binnen Nederlân is meitiid fierhinne yn 'e nije omkriten opgien, hoewol't oaren, faak nei har [[pinsjonearring]] nei it heitelân weromkearden.

En dan is der noch de grutte [[Fryske diaspora]] yn it bûtenlân, dy't fuortkaam út 'e grutte [[emigraasje]]weach tusken de [[Twadde Wrâldoarloch]] en santiger jierren. Dêryn hie [[Fryslân]] nammentlik fan alle Nederlânske provinsjes relatyf it heechste oandiel. It wurdt rûsd dat der wol 80.000 oant 100.000 Friezen ferspraat oer de wrâld libje, mei de grutste konsintraasjes yn [[Kanada]], de [[Feriene Steaten]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]] en [[Nij-Seelân]]. Sadwaande leit it totale oantal Frysktaligen yn 'e hiele wrâld hjoed de dei om 'e 600.000 hinne. Hjirby moat oantekene wurde dat it bân mei Fryslân foar de earste [[generaasje]], de eigentlike lânferhuzers, oer it algemien tige sterk wie, en foar de twadde generaasje (dy't faak it Frysk noch wol ferstiet mar net mear sprekt) al in stik minder sterk. De trêde generaasje, dy't yn 'e regel ek gjin Frysk mear ferstiet, mar faak noch wol in pear wurden of sintsjes út 'e holle leard hat sûnder de betsjutting wier te begripen, giet frijwol hielendal yn it gruttere gehiel fan it nije lân op.

Njonken de boppeneamde oantallen Fryske [[memmetaal]]sprekkers, kin as winst set wurde dat it Frysk as [[twadde taal]] sprutsen wurdt troch sa'n 110.000 fan hûs út net-Frysktalige ynwenners fan 'e provinsje Fryslân.
[[File:Grafyk behearsking Frysk troch ynwenners Fryslân.PNG|right|thumb|270px|De behearsking fan it Frysk troch de ynwenners fan 'e provinsje [[Fryslân]] (yn %, [[1994]]).]]

=== Taalbehearsking ===
Oer de [[taalbehearsking]] fan it Frysk is in soad [[statistyk|statistysk]] fêstlein. Begjin jierren fyftich telde [[ûnderwiisynspekteur]] [[Krine Boelens]] alle legere skoallebern yn 'e provinsje foar syn ''De Taal van het Schoolkind in Friesland''. Twa op 'e trije spriek Frysk as [[memmetaal]]. Op it Fryske [[plattelân]] (de [[Stellingwerven]] en [[it Bilt]] bûten beskôging litten) wie dat hast 95%. De bern dy't dêr net fan hûs út Frysktalich wiene, hiene it oer it algemien dochs as [[twadde taal]] oanleard, want de mienskipstaal en dêrmei ek de bernetaal wie hast sûnder útsûndering Frysk.&lt;ref&gt;{{Aut|Boelens, Krine}}, ''De Taal van het Schoolkind in Friesland'', 1956.&lt;/ref&gt; Hast fyftjin jier letter publisearre [[Lieuwe Pietersen]] yn [[1969]] ''De Friezen en Hun Taal'' as it ferslach fan in represintative [[enkête]] ûnder 800 minsken. It tal lju dy't yn 'e hûs Frysk sprieken, wie net merkber feroare, mar dat wie gjin stabiliteit want op it plattelân wie it mei 10% werom rûn en yn 'e stêden mei 10% foarút gien. De feroaring op it plattelân kaam troch ynstream út 'e stêd en fan bûten Fryslân, wylst de feroaring yn 'e stêd it gefolch wie fan [[urbanisaasje]] fan plattelân ôf.

Tsien jier letter waard troch ûndersikers fan 'e [[Ryksuniversiteit Grins]] op 'en nij in represintative enkête holden, diskear ûnder mear as 1.100 respondinten, sadat finere details sichtber makke wurde koene. De útkomsten dêrfan waarden troch de [[Fryske Akademy]] ûnder de [[titel (namme)|titel]] ''Taal yn Fryslân'' publisearre yn [[1984]].&lt;ref&gt;{{Aut|Gorter, Jelsma, Van der Plank en De Vos}}, ''Taal yn Fryslân'', Ljouwert, 1984 (Fryske Akademy).&lt;/ref&gt; Dêrút die bliken dat it tal Frysksprekkers op it plattelân op 'en nij 10% tebekrûn wie, en dat de winst yn 'e stêd net fêstholden wurde koe. Oer it ginneraal spriek 56% fan 'e respondinten yn 'e hûs Frysk, mar mei dejingen dy't de taal as twadde taal brûkten, kaam it totaal op 73%. Ferstean koene 93% it Frysk. Dit ûndersyk waard op deselde wize werhelle yn [[1994]] en wiisde út dat doe fan 'e likernôch 615.000 ynwenners fan 'e provinsje [[Fryslân]] 55% it Frysk as memmetaal hie. Fierders waard fêststeld dat 94% Frysk ferstean, 74% Frysk prate, 65% Frysk lêze en 17% Frysk skriuwe koe.&lt;ref&gt;{{Aut|Gorter, Durk, en Jonkman, Reitze}}, ''Taal yn Fryslân op 'e Nij Besjoen'', s. 8.&lt;/ref&gt; Hjir waarden noch gjin grutte feroarings sichtber mei it ûndersyk út [[1984]]. 
[[File:Grafyk behearsking Frysk troch ynwenners Fryslân (2021 LC).png|left|350px|thumb|De behearsking fan it Frysk troch de ynwenners fan Fryslân (yn %, [[2021]]), neffens in [[enkête]] útfierd yn opdracht fan 'e ''[[Ljouwerter Krante]]''.]]

In enkête út [[2010]], dy't troch it ûndersyksburo ''Flycatcher'' holden waard ûnder 1.775 Nederlanners (en inkelde fragen nei it Frysk 'meinaam' hie), joech as útslach dat it Frysk doe noch altyd troch justjes mear as de helte fan 'e ynwenners fan Fryslân as memmetaal sprutsen waard (wat likernôch oerienkomt mei de 55% út it ûndersyk fan [[1994]]). Neffens dizze beheinde en dus net alhiel ferlykbere enkête soe fierders fan 'e ynwenners dy't yn 'e provinsje hikke en tein wiene, 80% Frysk prate kinne en 100% Frysk ferstean kinne. Fan 'e 'ymport' joech 75% oan Frysk ferstean te kinnen en 12% dat se it dêrnjonken ek sprekke kinne.&lt;ref&gt;[https://www.flycatcher.eu/news/item/nwsE9DF3/media/images/Resultaten_Friesland.pdf ''De ‘echte’ Fries spreekt nog steeds Fries!''], Flycatcher Interner Research (sjoen op 11 desimber 2010).&lt;/ref&gt; In tal enkêtes op lytsere skaal dat sûnt [[2010]] holden waard, lit lykwols in oar en ûnderling ôfwikend byld sjen. Der blykt in groeiende ôfstân te bestean tusken it brûke kinnen en it feitlik ek brûken fan it Frysk. Benammen it tal minsken dat Frysk skriuwe kin, is ûnwis, om't yn 'e enkêtes gjin foaropstelde definysje jûn wurdt fan wat ûnder 'skreaun Frysk' ferstien wurdt. Ien wichtich gegeven fan it feroaringsproses yn in ôfrûne heale iuw is dat it Frysk foar de Frysksprekkers net mear harren sprutsen haadtaal bleaun is, mar dat hja it Nederlânsk as in folslein behearske twadde, of sels lykweardige, sprektaal leard hawwe te brûken.

Yn [[2018]] makken [[taalkundige]]n fan 'e [[Fryske Akademy]] de útkomsten fan it taalûndersyk ''Taal yn Fryslân: De Folgjende Generaasje'' bekend, dat op gelikense wize gearstald wie as eardere ûndersiken: fan 'e FA yn [[1994]] en fan'e [[Ryksuniversiteit Grins]] [[1980]]. Op basis fan 3.800 ynfolle [[online]]-fragelisten út [[2015]] waard dêrby konkludearre dat yn dat jier 48% fan 'e befolking fan Fryslân it Frysk as [[memmetaal]] hie; 29% it [[Nederlânsk]]; 12% it Frysk èn it Nederlânsk; 4% in [[streektaal]]; en 2% in útlânske taal. As men de Frysktaligen en de twataligen byinoar optelt, betsjut dat dus dat 61% fan 'e Fryske befolking it Frysk as memmetaal hie. Hoe't dat him krekt ferhâldt ta de útkomsten fan eardere ûndersiken wie ûndúdlik, mei't dit de earste kear wie dat der mear as ien memmetaal tagelyk opjaan wurde koe. Dêrtroch wie it apels mei parren ferlykjen en koene de ûndersikers net mei wissichheid sizze oft it Frysk no terrein wûn of ferlern hie. Wol kaam út it nije ûndersyk nei foarren dat it persintaazje minsken dat Frysk skriuwe koe, licht omheech gien wie, fan 17% yn [[1994]] nei 18% yn [[2015]]. De ûndersikers seagen dêryn it tanommen skriftlik gebrûk troch Frysksprekkers fan 'e eigen taal op [[sosjale media]].&lt;ref&gt;{{Aut|Bosma, Willem}}, ''Taalmacht Fries boert langzaam achteruit'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 5 septimber 2018, s. 29.&lt;/ref&gt;
[[File:Grafyk gebrûk Frysk troch ynwenners Fryslân (2021 LC).png|right|350px|thumb|It gebrûk fan it Frysk troch de ynwenners fan Fryslân (yn %, [[2021]]), neffens in [[enkête]] útfierd yn opdracht fan 'e ''[[Ljouwerter Krante]]''.]]

Yn [[novimber]] [[2021]] liet de ''[[Ljouwerter Krante]]'' yn it ramt fan 'e santichste [[betinking]] fan [[Kneppelfreed]] in [[enkête]] oer de stân fan saken mei it Frysk útfiere troch it buro Enigma Research ûnder 1.950 ynwenners fan Fryslân.&lt;ref name=&quot;mear prate as skriuwe&quot;&gt;{{Fuotnoat|{{Aut|Walthaus, Asing}}, ''Mear Prate as Skriuwe'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 12 novimber 2021, s. 4-5}}&lt;/ref&gt; Neffens de útfierders hie dat &quot;in hege betrouberheid&quot; en wiek it &quot;heechút 2,2%&quot; ôf fan 'e wurklikheid. Wol waard tajûn dat, om't it ûndersyk fan in [[krante]] útgie, de dielnimmers boppemjittich útskaaiden nei minsken dy't lêze.&lt;ref name=&quot;mear prate as skriuwe&quot;/&gt; Neffens dizze enkête behearsken yn [[2021]] de ynwenners fan Fryslân it Frysk sa:&lt;ref name=&quot;mear prate as skriuwe&quot;/&gt;
*Ferstean: 72% tige goed, 22% goed, 4% ridlik, 2% amper, 0% net.
*Sprekken: 56% tige goed, 20% goed, 10% ridlik, 9% amper, 6% net.
*Lêzen: 33% tige goed, 44% goed, 16% ridlik, 4% amper, 2% net.
*Skriuwen: 10% tige goed, 32% goed, 25% ridlik, 14% amper, 19% net.
Neffens deselde enkête brûkten yn [[2021]] de ynwenners fan Fryslân it Frysk sa:&lt;ref name=&quot;mear prate as skriuwe&quot;/&gt;
*Ferstean: 71% eltse dei, 12% ferskate kearen yn 'e wike, 7% likernôch ien kear yn 'e wike, 5% minder as ien kear yn 'e wike, 5% selden of nea.
*Sprekken: 65% eltse dei, 7% ferskate kearen yn 'e wike, 4% likernôch ien kear yn 'e wike, 4% minder as ien kear yn 'e wike, 20% selden of nea.
*Lêzen: 31% eltse dei, 23% ferskate kearen yn 'e wike, 16% likernôch ien kear yn 'e wike, 15% minder as ien kear yn 'e wike, 15% selden of nea.
*Skriuwen: 24% eltse dei, 14% ferskate kearen yn 'e wike, 9% likernôch ien kear yn 'e wike, 12% minder as ien kear yn 'e wike, 40% selden of nea.
Ut dizze enkête kaam û.m. ek nei foarren dat wat heger it [[oplieding]]snivo, wat ûnwierskynliker it is dat der yn 'e hûs Frysk sprutsen wurdt.&lt;ref name=&quot;mear prate as skriuwe&quot;/&gt;

In ûndersyk troch de [[Ryksuniversiteit Grins]], dêr't 14.500 Friezen in fragelist foar ynfollen, brocht yn [[2024]] oan it ljocht dat der hieltyd mear Friezen Frysk sprieken, fral wat it taalgebrûk thús oanbelange. Neffens it ûndersyk spriek 48% fan 'e ynwenners fan Fryslân sûnder de [[Stellingwerven]] yn 'e hûs Frysk, wylst bûtendoar 62% fan 'e Friezen Frysk spriek. Ut itselde ûndersyk die ek bliken dat yn 'e buorprovinsjes mar 17% fan 'e minsken yn 'e hûs [[Grinslânsk]] of [[Drintsk]] spriek, en bûtendoar op syn heechsten 41%.&lt;ref&gt;{{Aut|Veltman, Melle}}, ''Friezen spreken thuis vaker Fries'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 18 july 2024, side 1.&lt;/ref&gt; 

Neffen de útkomsten fan in ûndersyk dat yn [[2025]] yn opdracht fan 'e [[Provinsje Fryslân]] útfierd waard, koene hieltyd mear ynwenners fan Fryslân it Frysk goed lêze en skriuwe, benammen wat de leeftydskategory fan 18–29&amp;nbsp;jier oanbelange. Fan alle ynwenners fan 'e provinsje koe neffens dit ûndersyk 58% it Frysk goed of hiel goed lêze, wylst 19% it Frysk goed of hiel goed skriuwe koe. Ek koe 85% it Frysk goed of hiel goed ferstean en as men de lju meirekkenet dy't it Frysk ridlik ferstean koene, gie dat persintaazje omheech nei 95%. De ûndersikers wiene fan tinken dat de oanwinnende lês- en skriuwfeardigens yn it Frysk it gefolch wie fan it tanimmend gebrûk fan it Frysk as skriuwtaal op 'e [[sosjale media]].&lt;ref&gt;{{Aut|Boer, Jantien de}}, ''Steeds meer Friezen kunnen goed Fries lezen en schrijven'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 27 maaie 2026, s. 21.&lt;/ref&gt;

===Dialekten===
{{Apart|Fryske dialekten}}
It Westerlauwersk Frysk kin ferdield wurde yn acht ûnderskate [[dialekt]]en, dy't ûnderling yn ferskillende mjitte (fan maklik oant dreech), fersteanber binne. De fjouwer haaddialekten lykje eins sa opinoar dat der better fan taalfarianten sprutsen wurde kin. Ta dizze groep hearre de beide grutte dialekten, it [[Klaaifrysk]] en it [[Wâldfrysk]], dy't inkeld ferskille troch de útspraak fan 'e wurden &quot;my&quot;, &quot;dy&quot;, &quot;hy&quot;, &quot;sy&quot;, &quot;wy&quot; en &quot;by&quot; en de [[twaklank]]en &quot;ei&quot;, &quot;ai&quot; en &quot;aai&quot;, mei dêropta noch in hantsjefol [[leksikon|leksikale]] ferskillen. Dêrnjonken is der it [[Súdwesthoeksk]], it meast ôfwikende fan 'e fjouwer grutte Fryske dialekten, dat him ûnderskiedt trochdat de [[nijere brekking]] dêryn nea trochfierd is. Wat dat oanbelanget, soe men stelle kinne dat dit dialekt it meast by [[16e iuw|sechstjinde-iuwske]] foarmen bleaun is. It fjirde haaddialekt, it [[Noardhoeksk]],&lt;ref&gt;{{Aut|Boelens, K., et al.}}, ''Twataligens'', s. 29.&lt;/ref&gt; dat trouwens faak as in foarm fan Klaaifrysk beskôge wurdt, hat krekt in ekstra brekkingsfoarm, de saneamde [[Dongeradielster brekking]]. Rûchwei kin men sizze dat it Klaaifrysk yn it [[noardwesten]] en [[westen]] fan Fryslân sprutsen wurdt, it Wâldfrysk yn it [[easten]], it Súdwesthoeksk yn it [[súdwesten]] en it Noardhoeksk yn it [[noardeasten]]. Alle fjouwer hawwe dizze dialekten in grutte fersprieding en in sprekkerstal dat yn 'e tsientûzenen rint.
[[File:Lânkaart Fryske dialekten.PNG|left|thumb|220px|De [[dialekt]]en fan it Frysk.]]

Njonken de fjouwer grutte dialekten besteane der ek noch fjouwer lytskes, dy't op frijwol alle mêd tsjinsteld binne oan 'e grutten. De lytse dialekten binne lokaal sprutsen taalfoarmen dy't beheind binne ta lytse mienskippen fan heechút inkele hûnderten of sels mar inkele tsientallen minsken. Trochdat se har yn isolaasje ûntjûn hawwe, wike se sterk fan it Standertfrysk ôf. Faak hawwe se âlde(re) foarmen fan it Frysk bewarre. By dizze lytse dialekten giet om it stedsdialekt fan it [[stêd|havenstedsje]] [[Hylpen]], dat yn it ferline sterk beynfloede wurden is troch it [[Hollânsk]] fan oare kant de [[Sudersee]], en fierders om 'e eilândialekten fan 'e [[Waadeilannen]] [[Skiermûntseach (eilân)|Skiermûntseach]] en [[Skylge]].

Op dat lêste eilân wurde twa Fryske taalfoarmen sprutsen, it [[Aastersk]] yn it easten, en it [[Skylgersk]] yn it westen. Dy susterdialekten wurde faninoar skaat troch it [[Midslânsk]], yn it sintrale part fan Skylge, dat in Hollânsk dialekt is. Dizze dialekten wurde noch mar troch inkele tsientallen meast âldere minsken sprutsen. It [[Skiermûntseagersk]] is it iennichste Fryske dialekt dat noch in [[namfal]]lestelsel hat, en kin dêrtroch en fanwegen syn ideosynkratyske klanklear nei alle gedachten oanmurken wurde foar it meast ôfwikende dialekt. It hat noch mar in hûnderttal sprekkers. Sawol it Skiermûntseagersk as it Hylpersk sil in sprekker fan ien fan 'e Fryske haaddialekten muoite hawwe om nei te kommen. It Aastersk en Skylgersk steane wat tichter by it Standertfrysk. Foarhinne waard ek yn it doarp [[Molkwar]] in sterk ôfwikend Frysk dialekt sprutsen, it [[Molkwardersk]], mar dat is yn 'e [[njoggentjinde iuw]] útstoarn. Doetiidske [[taalkundige]]n ornearren dat it de meast oarspronklike foarm fan it Frysk wie.

Ferlykje yn 'e ûndersteande tabel de telwurden ien oant en mei tsien yn it Standertfrysk en de fjouwer meast ôfwikende dialekten:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! 1
! 2
! 3
! 4
! 5
! 6
! 7
! 8
! 9
! 10
|-
| [[Standertfrysk]]
| ien
| twa
| trije
| fjouwer
| fiif
| seis
| sân
| acht
| njoggen
| tsien
|-
| [[Hylpersk]]
| een
| twaa
| trê
| fèuwer&lt;br&gt; fouwer
| fiiuw
| seks
| saan
| acht&lt;br&gt;akst
| nèugen&lt;br&gt;nougen
| tên
|-
| [[Skylgersk]]
| ien
| twae
| trea
| fjouwer
| fiif
| seks
| sôn
| acht
| njoggen
| tsjien
|-
| [[Aastersk]]
| ien
| twae
| trea
| fjouwer
| fiif 
| seks
| sôn
| acht
| njuggen
| tsjien
|-
| [[Skiermûntseagersk]]
| iën
| twa
| trooi
| fjèuwer
| fiif
| seks
| saun
| acht
| njuegen
| tsiën
|}

=== De Fryske standerttaal ===
{{Apart|Standertfrysk}}
{{Apart|Fryske stavering}}
Yn 'e lêste helte fan 'e njoggentjinde en de earste helte fan 'e tweintichste iuw is de [[Fryske standerttaal]] gearstald. De earste offisjele [[stavering]] datearret út [[1879]]; foartiid skreau in elk mar sa't it him goedtocht. Dy earste stavering wie de saneamde [[Selskipsstavering]], dy't yn [[1948]] ferfongen waard troch de [[Akademystavering]] (ek wol de âlde stavering neamd). Tsjintwurdich brûkt it Frysk de saneamde [[Steatestavering]] (oftewol de nije stavering), dy't yn [[1980]] ynfierd is.

By de standerdisaasje fan it Frysk hawwe it [[Wâldfrysk]], as grutste dialekt, en it [[Klaaifrysk]], dat fanâlds de heechste status hie, fierwei de measte ynfloed hân. It [[Súdwesthoeksk]] waard frijwol bûten beskôging litten, wylst de fjouwer lytse dialekten der alhielendal part noch diel oan hân hawwe. Dochs bestiet der yn it Frysk in, foar in standerttaal, tige ûngewoane karfrijheid wat it wurdgebrûk oangiet. Hoewol't soks swierrichheden opsmyt foar oarstaligen dy't it Frysk as frjemde taal leare, binne de brûkers fan it Frysk dêr oer it algemien tige mei ynnommen. Der stiek dan ek in stoarm fan protest op doe't de [[Fryske Akademy]] yn [[2013]] op oanstean fan 'e [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Steaten]] in &quot;standertwurdlist&quot; opstelle woe, mei as doel om dy karfrijheid te beheinen.
[[File:2011-07_straatnamen_drachten.jpg|right|thumb|250px|In dûbeltalich strjitnammeboerd yn [[Drachten]].]]

==Taalgebrûk==
===Yn it bestjoer en it rjochtsferkear===
====Offisjele status en rjochtsjildigens====
It Frysk hat sûnt [[1956]] yn 'e provinsje Fryslân in offisjele status dy't gelyk is oan dy fan it [[Nederlânsk]]. Yn dat jier waard yn it ''Steatsblêd 1956, 242'' in begjin makke mei it formeel tastien gebrûk fan it Frysk yn it [[rjocht]]sferkear. In útwreiding dêrop waard 39 jier letter fêstlein yn it ''Steatsblêd 1995, 440''. Hoewol't it fansels yn 'e praktyk al lang barde, krigen de [[Friezen]] doe wetlik it rjocht om harren taal yn gearkomsten fan [[gemeenterie]]den en de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Fryske Steaten]] te brûken. Yn [[1997]] waarden fierders by wet de mooglikheden om it Frysk yn 'e rjochtseal te brûken, ferromme, sadat no ûnder mear ek it [[Iepenbier Ministearje]] en de [[rjochterlike macht]] dêr Frysk brûke meie. 

De ynwenners fan Fryslân kinne sûnt jier en dei yn it Frysk mei de gemeentlike en provinsjale oerheden kommunisearje en korrespondearje. De provinsje en guon gemeenten hawwe der in beliedspunt fan makke om mear Frysk te brûken by it opstellen fan offisjele dokuminten. Troch in stikmannich wetswizigings binne sokke Fryske stikken no yn hast alle gefallen rjochtsjildich. Ien fan 'e lêste útsûnderings dêrop wiene de [[feriening]]sstatuten, mar sûnt [[2002]] kinne dy ek yn it Frysk opsteld wurde. [[Trou-akte|Trou]]- en [[berte-akte]]n binne hjoed de dei yn alle Fryske gemeenten twatalich beskikber.

Yn [[2014]] waard de [[Wet Gebrûk Fryske Taal]] fan krêft, dêr't ferskate eardere bepalings yn byinoar brocht binne. Sa is dêryn is fêstlein dat it Frysk en Nederlânsk de offisjele talen fan 'e provinsje Fryslân binne, en fierders ferplichtet dizze wet de ryksoerheid en Deputearre Steaten fan de provinsje Frysân om periodyk bestjoersôfspraken te meitsjen. In ûnderdiel fan 'e taalwet is teffens it [[Orgaan foar de Fryske Taal]]. Doel fan dy kommisje is om 'e gelikense posysje fan it Frysk en it Nederlânsk binnen de provinzje Fryslân te befoarderjen.

Yn [[2023]] waard nei [[Joana da Silveira Duarte#Naturalisearring|in ferfelend misferstân]] dúdlik dat ek by [[naturalisearring]] ta Nederlanner de eed yn it Frysk ôflein wurde mei.&lt;ref&gt;{{Aut|Veltman, Melle}}, ''Naturalisatie-eed mag in het Fries'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 20 jannewaris 2023, s. 2.&lt;/ref&gt;

==== Jeropeeske erkenning ====
De [[Nederlân]]ske steat hat twa ferdraggen fan de [[Ried fan Jeropa]] ratifisearre. Dêrby giet it om it [[Ramtferdrach foar de Beskerming fan Nasjonale Minderheden]] en it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]].&lt;ref&gt;[http://fryskebeweging.nl/oer-it-frysk/de-taal/ De Fryske taal] op 'e webside fan de [[Ried fan de Fryske Beweging]].&lt;/ref&gt; Yn [[1996]] hat de Nederlânske oerheid it Frysk opjûn ûnder Diel III (de heechste foarm) fan dat lêste ferdrach, dat 48 mooglikheden foar taalbeskerming jout. As útfiering dêrfan waard yn [[2001]] it [[Konvenant Fryske Taal en Kultuer]] sletten tusken de Nederlânske oerheid en de provinsje Fryslân.
[[File:2011-07_Sexbierum_01.jpg|left|thumb|250px|In dûbeltalich plaknammeboerd fan [[Seisbierrum]], mei it Frysk ûnderoan.]]

==== Fryske plak- en wetternammen ====
Ek op it mêd fan 'e [[plaknamme]]n hat it Frysk foarderings makke. Yn Nederlân hawwe plakken nammentlik ien offisjele namme, en dat is de namme dy't bygelyks yn [[notaris|notariële aktes]] brûkt wurde. Yn Fryslân wie foarhinne altyd de Nederlânske plaknamme de offisjele, al wiene [[Topografyske Wurkgroep Fryslân|dûbeltalige]] plaknammebuorden al sûnt 'e jierren fyftich fan 'e tweintichste iuw yn frijwol alle Fryske gemeenten yn gebrûk. Fan [[1989]] ôf binne lykwols ferskate gemeenten derta oergien om 'e Fryske plaknammen offisjeel yn 'e [[Gemeentelike Basisadministraasje]] (GBA) fêst te lizzen. Dêrby giet it om [[Tytsjerksteradiel]] ([[1989]]), [[Boarnsterhim]] ([[1989]]), [[Littenseradiel]] ([[1993]]), [[Ferwerderadiel]] ([[1999]]), [[Ljouwerteradiel]] ([[2009]]), [[Dantumadiel]] ([[2009]]) en [[Menameradiel]] ([[2010]]). De Nederlânske plaknammen hawwe yn dy gemeenten no gjin offisjele status mear, al meie se fansels bûten offisjele stikken om noch wol brûkt wurde, krekt sa't dat foarhinne mei de Fryske foarmen it gefal wie.

De gemeente Ljouwerteradiel hat as iennichste fan dizze groep in offisjeel Nederlânsktalige gemeentenamme oanholden (om't ''Leeuwarderadeel'' de gemeente in bekende klank jaan soe). De gemeente Dantumadiel hat mei-iens ek alle strjitnammen yn 'e Fryske foarm yn 'e GBA fêstlein; yn 'e oare neamde gemeenten wie dat yn 'e regel net nedich om't dy al folle earder oergien wiene ta it gebrûk fan Frysktalige strjitnammen. Boppedat hawwe [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Provinsjale Steaten]] yn [[1997]] de offisjele provinsjenamme feroare fan &quot;''Friesland''&quot; yn &quot;Fryslân&quot;. Yn [[2004]] besleat it [[Nederlânsk Ministearje fan Ynlânske Saken|Ministearje fan Ynlânske Saken]] derop ta sjen dat de foarm &quot;Fryslân&quot; tenei ek yn dokuminten en publikaasjes fan 'e lanlike oerheid brûkt wurde sil.&lt;ref&gt;''De Bosatlas van Fryslân'', s. 178.&lt;/ref&gt; Fierders hat it [[Wetterskip Fryslân]] by syn oprjochting yn [[2004]] in Fryske namme oannommen, en yn maart [[2007]] binne alle [[wetter]]nammen yn Fryslân, útsein in pear stedsgrêften, yn it Frysk fêstlein. De wetters yn 'e [[Stellingwerven]] hawwe doe harren [[Stellingwerfsk]]e nammen krigen.
[[File:Fries hindeloopen.JPG|right|thumb|250px|In dûbeltalich plaknammeboerd fan [[Hylpen]], mei it it Frysk boppe-oan.]]

It ferfryskjen fan [[geografy]]ske nammen giet gauris mank mei in protte rebûlje. Oer it generaal kin steld wurde dat it de ûndernimmers binne dy't har der út alle macht tsjin fersette, om't it de [[ekonomy]] skea tabringe soe. Hoewol't fan soks noch nea wat bliken dien hat by de gemeenten dy't fanôf [[1989]] harren plaknammen ferfryske hawwe, wurdt dat ferlechje alle kearen weroan fan stâl helle. Yn 'e gemeenten [[Wûnseradiel]] en [[Wymbritseradiel (1984-2011)|Wymbritseradiel]], dy't yn [[2011]] opgien binne yn [[Súdwest-Fryslân]], is op dy wize de plaknammeferfrysking ek wier-wier opkeard.

Per [[1 jannewaris]] [[2014]] is Boarnsterhim opheft, en it grûngebiet fan 'e eardere gemeente is ferdield oer de gemeenten [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] en [[it Hearrenfean (gemeente)|it Hearrenfean]] en de nije fúzjegemeenten [[Súdwest-Fryslân]] en [[De Fryske Marren]]. Ljouwert en it Hearrenfean hawwe in Nederlânske gemeentenamme, en binne út noch yn net fan doel om dy te ferfryskjen. Lykwols binne se troch de anneksaasje fan in diel fan Boarnsterhim foar de wet de opfolger fan dy gemeente, en om't it ûnder it [[Jeropeesk Hânfêst foar Regionale of Minderheidstalen]] simpelwei ferbean is om boargers har taalrjochten te ûntnimmen (it hawwen fan in gemeentenamme yn har eigen taal ynbegrepen), sille dy beide gemeenten úteinlik dochs omlyk moatte. In wurdfierder fan 'e [[Topografyske Wurkgroep Fryslân]], sei dêroer yn 'e ''[[Ljouwerter Krante]]'': ''&quot;Minsken út de gemeente Boarnsterhim ha dizze namme yn har paspoart te stean. It kin net sa wêze dat de Fryske gemeentenamme yn in offisjeel dokumint plakmeitsje moat foar in Hollânsktalige namme. Dat soe in efterútgong fan de status fan in minderheidstaal betsjutte. En dat mei net.&quot;'' Neffens boargemaster [[Ferd Crone]] fan Ljouwert is ferfrysking fan 'e gemeentenamme lykwols net nedich, om't de [[Gemeentewet]] boppe it Jeropeesk Hânfêst giet. Dat liket tige ûnwierskynlik, mei't Jeropeeske ferdraggen oant no ta frijwol altyd foarrang krigen hawwe. Neffens de Topografyske Wurkgroep hoecht der mar ien boarger te wêzen dy't nei de rjochter stapt, en dan komt de Frysktalige gemeentenamme der gewoan. De [[Ried fan de Fryske Beweging]] hat foar dat doel al it [[Fryslân Fûns]] oprjochte, om gewoane minsken by de gong nei de rjochter finansjeel te stypjen. De Wurkgroep ferwachtet fierder ek dat ynwenners fan 'e fjouwer opfolgergemeenten fan Boarnsterhim tenei mei súkses de ferfrysking fan 'e namme fan har eigen doarp by de rjochter ôftwinge kinne sille, mei't it net sa wêze kin dat binnen ien en deselde gemeente de ynwenners fan bygelyks [[Wergea]] wol en dy fan [[Wurdum]] net rjocht hawwe op in plaknamme yn 'e eigen taal.&lt;ref&gt;{{Aut|Boers, Erwin, en Grosso, Maria del}}, ''‘Naam Ljouwert is onvermijdelijk’'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 25 jannewaris 2014.&lt;/ref&gt;
[[File:Briefmarke_50_Jahre_Friesenrat.jpg|left|thumb|250px|In [[Dútslân|Dútske]] postsegel út [[2006]], ta gelegen-heid fan it 50-jierrich bestean fan 'e [[Fryske Rie]], wêryn't kontakten mei [[East-Fryslân]] en [[Noard-Fryslân]] ûnderholden wurde.]]

=== Yn it ûnderwiis ===
====Yn it basis- en fuortset ûnderwiis====
{{Apart|Frysk (skoalfak yn it fuortset ûnderwiis)}}
Wat it [[ûnderwiis]] oanbelanget, waard it Frysk al yn [[1937]] (op opsjonele basis) as ekstra fak op 'e [[legere skoalle]]n tastien, hoewol't it pas yn [[1956]] de status fan folweardich skoalfak krige. Yn [[1980]] waard it in ferplichte fak op 'e [[basisskoalle]]n, en yn [[1993]] waard it ek ferplichte foar it earste jier fan it [[fuortset ûnderwiis]]. Ek mei it Frysk op 'e basisskoallen offisjeel brûkt wurde as [[lestaal]] (d.w.s. de taal dy't brûkt wurdt om yn les te jaan), eat dat op sa'n 80% fan 'e Fryske skoallen yn hegere of mindere mjitte dien wurdt. It brûken fan it Frysk yn it ûnderwiis is wetlik regele yn kêst 9-4 fan 'e [[Wet Primêr Underwiis]] en yn kêst 11a-2 fan 'e [[Wet op it Fuortset Underwiis]]. 

Yn it ramt fan it Frysk as skoalfak binne yn it [[basisûnderwiis]] gjin einnoarmen fêststeld oangeande de behearsking fan it Frysk. It fak Frysk stiet sadwaande ek net ûnder it tafersjoch fan 'e [[skoalynspeksje]]. Yn it [[fuortset ûnderwiis]] moatte skoallen it Frysk nei it (ferplichte) earste jier as fakultatyf learfak oanbiede, en dan wurde de einnoarmen troch de [[eksamen]]easken bepaald, alteast foar de [[learling]]en dy't it yn har [[eksamenpakket]] opnommen hawwe. Skoallen kinne ûntheffing oanfreegje fan 'e ferplichting om Frysk as lesfak yn harren ûnderwiisprogram oan te bieden en in fyfdepart fan 'e skoallen yn it fuortset ûnderwiis yn Fryslân makket fan dy mooglikheid gebrûk.

====Yn it heger ûnderwiis====
{{Apart|Frisistyk}}
As [[universiteit|universitêre]] oplieiding hie it Frysk al yn [[1896]] as in privaat dosintskip tagong krigen ta de [[Ryksuniversiteit Utert]]&lt;ref name=&quot;twataligens-universiteiten&quot;&gt;{{Aut|Boelens, K.,}} et. al., ''Twataligens'', Ljouwert, 1981 (Afûk), ISBN 9 06 27 30 086, s. 167.&lt;/ref&gt; en yn [[1917]] ta de [[Ryksuniversiteit Grins]].&lt;ref name=&quot;twataligens-universiteiten&quot;/&gt; Yn [[1930]] kaam der in lektoraat Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins, dat yn [[1941]] omset waard yn in folweardige [[learstoel]].&lt;ref name=&quot;twataligens-universiteiten&quot;/&gt; Al earder wiene oan 'e [[Universiteit fan Amsterdam]] ([[1934]])&lt;ref name=&quot;twataligens-universiteiten&quot;/&gt; en oan 'e Ryksuniversiteit Utert ([[1935]])&lt;ref name=&quot;twataligens-universiteiten&quot;/&gt; bysûndere learstuollen ta stân kommen. Yn [[1951]] krige fierders de [[Frije Universiteit]] yn [[Amsterdam]] in gewoane learstoel,&lt;ref name=&quot;twataligens-universiteiten&quot;/&gt; dy't yn [[1994]] lykwols wer opheft waard. Ek de bysûndere learstoel oan 'e [[Universiteit Utert]] (de eardere ryksuniversiteit) waard yn [[1990]] opheft.&lt;ref&gt;[https://frieschdagblad.nl/regio/Vlaming-brengt-het-Fries-terug-op-de-universiteit-van-Utrecht-26807127.html {{Aut|Veldstra, Geert}}, ''Vlaming brengt het Fries terug op de universiteit van Utrecht'', yn: it ''Frysk Deiblêd'', 3 maart 2020.]&lt;/ref&gt; 

Oan it begjin fan 'e [[ienentweintichste iuw]] wie der noch ien gewoane learstoel Frysk, oan 'e Ryksuniversiteit Grins, en wiene der trije bysûndere learstuollen Frysk oerbleaun, ien oan 'e [[Universiteit fan Amsterdam]] en twa oan 'e [[Ryksuniversiteit Leien]]. Dy bysûndere learstuollen waarden lykwols yn 'e earste beide [[desennia]] fan 'e nije iuw almar fierder útklaaid. Oan 'e oare kant kaam der yn [[2019]] wer in bysûndere learstoel oan 'e Universiteit Utert by doe't de [[Flaanderen|Flaming]] [[Hans van de Velde]] dêr (foar ien dei wyks) oansteld waard as heechlearaar [[sosjolinguïstyk]] mei bysûndere oandacht foar de taalsitewaasje yn Fryslân.&lt;ref&gt;[https://www.uu.nl/nieuws/hans-van-de-velde-benoemd-tot-hoogleraar-sociolinguistiek-met-bijzondere-aandacht-voor-de ——, ''Hans Van de Velde benoemd tot hoogleraar &quot;Sociolinguïstiek, met bijzondere aandacht voor de taalsituatie in Fryslân&quot;'', op ''UU.nl'', 13 maaie 2019.]&lt;/ref&gt; Mar yn [[2017]] en [[2021]] waarden beide bysûndere learstuollen oan 'e Ryksuniversiteit Leien opheft.&lt;ref&gt;[https://www.fryske-akademy.nl/nl/onderzoek/universitair-onderwijs/ ——, ''Bijzondere leerstoelen'', op ''Fryske-Akademy.nl'']&lt;/ref&gt;

De oplieding Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins ferlear yn [[2012]] syn selsstannigens en waard in ''track'' binnen de bredere oplieding Minorities &amp; Multilingualism (&quot;Minderheden &amp; Meartaligens&quot;).&lt;ref name=&quot;geschrapt&quot;&gt;{{Fuotnoat|{{Aut|Veltman, Melle}}, ''Opleiding minderheidstalen geschrapt'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 8 febrewaris 2024, s. 2}}&lt;/ref&gt; Yn [[2022]], doe't [[Goffe Jensma]] as [[heechlearaar]] Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins mei [[emeritaat]] gie, wie der neffens it universiteitsbestjoer gjin gaadlike opfolger te finen. Dêrom waard [[Anne Merkuur]] yn it plak fan Jensma oansteld, mar as universitêr dosint Frysk ynstee fan as heechlearaar. Oer dy gong fan saken ûntstie yn Fryslân gâns trelit, mei't it opfette as in ferkapt besykjen om fan 'e learstoel Frysk ôf te kommen. De universiteit beswarde by heech en by leech dat dat net sa wie en dat der in nije heechlearaar beneamd wurde soe sadree't der him in gaadlike kandidaat oppenearre.&lt;ref&gt;[https://nos.nl/regio/friesland/artikel/314265-hoogleraar-goffe-jensma-met-pensioen-ongerust-over-toekomst-studie-fries ——, ''Hoogleraar Goffe Jensma met pensioen, ongerust over toekomst studie Fries'', op ''NOS.nl'', 7 oktober 2022.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://dingtiid.frl/advysbrief-oan-rug-soargen-oer-learstoel-frysk-yn-grins-2/ ——, ''Advysbrief oan RUG: &quot;Soargen oer learstoel Frysk yn Grins&quot;'', op ''DINGtiid.nl'', 3 novimber 2022.]&lt;/ref&gt; Mei yngong fan [[15&amp;nbsp;febrewaris]] [[2023]] waard [[Arjen Versloot]], heechlearaar [[Germaanske talen|Germaanske taalkunde]] oan 'e [[Universiteit fan Amsterdam]], foar twa dagen yn 'e wike &quot;detasjearre&quot; nei de Ryksuniversiteit Grins, dêr't er [[interim]]-heechlearaar [[Fryske taal- en letterkunde]] waard.&lt;ref&gt;[https://www.rug.nl/about-ug/latest-news/news/archief2023/nieuwsberichten/parseberjocht-rug-stelt-ynterim-heechlearaar-fryske-taal-en-kultuer-oan ——, ''RUG stelt interim-hoogleraar Friese taal en cultuur aan'', op 'e webside fan 'e Ryksuniversiteit Grins, 8 febrewaris 2023.]&lt;/ref&gt;

Yn [[jannewaris]] [[2024]] die de [[Keninklike Nederlânske Akademy fan Wittenskippen]] (KNAW) de oanbefelling om foar it Frysk wer in folweardige learstoel te skeppen, wêrby't it gegeven hoefolle [[studint]]en sa'n oplieding folgje gjin rol spylje moast.&lt;ref&gt;{{Aut|Veltman, Melle}}, ''&quot;Status-aparte&quot; voor het Fries?'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 12 jannewaris 2024, s. 1.&lt;/ref&gt; Inkele wiken letter makke [[minister]] [[Robbert Dijkgraaf]] fan [[Ministearje fan Underwiis (Nederlân)|Underwiis]] bekend dat er ree wie om jiers [[€]]340.000 frij te meitsjen foar in nije selsstannige [[bachelor]]oplieding Fryske taal- en letterkunde. Hoewol't de KNAW berekkene hie dat sa'n nije oplieding jiers sa'n €700.000 kostje soe, wiene de reäksjes posityf, mei't fan û.o. de Ryksuniversiteit Grins en de [[Bestjoerôfspraak Fryske Taal en Kultuer]] (BFTK) tusken de provinsje Fryslân en de [[ryksoerheid]] ek ferwachte waard dat se der jild oan bydrage soene.&lt;ref&gt;{{Aut|Veltman, Melle}}, ''Minister Dijkgraaf maakt geld vrij voor een nieuwe opleiding Fries'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 31 jannewaris 2024, s. 2.&lt;/ref&gt; In wike letter makke de Ryksuniversiteit Grins bekend dat de bachelor Minorities &amp; Multilingualism, dêr't it Frysk dêr by yndield wie, skrast wurde soe út it opliedingsprogramma.&lt;ref name=&quot;geschrapt&quot;/&gt;

Yn [[jannewaris]] [[2025]] waard bekendmakke dat it Frysk oan 'e Ryksuniversiteit Grins fan [[septimber]] fan dat jier ôf yndie wer in folweardige learstoel krige foar in selsstannige [[bachelor]]oplieding. De [[finansiering]] soe grutdiels fersoarge wurde troch de [[Provinsje Fryslân]] en it [[Nederlânsk Ministearje fan Binnenlânske Saken]]. It skrassen fan 'e oplieding Minorities &amp; Multilingualism, dy't begjin [[2025]] [[besuniging|fuortbesunige]] wurde soe, waard útsteld oant nei de [[simmerfakânsje]], sadat de [[frisistyk]] net &quot;tydlik dakleas&quot; wurde soe. Underwilens soe Arjen Versloot oanbliuwe as interim-heechlearaar, wylst Anne Merkuur &quot;klearstoomd&quot; waard foar it heechlearaarskip.&lt;ref&gt;{{Aut|Veltman, Melle}}, ''Fries weer helemaal terug aan de Rijksuniversiteit Groningen'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 10 jannewaris 2025, s. 2.&lt;/ref&gt;

=== Yn 'e media ===
==== Yn 'e deiblêden ====
Yn 'e [[media]] hat it Frysk wikseljende resultaten boekt. Yn 'e [[krante|skriuwende parse]] wurdt it Frysk mar yn likernôch 5% fan 'e artikels brûkt yn 'e beide provinsjale [[krante]]n, de ''[[Ljouwerter Krante]]'' en it ''[[Frysk Deiblêd]]''.&lt;ref&gt;{{Aut|Ytsma, Jehannes}}, ''De taal fan famyljeberjochten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 19 maaie 2000.&lt;/ref&gt; Op in ynternasjonale konferinsje oer twatalichheid en [[sjoernalistyk]], dy't begjin [[juny]] [[1999]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] holden waard, besauden [[Welsk|Welsen]], [[Finlânsweedsk|Finlânsweden]], [[Katalaansk|Katalanen]] en oare leden fan [[minderheid|taalminderheden]] yn 'e [[Jeropeeske Uny]] har oer dy miste kâns. Yn oare [[minderheidstaal]]gebieten spylje nammentlik de krante(n) in wichtige rol yn 'e taalstriid, en ferskine se (hast) hielendal yn 'e minderheidstaal.&lt;ref&gt;{{Aut|Riemersma, Gerrie}}, ''Internationale verbazing over Fries in kranten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 5 juny 1999.&lt;/ref&gt;
[[File:Leeuwarder Courant (bijlagen) 01.jpg|right|thumb|200px|De ''[[Ljouwerter Krante]]'' mei wyklikse taheakken.]]

De doetiidske [[redakteur|haadredakteur]] [[Pieter Sijpersma]] fan 'e ''Ljouwerter Krante'' makke him derôf troch te sizzen dat it mei 5% Frysk yn 'e krante mear as takin. ''&quot;Teveel Fries irriteert de lezers,&quot;'' sa wie syn ûnderfining, ''&quot;De overschakeling van Nederlands naar het Fries in een artikel leidt de lezers af. Ze begrijpen het niet en ze vinden het niet mooi. Zou de krant overwegend in het Fries zijn geschreven, dan is het einde van de Leeuwarder Courant gauw in zicht.&quot;'' En oer de maatskiplike ferantwurdlikheid fan 'e Fryske deiblêden: ''&quot;Wij voelen ons verantwoordelijk voor de krant en meer niet.&quot;'' Wol wurde yn 'e ''Ljouwerter Krante'' en it ''Frysk Deiblêd'' Fryske sitaten yn fierders Nederlânsktalige artikels yn it Frysk werjûn, wat unyk is foar [[Jeropa]], mar inkeld om't yn oare kranten út minderheidsgebieten it hiele [[artikel (publikaasje)|artikel]] yn 'e minderheidstaal steld is.&lt;ref&gt;{{Aut|Riemersma, Gerrie}}, ''Internationale verbazing over Fries in kranten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 5 juny 1999.&lt;/ref&gt;

Ut in breed ûndersyk út [[1994]] die trouwens bliken dat it fral Nederlânsktaligen binne dy't har oan it Frysk yn 'e kranten steure. De measte Frysktaligen is it ien toetmem oft in [[artikel (publikaasje)|artikel]] yn it Frysk of it Nederlânsk steld is. Neffens taalûndersiker [[Durk Gorter]] soe it dan grif ek net sa'n feart rinne mei de ein fan 'e ''Ljouwerter Krante'' as der wat mear Frysk brûkt waard.&lt;ref&gt;{{Aut|Riemersma, Gerrie}}, ''Internationale verbazing over Fries in kranten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 5 juny 1999.&lt;/ref&gt; Sûnt [[2009]] bestiet de Frysktalige [[ynternet]]krante ''[[It Nijs]]'', dy't oprjochte is op inisjatyf fan 'e [[Ried fan de Fryske Beweging]], en him ta doel stelt om 'e Friezen op in folweardige manear wrâldnijs yn 'e eigen taal oan te bieden. Dit digitale deiblêd kaam neitiid lykwols yn opspraak troch [[amateurisme]],&lt;ref&gt;[http://www.wegmetderandstad.nl/wordpress/?tag=it-nijs ''It Nijs'' op it bloch fan Cornelis van der Wal.]&lt;/ref&gt; dubieuze praktiken lykas it oanhâldend bringen fan ûnkorrektheden en it wegerjen om dy te [[rektifikaasje|rektifisearjen]],&lt;ref&gt;[http://www.itnijs.frl/2012/05/sp-yn-aksje-yn-skarsterlan/#comments Opmerkings riedslid Johan Meester oer ''It Nijs''.]&lt;/ref&gt; en beskuldigings fan [[sinsuer]] op reäksjes fan lêzers.&lt;ref&gt;[http://webdok.nl/?p=2529 {{Aut|Vries, Daam de}}, ''Sensuer by de djipfriezen''.]&lt;/ref&gt;
[[File:Doutzen_Kroes_Praat_mar_Frysk.jpg|left|thumb|220px|[[model (berop)|Topmodel]] [[Doutzen Kroes]] as boechbyld fan 'e aksje [[Praat mar Frysk]].]]

==== Yn famyljeberjochten ====
Yn 'e famyljeberjochten yn 'e beide provinsjale deiblêden wurdt wol hieltyd mear Frysk brûkt. Neffens in telling út it begjin fan 'e santiger jierren wie doe 12% fan 'e famyljeberjochten yn it Frysk, neffens in telling út [[1991]]-[[1992]] 23% en neffens in stekproef út [[2000]] sa'n 30%.&lt;ref&gt;{{Aut|Ytsma, Jehannes}}, ''De taal fan famyljeberjochten'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 19 maaie 2000.&lt;/ref&gt;

==== Yn tydskriften ====
Yn [[1997]] waard ''[[Frysk en Frij (tydskrift)|Frysk en Frij]]'' opheft, dat it lêste breed oriïntearre Frysktalige [[tydskrift]] wie. It blêd hie op it lêst 300 oant 400 abonnees en dûbeld safolle lêzers. De provinsje loek it [[subsydzje]] yn, om't [[Deputearre Steaten]] it jild effektiver oan in [[hûs-oan-hûsblêd]] bestege seagen. Dat kaam bestege seagen. Dat kaam der lykwols net, mar ta ferfanging kaam der al in stikmannich jierren de saneamde ''F-side'' dy't ien kear yn 'e wike yn 'e beide provinsjale [[deiblêd]]en ferskynde. Dat wie in Frysktalige side dy't lykwols dúdlik fan in oar kaliber wie en op it mêd fan ynhâld net yn it skaad fan ''Frysk en Frij'' stean koe. Ek oare Frysktalige publikaasjes, lykas de [[literatuer|literêre]] [[tydskrift]]en ''[[Trotwaer]]'', ''[[Hjir]]'', ''[[Kistwurk]]'' en ''[[M3]]'' binne ûnderwilens opdoekt.

De iennichste echte Fryske tydskriften foar in folwoeksen publyk binne tsjintwurdich ''[[De Moanne]]'', dêr't trouwens ek almar mear Nederlânsk yn stiet, en ''[[Ensafh]]''. In net oan [[organisaasje]]s bûne Frysktalige parse is sadwaande yn it neigean rekke. Wol besteane der noch Frysktalige útjeften dy't [[orgaan (tydskrift)|organen]] fan [[Organisaasje|ynstelling]]s binne, lykas ''[[Swingel]]'' fan 'e [[Ried fan de Fryske Beweging]]; ''[[It Beaken (tydskrift)|It Beaken]]'' fan 'e [[Fryske Akademy]]; ''[[Us Wurk]]'' fan it [[Frysk Ynstitút]] oan 'e [[Ryksuniversiteit Grins]]; ''[[De Frijbûtser]]'', fan 'e [[FNP]]; en ''[[Each en Ear]]'', fan [[Omrop Fryslân]]. Dizze tydskriften binne Frysktalich, behalven ''It Beaken'' dat oant de ein fan 'e [[tweintichste iuw]] ta meast Frystalich wie, mar hjoed de dei fierhinne yn it [[Nederlânsk]] en [[Ingelsk]], en soms yn it [[Dútsk]] publisearret.

Foar de jongerein binne der twa tydskriften: ''[[Switsj]]'' en ''[[LinKk]]'', dy't beide útjûn wurde troch it [[Taalsintrum Frysk|Taalsintrum Frysk/CEDIN]]. ''Switsj'', foar bern fan 10 oant 12 jier, bestiet sûnt [[1997]], en hat in oplaach fan 2.300 eksimplaren, dy't benammen nei de basisskoallen giet. ''LinKk'' is bestimd foar bern fan 12 oant 15 jier, en bestiet sûnt [[2001]]. Dit lêste tydskrift hat in oplaach fan 3.100 eksimplaren, wat foar Fryske begripen in massamedium is.

====Yn oarsoartige útjeften====
Sûnt [[1975]] bestiet it ''[[Bûsboekje]]'', de earste en iennichste Frysktalige [[aginda]]. Dy waard oarspronklik gearstald en útjûn troch it [[Kristlik Frysk Selskip]] (KFS), mar sûnt [[2008]] troch de [[Ried fan de Fryske Beweging]]. De [[oplaach]] skommelet sa om 'e 4.000 eksimplaren hinne.
[[File:Picture-031.jpg|right|thumb|350px|It gebou fan [[Omrop Fryslân]].]]

==== Op 'e radio ====
Neffens hoe't it der mei de skreaune parse foarstiet, is it it Frysk op 'e [[radio]] better ôfgien. It earste Frysktalige radioprogramma waard útstjoerd yn [[1946]], troch de regionale stjoerder [[RONO]] (''Regionale Omroep Noord en Oost'') dy't doedestiden sawat de helte fan Nederlân besloech. Pas yn [[1977]] waard de provinsjale [[Radio Fryslân]], letter omdoopt ta [[Omrop Fryslân]], oprjochte. Tsjintwurdich stjoert dy op 'e radio tachtich oeren yn 'e wike út en is it de populêrste radiostjoerder fan 'e provinsje.

==== Op 'e tillefyzje ====
Op 'e lanlike [[tillefyzje]] stjoert [[Omrop Fryslân]] de measte wiken in programma fan likernôch in heal oere út en fierders nochris tweintich minuten [[skoaltillefyzje]]. Mei-inoar komt dat út op 37 oeren yn it jier. Sûnt [[1994]] fersoarget de Omrop ek regionale tillefyzje. Yn 't earstoan omfieme dat mar ien oere jûns, mei de rest fan 'e jûn werhellings, mar letter waard de stjoertiid wat útwreide. Tsjintwurdich wurdt der ek gauris ''live'' ferslach dien fan wichtige barrens, lykas in keninklik besyk, de [[PC]] of it [[skûtsjesilen]].

==== Op 'e kompjûter en it ynternet ====
Op it [[ynternet]] is in grut tal Frysktalige [[webstee]]ën te finen, dy't in grut skala oan ûnderwerpen behannelje. Sa wurdt sûnt [[2 septimber]] [[2002]] wurke oan 'e [[Haadside|Fryske Wikipedy]], dy't op it stuit {{NUMBEROFARTICLES}} siden hat. Om yn it Frysk makliker tekstferwurkje te kinnen, hat it Amerikaanske [[information technology|IT]]-bedriuw [[Microsoft]] yn gearwurking mei de [[Fryske Akademy]] yn [[2000]] in Fryske staveringshifker ûntwikkele.&lt;ref&gt;{{Aut|Bosker, Fokko}}, ''Microsoft met Fries in politiek mijnenveld'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 9 febrewaris 2000.&lt;/ref&gt; Foar ''[[Apache OpenOffice|OpenOffice]]'' is der sûnt febrewaris [[2007]] ek in staveringshifker. Utlis oer it ynstallearjen fan de Fryske staveringshifkers yn ferskillende programma's is te finen yn it artikel [[Frysk op kompjûters]]. Sjoch foar mear ynformaasje oer Frysk op 'e [[mobile tillefoan]] it artikel [[Frysk op tillefoanen]].
[[File:Firefox Input 1.8 en linuksa Minefield en la okcidentfrisa.png|left|thumb|250px|In Frysktalige ferzje fan 'e [[ynternet]]browser ''Firefox''.]]

Sûnt begjin [[2005]] is der fan de [[e-blêder]] ''Opera'' in Fryske ferzje beskikber. Ek is der in Fryske ferzje fan 'e [[websneuper]] ''[[Mozilla Firefox|Firefox]]'' te krijen. Dy kin men fergees ynlade op [http://www.mozilla-nl.org/projecten/frysk dizze side]. Yn ''Firefox'' is it ek mooglik om in Fryske staveringshifker yn te stekken. Dy kin men [https://addons.mozilla.org/nl/firefox/addon/5679 hjirre] fine. Dêrnjonken kaam yn [[2009]] ek in Fryske ferzje út fan it fergeze [[e-mail]]programma [[Mozilla Thunderbird|Thunderbird 3.0]], fan deselde produsint. Dy Fryske ferzje waard mei stipe fan 'e provinsje Fryslân makke troch [[Wim Benes]] en [[Hindrik Sijens]].&lt;ref&gt;[http://www.leeuwardercourant.nl/nieuws/regio/article5515853.ece/E-mailprogramma-in-het-Fries E-mailprogramma in het Fries], yn: de ''Ljouwerter Krante'', 3 desimber 2009 (sjoen op 4 desimber 2009).&lt;/ref&gt; Fierders is it Frysk ien fan 'e 45 talen wêryn't de ynternetsykmasine [[Google]] ynsteld wurde kin. En op it webstee [[www.hallofryslan.nl]] kinne wurden fan Frysk yn it Nederlânsk en oarsom oersetten wurde.

====Op 'e sosjale media====
Wat de [[sosjale media]] oangiet, kaam yn [[novimber]] [[2014]], op 'e nij troch de ynset fan Wim Benes en Hindrik Sijens, diskear holpen troch in kloft [[frijwilliger]]s, de folslein Fryske ferzje fan [[Facebook]] ôf.&lt;ref&gt;{{Aut|Grosso, Maria del}}, ''Laatste spurt naar 'folslein' Frysk Facebook'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 29 novimber 2014.&lt;/ref&gt; 

Yn [[septimber]] [[2021]] promovearre Lysberth Jongbloed oan 'e [[Universiteit fan Maastricht]] op it [[proefskrift]] ''Frisian on Social Media''. Dêrfoar hie se yngeand ûndersyk dien nei uterings yn it Frysk troch Frysktalige brûkers fan sosjale media. Sa hie se troch 2.200 Fryske jongeren fan tusken de 14 en 18 jier in fragelist ynfolje litten oer harren taalgebrûk op [[Twitter]], [[Facebook]] en [[WhatsApp]] en letter hie se nochris 2.000 oare jongeren befrege oer harren taalgebrûk op WhatsApp, [[Snapchat]] en [[Instagram]]. Ut it ûndersyk fan Jongbloed die bliken dat fan 'e jongeren mei twa Frysktalige [[âlden]] 60% op 'e sosjale media faak of altyd it Frysk brûkt. Dat persintaazje kelderet lykwols as ien fan beide âlden, of allebeide, Nederlânsktalich binne. Ek as ien mei twa Frysktalige âlden mei syn [[freonskip|freonen]] almeast gjin Frysk sprekt, of as sa'nent in minne skriuwfeardigens yn it Frysk hat, belunet de kâns dat hy of sy him of har op 'e sosjale media yn it Frysk uteret. Jongbloed konkludearre alderearst dat &quot;it Frysk syn wei fûn hat op 'e nije kommunikaasjeplatfoarms,&quot; mar ek dat it taalûnderwiis yn it Frysk better moast. Se hie it gebrûk fan it Frysk troch Fryske jongeren op 'e sosjale media ferlike mei it gebrûk fan oare [[minderheidstalen]] troch jongeren út oare minderheidstaalgebieten yn [[Jeropa]], te witten: [[Wales]], [[Ierlân]] en [[Limburch (Nederlân)|Limburch]], en hie opmurken dat jongeren út Wales en Ierlân minder faak it [[Welsk]] of [[Iersk]] as [[memmetaal]] hawwe, mar it op 'e sosjale media faker brûke as Fryske jongeren it Frysk brûke, om't se der better ûnderwiis yn krigen hawwe.&lt;ref&gt;{{Aut|Meer, Anne Roel van der}}, ''Onderzoekster Jongbloed: het Fries heeft baat by sociale media'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 3 septimber 2021, s. 25.&lt;/ref&gt;

=== Yn 'e keunsten ===
==== Yn 'e literatuer ====
{{Apart|Fryske literatuer}}
Wat de [[literatuer|literêre]] produksje oangiet, ferskynden oant foar in pear jier likernôch hûndert nije Frysktalige [[fiksje]]- en [[non-fiksje]]wurken jiers, wat hiel kreas wie foar sa'n lytse taal. De oplagen wiene ornaris altyd al frij beheind; it meast ferkochte Frysktalige boek is noch altyd de [[roman]] ''[[De Gouden Swipe (boek)|De Gouden Swipe]]'' ([[1941]]), fan [[Abe Brouwer]], dêr't 30.000 eksimplaren fan oer de toanbank gien binne, al stekt ''[[Foroaring fan lucht|Feroaring fan Lucht]]'' ([[1971]]), fan [[Rink van der Velde]], mei 29.900 ferkochte eksimplaren, dat nei de kroan. Fan ''[[It Wrede Paradys]]'', fan [[Hylke Speerstra]], dat as in grut súkses beskôge wurdt, waarden 25.000 eksimplaren ferkocht.
[[File:Jitske Kingma Tresoar 31.jpg|right|thumb|250px|[[Jitske Kingma]], oprjochtster fan [[Utjouwerij Elikser]].]]

Sûnt it útbrekken fan 'e ekonomyske krisis, yn [[2008]], wurde der wat minder Fryske boeken publisearre en is it dêrmei foar [[skriuwer]]s en [[oersetter]]s dus dreger wurden om har wurk útjûn te krijen. De beide grutte [[útjouwerij]]en op it mêd fan Frysktalige literatuer binne de ''[[Friese Pers Boekerij]]'' te [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] en [[Utjouwerij Bornmeer]] op [[De Gordyk|'e Gordyk]]. Ferskate oare, lytsere [[útjouwerij]]en binne krektlyk op dit mêd aktyf, wêrûnder [[Utjouwerij Frysk en Frij]] en [[Utjouwerij Wijdemeer]], al bringt de lêste mear Nederlânske as Fryske boeken út. De [[Afûk]] konsintrearret him op Frysktalich lesmateriaal en op [[berneboek]]en, wylst de [[Kristlik Fryske Folksbibleteek]] him taleit op [[kristendom|kristlike]] en tradisjonele lektuer.

Begjin [[2014]] waard de nije útjouwerij [[Regaad]] oprjochte, en ein [[2013]] joech de yn [[Hoarn (stêd)|Hoarn]] fêstige [[Noard-Hollân|Hollânske]] útjouwerij [[Hoogland &amp; Van Klaveren]] oan dat se tenei ek Frysktalige boeken útbringe woene. Dêrby wiene beide lêst neamde útjouwerijen fan doel om har ta te lizzen op oersettings yn it Frysk. Op datselde terrein is ek al langere tiid [[Utjouwerij Elikser]] út [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]] aktyf, dy't foar de útjefte fan sok wurk, mar ek fan oarspronklike literatuer, in beskieden bydrage fan 'e skriuwer/oersetter freget. Ek ferskate algemiene Nederlânske útjouwerijen hawwe har de lêste jierren op 'e Fryske merk bejûn, bygelyks [[Athenaeum-Polak &amp; Van Gennep]], út [[Amsterdam]], mei de oersetting ''[[Tsiis (boek)|Tsiis]]'', fan [[Willem Elsschot]], en [[Luitingh-Sijthoff]], ek fêstige yn Amsterdam, mei de oersetting ''[[Ynferno (boek)|Ynferno]]'', fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] skriuwer [[Dan Brown]].
[[File:Mirjam-timmer-1318154493.jpg|left|thumb|250px|[[Mirjam Timmer]], dy't as lid fan [[Twarres]] mei it liet ''[[Wêr Bisto?]]'' de earste Frysktalige nûmer 1 ea yn 'e Nederlânske hitlisten skoarde.]]

==== Yn 'e muzyk ====
Njonken Fryske boeken komme der jiers ek noch sa'n tweintich Frysktalige [[cd|cd's]] út, almeast mei [[popmuzyk]]. Ferskate Frysktalige nûmers hawwe de lêste jierren de nasjonale hitparades helle, lykas ''Bonkefeart'' fan [[Anneke Douma]], ''In Nije Dei'', fan [[de Kast]]; en ''Wêr bisto'', fan [[Twarres]]. Dy lêste hit wie de earste Frysktalige nûmer 1 ea yn de Nederlânske muzyklisten.

==== Yn teäter en toaniel ====
Op it mêd fan [[toaniel]] bestiet der in profesjoneel Frysktalich teäterselskip, [[Tryater]], dat in frij grutte populariteit genietet. Fierders hat hast elts doarp syn eigen amateurtoanielferiening, dêr't de grutte mearderheid fan feriene is yn it [[Bûn fan Fryske Toanielselskippen]]. Dy organisaasje is wer oansletten by it [[IFAT|Fryske Amateur Toaniel]], dat lid is fan 'e [[Ried fan de Fryske Beweging]].
[[File:Regisseur Pieter Verhoeff en schrijfster Marijke Howeler na perspremiere van ge, Bestanddeelnr 934-1310.jpg|right|thumb|250px|[[Regisseur]] fan Frysktalige films [[Pieter Verhoeff]] (l.).]]

==== Yn film en tillefyzjedrama ====
{{Apart|Skiednis fan de Frysktalige film}}
De lêste desennia binne der fierders ek ferskate Frysktalige [[spylfilm]]s makke troch [[regisseur]]s as [[Pieter Verhoeff]] en [[Steven de Jong]]. Sa ferskynde yn [[1985]] ''[[De Dream]]''; yn [[1996]] ''[[De Gouden Swipe (film)|De Gouden Swipe]]''; yn [[2001]] ''[[Nynke (film)|Nynke]]''; en [[2002]] ''[[De Fûke]]''. Sûnt [[2001]] waard der ek in Frysktalige dramarige op 'e regionale [[tillefyzje]] útstjoerd troch [[Omrop Fryslân]], mei as titel ''[[Baas Boppe Baas]]''. Nei fjouwer seizoenen waard dy ferfongen troch ''[[Dankert &amp; Dankert]]'', in searje oer in pear [[abbekaat|abbekaten]].

=== Yn 'e tsjerken ===
Ien plak dêr't it Frysk noch net echt trochkrongen is, is yn 'e [[tsjerke]]n. De grutte mearderheid fan 'e tsjerketsjinsten is oant hjoed de dei ta yn it Nederlânsk. Dochs wurde der alle sneinen wol in stikmannich Fryske tsjinsten holden, ornaris tusken de tsien en de tweintich, ferspraat oer de hiele provinsje. Der hat yn it ferline wol altyd oandacht foar it oersetten fan 'e psalmen en lieten west. Dêrnjonken hat de [[Yntertsjerklike Kommisje foar de Fryske Earetsjinst]] (YKFE) der yn [[2004]] foar soarge dat it ''[[Lieteboek foar de Tsjerken]]'' no ek op cd te krijen is. Yn [[1953]] is it [[Ferbân fan Fryske Foargongers]] oprjochte, dat ta doel hat om it gebrûk fan it Frysk yn it tsjerklik libben fuort te sterkjen.

=== Yn it bedriuwslibben ===
It Frysk is de fiertaal op 'e wurkflier fan in protte [[bedriuw]]en yn Fryslân, benammen op it plattelân. Yn plakken as [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]], [[Snits]], [[It Hearrenfean (plak)|It Hearrenfean]] en [[Drachten]], dêr't in protte 'ymport' fan bûten de provinsje wennet en wurket, is dat minder fansels, mar likegoed noch frij normaal. It komt noch mar selden foar dat [[wurkjouwer]]s harren [[wurknimmer]]s foarskriuwe hokker taal se brûke moatte. In foarbyld is in gefal dat begjin [[febrewaris]] [[2024]] yn it nijs kaam, doe't bliken die dat de [[bank (finansjele ynstelling)|bank]] [[ING]] syn [[personiel]] ferbea om yn [[tillefoan]]yske [[petear]]en mei [[klant]]en Frysk te sprekken, sels as it in Frysktalige wurknimmer fan 'e fêstiging yn Ljouwert wie dy't in Frysktalige klant oan 'e line hie. Dêr ûntstie yn Fryslân gâns trelit oer, mar om't ING gjin oerheidsynstelling is, falt it net ûnder de regels dy't opsteld binne foar [[kommunikaasje]] tusken oerheid en Frysksprekkers. ING makke lykwols in minne beurt, en oare banken, wêrûnder de [[Rabobank]], [[ABN Amro]] en [[De Volksbank]] (dêr't [[ASN Bank|ASN]], [[SNS Bank|SNS]] en de [[Regiobank]] ta hearre), hastigen har om buorkundich te meitsjen dat Frysktaligen by harren wól gewoan yn 'e eigen taal te wurd stien waarden.&lt;ref&gt;{{Aut|Veltman, Melle}}, ''Verbod op Fries praten met klanten: mag dat eigenlijk?'', yn: de ''[[Ljouwerter Krante]]'', 10 febrewaris 2024, s. 30.&lt;/ref&gt;

==Taaleigenskippen==
===Grammatika===
:[[Image:1rightarrow.png|15px]] &lt;small&gt;Sjoch ek: de [[list fan sterke tiidwurden yn it Frysk]].&lt;/small&gt;
====Namfallen====
Yn it [[Aldfrysk]]e tiidrek beskikte it Frysk noch oer in folslein [[namfal]]lesysteem, mei [[nominatyf]], [[genityf]], [[datyf]] en [[akkusatyf]], sa't men dat hjoed oan 'e dei noch tsjintkomt yn it besibbe [[Dútsk]]. Tsjin it begjin fan 'e [[Midfrysk]]e perioade wie dat lykwols fierhinne ferdwûn. Tsjintwurdich binne sokke namfallen beheind ta in stikmannich ferstienne útdrukkings, lykas &quot;by dizze'''n'''&quot;, wêryn't de &quot;-n&quot; in restant is fan 'e datyf of trêde namfal. Inkeld de genityf, of twadde namfal, is noch funksjoneel, benammen yn tiidsoantsjuttings as &quot;moarn'''s'''&quot;, &quot;middei'''s'''&quot; en &quot;jûn'''s'''&quot;, &quot;twa kear jier'''s'''&quot; of &quot;ien kear wyk'''s'''&quot;, mar ek wol yn konstruksjes as &quot;ús heit'''e''' pet&quot;, &quot;ús memm'''e''' fyts&quot; en &quot;ús pake'''’''' hûs&quot;. In oar foarbyld is it [[freegjend foarnamwurd|freegjend]] en [[betreklik foarnamwurd]] &quot;waans&quot; (dat trouwens inkeld ferwize kin nei manlike en ûnsidige saken, en net nei froulike saken of meartallen). Foarmen as &quot;dêr't it lân de soargen leannet fan '''der''' minsken warb're hân&quot; (fan 'e warbere hân fan 'e minsken, dus) binne argaysk en sille net folle mear brûkt wurde, en perfoarst net yn 'e sprektaal. Yn 'e skriuwtaal komt soks lykwols yn guon konstruksjes noch wol foar, lykas yn: &quot;hy hat it eigen'''er''' hân makke.&quot; 
====Sinsbou====
Op it mêd fan 'e [[syntaksis|sinsbou]] komt it Frysk sterk oerien mei it [[Nederlânsk]], en in stik minder mei it eins nauwer besibbe [[Ingelsk]]. Ferlykje bgl. de ûndersteande sin:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Frysk:
| Ik koe neat sjen, om't it fierstente tsjuster wie.
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik kon niets zien, omdat het veel te donker was.''&lt;br&gt; &quot;Ik koe neat sjen, om't it fierstente tsjuster wie.&quot;
|-
|Ingelsk:
| ''I couldn't see a thing, because it was much too dark.''&lt;br&gt; &quot;Ik koe net sjen in ding, om't it wie fierstente tsjuster.&quot;
|}
Oan dit foarbyld is te sjen dat it Frysk deselde sinsbou brûkt as it Nederlânsk. Wat de [[tiidwurd]]sfolchoarder oangiet, besteane der lykwols dúdlike ferskillen. Dêrby wurdt wol sprutsen fan 'e griene en de reade folchoarder, wat ferwiist nei in lânkaart yn in taalkundich standertwurk dêr't mei dy kleuren de gebieten mei ferskillende tiidwurdsfolchoarders op ynkleure wiene. It Frysk lei yn it griene gebiet (en brûkt dus de &quot;griene folchoarder&quot;), wylst it Nederlânsk yn it reade gebiet lei (dêr't de &quot;reade folchoarder&quot; brûkt wurdt). Dizze oantsjuttings binne ûnder taalkundigen yn gebrûk bleaun as ôfkoartings foar de ferskillende tiidwurdfolchoarders.
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! folchoarder
! foarbyldsin yn it Frysk
! foarbyldsin yn it Nederlânsk
|-
| grien:
| Ik tink dat er moarn bôle ite wol.
| ''Ik denk dat hij morgen brood eten wil.''
|-
| read:
| Ik tink dat er moarn bôle wol ite.
| ''Ik denk dat hij morgen brood wil eten.''
|}
Sa't oan it boppesteande foarbyld te sjen is, kin de reade folchoarder yn it Frysk net, want ek al wurdt dy hieltyd mear brûkt troch de jongere generaasjes, dochs sil it de measte Frysksprekkers noch as skuorde klokken yn 'e earen beare. Yn it Nederlânsk, lykwols, kinne eins sawol de reade as de griene folchoarder, al waard oant noch net sa lang lyn inkeld de reade goedkard en de griene folchoarder yn 'e ban dien (mooglik om't dy behalven yn it Frysk ek yn it Dútsk brûkt wurdt).

As der mear tiidwurden yn 'e foarbyldsin troppe wurde, kin men sjen dat de tiidwurdsfolchoarder yn it Frysk persiis tsjinsteld is oan dy yn it Nederlânsk:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Frysk:
| Ik fyn dat eltsenien swimme kinne moat.
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik vind dat iedereen moet kunnen zwemmen.''
|-
| Dútsk:
| ''Ich finde, daß jeder schwimmen können muß.''
|}
&quot;Dat eltsenien moat swimme kinne&quot; is yn it Frysk dúdlik fout, en yn it Nederlânsk klinkt &quot;''dat iedereen zwemmen kunnen moet''&quot; ek raar, hoewol't it miskien net fuortendaliks fout is. No giet it hjirby om 'e tiidwurdsfolchoarder yn [[bysin]]nen, mar yn [[haadsin]]nen ferskilt it spul likegoed:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Frysk:
| Jan sil syn hûs moandei ferve hawwe moatte.
|-
| Nederlânsk:
| ''Jan zal zijn huis maandag moeten hebben geverfd.''
|}
Ek hjir is de folchoarder fan 'e tiidwurden yn it Frysk en it Nederlânsk wer krekt tsjinsteld. Boppedat foeget it Frysk (krekt as in protte noardlike Nederlânske dialekten) faak it wurdsje &quot;te&quot; tusken de tiidwurden yn: 
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Frysk:
| Ik haw eefkes sitten te dreamen.
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik heb even zitten dromen.''
|}
In protte Friezen en oare Noardnederlanners (lykas [[Westfryske dialekten|Westfriezen]] en [[Nedersaksysk|Nedersaksers]]) sille by it sprekken fan it Nederlânsk dat wurdsje &quot;te&quot; ek brûke (''Ik heb even zitten te dromen''), hoewol't dat eins fout is. Foar lju út súdliker kontreien is dat ien fan 'e skaaimerken dêr't se noarderlingen oan werom kenne. By dit foarbyld docht him trouwens noch in oar ferskil foar, want it Fryske &quot;sitten&quot; is hjir in [[mulwurd]], en de letterlike Nederlânske oersetting soe dus wêze: ''Ik heb even gezeten te dromen.'' Dit ferskil komt dúdliker ta utering as it tiidwurd &quot;sitte&quot; ferfongen wurdt troch &quot;lizze&quot;:
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! taal
! foarbyldsin
|-
| Frysk:
| Ik haw eefkes lein te dreamen.
|-
| Nederlânsk:
| ''Ik heb even liggen dromen.''
|}
In oar ferskynsel dat him yn it Frysk folle sterker foardocht as yn it Nederlânsk, benammen by de &quot;te&quot;-konstruksje, is [[nomenynkorporaasje]] yn it tiidwurd. Sa seit men yn it Frysk fan: &quot;Se sit te jirpelskilen&quot;, wêrby't it [[haadwurd]] &quot;jirpel(s)&quot; yn it tiidwurd &quot;skile&quot; ynkorporearre wurdt. Yn it Nederlânsk sil men oer it algemien ynstee sizze fan: ''Ze zit aardappels te schillen,'' wêrby't him gjin nomenynkorporaasje foardocht. Yn it Nederlânsk komt dit ferskynsel by beskate wurden ek foar (tink oan ''stofzuigen''), mar yn it Frysk kin it yn prinsipe oeral mei dien wurde. No is it wenstiger om te sizzen fan: &quot;Jan is de hûn even oan it útlitten&quot;, mar in sin as &quot;Jan is even te hûnútlitten&quot; is grammatikaal sjoen yn it Frysk neat op oan te merken.

====Brekking====
It ferskynsel [[brekking (taalkunde)|brekking]] nimt in wichtich plak yn 'e Fryske grammatika yn. Der besteane trije farianten fan:
* de [[âldere brekking]] (of Aldfryske brekking), dy't yn 'e [[Midsiuwen]] plakfûn en derfoar soarge hat dat wurden as &quot;rjocht&quot; en &quot;wjek&quot; yn it Frysk in j-klank hawwe, wylst dy yn bgl. it Nederlânske ''recht'' en ''wak'' ûntbrekt.
* de [[nijere brekking]] (of Nijfryske brekking), dy't him pas om [[1820]] hinne oppenearre, en dy't as ien fan 'e skaaimerken fan it [[Nijfrysk]] beskôge wurdt.
* de [[Dongeradielster brekking]], wêrmei't it [[Noardhoeksk]] him fan 'e oare Fryske dialekten ûnderskiedt, en dy't derfoar soarge hat dat yn it noardeasten fan 'e provinsje wurden as &quot;bûter&quot; en &quot;mûle&quot; útsprutsen wurde as ''buotter'' en ''muolle''. Dizze lêste brekkingsfoarm makket gjin diel út fan it [[Standertfrysk]].

Foar de beskriuwing fan it Frysk is benammen de [[nijere brekking]] fan belang. Dat is in taalkundich ferskynsel dat yn it Standerfrysk de brekking fan fiif of seis [[twaklank]]en omfiemet, wêrby't dy yn it grûnwurd in oare útspraak hawwe as yn ferbûgings:  
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! twaklank
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! grûnwurd
! colspan=&quot;2&quot;|útspraak
! ferbûgde foarm
! colspan=&quot;2&quot;|útspraak
|-
| ea
| [ɪ.ǝ]
| beam
| [bɪ.ǝm]
| &quot;bì-em&quot;
| beammen
| ['bjɛmǝn]
| &quot;bjemmen&quot;
|-
| ie
| [i.ǝ]
| stien
| [sti.ǝn]
| &quot;sty-en&quot;
| stiennen
| ['stjɪnǝn]
| &quot;stjinnen&quot;
|-
| oa
| [o.ǝ]
| doas
| [do.ǝs]
| &quot;do-es&quot;
| doaske
| ['dṷɑskǝ]
| &quot;dwaske&quot;
|-
| oai
| [o:i̭]
| moai
| [mo:i̭]
| &quot;moa-y&quot;
| moaier
| ['mṷa:iər]
| &quot;mwaajer&quot;
|-
| oe
| [u.ǝ]
| hoed
| [hu.ǝd]
| &quot;hû-ed&quot;
| huodden
| ['hṷodən]
| &quot;hwodden&quot;
|-
|colspan=&quot;8&quot;|''regionaal ek:''
|-
| ue
| [y.ǝ]
| flues
| [fly.ǝs]
| &quot;flú-es&quot;
| fluezzen
| ['fljœzǝn]
| &quot;fljuzzen&quot;
|}

====Ferkoarting====
In oare oanpassing yn 'e útspraak by ferbûgings is ferkoarting fan 'e [[fokaal]]. Dat docht him bygelyks foar by de [[meartalsfoarming]] (&quot;hân&quot; &gt; &quot;hannen&quot;), by [[ferlytsingsfoarm|ferlytsing]] (&quot;blêd&quot; &gt; &quot;bledsje&quot;), en by [[suffiks|suffigearring]] (it tafoegjen fan in efterheaksel) (&quot;leech&quot; &gt; &quot;lichte&quot;). Ek kin it foarkomme by it foarmjen fan gearstallings (&quot;piip&quot; &gt; &quot;pypskoft&quot;).

====Einûntstimming====
In ferskynsel dat it Frysk mei it [[Dútsk]] en it [[Nederlânsk]] gemien hat, is [[einûntstimming]]. Dêrby wurde stimhawwende [[konsonant|bylûden]] oan 'e ein fan wurden stimleas. Men seit dus fan &quot;reade&quot;, mei in [d], mar fan &quot;read&quot;, mei in [t]. It [[Ingelsk]] hat soks net; dêr seit men fan ''red'', mei in hearbere [d] oan 'e ein; mei oare wurden, yn it Ingelsk bestiet der dus in útspraakferskil tusken ''let'' ([lɛt]; &quot;litte&quot;) en ''lead'' ([lɛd]; &quot;lead&quot;). Yn it Frysk moat sa'n útspraak oarspronklik ek bestien hawwe, en yn it tige behâldende [[Skiermûntseagersk]] komt it by hiel âlde sprekkers noch foar.&lt;ref&gt;{{Aut|Jansen, Mathilde, en Oostendorp, Marc van}}, ''Taal van de Wadden'', De Haach, 2004, s. 38.&lt;/ref&gt;

===Wurdskat===
====Nederlânske ynfloed====
Hoewol't it Frysk troch de iuwen hinne in sterke ynfloed fan oare talen ûndergien hat, is de Fryske [[wurdskat]] noch foar it oergrutte diel fan [[Germaanske talen|Germaanske]] oarsprong. By in nau besibbe taal as it [[Ingelsk]] leit dat hiel oars, mei't dy taal in ûnbidige soad [[Romaanske talen|Romaanske]] lienwurden opnommen hat út it [[Normandysk]] en it [[Frânsk]]. Fral it [[Nederlânsk]] hat sûnt de [[santjinde iuw]] lykwols in tige sterke ynfloed op it Frysk hân. Hoewol't it Frysk as taal frij kûlant (!) omgiet mei lienwurden út oare talen, makket de niging dy't Frysktaligen gauris hawwe om har ôf te setten tsjin it Nederlânsk, dat krekt foar lienwurden út dy taal in útsûndering makke wurdt. Sokke wurden wurde sadwaande wol omskreaun as &quot;ynslûpsels&quot;, &quot;Hollânske moadepopkes&quot;, &quot;koekútsjongen&quot; of op syn bêsten [[ynterferinsje (taalkunde)|ynterferinsjes]]. Eltsenien dy't Frysk lêzen en skriuwen leart, wurdt op it hert drukt dat it gebrûk fan sokke [[hollanisme]]n dwersferkeard is en dêrom bûge of barste foarkomd wurde moat.
[[File:Ringriden Ljussens 4.JPG|left|thumb|250px|In [[sjeas]] (by it [[ringriden]] yn [[Ljussens]]), fan it [[Frânsk]]e wurd ''chaice''.]]

====Frânske ynfloed====
Njonken it Nederlânsk hat histoarysk sjoen fral it [[Frânsk]] lange tiid in sterke ynfloed útoefene op 'e ûntwikkeling fan it moderne Frysk. De âldste lichting Frânske [[lienwurd]]en is eins allinne foar taalkundigen noch wer te kennen. It giet dêrby om wurden as &quot;bist&quot;/&quot;beest&quot;, fan it [[Aldfrânsk]]e ''beste'' ([[Nijfrânsk]]: ''bête''); &quot;duorje&quot;, fan ''durer''; &quot;kâns&quot;, fan ''chance'', &quot;sjeas&quot;, fan ''chaice''; en &quot;keatse&quot;, fan ''chasser'', fia it [[Pikardysk]]e ''cachier''. It opnimmen fan Frânske lienwurden yn it Frysk sil ornaris fia it Nederlânsk gien wêze (ferlykje foar boppeneamde foarbylden de Nederlânske foarmen ''beest'', ''duren'', ''kans'', ''sjees'' en ''kaatsen'').

Mar it Frysk hat ek guon lienwurden út it Frânsk opnommen dy't yn it Nederlânsk net foarkomme, lykas &quot;perfoarst&quot;, fan ''par force''; &quot;argewaasje&quot;, fan ''arguer''; &quot;ave(n)searje&quot;, fan ''avancer''; &quot;krupsje&quot;, fan ''corruption''; ''&quot;''rompoai''&quot;,'' fan ''rompu; &quot;''koese''&quot;,'' fan ''coucher;'' en &quot;aljemint&quot;, fan ''alignement''. Foar it neist is de ynfier fan dizze foarmen lykwols ek fia it Nederlânsk gien, allinnich binne de Nederlânske ekwifalinten neitiid wer yn ûnbrûk rekke.

====Ingelske ynfloed====
De lêste iuw hat it Frysk njonken de oanboazjende ynfloed fan it Nederlânsk fral ek ûnder ynfloed stien fan it [[Ingelsk]], en dan yn 't bysûnder fan it [[Amerikaansk-Ingelsk]]. Benammen op it mêd fan [[Persoanlike kompjûter|kompjûter]]technology en [[sosjale media]] is de Ingelske terminology faak yn syn gehiel oernommen. Dat taalpuristen en lju dy't om oare redens aardichheid oan sokke dingen hawwe eigen Fryske nammen foar dit soarte fan termen betocht hawwe, feroaret dêr neat oan.
[[File:PC 2006 finale1.JPG|right|thumb|250px|Ek it troch-Fryske [[keatsen]], hjir op 'e [[PC]], yn [[2006]], is fan oarsprong in [[Frânsk]] wurd (''chasser'').]]

====Ynternasjonalismen====
In selde byld lit de grutte en groeiende kloft [[ynternasjonalisme]]n sjen dy't it Frysk oernommen hat. Dêrby moat men tinke oan wurden as &quot;kompjûter&quot;, &quot;sport&quot;, &quot;wykein&quot;, &quot;terapeut&quot;, &quot;biology&quot;, &quot;tillefyzje&quot;, &quot;akwadukt&quot;, &quot;traine&quot; en &quot;religy&quot;. Dy wurden komme tsjintwurdich yn hast alle [[Jeropa|Jeropeeske]] talen foar; der binne mar inkelen, lykas it [[Iislânsk]], dy't foar al sokke begripen in eigen wurd betinke. Yn Fryslân bestiet oer it algemien frijwat wjerstân tsjin ynternasjonalismen, benammen ûnder lju dy't fan har berop út mei it Frysk omslane, lykas skriuwers en ûnderwizers. In grut diel fan dy kategory sil bgl. leaver it wurd &quot;godstsjinst&quot; brûke as &quot;religy&quot; en leaver &quot;oefenje&quot; as &quot;traine&quot;. Ek besteane der foarmen dy't fanút dizze groep propagearre wurden binne, mar dy't it net helle hawwe en sadwaande fierhinne yn it ferjit rekke binne, lykas &quot;sneinoer&quot;, foar &quot;wykein&quot;. Lykwols hat it ferset tsjin ynternasjonalismen nea algemien west; sa wie de skriuwer, oersetter en letterkundige [[Douwe Kalma]] ([[1896]]-[[1953]]) krekt in grut foarstanner fan 'e opname fan soksoarte wurden yn it Frysk. Hy ferwiisde nei it Ingelsk, dat ek in ûnbidige soad lienwurden út oare talen ta him nommen hat, sûnder dat it dêr in sprút minder fan wurden wêze soe.&lt;ref&gt;{{Aut|Breuker, Pieter}}, ''Fries, het Broertje van'', yn: Nicoline van der Sijs, ''Taaltrots: Purisme in een Veertigtal Talen'', s. 81.&lt;/ref&gt;

In punt dat hjirmei besibbe is, is de ferfrysking fan sokke ynternasjonalismen. Yn 'e hjirboppe neamde foarbylden waard al sprutsen fan &quot;tillefyzje&quot; ynstee fan &quot;telefyzje&quot;; dat is in oanpassing fan in frjemd wurd oan 'e útspraak fan it Frysk. &quot;Tillefyzje&quot; klinkt Frysker en glidet in Fries no ien kear makliker fan 'e tonge as &quot;telefyzje&quot;. Oare foarbylden fan sa'n ferfrysking fan ynternasjonalismen binne &quot;siktaris&quot; (&quot;sekretaris&quot;), &quot;rimmetyk&quot; (&quot;reumatyk&quot;), &quot;perfester&quot; (&quot;professor&quot;) en &quot;sitewaasje&quot; (&quot;situaasje&quot;). Lange tiid bestie ek dêr grutte wjerstân tsjin; soks paste in himsels respektearjende taal ommers net, it wie de útspraak fan in dommenien en wa't soks die, makke sawol himsels as it Frysk bespotlik. Sadwaande die de generaasje fan mids tweintichste iuw al sokke foarmen yn 'e ban. Stadichoan komme se lykwols allegear wer werom. En wêrom ek net, sa betoogde skriuwer [[Trinus Riemersma]] yn [[1996]]. In grutte taal as it Ingelsk docht soks krekt-en-gelyk: ''psychology'' en ''architect'' hawwe wol har Frânske skriuwwize beholden, mar wurde útsprutsen as &quot;saikòlledzjy&quot; en &quot;aketekt&quot;.&lt;ref&gt;{{Aut|Riemersma, Trinus}}, ''Frysk Frysk'', yn: ''Frysk en Frij'', desimber 1996.&lt;/ref&gt;

====Fêstlizzing fan 'e wurdskat====
Der binne troch de tiid hinne ferskate Fryske [[wurdboek]]en ferskynd. Ien fan 'e earsten dy't besocht om 'e Fryske wurdskat op dy wize fêst te lizzen, wie de grutte literator [[Joast Hiddes Halbertsma]] ([[1789]]-[[1869]]), dy't syn ''[[Lexicon Frisicum]]'' yn it [[Latyn]] opstelde, mar net fierder kaam as de letter F. Yn [[1900]] ferskynde it earste diel fan it troch [[Waling Dykstra]] en oaren bewurke ''[[Friesch Woordenboek]]'', folge troch de oare beide dielen yn [[1903]] en [[1911]]. Dêryn waarden de Fryske yngongen beskreaun yn it Nederlânsk. By syn oprjochting yn [[1938]] stelde de [[Fryske Akademy]] him daliks ta doel om dit wurdboek te ferbetterjen. Dêrta waard mei help fan withoefolle frijwilligers in tige grut kaarte-apparaat opset. Yn 't earstoan wie men fan doel en skreau in wurdboek dat ferlykber wêze soe mei de Nederlânske ''[[Dikke Van Dale]]'', mar der kaam safolle materiaal binnen dat men úteinlik besleat om it noch folle grutskaliger oan te pakken.
[[File:Frysk Hânwurdboek.jpg|left|thumb|180px|It ''[[Frysk Hânwurdboek]]'', út [[2008]], it earste [[wurdboek]] wêryn't ek it beskriuwende diel yn it Frysk is.]]

Sa begûn it wurk oan it reuseftige ''[[Grut Wurdboek fan de Fryske Taal]]'', wêrfan't it earste, 400 siden tellende diel yn [[1984]] útkaam. Uteinlik soe pas yn [[2011]] it 25ste en lêste diel reekomme. It is in ûnbidich wittenskiplik wurdboek wurden, dat de Fryske lemma's tige yngeand yn it Nederlânsk ferklearret en de betsjuttings yllústrearret mei withoefolle sitaten út 'e Fryske literatuer. Wylst it wurk oan dit meunsterprojekt geande wie, waarden troch de Fryske Akademy ek lytsere wurdboeken útbrocht. Sa ferskynden yn [[1952]], resp. [[1956]] it ''[[Frysk Wurdboek: Nederlânsk-Frysk]]'' en it ''[[Frysk Wurdboek: Frysk-Nederlânsk]]'', dy't yn [[1985]], resp. [[1984]] yn in folslein op 'e nij besjoene ferzje werútjûn waarden. It earste wurdboek wêryn't de Fryske wurden ek yn it Frysk beskreaun waarden, wie it twadielige ''[[Frysk Hânwurdboek]]'', út [[2008]].

===Wurdfoarming===
Oars as yn it [[Ingelsk]], mar krekt as yn it [[Nederlânsk]] en hast alle oare [[Germaanske talen]], brûkt it Frysk by it foarmjen fan gearstallings de tichte foarm. Dus as men bgl. fan 'e wurden &quot;beam&quot; en &quot;hûs&quot; in gearstalling meitsje wol, dan wurdt dy skreaun as &quot;beamhûs&quot;, en net mei de iepene foarm, as &quot;beam hûs&quot;, sa't men dat yn it Ingelsk foar de moade hat (''tree house''). Gauris kriget by it foarmjen fan sa'n gearstalling it earste diel fan it gearstalde wurd in ferbûging: &quot;hûnehok&quot;, ynstee fan &quot;hûnhok&quot;. As it oaninoarskriuwen fan in gearstalling swierrichheden opsmyt of net goed eaget, dan wurdt der in [[keppelstreekje]] ynfoege: &quot;FNP-kieslist&quot; en &quot;Swarte-Seekust&quot;. 

Hoewol't dêr neffens de staveringsregels neat fan doocht, hat in grut part fan 'e Fryskskriuwers tsjintwurdich de niging om gearstallings yn 'e iepen foarm te skriuwen, net inkeld wurden as &quot;FNP&amp;nbsp;kieslist&quot; en &quot;Swarte&amp;nbsp;Seekust&quot;, mar sels &quot;syktekosten&amp;nbsp;fersekerder&quot;, &quot;oersettings&amp;nbsp;debút&quot; en &quot;hynste&amp;nbsp;stamboek&quot;. Dizze praktyk wurdt wol &quot;de Ingelske sykte&quot; neamd.
[[File:Wumkes, Geert Aeilco.jpg|right|thumb|220px|Dû. [[Geert Aeilco Wumkes]] wie yn [[1919]] ien fan 'e earsten dy't foar de oprjochting fan 'e [[Fryske Akademy]] pleite, in ynstitút dat foar de ûntwikke-ling fan it Frysk fan ûnskatbere wearde bleken is.]]

===Stavering===
{{Apart|Fryske stavering}}
It Frysk wurdt skreaun mei in oanpaste foarm fan it [[Latynske alfabet]]. Dat [[Frysk alfabet|Fryske alfabet]] bestiet net lykas it Nederlânske út 26, mar út 23 letters. Yn it Frysk komme nammentlik de letters q en x net foar. Boppedat wurdt de letter y beskôge as in fariant fan 'e i en dêr ek ûnder alfabetisearre, sadat in wurd as &quot;ympulsyf&quot; yn in Frysk wurdboek bygelyks foàr &quot;inisjaasje&quot; stiet. Fierders komt de letter c yn it Frysk allinne foar yn 'e kombinaasje ch. De letters v, z en ch komme nea foar oan it begjin fan in wurd en de letter g nea oan 'e ein fan in wurd. De karakteristikens fan it skreaune Frysk komt benammen ta utering yn 'e [[fokaal|lûden]] mei [[diakritysk teken|diakrityske tekens]] (â, ê, ô, û en ú), dy't yn it Nederlânsk net foarkomme. Krekt as it Nederlânsk hat it Frysk in ekstra letter, de [[digraaf]]&amp;nbsp;[[IJ (letter)|ij]], dy't stiet foar it [[twalûd]] [ɛ.i̭], dat ek wol skreaun wurdt as ''ei''. Mar oars as yn it Nederlânsk wurdt dy letter yn it Frysk altyd alfabetisearre as i-j, en bestiet der gjin beweging dy't der in aparte letter fan it alfabet fan meitsje wol.

Njonken de boppeneamde diakrityske tekens dy't in útspraakûnderskiedend diel fan 'e stavering foarmje, ken it Frysk ek noch ferskate oare diakrityske tekens, dy't soms tafoege wurde om 'e bedoelde útspraak dúdliker te meitsjen. It faakst komt it [[trema]] foar, dêr't mei oanjûn wurdt dat twa [[fokaal|fokalen]] efterinoar los faninoar útsprutsen wurde moatte, en dus gjin lange fokaal of twaklank foarmje, lykas yn: &quot;beëinigje&quot;, &quot;beämte&quot;, &quot;koöperaasje&quot;, &quot;reüny&quot; en &quot;ateïsme&quot;. Fierders wurde sawol it [[skerpteken]] as it [[klamteken]] brûkt om 'e útspraak fan in wurd te fertsjutskjen troch oan te jaan wêr't de [[wurdklam|klam]] leit. De e mei in skerpteken (é) komt sûnt de staveringsherfoarming fan [[1980]] yn prinsipe noch mar yn fiif wurden fêst foar (&quot;grouwélich&quot;, &quot;mandélich&quot;, &quot;oerdédich&quot;, &quot;oerémis&quot; en &quot;tréwes&quot;); yn alle oare gefallen is it tafoegjen fan in skerp- of klamteken opsjoneel (bygelyks yn &quot;foàrkomme&quot; en &quot;foarkómme&quot;).

===Fonology===
====Fokalen====
It Frysk beskikt oer in tige yngewikkelde [[fokaal]]ynventaris. Yn it foarste plak binne der in tsiental koarte [[fokaal|lûden]]: [a] (a fan &quot;dak&quot;), [ɛ] (e fan &quot;lek&quot;), [ɪ], (i fan &quot;pit&quot;), [i] (i fan &quot;bite&quot;), [ɔ] (o fan &quot;hok&quot;), [o] (o fan &quot;bok&quot;), [u] (û fan &quot;rûch&quot;), [œ] (u fan &quot;put&quot;), [y] (ú fan &quot;tút&quot;) en de [[sjwa]] of reduksjefokaal [ǝ] (e fan &quot;gewoan&quot;). Dêrby moat opmurken wurde dat der eins twa foarmen fan 'e koarte a besteane, mar dat ferskil yn útspraak is net betsjuttingsûnderskiedend. Fierders binne der 9 lange lûden: [a:] (aa fan &quot;baas&quot;), [ɛ:] (ê fan &quot;bêd&quot;), [e:] (ee fan &quot;feest&quot;), [ø:] (eu fan &quot;deun&quot;), [i:] (ii fan &quot;wiid&quot;), [ɔ:] (ô fan &quot;nôt&quot;), [o:] (oo fan &quot;rook&quot;), [u:] (û fan &quot;sûch&quot;) en [y:] (ú fan &quot;drúf&quot;). De lange lûden [e:], [ø:] en [o:] wurde yn it Frysk almeast reälisearre as [e:i], [ø:y], resp. [o:u], dus oan 'e ein niigjend nei i, ú, resp. û. Fan 'e koarte lûden kinne der 8 en fan 'e lange lûden ek 8 nasalisearre wurde, wat foarkomt as se mei in -n derefteroan útsprutsen wurde foàr in f, j, l, r, s, w of z, lykas yn &quot;ûnsin&quot; of &quot;branje&quot;. Fierders hat it Frysk 20 [[ôfgeand twalûd|ôfgeande twalûden]] en 8 [[opgeand twalûd|opgeande twalûden]], wêrfan't teminsten 6 ek wer yn nasalisearre foarm foarkomme kinne. Ta einsluten binne der dan noch 8 [[trijelûden]]. Dêrmei is it Frysk folle klankriker as de measte besibbe talen, lykas it Ingelsk en it Nederlânsk.

====Klankynventaris (fokalen)====
; Ienlûden
{|
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''koarte ienlûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| a
| [a]
| d'''a'''k
| koart net-rûne iepen foarlûd
|-
| a
| [ɑ]
| h'''a'''m
| koart net-rûne iepen efterlûd
|-
| e
| [ɛ]
| l'''e'''k
| koart net-rûne semy-healiepen foarlûd
|-
| e / i
| [ǝ]
| g'''e'''woan, moogl'''i'''k
| koart (net-rûne) healiepen middenlûd &lt;br&gt;&lt;small&gt;([[sjwa]], reduksjefokaal of stomme e)&lt;/small&gt;
|-
| i
| [ɪ]
| p'''i'''t
| koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd
|-
| i / y
| [i]
| b'''i'''te, w'''y'''t
| koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| o / a
| [ɔ]
| h'''o'''k, k'''a'''t
| koart rûne semy-healiepen efterlûd
|-
| o
| [o]
| b'''o'''k
| koart rûne healsletten efterlûd
|-
| û / oe
| [u]
| r'''û'''ch, b'''oe'''k
| koart rûne sletten efterlûd
|-
| u
| [œ]
| p'''u'''t
| koart rûne semy-healiepen foarlûd
|-
| ú / u
| [y]
| t'''ú'''t, s'''u'''den
| koart rûne sletten foarlûd
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''lange ienlûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| aa / a
| [a:]
| l'''aa'''d, b'''a'''nen
| lang net-rûne iepen foarlûd 
|-
| ê 
| [ɛ:]
| b'''ê'''d
| lang net-rûne semy-healiepen foarlûd
|-
| ee / e / é
| [e:]
| sk'''ee'''l, t'''e'''ken, grouw'''é'''lich
| lang net-rûne healsletten foarlûd
|-
| eu
| [ø:]
| d'''eu'''n
| lang rûne healsletten foarlûd
|-
| ii / i
| [i:]
| s'''ii'''k, w'''i'''de
| lang net-rûne sletten foarlûd
|-
| ô
| [ɔ:]
| n'''ô'''t
| lang rûne semy-healiepen efterlûd
|-
| oo / o
| [o:]
| r'''oo'''k, sm'''o'''ke
| lang rûne healsletten efterlûd
|-
| û
| [u:]
| s'''û'''ch
| lang rûne sletten efterlûd
|-
| ú / u
| [y:]
| opt'''ú'''gje, dr'''u'''ven
| lang rûne sletten foarlûd
|}
|}

; Nasale ienlûden
{|
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''koarte nasale ienlûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| ern
| [ɛ͂]
| dûbelj'''ern'''s
| nasaal koart net-rûne semy-healiepen foarlûd
|-
| in
| [ɪ͂]
| h'''in'''?
| nasaal koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd
|-
| yn
| [ĩ]
| '''yn'''stekke
| nasaal koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| an
| [ɔ͂]
| br'''an'''je
| nasaal koart rûne semy-healiepen efterlûd
|-
| on
| [õ]
| b'''on'''je
| nasaal koart rûne healsletten efterlûd
|-
| un
| [œ͂]
| h'''un'''?
| nasaal koart rûne semy-healiepen foarlûd
|-
| ûn
| [ũ]
| '''ûn'''skuld
| nasaal koart rûne sletten efterlûd
|-
| ún
| [ỹ]
| t'''ún'''stoel
| nasaal koart rûne sletten foarlûd
|}
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''lange nasale ienlûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| aan / arn
| [ã:]
| '''aan'''sten, H'''arn'''s
| nasaal lang net-rûne iepen foarlûd
|-
| ern
| [ɛ͂:]
| b'''ern'''sk
| nasaal lang net-rûne semy-healiepen
|-
| in
| [ẽ:]
| w'''in'''st
| nasaal lang palataal net-rûne healsletten foarlûd
|-
| yn
| [ĩ:]
| h'''yn'''st
| nasaal lang net-rûne sletten foarlûd
|-
| ân
| [ɔ͂:]
| h'''ân'''sel
| nasaal lang rûne semy-healiepen efterlûd
|-
| eun
| [ø͂:]
| k'''eun'''st
| nasaal lang palataal rûne healsletten foar-lûd
|-
| ûn
| [ũ:]
| d'''ûn'''s
| nasaal lang rûne sletten efterlûd
|-
| ún
| [ỹ:]
| h'''ún'''sk
| nasaal lang rûne sletten foarlûd
|}
|}

; Twalûden
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''ôfgeande twalûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| ai
| [ai̭]
| l'''ai'''tsje &lt;small&gt;([[Wâldfrysk]])&lt;/small&gt;, T'''ai'''lân
| koart net-rûne iepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| ai
| [ɔi̭]
| l'''ai'''tsje &lt;small&gt;([[Klaaifrysk]])&lt;/small&gt;
| koart rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| aai
| [a:i̭]
| t'''aai''' &lt;small&gt;(Wâldfrysk)&lt;/small&gt;, h'''igh'''
| lang net-rûne iepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| aai / ei
| [ɔ:i̭]
| t'''aai''' &lt;small&gt;(Klaaifrysk)&lt;/small&gt;, d'''ei''' &lt;small&gt;(Klaaifrysk)&lt;/small&gt;
| lang rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| au / ou
| [a.ṷ]
| g'''au'''
| rutsen koart net-rûne iepen foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
| ea
| [ɪ.ǝ]
| b'''ea'''m
| rutsen koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| ei / ij
| [ɛ.i̭]
| d'''ei''' &lt;small&gt;(Wâldfrysk)&lt;/small&gt;, br'''ij'''
| koart net-rûne semy-healiepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| eo / eu
| [ø.ǝ]
| fr'''eo'''n, s'''eu'''re
| rutsen koart rûne healsletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| ie
| [i.ǝ]
| w'''ie'''t
| rutsen koart net-rûne sletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| ieu
| [i.ṷ]
| '''ieu''', S'''ieu'''
| rutsen koart net-rûne sletten foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
| oa
| [o.ǝ]
| b'''oa'''t
| rutsen koart rûne healsletten efterlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| oi
| [oi̭]
| h'''oi'''
| koart rûne healsletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| oai
| [o:i̭]
| m'''oai'''
| lang rûne healsletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| oe
| [u.ǝ]
| g'''oe'''d
| rutsen koart rûne sletten efterlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| oei
| [ui̭]
| gr'''oei'''e
| koart rûne sletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| oei
| [u:i̭]
| bl'''oei''' &lt;small&gt;(lang net algemien)&lt;/small&gt;
| lang rûne sletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| ou
| [ɔ.ṷ]
| t'''ou''' &lt;small&gt;(lang net algemien mear)&lt;/small&gt;
| rutsen koart rûne semy-healiepen efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
| ue
| [y.ǝ]
| fl'''ue'''s
| rutsen koart rûne sletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| ui
| [ʌi̭]
| b'''ui'''
| koart net-rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| uw
| [yṷ]
| sen'''uw'''
| koart rûne sletten foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''opgeande twalûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| ea / je
| [jɛ]
| b'''ea'''mmen, k'''je'''l
| palatale approksimant + koart net-rûne semy-healiepen foarlûd
|-
| ie / ji
| [jɪ]
| tr'''ie'''dden, sk'''ji'''n
| palatale approksimant + koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd
|-
| jo
| [jɔ]
| l'''jo'''cht
| palatale approksimant + koart rûne semy-healiepen efterlûd
|-
| jo
| [jo]
| sl'''jo'''cht
| palatale approksimant + koart rûne healsletten efterlûd
|-
| oa
| [ṷa]
| b'''oa'''rje
| koart rûne sletten efterlûd + koart net-rûne iepen foarlûd
|-
| oa
| [ṷa:]
| m'''oa'''rns
| koart rûne sletten efterlûd + lang net-rûne iepen foarlûd
|-
| ue / ju
| [jœ]
| fl'''ue'''zzen, r'''ju'''cht
| palatale approksimant + koart rûne semy-healiepen foarlûd
|-
| uo
| [ṷo]
| f'''uo'''tten
| koart rûne sletten efterlûd + koart rûne healsletten efterlûd
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''nasale twalûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| ean / earn
| [ɪ͠.ǝ]
| l'''ean'''strookje, trijef'''earn'''s
| nasaal rutsen koart net-rûne semy-sletten semy-foarlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| ein
| [ɛ͠.i̭]
| '''ein'''s &lt;small&gt;(Wâldfrysk)&lt;/small&gt;
| nasaal koart net-rûne semy-healiepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| ein
| [ɔ͠.i̭]
| '''ein'''s &lt;small&gt;(Klaaifrysk)&lt;/small&gt;
| nasaal rutsen rûne semy-healiepen efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| eon
| [ø͠.ǝ]
| sn'''eon'''s
| nasaal rutsen koart rûne healsletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| ien
| [i͠.ǝ]
| '''ien'''s
| nasaal rutsen koart net-rûne sletten foarlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| oarn
| [ṷ͠a:]
| m'''oarn'''s
| nasaal koart rûne sletten efterlûd + lang net-rûne iepen foarlûd
|}

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''trijelûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| eau
| [jo.ṷ]
| bl'''eau'''
| palatale approksimant + rutsen koart rûne healsletten efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
| iuw
| [jyṷ]
| bl'''iuw'''e &lt;small&gt;(net oeral sa útsprutsen)&lt;/small&gt;
| palatale approksimant + koart rûne sletten foarlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
| iuw
| [juṷ]
| l'''iuw'''
| palatale approksimant + koart rûne sletten efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
| joe
| [ju.ə]
| f'''joe'''r
| palatale approksimant + rutsen koart rûne sletten efterlûd + koart healiepen middenlûd
|-
| jou
| [jɔ.ṷ]
| f'''jou'''wer &lt;small&gt;(net oeral sa útsprutsen)&lt;/small&gt;
| palatale approksimant + rutsen rûne semy-healiepen efterlûd + koart rûne sletten efterlûd
|-
| oai
| [ṷai̭]
| m'''oai'''st
| koart rûne sletten efterlûd + koart net-rûne iepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| oai
| [ṷa:i̭]
| k'''oai'''
| koart rûne sletten efterlûd + lang net-rûne iepen foarlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|-
| uoi
| [ṷoi̭]
| m'''uoi'''ke
| koart rûne sletten efterlûd + koart rûne healsletten efterlûd + koart net-rûne sletten foarlûd
|}

====Konsonanten====
It Frysk hat teminsten 28 [[konsonant|bylûden]], dy't yn [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|fonetysk skrift]] sa skreaun wurde: [b], [x], [d], [ʣ], [ʤ], [f], [ɡ], [ɣ], [h], [j], [k], [l], [m], [n], [ŋ], [ɲ], [p], [r], [s], [ʃ], [t], [c], [ʦ], [ʧ], [v], [ʋ], [w], [z] en [ʒ]. Dêrfan binne [b], [d], [f], [h], [j], [k], [m], [n], [p], [s], [t], [v] en [z] gjin fierdere útlis brek. De [x] is de ch fan &quot;berch&quot;, dy't trouwens yn it Frysk, as it derop oankomt, ornaris fierder nei efteren yn 'e mûle útsprutsen wurdt, as [χ]. Itselde is it gefal mei de [l], wêrfan't de útspraak yn it Frysk dúdlik &quot;dûnkerder&quot; of &quot;tsjûker&quot; is as yn it [[Nederlânsk]] of it [[Ingelsk]], en mear oerienkomt mei de útspraakwize yn it [[Skotsk]] of de [[Slavyske talen]]. Om dat útspraakferskil wer te jaan kin it teken [ɫ] brûkt wurde. De [r] wurdt yn it Frysk krekt altyd &quot;rôljend&quot;, op 'e punt fan 'e tonge útsprutsen; in [[breikjende r]] ([ʀ]), dy't ek wol foarkomt, is altyd persoansbûn en wurdt yn it Frysk as in spraakgebrek beskôge.

Fierders hat it Frysk twa g's: de [[plofklank]] [ɡ] (fan &quot;goed&quot;) en de [[wriuwklank]] [ɣ] (fan &quot;drage&quot;), en twa w's: de [ʋ] (fan &quot;wat&quot;) en de [w] (fan &quot;skowe&quot;). De [ɣ] en de [w] kinne nea oan it begjin fan wurden foarkomme, likemin as de [x], de [v] en de [z]. De [ʣ] is de dz fan &quot;widze&quot;; [ʤ] is de dzj fan &quot;siedzje&quot;; [ŋ] is de ng fan &quot;bang&quot;; [ɲ] is de nj fan &quot;njonken&quot;; [ʃ] is de sj fan &quot;sjippe&quot;; [c] is de tj fan &quot;tjems&quot;; [ʦ] is de ts fan &quot;tsiis&quot;; [ʧ] is de tsj fan &quot;tsjerke&quot;; en [ʒ] is de zj fan &quot;garaazje&quot;. Ek komt yn it Frysk de [[glottisslach]] ([ʔ]) wol foar, mar inkeld tusken twa deselde lûden, lykas yn &quot;koöperaasje&quot; of &quot;Kanaän&quot;. Dizze útspraak is dus grutdiels ûnbewust, en de glottisslach wurdt dan yn it skreaune Frysk ek net werjûn, of it moat wêze troch it [[trema]] op it twadde lûd.

Dêrnjonken binne der noch in dozyn [[palatalisaasje|palatalisearre]] konsonanten: [bʲ] (as yn &quot;bjinne&quot;), [xʲ] (as yn &quot;ferlechje&quot;), [ɟ] (as yn &quot;djoer&quot;), [fʲ] (as yn &quot;fjochtsje&quot;), [ɡʲ] (as yn &quot;gjin&quot;), [ɣʲ] (as yn &quot;weagje&quot;), [kʲ] (as yn &quot;kjel&quot;), [lʲ] (as yn &quot;ljip&quot;), [mʲ] (as yn &quot;mjitte&quot;), [pʲ] (as yn &quot;pjut&quot;), [rʲ] (as yn &quot;rjocht&quot;) en [vʲ] (as yn &quot;weevje&quot;). De palatalisaasje fan dizze konsonanten wurdt lykwols ek wol taskreaun oan it feit dat se folge wurde troch in [[opgeand twalûd]]. Men kin de &quot;jo&quot;-klank yn &quot;rjocht&quot; dus op twa manearen útlizze: as &quot;r-jo-cht&quot; (mei in opgeand twalûd), of as &quot;rj-o-cht&quot; (mei in palatalisearre konsonant). Ta einbeslút binne der ek noch fjouwer [[labialisaasje|labialisearre]] konsonanten: [dʷ] (as yn &quot;dwaan&quot;), [kʷ] (as yn &quot;kwea&quot;), [sʷ] (as yn &quot;swart&quot;) en [tʷ] (as yn &quot;twa&quot;).

====Klankynventaris (konsonanten)====
{|
|-
| valign=&quot;top&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=&quot;4&quot;| '''bylûden'''
|-
! Fryske &lt;br&gt;stavering
! [[Ynternasjonaal Fonetysk Alfabet|IPA]]
! foarbyld(en)
! taalkundige omskriuwing
|-
| b / bb
| [b]
| '''b'''êd, ra'''bb'''erij
| stimhawwende bilabiale plofklank
|-
| bj
| [bʲ]
| '''bj'''inne
| palatalisearre stimhawwende bilabiale plofklank
|-
| ch
| [x] ([χ])
| ber'''ch''' &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| stimleaze felêre wriuwklank &lt;br&gt;&lt;small&gt;(meast reälisearre as de stimleaze uvulêre wriuwklank)&lt;/small&gt;
|-
| chj
| [xʲ]
| ferle'''chj'''e
| palatalisearre stimleaze felêre wriuwklank
|-
| d / dd
| [d]
| '''doel''', mi'''dd'''en
| stimhawwende alveolêre plofklank
|-
| dj
| [ɟ]
| '''dj'''oer
| stimhawwende palatale plofklank
|-
| dw
| [dʷ]
| '''dw'''aan
| labialisearre stimhawwende alveolêre plofklank
|-
| dz
| [ʣ]
| wi'''dz'''e &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| stimhawwende alveolêre affrikaat
|-
| dzj / j
| [ʤ]
| sie'''dzj'''e, '''j'''eans
| stimhawwende palato-alveolêre affrikaat
|-
| f / ff
| [f]
| '''f'''ol, stra'''ff'''e
| stimleaze labiodintale wriuwklank
|-
| fj
| [fʲ]
| '''fj'''ochtsje
| palatalisearre stimleaze labiodintale wriuwklank
|-
| g
| [ɡ]
| '''g'''ers
| stimhawwende felêre plofklank
|-
| gj
| [ɡʲ]
| '''gj'''in
| palatalisearre stimhawwende felêre plofklank
|-
| g / gg
| [ɣ]
| se'''g'''el, mi'''gg'''en &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| stimhawwende felêre wriuwklank
|-
| gj
| [ɣʲ]
| wea'''gj'''e &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| palatalisearre stimhawwende felêre wriuwklank
|-
| h
| [h]
| '''h'''out
| stimleaze glottale wriuwklank
|-
| j
| [j]
| '''j'''as
| palatale approksimant
|-
| k / kk
| [k]
| '''kat''', we'''kk'''er
| stimleaze felêre plofklank
|-
| kj
| [kʲ]
| '''kj'''el
| palatalisearre stimleaze felêre plofklank
|-
| kw
| [kʷ]
| '''kw'''ea
| labialisearre stimleaze felêre plofklank
|-
| l / ll
| [l] ([ɫ])
| '''l'''ân, wi'''ll'''e
| alveolêre laterale approksimant&lt;br&gt;&lt;small&gt;(meast reälisearre as de felêrisearre alveolêre laterale approksimant)&lt;/small&gt;
|-
| lj
| [lʲ]
| '''lj'''ip
| palatalisearre alveolêre laterale approksimant
|-
| m / mm
| [m]
| '''m'''ar, ni'''mm'''e
| bilabiale nasaal
|-
| mj
| [mʲ]
| '''mj'''itte
| palatalisearre bilabiale nasaal
|-
| n / nn
| [n]
| '''n'''oed, ka'''nn'''e
| alveolêre nasaal
|-
| ng
| [ŋ]
| la'''ng''' &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| felêre nasaal
|-
| nj
| [ɲ]
| '''nj'''onken
| palatale nasaal
|-
| nk
| [ŋk]
| ba'''nk''' &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| felêre nasaal + stimleaze felêre plofklank
|-
| p / pp
| [p]
|'''p'''et, le'''pp'''el
| stimleaze bilabiale plofklank
|-
| pj
| [pʲ]
| '''pj'''ut
| palatalisearre stimleaze bilabiale plofklank
|-
| r / rr
| [r] 
| '''r'''ak, ba'''rr'''e &lt;br&gt;&lt;small&gt;(altyd op it puntsje fan 'e tonge útsprutsen)&lt;/small&gt;
| alveolêre trilklank
|-
| rj
| [rʲ]
| '''rj'''ocht
| palatalisearre alveolêre trilklank
|-
| s / ss
| [s]
| '''s'''âlt, ri'''ss'''e
| stimleaze alveolêre siisklank
|-
| sj 
| [ʃ]
| '''sj'''ippe
| stimleaze palato-alveolêre siisklank
|-
| sw
| [sʷ]
| '''sw'''art
| labialisearre stimleaze alveolêre siisklank
|-
| t / tt
| [t]
| '''t'''osk, li'''tt'''e
| stimleaze alveolêre plofklank
|-
| tj
| [c]
| '''tj'''ems
| stimleaze palatale plofklank
|-
| ts
| [ʦ]
| '''ts'''iis
| stimleaze alveolêre affrikaat
|-
| tsj
| [ʧ]
| '''tsj'''erke
| stimleaze palato-alveolêre affrikaat
|-
| tw
| [tʷ]
| '''tw'''a
| labialisearre stimleaze palatale plofklank
|-
| v
| [v]
| sle'''v'''en
| stimhawwende labiodintale wriuwklank
|-
| vj
| [vʲ]
| wee'''vj'''e
| palatalisearre stimhawwende labiodintale wriuwklank
|-
| w / ww
| [ʋ]
|'''w'''at, ha'''ww'''e
| labiodintale approksimant
|-
| w
| [w]
| sko'''w'''e &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| stimhawwende labio-felêre approksimant
|-
| z / zz
| [z]
| tû'''z'''en, si'''zz'''e &lt;small&gt;(nea oan it wurdbegjin)&lt;/small&gt;
| stimhawwende alveolêre siisklank
|-
| zj
| [ʒ]
| bagaa'''zj'''e
| stimhawwende palato-alveolêre siisklank
|-
| ''net skreaun''
| [ʔ]
| koöperaasje
| de glottisslach &lt;small&gt;(in bytsje romte tusken twa gelikense lûden; &lt;br&gt;yn it Frysk net bewust reälisearre)&lt;/small&gt;
|}
|}

== Foarútsichten ==
[[File:Waling Dykstra 1871.jpg|right|thumb|180px|[[Waling Dykstra]].]]
Al iuwenlang binne der om it hoartsje lju dy't de ûndergong fan 'e Fryske taal binnen fyftich of hûndert jier foarsizze. Sokke &quot;ûnheilsprofeten&quot; wiene bygelyks [[Foeke Sjoerds]] yn [[1765]], [[Johan Winkler]] yn [[1868]], [[Waling Dykstra]] yn [[1884]], [[Jan Jelles Hof]] yn [[1927]], en [[Tony Feitsma]] yn [[1962]].&lt;ref&gt;{{Aut|Keulen, Binne}}, ''Het Fries overleeft ook de 21ste eeuw'', yn: de ''Ljouwerter Krante'', 31 desimber 1998.&lt;/ref&gt; Yn dit ferbân moat men der rekken mei hâlde dat it begryp 'ûndergong' by de âldere skriuwers net needsaaklikerwize betsjut dat de Frysktaligen op it Nederlânsk oergiene en harren memmetaal falle lieten. Yn Waling Dykstra syn tiid, bygelyks, spriek fierwei it meastepart fan 'e befolking nei wenst Frysk, mar rûn de kwaliteit fan 'e sprektaal bot werom. Der kamen gjin nije Fryk begripen by foar nije ferskynsels; dêrfoar waarden [[lienwurd]]en út it Nederlânsk oernommen. It Nederlânsk waard dêrmei ymplisyt as noarm erkend. (Dykstra sei dêrom: &quot;it Frysk hat de tarring.&quot;) As hjoed de dei oer 'ûndergong' sprutsen wurdt, giet it lykwols net allinnich om in kwalitative, mar ek om in kwantitative efterútgong, as Fryske memmetaalsprekkers de taal mar amper of alhiel net mear brûke of de taal net trochjouwe oan harren bern. 

Yn [[1951]] waard in telling ûnder alle skoalbern holden troch [[ûnderwiisynspekteur]] [[Krine Boelens]]. Twatrêde part hie as memmetaal it Frysk. Op it Fryskstalige [[plattelân]] fan 'e provinsje wie dat hast 95%. De bernetaal wie dêr foar hast elk Frysk; net fan hûs út Frysktalige bern learden en sprieken Frysk troch de omgong mei harren wol Frysktalige leeftydsgenoaten. Yn [[1967]] waard der troch [[Lieuwe Pietersen]] foar it earst in represintative [[enkête]] oer de posysje fan it Frysk holden. It die bliken dat doe 71% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Yn [[1980]] fûn der op 'e nij in represintative enkête plak en dêrút bliek dat doe noch mar 55% fan 'e ynwenners fan Fryslân it Frysk as memmetaal hie. Dat wie dus in efterútgong fan 16% yn trettjin jier&amp;nbsp;– of alteast sa liek it op it earste gesicht. As men dat persintaazje ferrekkenet mei de útstream fan Frysktaligen út Fryslân, de ynstream fan Nederlânsktaligen yn 'e provinsje en de groei fan 'e Fryske befolking, dan ûntstiet der in nuansearder byld. Doe't der yn [[1994]] wer in enkête holden waard, neffens it stramyn fan dy fan [[1980]], wie it persintaazje Frysktaligen stabyl bleaun op 55%. As men dat ferrekkenet mei de befolkingsgroei yn Fryslân yn de tuskenlizzende perioade (fan sa'n 580.000 nei 615.000), kin men dus stelle dat der yn dy perioade in absolute taname fan Frysktaligen west hawwe moat fan rom 19.000. En dan is [[Minsklike migraasje|emigraasje]] út 'e provinsje wei troch foar in grut part Frysktaligen en [[ymmigraasje]] nei de provinsje ta troch foar in grut part Nederlânsktaligen net meirekkene. Hoewol't harren relative oandiel yn 'e befolking fan Fryslân foàr [[1980]] ôfnommen en dêrnei gelyk bleaun is, kin dus steld wurde dat der, yn absolute sifers ynstee fan persintaazjes, noch nea yn 'e skiednis safolle Frysktaligen west hawwe as hjoed de dei. Under harren nimt fierders it tal twadde-taalsprekkers ta. 

Wat de takomst fan it Frysk oanbelanget: resinte ûndersiken litte sjen dat hieltyd minder âlden it Frysk oan harren bern trochjouwe en dat allyksa minder bern ûnderling it Frysk brûke, ek dyjingen dy't it Frysk fan har âlden al leard hawwe. It ûnderwiis is der oant no ta net yn slagge it skreaune Frysk as taalkultuer en taalnoarm oer te dragen, en de Frysktaligen brûke it dan ek net op nivo. De lytse minderheid dy't Frysk skriuwt, docht dat foar in grut part neffens in eigen sprektaalnoarm: eins dus sûnder noarm en sûnder erkende noarmearring, wat betsjut dat it Nederlânsk (of eins 'oerset' Nederlânsk) de noarmfunksje oernimt. Dit proses soe yn 'e takomst de standerttaal-status yn gefaar bringe kinne en it Frysk weromferwize kinne nei in dialektstatus. Mar hoe dan ek, om't der hjoed de dei noch altyd bern binne dy't it Frysk as memmetaal hawwe, al wurde it geandewei minder, sil it Frysk perfoarst de [[twaentweintichste iuw]] helje. Oft dan in minderheid Frysktalich wêze sil, en wat de kwaliteit fan 'e taal dan is, bliuwt no fansels noch ûnwis.

== ISO 639-Taalkoades ==
De [[ISO 639]]-taalkoades foar it Frysk binne &quot;fy&quot; en &quot;fry&quot;. Om't it [[Wikipedy:Wat is Wikipedia|Wikipedia-projekt]], sa't op it [[ynternet]] wisânsje is, de twaletterige koades brûkt, wurdt de [[Haadside|Fryske Wikipedy]] oantsjut mei de koade &quot;fy:&quot;.

== Sjoch ek ==
{| class=&quot;vatop&quot;
|
* [[Frysk alfabet]]
* [[Fryske dialekten]]
* [[Fryske literatuer]]
** [[Nijfryske literatuer]]
* [[Fryske stavering]]
* [[Frysk yn it bestjoerlik ferkear]]
* [[Frysk yn it rjochtsferkear]]
* [[Frysk op kompjûters]]
| width=25 |
|
* [[Grut Frysk Diktee]]
* [[Kneppelfreed]]
* [[list fan Fryske taalferienings]]
* [[list fan sterke tiidwurden yn it Frysk]]
* [[meartalichheidskoördinator]]
* [[Praat mar Frysk]]
* [[Swadesh-list Frysk]]
* [[Tekstwinkel]]
|}

== Keppelings om utens ==
{| class=&quot;vatop&quot;
|
=== Oerheid ===
* [http://www.fryslan.nl/ Provinsje Fryslân]
* [http://www.wetterskipfryslan.nl/ Wetterskip Fryslân]

=== Algemien ===
* [http://www.omniglot.com/writing/frisian.htm Artikel oer it Frysk op ''Omniglot'']
* [http://www.hallofryslan.nl/ Hallo Fryslân]
* [http://www.lineone.nl/skrift/sw3-frysknedstreektalen.htm It Frysk, de Nederlânske streektalen en it Nederlânsk]

=== Kultuer ===
* [http://www.kultuerside.nl/ Kultuerkaart fan Fryslân]
* [http://www.fryskemp3.nl/ Fryske Mp3]
| width=25 |
|
=== Media ===
* [http://www1.omropfryslan.nl/ Omrop Fryslân Telefyzje en Radio]
* [http://www.leeuwardercourant.nl/ Ljouwerter Krante]
* [http://www.frieschdagblad.nl/ Frysk Deiblêd]
* [http://www.itnijs.nl/ It Nijs]

=== Ynternet ===
* [http://extensions.services.openoffice.org/project/spellfy Staveringshifker Frysk fan OpenOffice]
* [http://www.mozilla-nl.org/projecten/frysk Firefox yn it Frysk]
* [https://addons.mozilla.org/nl/firefox/addon/5679 Fryske staveringshifker foar Firefox]
* [http://www.mozillamessaging.com/en-US/thunderbird/early_releases/downloads/ Thunderbird 3.0 yn it Frysk]
|}

{{boarnen|boarnefernijing=
'''referinsjes''':&lt;br&gt;
{{reflist|2}}
----
'''boarnen''':&lt;br&gt;
{{Kolommen2
|Kolom1=
* {{Aut|[[Gosse Blom|Blom, Gosse]]}}, ''Hylper Wurdboek'', Ljouwert, 1981 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 16 055.
* {{Aut|Boelens, K., et al.}}, ''Twataligens: Ynlieding yn Underskate Aspekten fan de Twataligens'', Ljouwert, 1981, 3e printinge (Fryske Akademy), ISBN 9 06 27 30 086.
* {{Aut|Boomsma, Peter R.}}, ''Kneppelfreed: Gevecht om de Taal met Wapenstok en Waterkanon'', Frjentsjer, 1998, ISBN 9 05 19 41 838.
* ——, ''Bosatlas van Fryslân'', Grins, 2009 (Noordhoff Atlas Productions), ISBN 978-9 00 17 79 047.
* {{Aut|[[Pieter Breuker|Breuker, Pieter]]}}, ''Fries, Het Broertje van'', yn: Sijs, Nicoline van der, (red.), ''Taaltrots: Purisme in een Veertigtal Talen'', Amsterdam/Antwerpen, 1999 (Het Taalfonds), ISBN 9 02 54 96 245, s. 80-87.
* {{Aut|Breuker, Pieter}}, ''Noarmaspekten fan it Hjoeddeiske Frysk'', Grins, 1993 (St. FFYRUG), ISBN 9 08 01 32 519.
* {{Aut|[[J.H. Brouwer|Brouwer, J.H.]] et al. (red.)}}, ''Encyclopedie van Friesland'', Amsterdam, 1958 (Elsevier), sûnder ISBN.
* {{Aut|Crystal, David}}, ''The Penguin Dictionary of Language (Second Edition)'', Londen, 1999 (Penguin), ISBN 0 14 05 14 163.
* {{Aut|[[Klaes Dykstra|Dykstra, Klaes]], en [[Bouke Oldenhof|Oldenhof, Bouke]]}}, ''Lyts Hânboek fan de Fryske Literatuer'', Ljouwert, 1997 (Afûk), ISBN 9 07 00 10 526.
* {{Aut|Dijk, Siebren}}, ''Noun Incorporation in Frisian'', Ljouwert, 1997 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 18 481.
* {{Aut|Dijkstra, F.B.}}, ''Stavering'', Ljouwert, 1991 (Afûk), ISBN 9 06 27 34 537.
* {{Aut|Dooper, Minke, et al.}}, ''Bûsboekje 2015'', Ljouwert, 2014 (Ried fan de Fryske Beweging), ISBN 978-9 08 15 60 443.
* {{Aut|[[Pieter Duijff|Duijff, Pieter]]}}, ''Fries en Stadsfries'', De Haach, 2002 (Sdu Uitgevers), ISBN 9 01 20 90 156.
* {{Aut|[[Johan Frieswijk|Frieswijk, Johan]]; Huizinga, Jo; Jansma, Lammert; en [[Yme Kuiper (heechlearaar)|Kuiper, Yme]], (red.)}}, ''Geschiedenis van Friesland 1750-1995'', Ljouwert/Amsterdam, 1998 (Fryske Akademy/Utjouwerij Boom), ISBN 9 05 35 23 685.
* {{Aut|Gorter, Durk, en [[Reitze Jonkman|Jonkman, Reitze]]}}, ''Taal yn Fryslân op 'e Nij Besjoen'', Ljouwert, 1995 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 18 074.
|Kolom2=
* {{Aut|Haan, G.J. de}}, ''Frisian Grammar'', Grins, (sûnder jier).
* {{Aut|Heidinga, H.A.}}, ''Frisia in the First Millennium: An Outline'', Utert, 1997 (Utjouwerij Matrijs), ISBN 9 05 34 51 161.
* {{Aut|Hofstra, T.}}, ''Oudnoors I'', Grins, 1996.
* {{Aut|[[Mathilde Jansen|Jansen, Mathilde]], en Oostendorp, Marc van}}, ''Taal van de Wadden'', De Haach, 2004 (Sdu Uitgevers), ISBN 978-9 01 20 97 130.
* {{Aut|[[Klaas Jansma|Jansma, Klaas]]}}, ''Friesland en Zijn 44 Gemeenten'', Ljouwert, 1981 (''Frysk Deiblêd''), ISBN 9 06 48 00 154.
* {{Aut|[[Reitze Jonkman|Jonkman, Reitze J.]]}} en {{Aut|[[Arjen Versloot|Versloot, Arjen P.]]}}, ''Fryslân Land van Talen: Een Geschiedenis'', Ljouwert, 2018 (op 'e nij besjoene werútjefte), oarspr. printinge 2013 (Afûk), ISBN 978-9 06 27 39 264.
* {{Aut|Mulder, Bertus, en Mulder, Marja}}, ''De Miskende Taaiheid fan it Frysk'', Ljouwert, 2008 (Fryske Pers Boekerij), ISBN 978-9 03 30 06 111.
* {{Aut|Nieuwenhuijsen, P.M.}}, ''Het Verschijnsel Taal'', Bussum, 1995 (Coutinho), ISBN 9 06 28 39 894.
* {{Aut|[[Els Perdok|Perdok, Els]]}}, ''Woordenboek Nederlands-Schiermonnikoogs'', Skiermûntseach, 2001 (Kultuerhistoaryske Feriening &quot; 't Heer en Feer&quot;).
* {{Aut|Renkema, W.J.; Ytsma, Jeh.; en Willemsma, A.}}, ''Frisian: The Frisian Language in Education in The Netherlands'', Ljouwert, 1996 (Fryske Akademy).
* {{Aut|[[Cornelis Roggen|Roggen, Cornelis]]}}, ''Woordenboek van het Oosterschellings – Wêdenboek fon et Aasters'', Ljouwert, 1976 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 14 907.
* {{Aut|Steensen, Thomas; Hemminga, Piet; en Lengen, Hajo van}}, ''De Fryslannen'', Ljouwert, 2008 (Fryske Rie/Afûk), ISBN 978-9 06 27 37 734.
* {{Aut|Visser, Willem, en Dyk, Siebren}}, ''Eilander Wezzenbúek'', Ljouwert, 2002 (Fryske Akademy), ISBN 9 06 17 19 348.
* {{Aut|[[Martha van Wichen-Schol|Wichen-Schol, Martha van]]}}, ''Woddenboek fan et Westers'', Ljouwert, 1986 (Fryske Akademy), sûnder ISBN.
}}
----
{{commonscat|Frisian language}}
}}

{{Taal yn Fryslân}}

{{Nijsgjirrige side}}

{{DEFAULTSORT:Frisk}}
[[Kategory:Frysk| ]]
[[Kategory:Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Fryslân]]
[[Kategory:Taal yn Nederlân]]
[[Kategory:Fryske talen]]
[[Kategory:Westgermaanske talen]]
[[Kategory:Westerlauwerske Friezen]]</text>
      <sha1>snjhudno39b7rormdk58p2nyl7nan9w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>6 maart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>559</id>
    <revision>
      <id>1241447</id>
      <parentid>1231610</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:53:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>/* Berne */ +1</comment>
      <origin>1241447</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5122" sha1="dxgppx4crq1nfstcnmjd2byzyhx9jf6" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
== Foarfallen ==
* [[1326]] - By de [[Frede fan Parys (1326)|Frede fan Parys]] sjocht de [[greve]] fan [[Greefskip Flaanderen|Flaanderen]] ôf fan alle [[feodaal stelsel|lienhearskippij]] oer [[Greefskip Seelân|Seelân]] bewesten de [[Skelde]].
* [[1615]] - [[Pieter Both]], [[gûverneur-generaal]] fan [[Nederlânsk-Ynje]], ferdrinkt by [[Mauritsius]].
* [[1836]] - De [[Slach om de Alamo]], wêrby't it [[Teksas|Teksaanske]] [[garnizoen]] fan dat [[fort]] by [[San Antonio (Teksas)|San Antonio]] ûnder de foet rûn wurdt en hast alle ferdigeners de dea fine.
* [[1869]] - [[Dmitri Mendelejev]] presintearret it [[periodyk systeem]].
* [[1883]] - Yn in fleanende [[stoarm]] fergiet de [[fisker]]sfloat fan [[Peazens (doarp)|Peazens]]-[[Moddergat]]. Santjin [[skip]]pen sinke en 83 [[fisker]]s ferlieze dêrby it libben.
* [[1899]] - [[Felix Hoffmann]] freget [[oktroai]] oan op [[aspirine]].
* [[1902]] - [[Real Madrid]] wurdt oprjochte.

== Berne ==
[[Ofbyld:Shaquille O'Neal.jpg|thumb|100px|Shaquille O'Neal]]
* [[1405]] - kening [[Jan II fan Kastylje]] († [[1454]])
* [[1475]] - [[Michelangelo]], Italjaansk keunstskilder, byldhouwer, arsjitekt en dichter († [[1564]])
* [[1763]] - [[Jean-Xavier Lefèvre]], Switsersk-Frânske klarinettist, muzykpedagooch en komponist († [[1829]])
* [[1784]] - [[Anselme Gaëtan Desmarest]], Frânsk biolooch († [[1838]])
* [[1863]] - [[Sjirk Linses van der Burg]], Frysk beweger en notaris († [[1932]])
* [[1890]] - [[Ödön Tersztyánszky]], Hongaarsk skermer († [[1929]])
* [[1893]] - [[Hans Schöchlin]], Switsersk roeier († [[1978]])
* [[1903]] - [[Elizabeth Becker-Pinkston]], Amerikaansk keunstdûkster († [[1989]])
* [[1904]] - [[Chris Baay]], Nederlânsk akteur († [[1991]])
* [[1906]] - [[Lou Costello]], Amerikaansk akteur en komyk († [[1959]])
* 1906 - [[Luis Duggan]], Argentynsk polo spiler († [[1987]])
* [[1910]] - [[Giancarlo Brusati]], Italjaansk skermer († [[2001]])
* [[1915]] - [[Jan Cottaar]], Nederlânsk sportferslachjouwer († [[1984]])
* [[1917]] - [[Albert Assies]], Frysk politikus († [[1981]])
* 1917 - [[William Erwin Eisner]], Amerikaansk striptekener († [[2005]])
* [[1937]] - [[Jos van Kemenade]] Nederlânsk politikus, heechlearaar en bestjoerder († [[2020]]) 
* [[1940]] - [[Gerard Cox]], Nederlânsk sjonger en akteur († [[2025]])
* [[1944]] - [[Richard Corliss]], Amerikaansk filmkritikus († [[2015]])
* [[1946]] - [[David Gilmour]], Ingelsk sjonger en gitarist
* [[1947]] - [[Dick Fosbury]], Amerikaansk atleet († [[2023]])
* [[1951]] - [[Gerrie Knetemann]], Nederlânsk hurdfytser († [[2004]])
* [[1952]] - [[Sjoerd Kuyper]], Nederlânsk berneboekensrkiuwer († [[2026]])
* [[1968]] - [[Moira Kelly]], Amerikaansk aktrise
* [[1972]] - [[Shaquille O'Neal]], Amerikaansk basketbalspiler
* [[1988]] - [[Lee Seung-hoon]], Súdkoreaansk reedrider
* [[2000]] - [[Merijn Scheperkamp]], Nederlânsk reedrider
* [[2001]] - [[Aryana Engineer]], Kanadeesk aktrise

== Ferstoarn ==
[[Ofbyld:Pieterboth.jpg|thumb|right|100px|[[Pieter Both]]]]
* [[1052]] - [[Emma fan Normanje]], keninginne-gemalinne fan [[Ingelân]] (* ±[[985]])
* [[1615]] - [[Pieter Both]], Nederlânsk koloniaal bestjoerder (* [[1658]])
* [[1638]] - [[Paulus Moreelse]], Nederlânsk potretskilder. (* [[1571]]
* [[1836]] - [[William Barret Travis]], Amerikaansk militêr (* [[1809]])
* [[1874]] - [[Louise Rasmussen]], Deensk balletdûnseresse en mêtresse fan kening [[Freark VII fan Denemark]] (* [[1815]])
* [[1954]] - [[Geart Japiks van den Berg]], Frysk rimelder en folksdichter (* [[1886]])
* [[1961]] - [[George Formby]], Ingelsk muzikant, sjonger en akteur (* [[1904]])
* 1961 - [[Boris Vilkitski]], Russysk hydrograaf en ûntdekkingsreizger (* [[1885]])
* [[1963]] - [[Kornelis ter Laan]], Nederlânsk taalkundige en politikus (* [[1871]])
* [[1966]] - [[Richard Hageman]], Frysk-Amerikaansk konsertpianist, dirigint en filmmuzykkomponist (* [[1881]])
* [[1975]] - [[Glenn Hardin]], Amerikaansk horderinner (* [[1910]])
* [[1982]] - [[Ayn Rand]], Sovjet-Amerikaansk skriuwster (* [[1905]])
* [[1986]] - [[Georgia O'Keeffe]], Amerikaansk keunstskilder (* [[1887]])
* 1986 - [[István Pelle]], Hongaarsk turner (* [[1907]])
* [[1990]] - [[Pieter Jan van Winter]], Nederlânsk heechlearaar Skiednis fan de nije en nijste tiid (* [[1895]])
* [[1993]] - [[Mense Ruiter]], Nederlânsk oargelbouwer (* [[1908]])
* [[1996]] - [[Zdeněk Škrlant]], Tsjechysk kanoër (* [[1914]])
* [[2006]] - [[Iser Kuperman]], Oekraynsk-Amerikaansk dammer (* [[1922]])
* [[2007]] - [[Feite de Jager]], Frysk keatser (* [[1915]])
* [[2012]] - [[Jaap Boersma]], Nederlânsk politikus (* [[1929]])
* [[2013]] - [[Alvin Lee]], Britsk rocksjonger en gitarist  (* [[1944]])
* [[2016]] - [[Nancy Reagan]], Amerikaansk presidintsfrou (* [[1921]])
* [[2024]] - [[Joep Coppens]], Nederlânsk keunstner (* [[1940]])
* 2024 - [[Johan Frieswijk]], Frysk skiedkundige (* [[1943]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:Maart|06]]</text>
      <sha1>dxgppx4crq1nfstcnmjd2byzyhx9jf6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>22 septimber</title>
    <ns>0</ns>
    <id>759</id>
    <revision>
      <id>1241445</id>
      <parentid>1192489</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:51:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Ferstoarn */ +1</comment>
      <origin>1241445</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2715" sha1="60wgmqry5yeju68dv2rem815w1un82g" xml:space="preserve">{{DeisideBoppe}}

{{Kalinder}}{{Kalinderdei}}
== Foarfallen ==
* [[1869]] - Earste útfiering fan de opera [[Das Rheingold]], fan [[Richard Wagner]].
* [[1949]] - De [[Sovjet-Uny]] bringt syn earste atoombom ta ûntploffing
* [[1960]] - [[Maly]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Frankryk]].
* [[1981]] - Presidint [[François Mitterrand]] fan [[Frankryk]] iepenet de earste line fan de 'train à grande vitesse' ([[Train à Grande Vitesse|TGV]]): [[Parys]]-[[Lyon]].

== Berne ==
* [[1515]] - [[Anna fan Kleef]], keninginne-gemalinne fan [[Ingelân]] († [[1557]])
* [[1741]] - [[Peter Simon Pallas]], Dútsk biolooch († [[1811]])
* [[1791]] - [[Michael Faraday]], Ingelsk natuerkundige († [[1867]])
* [[1884]] - [[József Rády]], Hongaarsk skermer († [[1957]])
* [[1895]] - [[Edwin Argo]], Amerikaansk hynstesporter († [[1962]])
* [[1903]] - [[Emile Poilvé]], Frânsk wrakselder († [[1962]])
* [[1915]] - [[Arthur Lowe]], Ingelsk akteur († [[1982]])
* [[1923]] - [[Hans Bakker]], Nederlânsk publisist en redakteur († [[2016]])
* [[1924]] - [[Rosamunde Pilcher]], Ingelsk skriuwster
* [[1924]] - [[Teun Tolman]], Frysk politikus († [[2007]])
* [[1931]] - [[Fay Weldon]], Ingelsk skriuwster († [[2023]])
* [[1952]] - [[Gloria Borger]], Amerikaansk sjoernaliste en kommentatrise

== Ferstoarn ==
* [[1595]] - [[Francisco Verdugo]], de lêste Spaanske [[steedhâlder]] fan Fryslân, Grinslân, Drinte en Oerisel (* [[1536]])
* [[1828]] - [[Shaka kaSenzangakhona|Shaka]], kening fan 'e [[Sûlû's]] (* [[1787]])
* [[1884]] - [[William Philo Clark]], Amerikaansk militêr en taalkundige (* [[1845]])
* [[1932]] - [[Outram Bangs]], Amerikaansk biolooch (* [[1863]])
* [[1936]] - [[Jan bij de Leij]], Frysk ûnderwizer, aktivist en toanielskriuwer (* [[1864]])
* [[1956]] - [[Khadr El Touni]], Egyptysk gewichtheffer (* [[1916]])
* [[1972]] - [[Kenneth Myers]], Amerikaansk roeier (* [[1896]])
* [[1988]] - [[Gerlof Bontekoe]], Frysk boargemaster en heraldikus (* [[1900]])
* [[1989]] - [[Irving Berlin]], Amerikaansk lietsjeskriuwer (* [[1888]])
* [[1989]] - [[Jan Teulings]], Nederlânsk akteur en filmregisseur (* [[1905]])
* [[2001]] - [[Isaac Stern]], Amerikaansk fioelist (* [[1920]])
* [[2003]] - [[Johan Stekelenburg]], Nederlânsk fakbûnslieder en politikus (* [[1941]])
* [[2004]] - [[Dirk van der Horst]], Nederlânsk muzikant (* [[1946]])
* [[2005]] - [[Joop Doderer]], Nederlânsk akteur (* [[1921]])
* [[2022]] - [[Hilary Mantel]], Ingelsk skriuwster (* [[1952]])
* [[2026]] - [[Sjoerd Kuyper]], Nederlânsk berneboekensrkiuwer (* [[1952]])

{{DeisideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|{{Kalinder/KalStrKonv}}}}
}}

[[Kategory:Datum]]
[[Kategory:Septimber|22]]</text>
      <sha1>60wgmqry5yeju68dv2rem815w1un82g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1952</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1702</id>
    <revision>
      <id>1241446</id>
      <parentid>1217210</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:52:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berne */ +1</comment>
      <origin>1241446</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7323" sha1="1cxm4qtll1ei8fwzcle4jj6dz9judk2" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
Dit jier makket ûnderdiel út fan it [[desennium]] fan 'e [[1950-er jierren]].
== Foarfallen ==
;febrewaris
* [[14 febrewaris|14]]-[[25 febrewaris|25]] - De [[Olympyske Winterspullen 1952|Olympyske Winterspullen]] wurde holden yn [[Oslo]], yn[[Noarwegen]].
* [[18 febrewaris|18]] - [[Grikelân]] en [[Turkije]] wurde lid fan de [[Noard-Atlantyske Ferdrachsorganisaasje]].
;maart
* [[10 maart|10]] - By [[steatsgreep yn Kuba (1952)|in steatsgreep]] yn [[Kuba]] wurdt it [[demokratysk]] keazen [[regear]] fan [[presidint]] [[Prio Socarras]] ôfset en komt [[generaal]] [[Fulgencio Batista]] oan 'e macht, dy't mei stipe fan 'e [[Feriene Steaten]] in [[faksist]]yske [[diktatuer]] ynsteld.
* [[18 maart|18]] - [[Fedde Schurer]] syn [[straf]] fan [[Kneppelfreed]], fjirtjin dagen [[finzenisstraf]] [[op betingst]], wurdt yn [[heger berop]] 150 [[gûne]] [[jildboete|boete]].
;maaie
*[[21 maaie|21]] - Yn [[Nederlân]] wurdt it [[Amsterdam-Rynkanaal]] iepene.
;july
* [[19 july|19]]-[[3 augustus]] - De [[Olympyske Simmerspullen 1952|Olympyske Simmerspullen]] wurde holden yn [[Helsinki]], yn [[Finlân]]. 
*[[23 july|23]] - By [[steatsgreep yn Egypte (1952)|in steatsgreep]] yn [[Egypte]] lûkt in groep hege [[ofsier]]en ûnder lieding fan [[generaal]] [[Mohammed Nagyb]] de macht nei him ta. De groep neamt himsels de '[[Frije Ofsieren]]'.
*[[26 july|26]] - [[Kening]] [[Farûk fan Egypte]] docht ûnder twang fan 'e [[Frije Ofsieren]] [[troansôfstân|ôfstân fan 'e troan]] yn it foardiel fan syn [[soan]] [[Fûad fan Egypte|Fûad]].
* [[30 july|30]] - [[Hotze Schuil]], [[Sikke Olivier]] en [[Frans Helfrich]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 1952|99e]] [[PC]]. Hotze Schuil wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
;augustus
*[[10 augustus|10]] - De [[Jeropeeske Mienskip foar Koalen en Stiel]] trêdet yn wurking.
;oktober
*[[20 oktober|20]] - Yn 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] [[koloanje]] [[Keniakoloanje|Kenia]] wurdt de [[needtastân]] útroppen yn ferbân mei de oanboazjende [[Mau-Mau-rebûlje]].
;novimber
*[[4 novimber|4]] - Ald-[[generaal]] [[Dwight Eisenhower]], de oarlochsheld út 'e [[Twadde Wrâldoarloch]], wint de [[Amerikaanske presidintsferkiezings 1952|Amerikaanske presidintsferkiezings]].
* [[25 novimber|25]] - It [[toanielstik]] ''The Mousetrap'', fan [[Agatha Christie]] iepenet foar de earste [[foarstelling (teäter)|foarstelling]].
;datum ûnbekend
* - Nei sân jier wurdt de [[Hilgelân|Hilgelanners]] tastean werom te gean nei harren [[eilân]].

== Berne ==
;jannewaris
* [[8 jannewaris|8]] - [[Leontien Ceulemans]], Nederlânsk aktrise en presintatrise († [[2022]])
* [[11 jannewaris|11]] - [[Diana Gabaldon]], Amerikaansk skriuwster
* [[14 jannewaris|14]] - [[Joke Bruijs]], Nederlânsk sjongster en aktrise († [[2025]])
* [[21 jannewaris|21]] - [[Pieter Jonker]], Frysk bestjoerder en skriuwer
* [[22 jannewaris|22]] - [[Teake Oppewal]], Frysk taalkundige en publisist
* [[31 jannewaris|31]] - [[Oscar Zijlstra]] Frysk doelman († [[2025]])
;febrewaris
* [[26 febrewaris|26]] - [[Jan Arendz]], Frysk akteur en regisseur
;maart
* [[6 maart|6]] - [[Sjoerd Kuyper]], Nederlânsk berneboekensrkiuwer († [[2026]])
* [[16 maart|16]] - [[Irwin Keyes]], Amerikaansk akteur († [[2015]])
* [[20 maart|20]] - [[Koos Tiemersma]], Frysk skriuwer
* [[22 maart|22]] - [[Marijke Geertsma]], Frysk aktrise
* [[28 maart|28]] - [[Jos Valentijn]], Frysk hurdrider
;april
* [[12 april|12]] - [[Jikke van de Waal-Bijma]], Frysk keramiste en leararesse
* [[25 april|25]] - [[Jan van der Leij]], Frysk skriuwer en arsjitekt
;maaie
* [[3 maaie|3]] - [[Jurrit Visser]], Frysk boargemaster († [[2022]])
* [[5 maaie|5]] - [[Willem Witteveen]], Nederlânsk politikus en rjochtsgelearde († [[2014]])
* [[6 maaie|6]] - [[Gerrit Zalm]], Nederlânsk politikus en bankier
* [[10 maaie|10]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en muzykprodusint († [[2026]])
* [[11 maaie|11]] - [[Anne Woudwijk]], Frysk keunstner
* [[20 maaie|20]] - [[Bert Rinia]], Frysk keatser
* [[21 maaie|21]] - [[Mr. T]], Amerikaansk akteur
;juny
* [[5 juny|5]] - [[Nicko McBrain]] Ingelsk drummer
* [[14 juny|14]] - [[Theunis Piersma]], Frysk politikus
* [[18 juny|18]] - [[Hanneke de Jong]], Frysk skriuwster en ûnderwizeresse
* [[22 juny|22]] - [[Graham Greene (akteur)|Graham Greene]], Kanadeesk akteur († [[2025]])
* 22 - [[Amanda Spoel]], Nederlânsk presintatrise
* [[28 juny|28]] - [[Gregory J. Bonann]], Amerikaansk telefyzjeprodusint
;july
* [[5 july|5]] - [[Lisa Schwarzbaum]], Amerikaansk filmkritika
* [[6 july|6]] - [[Hilary Mantel]], Ingelsk skriuwster († [[2022]])
* [[11 july|11]] - [[Sippie Tigchelaar]], Frysk reedrydster en ferslachjouster
* [[17 july|17]] - [[Thé Lau (muzikant)|Thé Lau]], Nederlânsk sjonger († [[2015]])
* 17 - [[David Hasselhoff]], Amerikaansk akteur en sjonger
* [[27 july|27]] - [[Germ Gerbrandy]], Frysk politikus
;augustus
* [[12 augustus|12]] - [[Apollonia van Ravenstein]], Nederlânsk model en aktrise
* [[14 augustus|14]] - [[Doede Bleeker]], Frysk sjonger, dichter en skriuwer († [[2018]])
* [[22 augustus|22]] - [[Joe Leydon]], Amerikaansk filmkritikus en filmhistoarikus
* [[23 augustus|23]] - [[Vicky Leandros]], Gryksk sjongster
* [[24 augustus|24]] - [[Linton Kwesi Johnson]], Jamaikaansk dub-dichter
;septimber
* [[22 septimber|22]] - [[Gloria Borger]], Amerikaansk sjoernaliste en kommentatrise
* [[28 septimber|28]] - [[Sylvia Kristel]], Nederlânsk aktrise († [[2012]])
;oktober
* [[7 oktober|7]] - [[Vladimir Pûtin]] Russyske presidint
* [[9 oktober|9]] - [[Dennis Stratton]] Ingelsk gitarist
* [[14 oktober|14]] - [[Margriet Eshuijs]], Nederlânsk sjongeres († [[2022]])
* [[20 oktober|20]] - [[Jan Schokker]], Frysk skriuwer
* [[24 oktober|24]] - [[Jane Fancher]], Amerikaansk skriuwster en yllustratrise
* 24 - [[David Weber (skriuwer)|David Weber]], Amerikaansk skriuwer 
;novimber
* [[8 novimber|8]] - [[Jan Raas]], Nederlânske hurdfytser en sportbestjoerder
;desimber
* [[8 desimber|8]] - [[Tejo Moerings]], Nederlânske byldzjend keunstner († [[2021]])

===Bisten===
* [[july]] - [[Wytsturt]], fokbolle (* [[1938]])

== Ferstoarn ==
;febrewaris
* [[6 febrewaris|6]] - kening [[George VI fan it Feriene Keninkryk]] (* [[1895]])
;maaie
* [[6 maaie|6]] - [[Maria Montessori]], Italjaansk ûnderwiiskundige (* [[1870]])
* [[22 maaie|22]] - [[Sjoerd Veltman]], Frysk ûndernimmer en tsjerkebestjoerder (* [[1877]])
;july
* [[22 july|22]] - [[Hendrik van Houten]], ûnderwizer, sjoernalist, politikus en Frysk beweger (* [[1892]])
;oktober
* [[1 oktober|1]] - [[Rely Jorritsma]], Frysk dichter en skriuwer (* [[1905]])
;novimber
* [[22 novimber|22]] - [[Ted Morgan]], Nijseelânsk bokser (* [[1906]])
;desimber
* [[2 desimber|2]] - [[Arjen Goodijk]], Frysk arsjitekt (* [[1886]])
;''datum ûnbekend''
* [[Yvonne de Ligne]], Flaamsk keunstrydster (* [[1902]])

==Literatuer==
;romans
* [[Pierre Boulle]], ''[[Le Pont de la rivière Kwaï]]''
;toaniel
* [[Hans Christian Branner]], ''[[Søskende]]'' &lt;small&gt;(oerset yn it [[Frysk]] as ''Bern fan Ien Heit'')&lt;/small&gt;

==Films==
* ''[[Ivanhoe (film út 1952)|Ivanhoe]]''
* ''[[Singin' in the Rain (film)|Singin' in the Rain]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}
[[Kategory:1952| ]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>1cxm4qtll1ei8fwzcle4jj6dz9judk2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swichum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6873</id>
    <revision>
      <id>1241390</id>
      <parentid>1120292</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Berne yn Swichum */ [[]] better</comment>
      <origin>1241390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4805" sha1="82jj0bh2su5ovtupts2jl5mmgnncdqq" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks stêd
| namme                       = 
| ôfbylding                   = Swichumer tsjerke.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 280
| ôfbyldingstekst             = ''Sicht op it doarp Swichum''
| wapen                       = [[Ofbyld:Swichum vlag.svg|85px]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Ofbyld:Swichum wapen.svg|60px]]
| ynwennertal                 = 50 &lt;small&gt;(2022)&lt;/small&gt; &lt;ref&gt;[https://allecijfers.nl/woonplaats/swichum/ Alle Cijfers]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 1,78 km²  &lt;br&gt; lân: 1,76 &lt;br&gt; wetter 0,02 km²   
| befolkingstichtens          = 147 ynw./km² 
| stêdekloft                  =
| hichte                      =
| lân                         = {{Flagge NL}} [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[Ofbyld:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = Gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[Ofbyld:Leeuwarden vlag 2014.svg|20px]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| bestjoerlike ienheid 4      = 
| namme bestjoerlike ienheid 4= 
| boargemaster                = 
| stedsyndieling              = 
| stifting                    = 
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| koördinaten                 = {{Koördinaten yn tekst|53_09_12.5_N_5_49_07.8_E_scale:12500_type:landmark_region:NL|53° 09' N 5° 49' E}}
| webside                     = [https://wirdum-swichum.nl/ Side Wurdum-Swichem]
| ôfbylding2                  = 
| ôfbyldingstekst2            = 
| ôfbylding3                  = 
| ôfbyldingstekst3            = 
| mapname                     = Fryslân
| lat_deg                     = 53   
| lat_min                     = 09
| lat_sec                     = 12.5
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 49
| lon_sec                     = 07.8
| lon_dir                     = E
}}
'''Swichum''' is in [[doarp]] dat yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]] leit. Swichum leit noardlik fan [[Eagum]], eastlik fan [[Wurdum]], westlik fan [[Wergea]] en besuden [[Goutum]] en [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Yn [[2022]] hie Swichum 50 ynwenners. De doarpskearn fan Swichum leit oan de [[Ayttastate|Ayttadyk]] en Om’e Tsjerke. 

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Huis Swichum, uit Vaderlandse gezichten, Bibliotheek Monumenten Zorg - Swichum - 20207011 - RCE.jpg|thumb|left|''Hûs Swichem'']]
De skiednis fan Swichum giet werom oant foar it begjin fan ús jiertelling. Swichum wie oarspronklik in natuerlike ferheging mids sompen en marren. Yn de [[10e iuw]] krige Swichum troch dikebou in ferbining mei [[Goutum]] en de stêd Ljouwert.
By de pleats [[Ayttastate]], tsjinoer de tsjerke, groeit de [[stinzeplant]] [[ayttablomke]].

Sûnt [[1943]] leit Swichum yn de [[Gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[Ljouwert (gemeente)|Ljouwert]], dêfoar lei it doarp yn [[Ljouwerteradiel]] ([[Sudertrimdiel (Ljouwerteradiel)|sudertrimdiel]]).

== Tsjerke ==
{{Apart|Nikolaastsjerke (Swichum)}}
Op de foar in diel ôfgroeven [[terp]] leit de [[Nikolaastsjerke (Swichum)|Nikolaastsjerke]] út it jier [[1234]], wijd oan de hillige [[Niklaas fan Myra]]. It gebou, mei in [[sealdaktoer]], wurdt net mear as tsjerke brûkt en is yn behear by de [[Stifting Alde Fryske Tsjerken]].

== Mienskip ==
It doarp hat mei Wurdum ien feriening foar Doarpsbelang. Tegearre hawwe de doarpen in toanielferiening Nut en Nocht, in [[Fuotbalferiening WWS]] en in tennisferiening.

=== Befolkingsûntwikkeling ===
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:450px&quot;
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot;| Jier || 1954|| 1959 || 1964 || 1969 ||  1973 || 2005 || 2021 
|- style=&quot;text-align:center;&quot;
|style=&quot;text-align:left;&quot;| '''Ynwenners''' || 95 || 75 || 70 || 56 || 54 || 60||  50 
|}

=== Berne yn Swichum ===
* [[Wigle fan Aytta|Viglius fan Aytta]] (1507-1577), rjochtsgelearde, waard op de grins fan Wurdum en Swichum berne yn it Barrahûs, in úthôf fan it [[Burgum]]er [[Krústsjerke (Burgum)|Barrakonvint]]. Viglius fan Aytta wie steatsman en ûnder [[Karel V]] en [[Filips II fan Spanje|Filips II]] lid fan de [[Ried fan Steat]].

== Strjitten ==
[[Viglius fan Aytta|Aytta]]dyk, Moskoureed, Om 'e Tsjerke.

== Sjoch ek ==
* [[Fryske doarpen]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.leeuwarden.nl/live/home.pag Webstee Gemeente Ljouwert]
* [http://www.wirdum-swichum.nl/cms/ Doarpsbelang Wurdum-Swichum]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Swichum}}
}}

{{GemeenteLjouwert}}
[[Kategory:Swichum| ]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwerteradiel (Sudertrimdiel)]]
[[Kategory:Doarp of stêd yn Ljouwert (gemeente)]]</text>
      <sha1>82jj0bh2su5ovtupts2jl5mmgnncdqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Sosjale media</title>
    <ns>14</ns>
    <id>46935</id>
    <revision>
      <id>1241403</id>
      <parentid>481836</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:47:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1241403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="ewtpud25czsekrnmbm7bt5difi3zb6y" xml:space="preserve">[[Kategory:Media]]
[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]</text>
      <sha1>ewtpud25czsekrnmbm7bt5difi3zb6y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sjoerd Kuyper</title>
    <ns>0</ns>
    <id>49342</id>
    <revision>
      <id>1241444</id>
      <parentid>1006835</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>†</comment>
      <origin>1241444</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4525" sha1="04xzlnr8io0dqdfg58lof12g0djfxm9" xml:space="preserve">{{Ynfoboks skriuwer
| ôfbylding             = 
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| oar pseudonym         = 
| echte namme           = Sjoerd Frans Kuyper
| nasjonaliteit         = {{NEDnasj}}
| berne                 = [[6 maart]] [[1952]]
| berteplak             = [[Amsterdam]]
| stoarn                = [[22 septimber]] [[2026]]
| stjerplak             = [[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]]
| etnisiteit            = 
| regionale identiteit  = 
| taal                  = [[Nederlânsk]]
| sjenre                = [[Berneboeken]]
| perioade              = 
| streaming             = 
| tema's                = 
| bekendste wurk(en)    = Het Zakmes
| útjouwer              = Leopold,&lt;br&gt;Zwijsen,&lt;br&gt;Rubinstein,&lt;br&gt;Nieuw Amsterdam,&lt;br&gt;Lemniscaat,&lt;br&gt;Hoogland &amp; van Klaveren
| prizen                = [[Gouden Griffel]] (1997, 2026),&lt;br&gt;[[Sulveren Griffel]] (2012), Theo Thijssen-priis (2012),&lt;br&gt;Jenny Smelik-IBBY-priis (2016),&lt;br&gt;Leespluim (1999),&lt;br&gt;Steatspriis foar berne- en jeugdliteratuur (2012),&lt;br&gt;Glêzen Globe (2015)
| jierren aktyf         = [[1974]]-[[2026]]
| webside               = 
}}
'''Sjoerd Frans Kuyper''' ([[Amsterdam]], [[6 maart]] [[1952]]-[[Bergen (Noard-Hollân)|Bergen]], [[22 septimber]] [[2026]]) wie in Nederlânske skriuwer.

Hoewol't Kuyper ek wurk foar folwoeksenen makke hat, waard hy benammen bekend troch syn wurk foar bern. Yn 2000 skreau Kuyper yn opdracht fan de CPNB it berneboekewikegeskink: ''Eiber!'' Sjoerd Kuyper skreau ek telefyzjeriges as ''Max Laadvermogen'' en ''De Freules'' (op it [[Cinekid|Cinekid Festival]] bekroane mei de Kleine Kinderkast). Fan Kuyper syn boek ''Het zakmes'' makke regisseur Ben Sombogaart in telefyzjerige en in spylfilm. Kuyper skreau it senario. Ek syn jeugdroman ''De rode zwaan'' waard ferfilme. Wie mei-oprjochter fan de [[Willem Wilminkpriis]] foar moaiste berneliet.

Sjoerd Kuyper ferstoar op 22 septimber 2026 yn 'e âldens fan 74 jier&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://nos.nl/artikel/2632187-kinderboekenschrijver-sjoerd-kuyper-bekend-van-het-zakmes-overleden|title={{nl}} Kinderboekenschrijver Sjoerd Kuyper, bekend van Het zakmes, overleden |publisher= NOS|access-date=25 septimber 2026}}&lt;/ref&gt;

== Wurk ==
* 2024 - ''De grote vloed'' 
* 2020 - ''Mensen met koffers'' 
*''2020 - Maantje'' 
*2019 - ''Bizar'' 
* 2016 - ''Lang leve Robin!'' 
* 2014 - ''Hotel de Grote L'' 
* 2014 - ''De duik''
* 2012 - ''De grote Robin'' 
* 2011- ''O, rode papaver, boem, pats, knal'' 
* 2011 - ''Mijn opa de bankrover'' 
* 2008 - ''Ik blijf altijd bij je'' 
* 2008 - ''Morrison krijgt een zusje'' 
* 2007 - ''Sjaantje doet alsof'' 
* 2006 - ''Robin is verliefd'' 
* 2006 - ''Jouw hand in mijn hand'' 
* 2004 - ''Het hart en het mes''
* 2003 - ''Robin op het ijs'' 
* 2003 - ''Een muts voor de maan''
* 2001 - ''Robin en de zon'' 
* 2001 - ''Robin is jarig'' 
* 2000 - ''Eiber!''
* 1999 - ''Josje's lied'' 
* 1998 - ''Malmok'' 
* 1998 - ''Alleen mijn verhalen nam ik mee'' 
* 1998 - ''Robin en opa''
* 1996 - ''Robin en God''
* 1996 - ''De rode zwaan'' 
* 1995 - ''Robin viert kerstfeest'' 
* 1994 - ''Het eiland Klaasje'' 
* 1994 - ''Robin op school'' 
* 1993 - ''Robin en Suze''
* 1993 - ''Robin en Sinterklaas'' 
* 1992 - ''Josje's droom'' 
* 1991 - ''De freules en andere liedjes'' 
* 1990 - ''Robins zomer'' 
* 1989 - ''Josje'' 
* 1988 - ''Majesteit, Uw ontbijt'' 
* 1981 - ''Het zakmes'' 
* 1975 - ''Het boek van Ko de Boswachter''

== Prizen ==
* ''Maantje verhuist de zee'' [[Goud Griffel]] 2026
* ''Robin is verliefd'' - [[Sulveren Griffel]] 2007
* ''Robin en God'' - [[Gouden Griffel]] 1996
* ''Het eiland Klaasje'' - Sulveren Griffel 1995
* ''Robin en Suze'' - Sulveren Griffel 1993
* ''Majesteit, Uw ontbijt'' - [[Vlag en Wimpel]] 1989
* ''De heks in je hoofd'' - [[MatchBoox]] 2011
* ''Het Zakmes'', rige en de film, wûnen ferskate grutte prizen, wêrûnder de [[Emmy Award]], de Grote Kinderkast, it Gouden Kalf en de Cinekid Award. ''Het zakmes'' is boppedat opnomd yn de kanon fan de Nederlânske film.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* [http://www.sjoerdkuyper.com/ De website fan Sjoerd Kuyper]
* [http://www.leopold.nl/web/Skriuwer-tekener/Auteurpagina.htm?dbid=3072&amp;typeofpage=82337 Sjoerd Kuyper op www.leopold.nl]
* [http://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kuyp007 Kuyper op DBNL]
}}

{{DEFAULTSORT:Kuyper, Sjoerd}}
[[Kategory:Nederlânsk berneboekeskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk romanskriuwer]]
[[Kategory:Nederlânsk senarioskriuwer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1952]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>04xzlnr8io0dqdfg58lof12g0djfxm9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hans Wiegel</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52622</id>
    <revision>
      <id>1241391</id>
      <parentid>1222337</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T19:48:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-50801-36</username>
        <id>59954</id>
      </contributor>
      <comment>/* Biografy */</comment>
      <origin>1241391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5859" sha1="ff4p4rbfcdw7ndw7e5ynmpkthxoebxm" xml:space="preserve">{{By de tiid}}
{{Ynfoboks politikus Nederlân
| namme                = Hans Wiegel
| ôfbyld               = Hans Wiegel 1977 (1).jpg
| ôfbyldbreedte        = 
| berne                = [[16 july]] [[1941]]
| berteplak            = [[Amsterdam]]
| stoarn               = [[19 maaie]] [[2025]]
| plak fan ferstjerren = [[Sint-Nyk]]
| partij               = [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]
| relygje              = 
| titels               = Cand.
| tiidrek1             = 1967-1977, 1981-1982  | funksje1 = Lid [[Twadde Keamer]]
| tiidrek2             = 1971-1977, 1981-1982  | funksje2 = [[Fraksjefoarsitter]] [[Twadde Keamer]]
| tiidrek3             = 1971-1982  | funksje3 = Partijfoarsitter fan de VVD
| tiidrek4             = 1977-1981  | funksje4 = Minister fan Ynlânske Saken
| tiidrek5             = 1977-1981  | funksje5 = Twadde Minister-Preidint
| tiidrek6             = 1982-1994 | funksje6 = [[List fan Gûverneurs en Kommissarissen fan de Kening(inne) fan Fryslân|Kommissaris fan de Keninginne fan Fryslân]]
| tiidrek7             = 1995-2000  | funksje7 = Lid [[Earste Keamer]]
| tiidrek8             = 
| tiidrek9             = 
| tiidrek10            = 
}}
[[Ofbyld:Wiegel zoekt kievitseieren uit protest tegen nieuwe vogel CdK Wiegel zoekt eiere, Bestanddeelnr 933-2901.jpg|thumb|250px|Hans Wiegel yn Fryslân (1985)]]
'''Hans Wiegel''' ([[Amsterdam]], [[16 july]] [[1941]] - [[Sint-Nyk]], [[19 maaie]] [[2025]])&lt;ref&gt;Rou-advertinsje fan 'e neiste famylje, yn de ''Ljouwerter Krante'', 22 maaie 2025, s. 38.&lt;/ref&gt; wie in earder [[Nederlân]]sk [[politikus]] foar de [[Folkspartij foar Frijheid en Demokrasy|VVD]]. Hy wie fan 1982 - 1995 [[Kommissaris fan de Keninginne]] yn Fryslân. Fan 1995 - 2012 wie er foarsitter fan Soarchfersekerders yn Nederlân en hat dêrby noch in soad byfunksjes.

== Biografy ==
===Komôf en oplieding===
Hans Wiegel syn heit wie [[binnenhûsarsjitekt]], hie in [[meubelmakker]]sbedriuw en wie ek [[oannimer]].

Wiegel siet yn Amsterdam op de iepenbiere [[Legere skoalle|legere]] Potgieterskoalle, dêrnei fan 1953 oant 1959 op it Gemeentlik Gymnasium yn [[Hilfertsom]], dêr't er de [[Eksakte wittenskip|B]]-rjochting folge. Dêrnei studearre er fan 1959 oant 1965 oan de [[Universiteit fan Amsterdam]] in stikmannich moannen [[Rjochtsgeleardheid|rjochten]] en dêrnei [[Politikology|politike wittenskippen]] wêryn't er syn kandidaatseksamen behelle. Hy wie in hurtsje lid fan it Amsterdamsk Studintekorps (A.S.C.) by it doe krekt oprjochte dispútgenoatskip E.N.E.R.G.I.A. mei as dispútsnamme 'W'.

===Politike karriêre===
[[Ofbyld:Fractievoorzitters Joop den Uyl (links, PvdA) en Hans Wiegel (VVD) in gesprek, Bestanddeelnr 925-6856.jpg|thumb|left|[[Fraksjefoarsitter]]s [[Joop den Uyl]] en Hans Wiegel yn petear yn de Twadde Keamer (22 juny 1972)]]
Wiegel begûn syn karriêre by de Gooiske JOVD, de jongereinorganisaasje fan de VVD. Yn [[1967]] kaam er foar de VVD yn de [[Twadde Keamer]]. Yn [[1972]] wie er listlûker foar dy partij. Yn it earste kabinet Van Agt wie Wiegel [[minister]] fan Binnenlânske Saken. Fan [[16 juny]] [[1982]] waard er as ''It [[orakel]] út Ljouwert'' kommissaris fan de Keninginne yn Fryslân. Fan [[1995]] - [[2000]] wie Wiegel lid fan de [[Earste Keamer]]. Yn de nacht fan [[18 maaie]] op 19 maaie [[1999]] wie er yn de ''[[Nacht fan Wiegel]]'' fan grutte ynfloed op de fal fan it twadde Pearse Kabinet. Sûnt syn ôftreden as minister waard der in soad spekulearre op syn weromkommen as polityk lieder fan de VVD, mar yn 2006 joech er oan om reden fan 'persoanlike en politike aard' net werom te kommen yn de polityk.

Wiegel hie ek kollum yn it deiblêd &quot;[[De Telegraaf]]&quot;.

===Priveelibben===
Hans Wiegel hat twaris troud west. Syn earste frou, Pien Frederiks (1954-1980), ferlear it libben  by in auto-ûngemak yn 1980.&lt;ref&gt;[http://dezedag.rtvnoord.nl/artikel.asp?id=9191 Deze Dag in de Geschiedenis], RTV Noord&lt;/ref&gt; Twa jier letter boaske er opnij mei Pien har âldere suster Marianne (1951-2005). Ek sy ferûngelokke troch in auto-ûngemak yn 2005.&lt;ref&gt;[https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/echtgenote-van-wiegel-verongelukt-bij-diever~b152bd22/ Echtgenote van Wiegel verongelukt bij Diever], ''de Volkskrant'', 7 januari 2005&lt;/ref&gt;

Wiegel waard op 1 augustus 2019 troffen troch in lyts harsensynfarkt.&lt;ref&gt;[https://nos.nl/artikel/2296554-oud-vvd-leider-wiegel-getroffen-door-klein-herseninfarct.html NOS, 06.08.2019]&lt;/ref&gt; Hy stoar op 19 maaie 2025 yn de âldens fan 83 jier yn [[Sint-Nyk]].

== Underskiedingen ==
* Ridder yn de [[Oarder fan de Nederlânske Liuw]] (26 oktober 1981)
* Kommandeur yn de [[Oarder fan Oranje-Nassau]] (28 april 1989)
* Grutoffisier yn de Oarder fan Oranje-Nassau (20 jannewaris 1994)
* Skipper yn Oarder fan de Sneker Pan (5 augustus 1994)
* Earefoarsitter fan de [[Jongerenorganisatie Vrijheid en Democratie|JOVD]] (27 febrewaris 1999)

== Literatuer ==
*[[Pieter Sijpersma]], ''Hans Wiegel. De biografie''. Amsterdam, 2020.

{{commonscat}}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
}}

{{DEFAULTSORT:Wiegel, Hans}}
[[Kategory:Nederlânsk politikolooch]]
[[Kategory:Nederlânsk politikus]]
[[Kategory:VVD-politikus]]
[[Kategory:Earste Keamerlid]]
[[Kategory:Twadde Keamerlid]]
[[Kategory:Nederlânsk minister fan Binnenlânske Saken]]
[[Kategory:Fise-premier fan Nederlân]]
[[Kategory:Nederlânsk bestjoerder]]
[[Kategory:Nederlânsk liberaal]]
[[Kategory:Nederlânsk kollumnist]]
[[Kategory:Frysk politikolooch]]
[[Kategory:Frysk politikus]]
[[Kategory:Kommissaris fan de Kening(inne) yn Fryslân]]
[[Kategory:Frysk bestjoerder]]
[[Kategory:Frysk liberaal]]
[[Kategory:Frysk kollumnist]]
[[Kategory:Frysk persoan fan Nederlânsk komôf]]
[[Kategory:Ridder yn de Oarder fan de Nederlânske Liuw]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn Sint-Nyk]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1941]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2025]]</text>
      <sha1>ff4p4rbfcdw7ndw7e5ynmpkthxoebxm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rodolphe</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54329</id>
    <revision>
      <id>1241379</id>
      <parentid>970637</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:52:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>† 2026</comment>
      <origin>1241379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2301" sha1="kvb5pxvx75ntd94d4rb9lt0t9ovdkps" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Rodolphe bande dessinée.JPG|thumb|Rodolphe, oktober 2008]]

'''Rodolphe Daniel Jacquette''', better bekend as '''Rodolphe''' ([[Bois-Colombes (Frankryk)|Bois-Colombes]], [[18 maaie]] [[1948]] -  Colombes, [[22 septimber]] [[2026]]) wie in [[Frankryk|Frânske]] [[ûnderwizer]], boekhanneler en [[sjoernalist]], mar benammen bekend as skriuwer fan [[tekenteltsje]]s. Hy hat mear as hûndertfyftich albums op syn namme brocht, dy't tekene binne troch in tal grutten út de stripwrâld, û.o. [[Juillard]]. [[Rouge]], [[Ferrandez]], [[Leo]] en [[Florence Magnin]]. 

== Biografy ==
Nei in stúdzje literatuer yn [[Nanterre]] wurke er earst as learaar, letter as boekhanneler. Neidat er yn 1975 de striptekener [[Jacques Lob]] kennen leard hie, sette er útein mei it meitsjen fan Comic senarios. 

Yn 1976 makke er syn earste tekentelsje ''Le Conservateur'', dat troch Jean-Claude Floc'h tekene waard. It jier dêrop folgjend realisearre er foar [[Annie Goetzinger]] ''Enquête au Collège''. Dêrnei folgen wurken mei ferskillende tekeners foar de blêden ''[[(à suivre)]]'', ''[[Métal Hurlant]]'', ''Rock'', ''Charlie'' en ''[[Pilote]]''.

Begjin tachtiger jierren sette er útein mei de rigen ''Raffini'' (mei [[Jacques Ferrandez]]) en ''Les Écluses du Ciel'' (mei [[Michel Rouge]]) en dy't út meardere dielen bestiet. Mei Jacques Ferrandez makke er dêrnei ek inkele [[One Shot (Publikaasje)|One Shots]] (u.&amp;nbsp;a. 1986 ''Der Vicomte'').

Yn 1984 ferskynde it earste diel fan syn ferfolchrige ''[[Cliff Burton (Comic)|Cliff Burton]]'', dy't begjint mei [[Frédérik Garcia]] as tekener, en letter troch [[Michel Durand]] tekene waard. Oare bekende rigen binne ''Taï Dor'' (Ko-skriuwer: [[Serge Le Tendre]], tekener: [[Jean-Luc Serrano]]), ''[[Kenya (tekentelsje)|Kenya]]'' (tekener: [[Luiz Eduardo de Oliveira|Léo]]) en ''De oare wrâld'' (mei [[Florence Magnin]]). Rodolphe wie fierders ek [[dichter]], kritikus en organisator fan tentoanstellingen. 

== Keppeling om utens ==
* {{fr}} [http://www.bdselection.com/php/?rub=page_dos&amp;id_dossier=112 Wiidweich portret fan Rdolphe]

[[Kategory:Frânsk striptekener]]
[[Kategory:Frânsk sjoernalist]]
[[Kategory:Frânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frânsk ûndernimmer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1948]]
[[Kategory:Person stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>kvb5pxvx75ntd94d4rb9lt0t9ovdkps</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241380</id>
      <parentid>1241379</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:52:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Keppeling om utens */</comment>
      <origin>1241380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2302" sha1="3r7qcaxkoajlf3bfuqi0j19i1fprx9i" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Rodolphe bande dessinée.JPG|thumb|Rodolphe, oktober 2008]]

'''Rodolphe Daniel Jacquette''', better bekend as '''Rodolphe''' ([[Bois-Colombes (Frankryk)|Bois-Colombes]], [[18 maaie]] [[1948]] -  Colombes, [[22 septimber]] [[2026]]) wie in [[Frankryk|Frânske]] [[ûnderwizer]], boekhanneler en [[sjoernalist]], mar benammen bekend as skriuwer fan [[tekenteltsje]]s. Hy hat mear as hûndertfyftich albums op syn namme brocht, dy't tekene binne troch in tal grutten út de stripwrâld, û.o. [[Juillard]]. [[Rouge]], [[Ferrandez]], [[Leo]] en [[Florence Magnin]]. 

== Biografy ==
Nei in stúdzje literatuer yn [[Nanterre]] wurke er earst as learaar, letter as boekhanneler. Neidat er yn 1975 de striptekener [[Jacques Lob]] kennen leard hie, sette er útein mei it meitsjen fan Comic senarios. 

Yn 1976 makke er syn earste tekentelsje ''Le Conservateur'', dat troch Jean-Claude Floc'h tekene waard. It jier dêrop folgjend realisearre er foar [[Annie Goetzinger]] ''Enquête au Collège''. Dêrnei folgen wurken mei ferskillende tekeners foar de blêden ''[[(à suivre)]]'', ''[[Métal Hurlant]]'', ''Rock'', ''Charlie'' en ''[[Pilote]]''.

Begjin tachtiger jierren sette er útein mei de rigen ''Raffini'' (mei [[Jacques Ferrandez]]) en ''Les Écluses du Ciel'' (mei [[Michel Rouge]]) en dy't út meardere dielen bestiet. Mei Jacques Ferrandez makke er dêrnei ek inkele [[One Shot (Publikaasje)|One Shots]] (u.&amp;nbsp;a. 1986 ''Der Vicomte'').

Yn 1984 ferskynde it earste diel fan syn ferfolchrige ''[[Cliff Burton (Comic)|Cliff Burton]]'', dy't begjint mei [[Frédérik Garcia]] as tekener, en letter troch [[Michel Durand]] tekene waard. Oare bekende rigen binne ''Taï Dor'' (Ko-skriuwer: [[Serge Le Tendre]], tekener: [[Jean-Luc Serrano]]), ''[[Kenya (tekentelsje)|Kenya]]'' (tekener: [[Luiz Eduardo de Oliveira|Léo]]) en ''De oare wrâld'' (mei [[Florence Magnin]]). Rodolphe wie fierders ek [[dichter]], kritikus en organisator fan tentoanstellingen. 

== Keppeling om utens ==
* {{fr}} [http://www.bdselection.com/php/?rub=page_dos&amp;id_dossier=112 Wiidweich portret fan Rdolphe]

[[Kategory:Frânsk striptekener]]
[[Kategory:Frânsk sjoernalist]]
[[Kategory:Frânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frânsk ûndernimmer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1948]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>3r7qcaxkoajlf3bfuqi0j19i1fprx9i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241381</id>
      <parentid>1241380</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Boarnefernijing</comment>
      <origin>1241381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2707" sha1="mx1vqji87vfrkup6d0g3pymymvx2vqg" xml:space="preserve">[[Ofbyld:Rodolphe bande dessinée.JPG|thumb|Rodolphe, oktober 2008]]

'''Rodolphe Daniel Jacquette''', better bekend as '''Rodolphe''' ([[Bois-Colombes (Frankryk)|Bois-Colombes]], [[18 maaie]] [[1948]] -  Colombes, [[22 septimber]] [[2026]]) wie in [[Frankryk|Frânske]] [[ûnderwizer]], boekhanneler en [[sjoernalist]], mar benammen bekend as skriuwer fan [[tekenteltsje]]s. Hy hat mear as hûndertfyftich albums op syn namme brocht, dy't tekene binne troch in tal grutten út de stripwrâld, û.o. [[Juillard]]. [[Rouge]], [[Ferrandez]], [[Leo]] en [[Florence Magnin]]. 

== Biografy ==
Nei in stúdzje literatuer yn [[Nanterre]] wurke er earst as learaar, letter as boekhanneler. Neidat er yn 1975 de striptekener [[Jacques Lob]] kennen leard hie, sette er útein mei it meitsjen fan Comic senarios. 

Yn 1976 makke er syn earste tekentelsje ''Le Conservateur'', dat troch Jean-Claude Floc'h tekene waard. It jier dêrop folgjend realisearre er foar [[Annie Goetzinger]] ''Enquête au Collège''. Dêrnei folgen wurken mei ferskillende tekeners foar de blêden ''[[(à suivre)]]'', ''[[Métal Hurlant]]'', ''Rock'', ''Charlie'' en ''[[Pilote]]''.

Begjin tachtiger jierren sette er útein mei de rigen ''Raffini'' (mei [[Jacques Ferrandez]]) en ''Les Écluses du Ciel'' (mei [[Michel Rouge]]) en dy't út meardere dielen bestiet. Mei Jacques Ferrandez makke er dêrnei ek inkele [[One Shot (Publikaasje)|One Shots]] (u.&amp;nbsp;a. 1986 ''Der Vicomte'').

Yn 1984 ferskynde it earste diel fan syn ferfolchrige ''[[Cliff Burton (Comic)|Cliff Burton]]'', dy't begjint mei [[Frédérik Garcia]] as tekener, en letter troch [[Michel Durand]] tekene waard. Oare bekende rigen binne ''Taï Dor'' (Ko-skriuwer: [[Serge Le Tendre]], tekener: [[Jean-Luc Serrano]]), ''[[Kenya (tekentelsje)|Kenya]]'' (tekener: [[Luiz Eduardo de Oliveira|Léo]]) en ''De oare wrâld'' (mei [[Florence Magnin]]). Rodolphe wie fierders ek [[dichter]], kritikus en organisator fan tentoanstellingen.

Jacquette stoar oan in [[hertstilstân]] yn Colombes op 22 septimber 2026, yn 'e âldens fan 78 jier.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://actualitte.com/article/134144/auteurs/rodolphe-scenariste-de-kenya-et-trent-est-mort-a-78-ans|title=Rodolphe, scénariste de Kenya et Trent, est mort à 78 ans|work=ActuaLittéjere=tagongsdatum=23 septimber 2026|language=fr}}&lt;/ref&gt; 

== Keppeling om utens ==
* {{fr}} [http://www.bdselection.com/php/?rub=page_dos&amp;id_dossier=112 Wiidweich portret fan Rdolphe]

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Frânsk striptekener]]
[[Kategory:Frânsk sjoernalist]]
[[Kategory:Frânsk ûnderwizer]]
[[Kategory:Frânsk ûndernimmer]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1948]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2026]]</text>
      <sha1>mx1vqji87vfrkup6d0g3pymymvx2vqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mahina Zaltana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68176</id>
    <revision>
      <id>1241437</id>
      <parentid>1241372</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>weromset</comment>
      <origin>1241437</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2754" sha1="biyvxio7kr3p57c9tg59xo009bxoqa3" xml:space="preserve">{{Pornoakteur
| ôfbylding              =
| ôfbyldingstekst        =
| ôfbyldingsbreedte      =
| oare artystenammen     = Mahina, Manila Zaltana 
| echte namme            = Shandale Correa 
| nasjonaliteit          = [[Ofbyld:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                  = [[10 maaie]] [[1979]]
| berteplak              = ? ([[Hawaï]]) 
| stoarn                 = 
| stjerplak              =
| etnisiteit             =[[Ofbyld:flag of the Philippines.svg|20px]] [[Filipino's|Filipynsk]]
| wurksum as             = [[neakenmodel]], [[pornoaktrise]]
| jierren aktyf          =[[2010]] – no 
| webside                = [http://mahinazaltanaxx.com mahinazaltanaxx.com]
}}
'''Mahina Zaltana''', echte namme: '''Shandale Correa''' ([[10 maaie]] [[1979]]), is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[neakenmodel]] en [[pornografysk aktrise]] fan [[Filipinen|Filipynsk]] [[etnyske groep|etnysk]] komôf, dy't yn it ferline ek wol gebrûk makke hat fan 'e artystenammen Mahina en Manila Zaltana. Neffens har offisjele opjefte is se 1.57 m, mei in gewicht fan 55 kg en kupmaat 36C.

==Karriêre==
Mahina Zaltana waard yn [[1979]] berne yn 'e [[Amerikaanske steaten|steat]] [[Hawaï]]. Hja makke har debút yn in [[pornografyske film]] yn [[2010]], doe't se 31 jier wie. Neffens de [[Internet Adult Film Database]] (IAFD) hat se sûnt yn in fjirtichtal pornofilms spile, û.m. foar sokke foaroansteande labels as [[Evil Angel (filmstudio)|Evil Angel]], [[Third Degree Films]], [[Devil's Film]], [[Elegant Angel]], [[Zero Tolerance (filmstudio)|Zero Tolerance]], [[Jules Jordan Video]], [[Pure Play Media]] en [[Hustler Video]]. Ek hat se in protte wurke foar pornosites as [[Brazzers]] en [[Kink.com]].

==Keppelings om utens==
* {{en}}[http://mahinazaltanaxx.com/ Offisjele webside fan Mahina Zaltana]
* {{en}}[http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* {{en}}[http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]

{{boarnen|boarnefernijing=
* [http://www.imdb.com/name/nm4627527/ Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]
* [http://www.iafd.com/person.rme/perfid=ManillaZaltana/gender=f/Mahina-Zaltana.htm Biografy en filmografy fan Mahina Zaltana yn 'e ''Internet Adult Film Database'' (IAFD)]
}}

{{DEFAULTSORT:Zaltana, Mahina}}
[[Kategory:Amerikaansk neakenmodel]]
[[Kategory:Amerikaansk froulik pornoakteur]]
[[Kategory:Amerikaansk pornoakteur fan Polynezysk of Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Filipynsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1979]]</text>
      <sha1>biyvxio7kr3p57c9tg59xo009bxoqa3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Soay (Sint-Kilda)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>81706</id>
    <revision>
      <id>1241388</id>
      <parentid>870562</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:31:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]] better</comment>
      <origin>1241388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2762" sha1="ojqj5fih8scmyrat4lh9pl58ssdmkg9" xml:space="preserve">{| border=&quot;0&quot; cellpadding=&quot;2&quot; cellspacing=&quot;1&quot; style=&quot;float:right; empty-cells:show; margin-right:0em; margin-left:1em; margin-bottom:0.5em; background:#e3e3e3; font-size:90%&quot; 
! colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;cef2e0&quot; |&lt;big&gt;Soay&lt;br&gt;''Soaigh''&lt;/big&gt;
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| colspan=&quot;2&quot; align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; |[[File:Inselsoay.JPG|280px]]
|-
!colspan=&quot;2&quot; bgcolor=&quot;cef2e0&quot; | Basis-ynformaasje
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Namme'''  || Soay
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Lân'''  || [[Skotlân]]
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Eilannegroep'''  || [[Sint-Kilda]]-arsjipel
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Lokaasje'''  || [[Atlantyske Oseaan]]
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Ynwenners'''  || 0
|-bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
|'''Oerflak'''  || 99 ha  
|}
[[File:St Kilda map.png|thumb|left|De Sint-Kilda-arsjipel]]
'''Soay''' ([[Skotsk-Gaelysk]]: ''Soaigh'') is it fierst westlike eilân fan [[Sint-Kilda]].

Soay leit benoardwesten it haadeilân [[Hirta]], dêr't fan skieden is troch in seestrjitte fan in heale kilometer breed. Yn dat wetter leit de Stac Shoaigh. Súdwestlik fan de Stac Shoaigh (61 m), tichteby de kust van Soay, leit de Stac Dona, de „minne rots“. Fan west nei east is Soay nearne twa kilometer breed. It eilân dat lykas de hiele arsjipel in oerbliuwsel fan in âlde [[fulkaan]] is, is rotsich en hat frijwat steile skeanten. It heechste punt is de ''Cnoc Glas'', de „grize hichte“, mei 376 meter. Bewesten de top leit is dobbe, Tobar Ruadh, mei rûnom in stiensirkel en wat fegetaasje. Benoarden Soaigh leit noch it rotseilantsje Am Plastair. De hiele Sint-Kilda-arsjipel wurdt beheard troch de [[National Trust for Scotland]] en binne part fan it [[wrâlderfgoed]].

De bewenners fan Hirta besochten Soay, lykas ek de oare eilannen en Stacs, geregeldwei om [[Mallemok]]ken en [[Seepappegaai]]en te fangen om har' fleis en fearren. Sy holden dêr ek in apart skiepperas foar harren wol, it tige behurde [[Soay (skiep)|Soay-skiep]]. Alinne út need waard der wolris ien slachte. Dy skiep, dy't der oars no noch libje, hawwe it eilân syn namme besoarge: de [[Wytsingen]] neamden it eilân Soay, wat 'skieppe-eilân' tige betsjut. It is net witten oft de skiep dêr doe al wiene of dat de Wytsingen se yntrodusearre hawwe. Op it eilân [[Boreray (Sint-Kilda)|Boreray]] libbet in besibbe Soaysoarte.

It wurdt ûnwierskynlik achte dat Soay ea fêste bewenne west hat.

&lt;gallery&gt;
File:Soay ewe.jpg|Soayskiep
Image:Slopes of Soay - geograph.org.uk - 1435854.jpg|Op it eilân
Image:Sound of Soay.jpg|Seestrjitte tusken Soay en Hirta
Image:The Island Of Soay - geograph.org.uk - 1379919.jpg|Soay yn de mist
&lt;/gallery&gt;


{{Commonscat|Soay (St Kilda)}}

[[Kategory:Sint-Kilda-arsjipel]]
[[Kategory:Eilân yn Skotlân]]
[[Kategory:Eilân yn de Atlantyske Oseaan]]
[[Kategory:Britske Eilannen]]</text>
      <sha1>ojqj5fih8scmyrat4lh9pl58ssdmkg9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fred Gerard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91179</id>
    <revision>
      <id>1241389</id>
      <parentid>1006391</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:32:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>plaatsje</comment>
      <origin>1241389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8043" sha1="61whcfix6xas1u10cjqcsn6j25g76z0" xml:space="preserve">{{Persoan algemien
| ôfbylding                    = Portrait of Frederic Gerard, circa 1872-1895.jpg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Fredrick Frances Gerard
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| berne                        = [[14 novimber]] [[1829]]
| berteplak                    = [[St. Louis (Missoury)|St. Louis]] ([[Missoury (steat)|Missoury]])
| stoarn                       = [[29 jannewaris]] [[1913]]
| stjerplak                    = [[St. Cloud (Minnesota)|St. Cloud]] ([[Minnesota]])
| etnisiteit                   = [[File:Flag of France.svg|20px]] [[Frânsen|Frânsk]]
| berop/amt                    = [[keapman]]
| aktyf as                     = [[tolk (berop)|tolk]]
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = focht mei yn 'e ferneamde &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[Slach oan de Little Bighorn]]
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Fred Gerard''' (folút: '''Fredrick Frances Gerard'''; [[St. Louis (Missoury)|St. Louis]] ([[Missoury (steat)|Missoury]]), [[14 novimber]] [[1829]] – [[St. Cloud (Minnesota)|St. Cloud]] ([[Minnesota]]), [[29 jannewaris]] [[1913]]) wie in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[keapman]] fan [[etnyske groep|etnysk]] [[Frânsen|Frânsk]] komôf, dy't yn 'e twadde helte fan 'e [[njoggentjinde iuw]] as [[tolk (berop)|tolk]] foar it [[Amerikaanske Leger]] wurke. Hy wûn in beskate bekendheid om't er yn [[1876]] meifocht yn 'e ferneamde [[Slach oan de Little Bighorn]].

==Libben==
===Iere jierren===
Gerard waard yn [[1823]] berne yn [[St. Louis (Missoury)|St. Louis]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Missoury (steat)|Missoury]]. Hy waard [[keapman]] en fêstige him yn [[Fort Berthold Yndianereservaat|Fort Berthold]], yn 'e [[Dakota's]], mank de [[Arikara (folk)|Arikara]]-, [[Mandan (folk)|Mandan]]- en [[Hidatsa (folk)|Hidatsa]]-[[Yndianen]]. Dêr wied er in hoart [[houlik|troud]] mei in ''[[squaw]]'', de suster fan in Arikara-[[kriger]] dy't Fluitsjende Bear hiet. Nei [[1873]] waard Gerard troch [[luitenant-kolonel]] [[George Armstrong Custer]] ynhierd om as [[tolk (berop)|tolk]] te fungearjen foar syn [[Amerikaanske 7e Kavaleryrezjimint]], dat doe legere wie yn [[Fort Abraham Lincoln]], yn [[Noard-Dakota]], en inkele tsientallen Arikara-krigers as [[ferkenner]]s tawiisd krigen hie.

===De Slach oan de Little Bighorn===
Under de [[Grutte Sû-Oarloch fan 1876|Grutte Sû-Oarloch]] naam Gerard yn [[1876]] as boarger-tolk foar it 7e Kavaleryrezjimint diel oan 'e simmerkampanje fan it [[Amerikaanske Leger]] tsjin 'e [[Lakota (folk)|Lakota]], [[Noardlike Sjajinnen]] en [[Noardlike Arapaho (folk)|Noardlike Arapaho]]. Njonken de Arikara wiene der foar dy fjildtoch ek seis [[Krieën (folk)|Krieske]] ferkenners oan it rezjimint tafoege, dy't fia in oare tolk, [[Mitch Bouyer]], mei de Amerikanen kommunisearren. Nei't oan 'e [[igge]] fan 'e [[rivier]] de [[Little Bighorn (rivier)|Little Bighorn]], yn súdlik [[Montana]], op [[25 juny]] in grut Yndiaansk doarp ûntdutsen wie, liet Custer de 7e Kavalery frijwol daliks út twa ûnderskate rjochtings oanfalle. Trije [[kompanjy (militêre ienheid)|kompanjyen]], ûnder lieding fan [[majoar]] [[Marcus Reno]], diene in wraam op 'e súdkant fan it doarp, wylst Custer sels mei fiif kompanjyen omried om út it noarden wei oan te fallen en nochris trije kompanjyen ûnder [[kaptein (rang)|kaptein]] [[Frederick Benteen]] nei it súdwesten ta stjoerd waarden om 'e ferwachte flecht fan 'e Yndianen ôf te snijen.

Mei't de Arikara-ferkenners oan 'e trije kompanjyen fan Reno tafoege waarden, wie Gerard dêr ek by. Doe't Reno syn troepen de rivier oerstieken en de súdlike ein fan it doarp oanfoelen, flechten de Yndianen lykwols net fuort, mar streamden de krigers krekt ta it doarp út om 'e oanfal ôf te slaan. Op dat punt fan 'e slach ried Gerard efter de fiif kompanjyen fan Custer oan, dêr't er oan Custer syn [[adjudant (funksje)|adjudant]] [[William W. Cooke]] it boadskip oerbrocht dat de wjerstân folle sterker wie as ferwachte. Nei't er dy tynge dien hie, ried Gerard werom om him wer by Reno te jaan. Dat wie it lêste dat der fan Custer en syn fiif kompanjyen sjoen waard, dy't neitiid oan 'e lêste man ta útrûge waarden troch de Yndianen. 

Reno hie ûnderwilens syn troepen oardere om ôf te stiigjen en har yn in skermutselingsliny op te stellen, mar troch de nûmerike oermacht fan 'e fijân waard er al rillegau sa swier yn syn kwetsbere lofterflank oanfallen, dat er him weromlûke moast yn it [[strewelleguod]] dat by de rivier lâns groeide. Op dat punt fan it gefjocht waard de ferkenner [[Bluodderich Mês]] yn 'e holle rekke troch in kûgel wylst er njonken Reno op it hynder siet, sadat it [[bloed]] en stikjes [[harsens]] de majoar yn it gesicht spatten. Mooglik noch yn [[shock]] fan dat foarfal, oardere Reno syn mannen om op te stiigjen, ôf te stiigjen en wer op te stiigjen. Doe rôp er harren ta: ''&quot;Wa't ûntsnappe wol, folgje my!&quot;'' en late er in gaoatyske flecht de rivier oer en by it steile [[klif]] oare kant de rivier op. Reno ferlear by syn flecht 3 [[ofsier]]en en 29 [[soldaat|soldaten]], wylst 14 oant 19 oaren fermist rekken.

De measten dêrfan wiene yn 'e dusoarder efterbleaun yn it strewelleguod oan 'e ferkearde kant fan 'e rivier. Dêrûnder wie ek Fred Gerard, dy't him dêr mei de [[soldaat]] Billy Jackson oerenlang beskûl hâlde moast foar de Yndianen. Op in stuit makken hy en Jackson kontakt mei twa oare efterbliuwers, [[luitenant]] [[Charles DeRudio]] en soldaat Thomas O'Neill, mei wa't se de nacht fan [[25 juny|25]] op [[26 juny]] trochbrochten. Op 'e middei fan [[26 juny]] waard it groepke ûntdutsen troch guon Yndianen, mar Gerard en Jackson, dy't oars as DeRudio en O'Neill harren [[hynder]]s beholden hiene, rieden doe fuort en wisten de krigers efter harren oan te lokjen, by de oare beide mannen wie. Neitiid wist Gerard de rivier oer te kommen en him by de troepen fan Reno en Benteen op it klif te jaan dat letter Reno Hill komme soe te hjitten. Dêr makke er him neitiid by it fersoargjen fan 'e ferwûnen nuttich as assistint fan [[dokter|legerdokter]] [[Henry R. Porter]]. Op 'e moarn fan [[27 juny]] waarden de belegere kompanjyen op Reno Hill ûntset troch de oankomst op it slachfjild fan farske Amerikaanske troepen ûnder [[brigadegeneraal]] [[Alfred Terry]] en [[kolonel]] [[John Gibbon]]. 

===Lettere jierren===
Nei de slach kearde Gerard werom nei it boargerlibben en waard er wer keapman. Hy [[houlik|troude]] mei in Ella S. Waddell, dy't ôfkomstich wie út [[St. Louis (Missoury)|St. Louis]], en krige ferskate [[bern (persoan)|bern]] mei har. Yn [[1879]] lei er in tsjûgenis ôf foar it Hof fan Undersyk dat gearroppen wie op oanfraach fan majoar [[Marcus Reno|Reno]], dy't beskuldige wie fan leffens en plichtsfersom ûnder de Slach oan de Little Bighorn en op dy wize syn namme suverje woe. Yn 'e offisjele ôfskriften fan dat ûndersyk waard Gerard syn namme misstavere as 'Girard'. Yn [[1912]] died er wiidweidich ferslach fan syn ûnderfinings ûnder de Slach oan de Little Bighorn oan [[skriuwer]] [[Fred Dustin]], dy't foar dat doel by alle oerlibbenen del gie. Fred Gerard stoar minder as in jier letter, yn [[jannewaris]] [[1913]], yn [[St. Cloud (Minnesota)|St. Cloud]] yn [[Minnesota]], yn 'e âlderdom fan omtrint 83 jier. Hy waard [[begraffenis|begroeven]] yn [[St. Joseph (Minnesota)|St. Joseph]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Fred_Gerard ''References'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Gerard, Fred}}
[[Kategory:Amerikaansk keapman]]
[[Kategory:Amerikaansk tolk]]
[[Kategory:Persoan yn de Grutte Sû-Oarloch fan 1876]]
[[Kategory:Persoan yn it Wylde Westen]]
[[Kategory:Amerikaansk persoan fan Frânsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1829]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1913]]</text>
      <sha1>61whcfix6xas1u10cjqcsn6j25g76z0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Goði</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129195</id>
    <revision>
      <id>1241387</id>
      <parentid>1015725</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:26:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[]] oars</comment>
      <origin>1241387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3381" sha1="pre8oievjndandy3qv8f5w40pwc2tkd" xml:space="preserve">[[File:Offering by Lund.jpg|right|thumb|180px|In ôfbylding fan in goði dy't de lieding hat oer in [[offerritueel]] oan 'e [[god]] [[Tonger (god)|Tonger]] (Thor). &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Skilderij]]: ''Offer'', troch [[Johan Ludwig Lund]].&lt;/small&gt;]]
In '''''goði''''' (gauris skreaun mei de ferienfâldige [[stavering]] '''''gothi''''' of soms '''''godhi''''') wie yn 'e [[Wytsingtiid]] in [[Aldnoarsk]]e oantsjutting foar in [[heidendom|heidensk]] [[preester]] en letter foar in [[haadman]]. De [[útspraak]] fan 'e [[letter]] [[eth]] (ð) is gelyk oan 'e [[stimhawwende th]], lykas yn it [[Ingelsk]]e [[wurd]] ''this''. De [[meartal]]sfoarm is '''''goðar''''', en de [[froulik]]e wjergader, foar in heidensk preesteresse, is '''''gyðja'''''. 

==Etymology==
In soartgelikense term stiet yn 'e [[oersetting]] fan 'e [[Bibel]] nei it [[Eastgermaanske talen|Eastgermaanske]] [[Goatysk]], dy't yn 'e [[fjirde iuw]] skreaun waard troch [[biskop]] [[Wulfila]]. Dêr wurdt it wurd foar 'preester' nammentlik werjûn as ''gudja'', dat korrespondearret mei ''gyðja'', de froulike foarm fan ''goði'' yn it Aldnoarsk. De [[manlik]]e Aldnoarske foarm soe yn it Goatysk skreaun wêze as *''gyði'', mar dy foarm kaam (doe) blykber yn it Goatysk net (mear) foar.

Yn it gebiet fan 'e [[Noardgermaanske talen]], yn [[Skandinaavje]], is út it [[Oernoardsk]] de foarm ''gudija'' oerlevere op 'e [[runen|runestien]] fan [[Nordhuglo]], yn [[Noarwegen]] ([[Rundata]] N KJ65 U). Ut it lettere [[Aldnoarsk]] is de foarm ''goði'' fan it [[fêstelân]] fan Skandinaavje bekend fan 'e [[Stien fan Glavendrup]] (DR 209) en de [[Runestien fan Halnæs]] (DR 190), beide út [[Denemark]]. Der binne ek inkele [[plaknamme]]n, lykas [[Gudby]] yn it [[Sweden|Sweedske]] [[Södermanland]], dêr't de term wierskynlik yn oerlevere is. Mar fierders is de oantsjutting ''goði'' inkeld bekend út [[Iislân]].

==Skiednis==
Yn 'e [[Wytsingtiid]] wie ''goði'' oarspronklik de oantsjutting foar in [[heidendom|heidensk]] [[preester]]. Sadwaande ûntjoech de term him nei de [[Kolonisaasje fan Yslân|Kolonisaasje fan Iislân]] op dat eilân ta de foarm ''hofgoði'', dat &quot;timpelpreester&quot; betsjut. Sokke ''hofgoðar'' ûnderholden in mienskiplik [[gebou]], in [[timpel]] of ''hof'', dêr't de [[groep (sosjology)|mienskip]] út dy krite gearkaam om [[hjeldagen]] en [[religy|religieuze]] [[feest]]en te fieren. Hja wiene dêrom lju fan kwizekwânsje, dy't ornaris yn begoedige steat libben en yn heech oansjen stiene. De krite dy't ûnder de ''hof'' fan in ''goði'' foel, hiet in ''goðorð''.

Nei ferrin fan tiid, en benammen nei't de Iislanners yn [[1000]] it [[kristendom]] oannommen hiene, ferlear de term ''goði'' syn religieuze konnotaasjes en waard it in gewichtich [[synonym]] foar [[haadman]]. Mids [[tweintichste iuw]], doe't it [[modern heidendom]] op Iislân opkaam, waard de term ''goði'' troch de [[Ásatrúarfélagið]], ien fan 'e earste heidenske tsjerkgenoatskippen, wer ynfierd as term foar 'preester'. De [[hegepreester]] fan 'e Ásatrúarfélagið is de ''[[allsherjargoði]]''.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Gothi ''References'' en ''Further reading'', op dizze side].
}}

[[Kategory:Germaansk heidendom]]
[[Kategory:Preester]]
[[Kategory:Haadman]]
[[Kategory:Skiednis fan Yslân]]
[[Kategory:Lienwurd út it Yslânsk]]</text>
      <sha1>pre8oievjndandy3qv8f5w40pwc2tkd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2026</title>
    <ns>0</ns>
    <id>141801</id>
    <revision>
      <id>1241443</id>
      <parentid>1240948</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T11:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>FreyaSport</username>
        <id>40716</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ferstoarn */ +2</comment>
      <origin>1241443</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26712" sha1="6jye1vbrk8ta0q0nv8kd6w6i3mg5fjg" xml:space="preserve">{{JiersideBoppe}}

{{Kalinders}}{{Kalinderjier}}
== Foarfallen ==
;jannewaris
* [[1 jannewaris|1]] - [[Bulgarije]] fiert de [[euro]] yn as nasjonale [[muntienheid]], en wurdt dêrmei it 21e lân yn 'e [[Eurosône]].
* [[1 jannewaris|1]] - Yn de [[Nederlân]]ske haadstêd [[Amsterdam]] rekket de [[Vondeltsjerke]] slim skansearre by in grutte brân.
* [[1 jannewaris|1]] - By de saneamde [[Nijjiersbrân fan Crans-Montana]] komme by in brân yn in [[kafee]], yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Crans-Montana]], in plak yn it kanton [[Wallis]], 41 minsken om it libben en reitsje nochris 115 oaren [[ferwûne]].
* [[3 jannewaris|3]] - De [[Feriene Steaten]] fiere oanfallen út op ferskate plakken yn it noarden fan [[Fenezuëla]]. Tagelyk wurde de Fenezolaanske [[presidint]] [[Nicolás Maduro]] en syn [[oarehelte|frou]] [[Cilia Flores]] fan har bêd lichten troch Amerikaanske [[kommando's]] en [[ûntfierd]] nei de Feriene Steaten ta, dêr't se yn it [[tichthûs (finzenis)|tichthús]] ferdwine.
* [[3 jannewaris|3]] - [[Ekwatoriaal Guinee]] ferpleatst syn [[haadstêd]] fan [[Malabo]] op it eilân [[Bioko]] nei [[Ciudad de la Paz]] op it [[fêstelân]] fan [[Afrika]].
* [[6 jannewaris|6]] - It westen fan [[Japan]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving]] fan 6,2 op 'e [[skaal fan Richter]]. It epysk sintrum lei yn it [[Prefektueren fan Japan|prefektuer]] [[Shimane (Prefektuer)|Shimane]], it eilân [[Honshu]].
* [[7 jannewaris|7]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrante]] [[Moard op Renée Good|Renée Good]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[8 jannewaris|8]]-[[9 jannewaris|9]] - De [[protesten yn Iran (jannewaris 2026)|massale protesten]] yn [[Iraan]] wurde yn bloed smoard troch de [[plysje]] en de [[feilichheidstsjinst]]en, wêrby't neffens de berjochten tsientûzenen [[demonstraasje (protest)|demonstranten]] deamakke wurde.
* [[14 jannewaris|14]] - Yn it [[Tailân|Taiske]] distrikt [[Sikhio (distrikt)|Sikhio]] falt in kraan op in passazjierstrein, wêrby't 30 minsken omkomme en 64 oaren [[ferwûne]] reitsje.
* [[14 jannewaris|14]] - Nei [[Grienlânkrisis|oanhâldende drigeminten]] fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]], begjint [[Denemark]], dêr't Grienlân ta heart, de [[militêre oefening]] [[Operaasje Artic Endurance]]. Sân [[Jeropa|Jeropeeske]] bûnsgenoaten, wêrûnder [[Nederlân]], stjoere troepen. 
* [[17 jannewaris|17]] - Yn 'e [[Paraguay]]aanske [[haadstêd]] [[Asunción]] ûndertekenje fertsjintwurdigers fan 'e [[Jeropeeske Uny]] en [[Mercosur]], in [[ekonomy]]sk ferbûn besteande út [[Argentynje]], [[Brazylje]], [[Oerûguay]] en Paraguay, in [[Partnerskipsoerienkomst tusken de Jeropeeske Uny en Mercosur|frijhannelsoerienkomst]].
* [[18 jannewaris|18]] - Yn [[Spanje]] fynt benoarden it plak [[Kordoba (Spanje)|Kordoba]], yn de [[Spaanske autonome mienskippen|autonome mienskip]] [[Andalûsje]], [[Treinramp by Kordoba|in treinramp]] plak. Dêrby komm 46 minsken om en reitsje 291 oaren [[ferwûne]].
* [[18 jannewaris|18]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] bedriget [[Denemark]], [[Noarwegen]], [[Sweden]], [[Finlân]], [[Dútslân]], [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]] en [[Nederlân]] mei in ferheging fan 'e [[hannelstaryf|hannelstariven]], om't dy lannen it weage hawwe en stjoer troepen nei [[Grienlân]] ta om diel te nimmen oan 'e [[militêre oefening]] [[Operaasje Arctic Endurance]]. Dêrtroch komt de [[Grienlânkrisis]] ta in hichtepunt. [[Iislân]], [[Sloveenje]], [[Estlân]] en [[Belgje]] beslute yn reäksje op Trump syn drigeminten om ek noch troepen te stjoeren, hoewol't se dat earst net fan doel wiene.
* [[20 jannewaris|20]] - Yn 'e [[Twadde Keamer]] spjalte 7 leden fan 'e [[PVV]]-fraksje har ôf en foarmje de [[Groep Markuszower]]. De PVV giet dêrtroch yn it [[parlemint]] fan 26 nei 19 sitten en is net mear de grutste [[politike partij|partij]].
* [[21 jannewaris|21]] - Op it [[World Economic Forum]] yn it [[Switserlân|Switserske]] [[Davos]] wurdt de [[Grienlânkrisis]] (foarearst) besward nei't de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Donald Trump]] syn plan ûntpraat is om [[Grienlân]] mei [[geweld]] te [[anneksearjen]].
* [[22 jannewaris|22]] - De [[Feriene Steaten]] ferlitte (nei in opsistermyn fan 1 jier) formeel de [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO).
* [[24 jannewaris|24]] - Yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] stêd [[Minneapolis]] wurdt de [[demonstraasje (protest)|demonstrant]] [[Moard op Alex Pretti|Alex Pretti]] fermoarde troch aginten fan 'e [[Immigration and Customs Enforcement]] (ICE).
* [[27 jannewaris|27]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Yndia]] slute in [[Yndiaask-Jeropeeske Frijhanneloerienkomst|fiergeande frijhannelsoerienkomst]].

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - By [[oanfallen fan Boko Haram yn Kwara (2026)|oanfallen]] fan 'e [[islamisme|islamistyske]] [[terrorisme|terreurgroep]] [[Boko Haram]] yn 'e [[Nigearia|Nigeriaanske]] steat [[Kwara]] falle teminsten 162 deaden.
* [[4 febrewaris|4]] - Foar [[Noard-Nederlân]] kundiget it [[KNMI]] yn 'e iere moarn in [[waaralaarm]] ôf fanwegen [[izel]].
* [[6 febrewaris|6]]-[[22 febrewaris|22]] - Yn noardlik [[Itaalje]] wurde de [[Olympyske Winterspullen 2026|Olympyske Winterspullen]] fan [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]] holden.
* [[9 febrewaris|9]] - By [[sjitpartij yn Tumbler Ridge|in sjitpartij]] yn it ôfhandige [[Tumbler Ridge (Britsk-Kolumbia)|Tumbler Ridge]], yn 'e [[Kanada|Kanadeeske]] [[Kanadeeske provinsjes|provinsje]] [[Britsk-Kolumbia]], komme teminsten 9 persoanen om (de skutter ynbegrepen) en reitsje nochris 27 oare [[ferwûne]].
* [[20 febrewaris|20]] - It [[Amerikaansk Heechgerjochtshôf]] docht de [[fûnis|útspraak]] dat de [[Amerikaanske presidint]] [[Donald Trump]] ûnder de besteande [[wet]]jouwing net it rjocht hat om [[ynfierheffing]]s op te lizzen yn 'e mjitte wêryn't er dat dien hat. Dêrmei wurde de measte ynfierheffings fan Trump neatich ferklearre.
* [[22 febrewaris|22]] - By [[militêre operaasje yn Jalisco (2026)|in operaasje]] yn 'e steat [[Jalisco]] deadet it [[Meksikaanske Leger]] 62 leden fan it [[drugskartel]] [[Cartél Jalisco Nuevo Generación|CJNG]], ûnder wa de kartelbaas [[El Mencho]]. De leden fan it kartel rjochtsje neitiid by in opskuor grutskalige skea en [[fersteuring fan 'e iepenbiere oarder]] oan.
* [[23 febrewaris|23]] - Yn [[Nederlân]] wurdt nei in [[kabinetsformaasje|formaasje]] fan 117 [[dagen]] it [[Kabinet-Jetten]] ynstallearre.
* [[26 febrewaris|26]] - It sûnt [[2024]] slommerjende konflikt tusken [[Pakistan]] en [[Afganistan]] lôget op ta [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch|in iepen oarloch]], wêrby't de [[Pakistaanske Loftmacht]] de Afgaanske [[haadstêd]] [[Kabûl]] [[bombardemint|bombardearret]].
* [[28 febrewaris|28]] - De [[Iraanoarloch]] brekt út wannear't [[Israel]] en de [[Feriene Steaten]] úteinsette mei grutskalige [[bombardemint]]en fan 'e [[Iraan]]ske [[haadstêd]] [[Teheran]] en oare stêden. [[Kritisy]] wize derop dat it ûnder it [[ynternasjonaal rjocht]] om in yllegale [[oarloch]] giet. De Iraanske opperste lieder, [[grutajatollah]] [[Ali Chamenei]], wurdt troch de Israeeljers doelbewust [[fermoarde]]. Dat liedt ta in grutte eskalaasje fan it konflikt, wêrby't Iraan net inkeld ferjildingsoanfallen útfiert op Israel, mar ek op Amerikaanske [[legerbasis|militêre fasiliteiten]] en [[ambassade|diplomatike fertsjintwurdigings]] yn [[Irak]], [[Jordaanje]], [[Koeweit]], [[Saûdy-Araabje]], [[Bachrein]], [[Katar]], de [[Feriene Arabyske Emiraten]] en [[Omaan]].

;maart
* [[1 maart|1]] - By it [[Bloedbad fan Abiemnom]] wurde yn [[Abiemnom]], yn it noarden fan [[Súd-Sûdaan]], teminsten 169 [[Dinka (folk)|Dinka]] [[fermoarde]] by in oanfal troch leden fan in oare [[etnyske groep]], de [[Nûer (folk)|Nûer]].
* [[2 maart|2]] - De [[Libanon|Libaneeske]] [[milysje]] [[Hezbollah]] ynterveniëarret oan 'e kant fan [[Iraan]] yn 'e [[Iraanoarloch]] troch it noarden fan [[Israel]] te besjitten mei [[raket]]ten. Israel reägearret mei bûtenproporsjoneel swiere [[bombardemint]]en fan net inkeld [[militêr]]e, mar ek [[boarger]]like doelen yn hiel Libanon.
* [[6 maart|6]]-[[7 maart|7]] - By [[oerstreamings yn Kenia (2026)|oerstreamings]] yn [[Kenia]] komme teminsten 66 minsken om.
* [[6 maart|6]]-[[15 maart|15]] - Yn [[Milaan]] en [[Cortina d'Ampezzo]], yn noardlik [[Itaalje]], wurde de [[Paralympyske Winterspullen 2026|Paralympyske Winterspullen]] holden. It [[evenemint]] is omstriden, mei't it [[Ynternasjonaal Paralympysk Komitee]] [[Ruslân]] en [[Wyt-Ruslân]] wer tastiet om ûnder eigen [[flagge]] diel te nimmen, wylst de [[Russysk-Oekraynske Oarloch]], wêrfoar't de beide lannen fan ynternasjonale sporteveneminten ferballe wiene, noch altyd trochgiet.
* [[8 maart|8]] - Yn [[Iraan]] folget [[Mozjtaba Chameneï]], de [[soan]] fan 'e troch [[Israel]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Iraanoarloch]] [[fermoarde]] [[ajatollah]] [[Ali Chameneï]], syn [[heit]] op as [[opperste lieder (Iraan)|opperste lieder]].
* [[16 maart|16]] - By [[klinykbombardemint yn Kabûl (2026)|in bombardemint]], útfierd troch [[Pakistan]] yn it ramt fan 'e oangeande [[Afgaansk-Pakistaanske Oarloch]], op in [[ôfkickklinyk]] yn 'e [[Afganistan|Afgaanske]] [[haadstêd]] [[Kabûl]] komme teminsten 400 minsken om.
* [[24 maart|24]] - De [[Jeropeeske Uny]] en [[Austraalje (lân)|Austraalje]] slute in [[frijhannel]]sferdrach, [[AEUFTA]].
* [[25 maart|25]] - By in [[rjochtsaak]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde [[Meta (bedriuw)|Meta]] (de [[memme-ûndernimming]] fan [[Facebook]] en [[Instagram]]) en [[YouTube]] ferantwurdlik holden foar it moedwillich feroarsaakjen fan [[ferslaving]] oan [[sosjale media]], en feroardiele ta it beteljen fan [[$]]6&amp;nbsp;miljoen oan [[boete (jild)|boetes]] en [[skeafergoeding]].
* [[25 maart|25]] - Mei [[Sarah Mullally]] wurdt yn [[Ingelân]] foar it earst in [[frou]] ynstallearre as [[aartsbiskop fan Canterbury]] en aldendeisk haad fan 'e [[Anglikaanske Tsjerke]].

;april
* [[1 april|1]]-[[11 april|11]] - De [[Artemis II]]-misje fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[romtefeart]]organisaasje [[NASA]] makket in rûntsje om 'e [[moanne (byplaneet fan 'e Ierde)|moanne]] en keart ûnskansearre werom op 'e [[Ierde (planeet)|Ierde]]. It is de earste bemanne romtefeartmisje bûten in [[baan (astronomy)|baan]] om 'e Ierde sûnt [[Apollo&amp;nbsp;17]] yn [[1972]].
* [[7 april|7]] - Yn 'e oangeande [[Iraanoarloch]] komme de [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûnder bemiddeling fan [[Pakistan]] in [[sjitferbod]] fan fjirtjin [[dagen]] oerien. De trêde partij yn 'e [[oarloch]], [[Israel]], leit him dêr ûnder Amerikaanske druk mei tsjinnichheid by del.
* [[12 april|12]] - By de [[Hongaarske parlemintsferkiezings (2026)|Hongaarske parlemintsferkiezings]] wurdt de [[politike partij]] [[FIDESZ]] fan 'e langjierrige [[premier]] [[Viktor Orbán]] ferslein troch [[Tisza (partij)|Tisza]] fan [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Péter Magyar]]. Hoewol't it ferskil yn stimmen net iens sa mâle grut is, wint Tisza, troch it [[kiesdistrikt]]estelsel dat Orbán ynfierd hat, de grutte mearderheid fan 'e parlemintssitten.
* [[13 april|13]] - Yn 'e [[Iraanoarloch]] begjinne de [[Feriene Steaten]] mei in eigen blokkade fan 'e [[Iraan]]ske blokkade fan 'e [[Strjitte fan Hormûz]].
* [[16 april|16]] - Under druk fan 'e [[Feriene Steaten]] stimt [[Israel]] yn mei in [[sjitferbod]] oan it [[Libanon|Libaneeske]] front fan 'e [[Iraanoarloch]].
* [[19 april|19]] - By de [[Bulgaarske parlemintsferkiezings (2026)|parlemintsferkiezings]] yn [[Bulgarije]] wint [[Progresivna Bălgarija|PB]], de [[politike partij|partij]] fan 'e pro-[[Ruslân|Russyske]] âld-[[presidint]] [[Rumen Radev]] de mearderheid fan 'e sitten.
* [[21 april|21]] - It [[sjitferbod]] yn 'e [[Iraanoarloch]] wurdt ferlinge.
* [[25 april|25]] - By [[offinsyf yn Noard-Maly (april-maaie 2026)|in offinsyf]] fan it [[Befrijingsfront fan Azawad]] (in [[nasjonalist]]yske groepearring stribjend nei in eigen steat foar de [[Tûareks]]) y.g.m. [[Islamityske Steat|IS]] wurde de stêd [[Tikal]] en in diel fan 'e stêd [[Gao]] ferovere op it [[Maly|Malineeske]] [[kriichsmacht|leger]].
* [[27 april|27]] - [[Kening]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]], [[keninginne]] [[Máxima Zorreguieta|Máxima]] en oare leden fan 'e [[Hûs Oranje-Nassau|keninklike famylje]] fiere [[Keningsdei]] yn [[Dokkum]].

;maaie
* [[1 maaie|1]] - De [[Feriene Arabyske Emiraten]], dy't ien fan 'e grutste oaljeprodusinten fan 'e wrâld binne, stappe út 'e [[OPEC]], it [[kartel]] fan [[ierdoalje]]produsearjende lannen.
* [[4 maaie|4]] - By de [[Fjoerwurkramp yn Liuyang]], yn [[Sina]], komme by in grutte [[ûntploffing]] 37 minsken om en reitsje 51 oaren [[ferwûne]].
* [[16 maaie|16]] - De [[Wrâldsûnensorganisaasje]] (WHO) ropt [[ebola-epidemy yn 'e Demokratyske Republyk Kongo (2026)|de útbraak]] fan it [[ebola]]firus yn it noardeasten fan 'e [[Demokratyske Republyk Kongo]] út ta in [[epidemy]] fan ynternasjonale soarch.
* [[20 maaie|20]] - Ald-[[presidint]] [[Raúl Castro]] fan [[Kuba]] wurdt troch de [[Feriene Steaten]] [[ynsteatfanbeskuldigingstelling|oanklage]] foar it delsjitten, yn [[1996]], fan twa [[privee-fleantúch]]jes mei Amerikaanske [[boarger]]s oan board, dy't boppe Kuba [[pamflet]]ten útstruiden wêryn't oproppen waard ta ferset tsjin it Kubaanske regear. Om dit 30 jier nei dato nochris te dwaan wurdt algemien sjoen as in besykjen fan 'e Feriene Steaten om Kuba fierder ûnder druk te setten.
* [[22 maaie|22]] - It begjin fan in [[hjitteweach]] yn in grut diel fan [[Jeropa]], wêrby't, foar [[maaie]], [[temperatuer]]en berikt wurde dy't sûnder presedint binne.
* [[22 maaie|22]] - By [[myngasûntploffing yn Liushenyu (2026)|in myngasûntploffing]] yn in [[stienkoal]]myn yn it [[Sina|Sineeske]] [[Liushenyu]] komme 82 [[mynwurker]]s om.

;juny
* [[1 juny|1]] - In [[ierdbeving op Mindanao (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,8 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it eilân [[Mindanao]] yn 'e súdlike [[Filipinen]]. Der komme 82 [[minske]]n om en 1.319 oaren reitsje [[ferwûne]].
* [[11 juny|11]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[National Oceanic and Atmospheric Administration]] (NOAA) stelt fêst dat it [[klimaat]]ferskynsel [[El Niño]] him wer foardocht.
* [[11 juny|1]]-[[19 july]] - Yn 'e [[Feriene Steaten]], [[Meksiko]] en [[Kanada]] wurdt it [[Wrâldkampioenskip Fuotbal 2026]] holden. [[Spanje]] wurdt foar de twadde kear wrâldkampioen.
* [[11 juny|11]] - By [[Vogelwaarde]], yn [[Siuwsk-Flaanderen]], fljocht in te hurd ridende [[auto]] út 'e bocht en skept op in njonken de [[wei]] lizzend [[fytspaad]] in [[skoalklasse]] út [[Axel (plak)|Axel]] dy't op [[skoalkamp]] is. Trije [[bern (persoan)|bern]] en de [[direktrise]] fan 'e skoalle komme om, wylst ferskate oare skoalbern [[swierferwûne]] yn it [[sikehûs]] bedarje.
* [[15 juny|15]]-[[17 juny|17]] - De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ûndertekenje it [[Memorandum fan Islamabad]], in fierder út te wurkjen oerienkomst, dy't it útgongspunt foarmje moat foar [[ûnderhanneling]]s om in ein oan 'e [[Iraanoarloch]] te meitsjen.
* [[18 juny|18]]-[[29 juny|29]] - By in [[Jeropeeske hjitteweach (juny 2026)|swiere hjitteweach]] yn [[Noardwest-Jeropa]] rinne de [[temperatuer]]en oerdeis op oant boppe de 40&amp;nbsp;[[°C]]. Yn [[Nederlân]] berikt de [[hjittens]] op freed [[26&amp;nbsp;juny]] in hichtepunt mei in rekôrtemperatuer fan 39,4&amp;nbsp;°C yn it [[Limburch (Nederlân)|Limburchske]] [[Ell (Nederlân)|Ell]]. Yn [[Fryslân]] wurde dyselde deis temperatueren fan 33,6&amp;nbsp;°C metten.
* [[21 juny|21]] - By it ûntbleatsjen fan it [[Nasjonaal Monumint Ulu Kora|Nasjonaal Moluksk Monumint Ulu Kora]] op 'e Lloydkade yn [[Rotterdam]] biedt [[premier]] [[Rob Jetten]] út namme fan it [[Nederlân]]sk [[regear]] formeel syn [[ûntskuldiging]]s oan foar de behanneling fan 'e earste [[generaasje]] [[Molukkers yn Nederlân]].
* [[22 juny|22]] - De yn syn eigen lân tige [[populêr|ympopulêre]] [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[Keir Starmer]] kundiget syn ôftreden oan.
* [[24 juny|24]] - By [[ierdbevings yn Fenezuëla (2026)|twa swiere ierdbevings efterinoar]] fan 7,2, resp. 7,5 op 'e [[skaal fan Richter]] wurdt yn it noardwesten fan [[Fenezuëla]] slimme skea oanrjochte. Op [[1&amp;nbsp;augustus]] stiet it deadetal op mear as 5.500 en binne der krapoan 17.000 [[ferwûne]]n teld, wylst noch 18.000–50.000 [[minske]]n [[fermist]] wurde.

;july
* [[3 july|3]]-[[9 july|9]] - Yn [[Iraan]] wurdt de [[steatsbegraffenis]] holden fan 'e [[heechste lieder fan Iraan|alderheechste lieder]] [[Ali Chameneï]], dy't yn [[febrewaris]] omkaam by in [[Israel]]ysk [[bombardemint]] yn it ramt fan 'e [[Iraanoarloch]].
* [[6 july|6]] - Yn it ramt fan it [[Fredesplan foar Gaza]] jout de militante [[Palestina|Palestynske]] [[fersetsbeweging]] [[Hamas]] it boargerlik [[bestjoer]] oer de [[Gazastripe]] op.
* [[7 july|7]] - It [[Ynternasjonaal Olympysk Komitee]] heft de útsluting fan it [[Russysk Olympysk Komitee]] op, sadat [[Ruslân|Russen]] tenei wer ûnder harren eigen [[flagge]] oan 'e [[Olympyske Spullen]] meidwaan kinne.
* [[8 july|8]] - It [[sjitferbod]], dat ôfsprutsen wie ûnder it [[Memorandum fan Islamabad]], beswykt ûnder skeinings fan beide kanten. De [[Feriene Steaten]] en [[Iraan]] ferfetsje harren [[bombardemint]]en en besjittings oer en wer yn it ramt fan 'e [[Iraanoarloch]].
* [[12 july|12]] - By in [[kafeebrân yn Bangkok (2026)|kafeebrân]] yn 'e [[Tailân|Taiske]] [[haadstêd]] [[Bangkok]] komme 34 lju om en reitsje mear as 70 oaren [[ferwûne]].
* [[20 july|20]] - [[Andy Burnham]] wurdt troch [[kening]] [[Karel III fan it Feriene Keninkryk|Karel III]] oansteld as [[premier]] fan it [[Feriene Keninkryk]] as opfolger fan [[Keir Starmer]]. Hy is de sânde premier yn tsien jier.
* [[20 july|20]] - De [[Hûtys|Hûty]]-rebellen yn [[Jemen]] kundigje in blokkade ôf fan 'e [[Strjitte fan Bab-el-Mandeb]] (fan 'e [[Reade See]] nei de [[Golf fan Aden]]) foar [[Saûdy-Araabje|Saûdyske]] [[skip]]pen.
* [[20 july|20]] - [[Presidint]] [[Daniel Ortega]] fan [[Nikaragûa]] kundiget oan dat der tenei gjin [[ferkiezing]]s mear plakfine sille yn syn lân.
* [[22 july|22]]-[[30 july|30]] - Omreden fan grutte [[Natoerbrannen yn Jeropa (2026)|natoerbrannen]] moatte yn [[Frankryk]], [[Spanje]] en [[Portegal]] 300.000 [[minske]]n út harren wenplakken [[evakuëarre]] wurde. Yn Frankryk, dêr't de natoerbrannen benammen by [[Bordeaux]] woede, wurdt sprutsen fan 'e slimste natoerbrannen yn [[desennia]], wylst yn Spanje, dêr't de [[haadstêd]] [[Madrid]] fan twa kanten ôf bedrige wurdt, sprutsen wurdt fan 'e slimste natoerbrannen ea.
* [[25 july|25]] - By [[oanslach op de Berlin Pride (2026)|in oanslach]] op 'e [[Berlin Pride]] riidt in [[Dútslân|Dútser]] fan [[Libanon|Libaneesk]] [[komôf]] mei in [[bestelbuske]] yn op [[feest]]fierende minsken. Dêrby komt ien persoan om, wylst 29 oaren [[ferwûne]] reitsje. De dieder wurdt letter troch de [[plysje]] opspoard yn in [[folkstúntsje]]skompleks yn [[Berlyn]] en by syn [[arrestaasje]] [[dea]]sketten.
* [[28 july|28]] - De [[stêd]] [[Kumamoto]] en omkriten, op it súdlike [[Japan]]ske eilân [[Kjûsjû]], wurde troffen troch [[ierdbeving fan Kumamoto (2026)|in ierdbeving]] fan 6,8 op 'e [[skaal fan Richter]]. Dêrby komme teminsten 30 lju om, wylst teminsten 60 oaren [[ferwûne]] reitsje.
* [[29 july|29]] - [[Menno van Zwieten]], [[Rick Minnesma]] en [[Tjisse Steenstra]] winne yn [[Frjentsjer]] de [[PC 2026|173ste]] [[PC]]. Tjisse Steenstra wurdt foar de fjirde kear útroppen ta [[kening (keatsen)|kening]].
* [[30 july|30]] - Yn reäksje op 'e driging fan it ôfsluten fan 'e [[skipfeart]] yn 'e [[Reade See]] troch de [[Jemen]]ityske [[Hûty]]-rebellen kundiget [[Saûdy-Araabje]] de oprjochting oan fan in koälysje fan fjirtjin lannen dy't de frije skipfeart troch de [[Strjitte fan Bab-el-Mandeb]] (tusken de Reade See en de [[Golf fan Aden]]) garandearje wolle.
* [[30 july|30]] - Mear as 50.000 jonge, [[wurkleazens|wurkleaze]] [[Marokko|Marokkanen]] bestoarmje de [[Spanje|Spaanske]] [[eksklave]] [[Ceuta]], op 'e [[Noard-Afrika|Noardafrikaanske]] [[kust]], om sa tagong te krijen ta de [[Jeropeeske Uny]].

;augustus
* [[5 augustus|5]] - It [[partoer]] fan [[Dronryp]] wint yn [[Wommels]] de [[Freulepartij 2026|124ste]] [[Freulepartij]].
* [[7 augustus|7]] - [[Pakistan]], [[Saûdy-Araabje]] en [[Turkije]] slute it saneamde [[Pakt fan Mekka]], in [[militêr bûnsgenoatskip]] dat staljûn is nei foarbyld fan 'e [[NATO]].
* [[10 augustus|10]] - In [[ierdbeving yn Kolombia (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,4 op 'e [[skaal fan Richter]] treft it westen fan [[Kolombia]]. Dêrby komme 331 [[minske]]n om en reitsje teminsten 4.613 oaren [[ferwûne]].
* [[11 augustus|11]] - Yn [[Syrje]] wurde de yn [[ballingskip]] yn [[Ruslân]] libjende âld-[[presidint]] [[Basjar al-Assad]] en acht oare kopstikken fan 'e [[Syryske Arabyske Republyk (1963-2024)|eardere diktatuer]] foar [[misdieden tsjin 'e minsklikheid]] ta de [[deastraf]] feroardiele. Utsein foar wat [[Atef Nadjyb]] oangiet, in [[neef (famyljelid)|neef]] fan Assad dy't haad fan 'e [[geheime tsjinst]] [[Polityk Feilichheidsdirektoraat|PFD]] wie, giet it om feroardielings [[by ferstek]].
* [[11 augustus|11]] - By [[skipsramp op de Karibamar (2026)|in skipsramp]] op 'e [[Karibamar]] yn [[Simbabwe]] [[sinken|sinkt]] in [[fearboat]] en komme 97 opfarrenden om.
* [[12 augustus|12]] - In folsleine [[sinnefertsjustering]] is te sjen yn [[Iislân]] en [[Spanje]]. It is de earste folsleine sinnefertsjustering op it [[fêstelân]] fan [[Jeropa]] sûnt [[1999]]. Yn [[Nederlân]] is in ûnfolsleine sinnefertsjustering waar te nimmen.
* [[14 augustus|14]]-[[19 augustus]] - In [[natoerbrân yn de Hege Feanen (2026)|reuseftige natoerbrân]] yn it [[Belgje|Belgyske]] [[natoergebiet]] de [[Hege Feanen]], yn 'e [[Ardinnen]], wurdt mei man en macht ûnder kontrôle brocht troch Belgyske [[brânspuitlju]] mei help út [[Nederlân]], [[Dútslân]], [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]] en [[Sweden]].
* [[15 augustus|15]] - It [[Yndoneezje|Yndonezyske]] [[eilân]] [[Floares]] wurdt troffen troch in [[ierdbeving op Floares (2026)|swiere ierdbeving]] fan 7,7 op 'e [[skaal fan Richter]]. Dêrby komme 111 [[minske]]n om en reitsje 1.678 oaren [[ferwûne]].
* [[19 augustus|19]] - [[Annet de Haan]], [[Gerde Lycklama à Nijeholt]] en [[Jennie Terpstra]] winne yn [[Weidum]] de [[Frouljus-PC 2026|50ste]] [[Frouljus-PC]]. Gerde Lycklama à Nijeholt wurdt útroppen ta [[kening (keatsen)|keninginne]].
* [[26 augustus|26]] - Yn noardlik [[Nepal]], oan 'e grins mei [[Tibet]], fynt in [[oersteamings yn Nepal (2026)|hommelse en ûnbidige oerstreaming]] plak wannear't in diel fan in [[gletsjer]] ôfbrekt en yn steile [[rivier]][[delling]]s in [[tsûnamy]]-eftige floedweach feroarsaket. In wike letter binne der 1.225 [[dea]]den en 2.301 [[ferwûne]]n teld, wylst der noch mear as 5.400 minsken [[fermist]] wurde.
* [[28 augustus|28]] - [[Kening]] [[Harald V fan Noarwegen]] [[ferstjerren|ferstjert]] yn 'e âldens fan 89 jier en wurdt opfolge troch syn [[soan]], de nije [[kening]] [[Haakon VIII fan Noarwegen|Haakon&amp;nbsp;VIII]].
* [[29 augustus|29]] - Yn [[Iislân]] wurdt in [[referindum]] holden oer de fraach oft it lân de sûnt [[2013]] beferzen [[Yslânsk referindum oer it ferfetsjen fan ûnderhannelings foar lidmaatskip fan de Jeropeeske Uny (2026)|ûnderhannelings foar lidmaatskip]] fan 'e [[Jeropeeske Uny]] ferfetsje moat of net. It nee-kamp wint de stimbusstriid mei 52,8% fan 'e stimmen tsjin 47,2% foar it ja-kamp.
* [[29 augustus|29]] - Yn [[Niger]] wurdt [[mislearre steatsgreep yn Niger (2026)|in steatsgreep]] troch in opstannich diel fan 'e [[kriichsmacht]] delslein troch it [[rezjym (regear)|rezjym]] fan [[diktator]] [[Abdourahamane Tiani]]

== Berne ==

== Ferstoarn ==
;jannewaris
* [[6 jannewaris|6]] - [[Jaap Pop]], Nederlânsk boargemaster en fotograaf (* [[1941]])
* [[12 jannewaris|12]] - [[Robert Jensen]], Nederlânsk telefyzjepresintator (* [[1973]])
* [[13 jannewaris|13]] - [[Annemarie Prins]], Nederlânsk aktrise (* [[1932]])
* 13 - [[Claudette Colvin]], Amerikaansk minskerjochte-aktiviste (* [[1939]])
* [[26 jannewaris|26]] - [[Sly Dunbar]], Jamaikaanske drummer en produsint (* [[1952]])
* [[30 jannewaris|30]] - [[Catherine O'Hara]], Kanadeesk-Amerikaansk aktrise (* [[1954]])

;febrewaris
* [[3 febrewaris|3]] - [[Remco Heite]], Frysk boargemaster (* [[1946]])
* [[7 febrewaris|7]] - [[Brad Arnold]], Amerikaansk sjonger (* [[1978]])
* [[11 febrewaris|11]] - [[James Van Der Beek]], Amerikaansk akteur (* [[1977]])
* [[17 febrewaris|17]] - [[Jesse Jackson]], Amerikaansk aktivist en politikus (* [[1941]])
* [[23 febrewaris|23]] - [[Peter Karstkarel]], Frysk publisist, (keunst)histoarikus, neerlandikus, arsjitektuerkenner (* [[1945]])
* [[28 febrewaris|28]] - [[Ali Chameneï]], Iraansk presidint en [[grutajatollah]] (* [[1939]])

;maart
* [[10 maart|10]] - [[IJf Blokker]], Nederlânske akteur, sjonger, komyk, presintator. (* [[1930]])

;april
* [[18 april|18]] - [[Géjanna Buma]], Frysk keatster (* [[1978]])

;juny
* [[19 juny|19]] - [[Eppie Dam]], Frysk dichter, skriuwer en fertaler (* [[1953]])
* [[24 juny|24]] - [[Elske Falkena]], Frysk aktrise (* [[1970]])

;july
* [[4 july|4]] - [[Gerard Daandels]], Nederlânsk boargemaster (* [[1946]])
* [[15 july|15]] - [[Guy Scott]], presidint fan [[Sambia]] (* [[1944]])
* [[31 july|31]] - [[Jerney Kaagman]], Nederlânsk sjongeres (* [[1947]])

;augustus
* [[6 augustus|6]] - [[Peter Faber (akteur)|Peter Faber]], Nederlânsk akteur (* [[1943]])
* [[7 augustus|7]] - [[Lucienne Stassaert]], Belgyske dichteresse (* [[1936]])
* [[25 augustus|25]] - [[Dolly Parton]], Amerikaansk sjongster (* [[1946]])
* 25 - [[Tim Curry]] - Ingelsk akteur (* [[1946]])
* [[28 augustus|28]] - [[Harald V fan Noarwegen]], Kening fan Noarwegen (* [[1937]])

;septimber
* [[11 septimber|11]] - [[Astrid fan Noarwegen]], Noarsk prinsesse (* [[1932]])
* [[15 septimber|15]] - [[Henk Kroes]], Frysk sportbestjoerder (* [[1938]])
* 15 - [[Ben Saunders (sjonger)|Ben Saunders]], Ingelsk sjonger (* [[1983]])
* [[22 septimber|22]] - [[Sjoerd Kuyper]], Nederlânsk berneboekensrkiuwer (* [[1952]])
* [[25 septimber|25]] - [[Rini Wagtmans]], Nederlânsk hurdfietser (* [[1946]])

==Films==
* ''[[Lulk (film)|Lulk]]''

==Tillefyzje==
* ''[[Kees Flodder (telefyzjesearje)|Kees Flodder]]''

{{JiersideUnder}}
{{Boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat}}
}}

[[Kategory:2026| ]]
[[Kategory:21e iuw]]</text>
      <sha1>6jye1vbrk8ta0q0nv8kd6w6i3mg5fjg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Augustussteatsgreep</title>
    <ns>14</ns>
    <id>155091</id>
    <revision>
      <id>1241397</id>
      <parentid>1059427</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:10:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Labrang</username>
        <id>42079</id>
      </contributor>
      <comment>Georgje had hier niks mee te maken (en ik vermoed wel meer niet, zoals Balten). Land had zich al onttrokken aan Sovjet gezag.</comment>
      <origin>1241397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="688" sha1="q7idq74afqjx27rzdrmi2rpv6qqh3pz" xml:space="preserve">[[Kategory:Skiednis fan Ruslân]]
[[Kategory:Skiednis fan de Oekraïne]]
[[Kategory:Skiednis fan Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Estlân]]
[[Kategory:Skiednis fan Letlân]]
[[Kategory:Skiednis fan Litouwen]]
[[Kategory:Skiednis fan Moldaavje]]
[[Kategory:Skiednis fan Armeenje]]
[[Kategory:Skiednis fan Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Skiednis fan Kazachstan]]
[[Kategory:Skiednis fan Kirgyzje]]
[[Kategory:Skiednis fan Turkmenistan]]
[[Kategory:Skiednis fan Oezbekistan]]
[[Kategory:Skiednis fan Tadzjikistan]]
[[Kategory:Sovjet-Uny]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1991]]
[[Kategory:Steatsgreep]]
[[Kategory:Militêr treffen fan Ruslân]]
[[Kategory:Militêr treffen fan de Sovjet-Uny]]</text>
      <sha1>q7idq74afqjx27rzdrmi2rpv6qqh3pz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241439</id>
      <parentid>1241397</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:32:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>as de steatsgreep slagge wie en de Sovjet-Uny wie yn âlde gloarje hersteld, dan wie it dien west mei de selsstannigens fan Georgje, dus it wie wol deeglik in barren fan belang yn 'e skiednis fan dat lân. It mislearjen fan 'e Augustussteatsgreep bewissige de ûnôfhinklikens fan Georgje.</comment>
      <origin>1241439</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="722" sha1="ej569ul5zipluz4wefuyonf6yg3ymxt" xml:space="preserve">[[Kategory:Skiednis fan Ruslân]]
[[Kategory:Skiednis fan de Oekraïne]]
[[Kategory:Skiednis fan Wyt-Ruslân]]
[[Kategory:Skiednis fan Estlân]]
[[Kategory:Skiednis fan Letlân]]
[[Kategory:Skiednis fan Litouwen]]
[[Kategory:Skiednis fan Moldaavje]]
[[Kategory:Skiednis fan Armeenje]]
[[Kategory:Skiednis fan Azerbeidzjan]]
[[Kategory:Skiednis fan Georgje]]
[[Kategory:Skiednis fan Kazachstan]]
[[Kategory:Skiednis fan Kirgyzje]]
[[Kategory:Skiednis fan Turkmenistan]]
[[Kategory:Skiednis fan Oezbekistan]]
[[Kategory:Skiednis fan Tadzjikistan]]
[[Kategory:Sovjet-Uny]]
[[Kategory:Militêr treffen yn 1991]]
[[Kategory:Steatsgreep]]
[[Kategory:Militêr treffen fan Ruslân]]
[[Kategory:Militêr treffen fan de Sovjet-Uny]]</text>
      <sha1>ej569ul5zipluz4wefuyonf6yg3ymxt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Heidensee</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194244</id>
    <revision>
      <id>1241376</id>
      <parentid>1241319</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T13:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Neffens ús artikel Schotanusatlas</comment>
      <origin>1241376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="795" sha1="e1ntpmexasg2md6xwkd721wdisonyu6" xml:space="preserve">[[Ofbyld:1697 Menso Alting 6.jpg|thumb|350px|''Het Vrije Friesland na de 'overwateringen' uit de 13de eeuw'' fan Menso Alting]]
De '''Heidensee''' is de oantsjutting fan it westlike part fan de Nederlânske [[Waadsee]] op in - sabeare - histoaryske kaart fan wat no it noardwesten fan Nederlân is, makke troch predikant en tsjerkeherfoarmer [[Menso Alting]] (1541-1612). Op kaart nûmer seis is der in lânbrêge tusken [[Fryslân]] en [[West-Fryslân]] tekene. Noardlik dêrfan wurdt de Heidensee oanjûn en sudlik dêrfan de [[Sudersee]]. Sân fan Alting syn kaarten mei ferdúdlikjende tekst wiene taheakke oan de [[Schotanusatlas]] fan 1718. &lt;ref&gt; [https://www.schotanus.us/Maps/1718_BSS/thumbs/ETHTML1718.htm Schotanus op www.schotanus.us] &lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}</text>
      <sha1>e1ntpmexasg2md6xwkd721wdisonyu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241378</id>
      <parentid>1241376</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T15:42:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>red.</comment>
      <origin>1241378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="830" sha1="1y34v11wc3kjjflcdk2oqddkpadvufd" xml:space="preserve">[[Ofbyld:1697 Menso Alting 6.jpg|thumb|350px|''Het Vrije Friesland na de 'overwateringen' uit de 13de eeuw'' fan Menso Alting]]
De '''Heidensee''' is de oantsjutting fan it westlike part fan de Nederlânske [[Waadsee]] op in histoaryske kaart fan wat no it noardwesten fan Nederlân is, makke troch predikant en tsjerkeherfoarmer [[Menso Alting]] (1541-1612). Op kaart nûmer seis is der in lânbrêge tusken [[Fryslân]] en [[West-Fryslân]] tekene. Noardlik dêrfan wurdt de Heidensee oanjûn en sudlik dêrfan de [[Sudersee]]. Sân fan Alting syn kaarten mei ferdúdlikjende tekst wiene taheakke oan de [[Schotanusatlas]] fan 1718 &lt;ref&gt; [https://www.schotanus.us/Maps/1718_BSS/thumbs/ETHTML1718.htm Schotanus op www.schotanus.us] &lt;/ref&gt; dy't troch [[François Halma]] útbrocht waard.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}</text>
      <sha1>1y34v11wc3kjjflcdk2oqddkpadvufd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241398</id>
      <parentid>1241378</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:36:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1241398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="852" sha1="tv8dq1ocaf0j8acdww0ce11e6ktzzbv" xml:space="preserve">[[Ofbyld:1697 Menso Alting 6.jpg|thumb|350px|''Het Vrije Friesland na de 'overwateringen' uit de 13de eeuw'' fan Menso Alting]]
De '''Heidensee''' is de oantsjutting fan it westlike part fan de Nederlânske [[Waadsee]] op in histoaryske kaart fan wat no it noardwesten fan Nederlân is, makke troch predikant en tsjerkeherfoarmer [[Menso Alting]] (1541-1612). Op kaart nûmer seis is der in lânbrêge tusken [[Fryslân]] en [[West-Fryslân]] tekene. Noardlik dêrfan wurdt de Heidensee oanjûn en sudlik dêrfan de [[Sudersee]]. Sân fan Alting syn kaarten mei ferdúdlikjende tekst wiene taheakke oan de [[Schotanusatlas]] fan 1718 &lt;ref&gt; [https://www.schotanus.us/Maps/1718_BSS/thumbs/ETHTML1718.htm Schotanus op www.schotanus.us] &lt;/ref&gt; dy't troch [[François Halma]] útbrocht waard.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{Reflist}}
}}

[[Kategory:Waadsee]]</text>
      <sha1>tv8dq1ocaf0j8acdww0ce11e6ktzzbv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Klimaatferoaring</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194245</id>
    <revision>
      <id>1241399</id>
      <parentid>1241313</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:40:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt, boarnen lytser en dêrmei oersichtliker</comment>
      <origin>1241399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28155" sha1="fifsd0lp1dyr7r5rias0uiv8zevq1sh" xml:space="preserve">'''Klimaatferoaring''' is in langduorjende feroaring yn de steat fan it [[klimaat]], dy't te werkennen is oan feroarings yn it gemiddelde en/of de fariabiliteit fan klimaateigenskippen en dy't ornaris desennia of langer oanhâldt.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Sokke feroarings kinne ûntstean troch natuerlike prosessen binnen it klimaatsysteem, troch eksterne natuerlike ynfloeden lykas feroarings yn sinnestrieling en fulkaanútbarstings en troch bliuwende minsklike feroarings yn ûnder oare de gearstalling fan de atmosfear en it lângebrûk.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; It begryp ''klimaatferoaring'' is breder as [[globale opwaarming]], dat spesifyk ferwiist nei in tanimming fan de globale oerflaktemperatuer oer in perioade dy't lang genôch is om koarte natuerlike fariaasjes út te middeljen.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Temperature reconstruction last two millennia.svg|thumb|right|Rekonstruearre globale temperatuer yn de ôfrûne twa milennia, mei dêrneist de ynstruminteel mjitten temperatuer.]]
It klimaat fan de ierde hat ek foar de yndustriële perioade grutte feroarings ûndergien.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; Paleoklimatologyske gegevens en moderne mjittingen wurde brûkt om eardere klimaatferoarings te rekonstruëarjen en de hjoeddeiske tastân fan it klimaatsysteem yn in langere histoaryske kontekst te pleatsen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; Neffens it [[Intergovernmental Panel on Climate Change]] (IPCC) binne ferskate feroarings dy't yn de moderne tiid yn de atmosfear, oseaan, kryosfear en biosfear waarnommen binne, wat grutte en tempo oanbelanget ûngewoan yn ferliking mei feroarings oer perioaden dy't, ôfhinklik fan de klimaatfariabelen, iuwen oant tûzenen jierren tebekgeane.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

== Begryp en ôfbeakening ==
Yn de klimaatwittenskip wurdt mei ''klimaat'' ornaris in statistyske beskriuwing bedoeld fan relevante fariabelen lykas temperatuer, delslach en wyn oer in langere perioade.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; De [[Wrâldmeteorologyske Organisaasje]] brûkt foar klimaatnormalen tradisjoneel perioaden fan tritich jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Klimaatferoaring hat dêrom betrekking op feroarings dy't langer oanhâlde as de gewoane fariaasje fan jier ta jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;

De definysje fan klimaatferoaring is net yn alle konteksten itselde.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; It IPCC brûkt in brede wittenskiplike definysje dêr't sawol natuerlike as troch minsken feroarsake feroarings ûnder falle, wylst it [[Ramtferdrach fan de Feriene Naasjes oer Klimaatferoaring]] de term yn syn juridyske definysje brûkt foar in klimaatferoaring dy't direkt of yndirekt oan minsklike aktiviteiten taskreaun wurdt en boppe-op natuerlike klimaatfariaasje komt.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt;

Yn wittenskiplik ûndersyk wurdt ûnderskied makke tusken it fêststellen fan klimaatferoaring, it ûndersykjen fan de oarsaken dêrfan en it meitsjen fan projeksjes fan mooglike takomstige ûntwikkelings.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By ''attribúsje'' wurdt ûndersocht yn hoefier't in waarnommen feroaring ferklearre wurde kin troch bepaalde natuerlike of minsklike faktoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Sok ûndersyk brûkt ûnder oare fysyske kennis, mjitgegevens, statistyske metoaden en klimaatmodellen om de ynfloed fan ferskillende faktoaren te ûnderskieden fan natuerlike klimaatfariaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== It klimaatsysteem ==
It klimaat fan de Ierde wurdt foar in wichtich part bepaald troch de enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt en wer ferlit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Hast alle enerzjy dy't it klimaatsysteem ynkomt, komt fan de Sinne yn de foarm fan koartweachstrieling, wylst enerzjy it systeem ferlit as reflektearre sinnestrieling en as langweach- of waarmtestrieling.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Oer langere tiid hinget de temperatuer fan it klimaatsysteem gear mei it lykwicht tusken de enerzjy dy't ynkomt en de enerzjy dy't wer útstriele wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

Feroarings yn de gearstalling fan de atmosfear, yn it lângebrûk of yn oare faktoaren kinne dy enerzjybalâns beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; [[Broeikasgas]]sen absorbearje en emittearje in diel fan de langweachstrieling yn de atmosfear, sadat feroarings yn de konsintraasje fan dy gassen de strielingsbalâns fan de Ierde feroarje kinne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; Ek aerosolen, feroarings oan it ierdoerflak en feroarings yn de ynkommende sinnestrieling kinne ynfloed hawwe op de enerzjybalâns.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

As de enerzjybalâns feroaret, reagearret it klimaatsysteem troch op te waarmjen of ôf te kuoljen oant in nij lykwicht benadere wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; De grutte fan dy reaksje wurdt ek beynfloede troch weromkeppelings yn it klimaatsysteem, lykas feroarings yn wetterdamp, wolken, snie en iis.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; It IPCC beoardielet de kombinearre bekende klimaatweromkeppelings as netto fersterkjend foar de temperatuerreaksje op in positive strielingsforcing.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

== Natuerlike klimaatferoaring ==
It klimaatsysteem hat natuerlike fariaasje op ferskillende tiidskalen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dy fariaasje kin ûntstean troch ynterne prosessen yn de atmosfear en de oseaan en troch eksterne faktoaren lykas fulkaanútbarstings en feroarings yn de sinnestrieling.&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;/&gt; Natuerlike fariaasje kin de globale en regionale temperatuer, delslach en oare klimaateigenskippen tydlik ferheegje of ferleegje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Om te bepalen oft in waarnommen feroaring mei sokke natuerlike faktoaren ferklearre wurde kin, wurde waarnimmings ferlike mei kennis oer natuerlike fariaasje en mei modelsimulaasjes dêr't ferskillende klimaatfaktoaren yn opnommen of weilitten wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Paleoklimatologyske gegevens jouwe dêrby ynformaasje oer de fariaasje fan it klimaatsysteem yn perioaden fan foar de moderne ynstrumintele mjittingen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt;

De konsintraasjes fan koalstofdiokside, metaan en lachgas hawwe yn it geologyske ferline grutte natuerlike fariaasjes sjen litten.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Neffens it IPCC wie de atmosfearyske konsintraasje fan [[koalstofdiokside]] oan 'e ein fan de yn it Seisde Evaluaasjerapport beoardiele perioade heger as op elts momint yn teminsten twa miljoen jier, wylst de konsintraasjes fan metaan en lachgas heger wiene as op elts momint yn teminsten 800.000 jier.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

== Waarnommen feroarings yn de moderne tiid ==
Ynstrumintele mjittingen litte in langduorjende tanimming fan de globale oerflaktemperatuer sjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Neffens it IPCC wie elk fan de fjouwer desennia foarôfgeand oan it Seisde Evaluaasjerapport waarmer as alle foargeande desennia sûnt it begjin fan de wiidweidige ynstrumintele temperatuerreeksen yn de njoggentjinde iuw.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Rekonstruksjes fan earder klimaat jouwe oan dat de globale oerflaktemperatuer sûnt 1970 flugger tanommen is as yn in oare perioade fan fyftich jier yn teminsten de foargeande twa milennia.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

De feroaring beheint him net ta de temperatuer fan de loft boppe it ierdoerflak.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; It IPCC rapporteart wiidfersprate feroarings yn de atmosfear, de oseanen, de kryosfear en de biosfear.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De boppeste lagen fan de wrâldoseaan binne sûnt de jierren santich opwaarme.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De oseaan nimt dêrby in grut part fan de ekstra enerzjy yn it klimaatsysteem op.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt;

Ek de kryosfear, it diel fan it ierdesysteem dat út snie, iis, gletsjers, iiskappen en permafrost bestiet, is feroare.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; Mei inkele útsûnderings hawwe gletsjers wrâldwiid sûnt de twadde helte fan de njoggentjinde iuw in weromgong sjen litten.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;/&gt; It IPCC beoardielet de wrâldwide weromgong fan gletsjers yn de moderne perioade as ûngewoan yn de kontekst fan teminsten de ôfrûne twa milennia.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek it Arktyske seë-iis is sûnt it begjin fan de trochgeande satellytwaarnimmings ôfnaam.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

De globale gemiddelde seespegel is sûnt it begjin fan de tweintichste iuw omheech gien.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Foar de perioade 1901 oant 2018 beoardiele it IPCC de totale stiging fan de globale gemiddelde seespegel op likernôch tweintich sintimeter.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De gemiddelde snelheid fan de seespegelstiging naam yn dy perioade ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Termyske útwreiding fan opwaarmjend seewetter en it ferlies fan lâniis binne wichtige fysyske prosessen dy't oan de seespegelstiging bydrage.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

== Broeikasgassen en de koalstofsyklus ==
Koalstofdiokside, metaan en lachgas binne broeikasgassen dy't de strielingsbalâns fan de Ierde beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;/&gt; De atmosfearyske konsintraasjes fan dy trije gassen binne sûnt it begjin fan de yndustriële perioade sterk tanommen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It IPCC konkludearret dat de moderne tanimming fan dy konsintraasjes troch minsklike aktiviteiten feroarsake is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

By koalstofdiokside binne it ferbaarnen fan fossile brânstoffen en feroarings yn lângebrûk en lânbehear wichtige minsklike boarnen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; In part fan it útstjitten koalstofdiokside bliuwt yn de atmosfear, wylst in oar part troch lân en oseanen opnommen wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; De lân- en oseaanreservoirs hawwe oer de lêste desennia in grut part fan de minsklike CO2-útstjit opnommen, mar de hoemannichte dy't se opnimme kin fan jier ta jier en fan desennium ta desennium fariearje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

De opname fan koalstofdiokside troch de oseaan hat ek gefolgen foar de skiekunde fan seewetter.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Oplost koalstofdiokside reagearret mei wetter en feroaret it karbonatsysteem fan de oseaan, wêrby't de konsintraasje fan wetterstofionen tanimt en de pH ôfnimt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; Dat proses wurdt [[oseaanfersuring]] neamd.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It IPCC beoardielet troch minsken útstjitten koalstofdiokside as de wichtichste oarsaak fan de hjoeddeiske globale fersuring fan it oerflakwetter fan de iepen oseaan.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

== Oarsaken fan de moderne opwaarming ==
It fêststellen fan de oarsaken fan in waarnommen klimaatferoaring wurdt yn de klimaatwittenskip attribúsje neamd.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By attribúsjeûndersyk wurde waarnommen feroarings ferlike mei de ferwachte reaksjes op ûnder oare broeikasgassen, aerosolen, sinnefariaasje, fulkaanútbarstings en ynterne klimaatfariaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dêrfoar wurde meardere ûnôfhinklike metoaden brûkt, wêrûnder statistyske ''fingerprint''-metoaden, prosesbasearre analyses en fergelikingen mei klimaatsimulaasjes.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Global Temperature And Forces.svg|thumb|De waarnommen globale oerflaktemperatuer ferlike mei modelsimulaasjes mei minsklike en natuerlike ynfloeden en mei simulaasjes dêr't allinnich natuerlike ynfloeden yn opnommen binne.]]

De konklúzje fan it Seisde Evaluaasjerapport fan it IPCC is dat minsklike ynfloed de atmosfear, de oseaan en it lân opwaarme hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt; Dy attribúsje is basearre op in kombinaasje fan waarnimmingen, fysysk begryp, paleoklimatologyske ynformaasje en simulaasjes mei klimaatmodellen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt; It IPCC stelt dat de oerienkomst tusken ferskillende ûnôfhinklike bewiislinen de wissichheid fan dy attribúsje fergruttet.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt;

Broeikasgassen hawwe yn de moderne perioade in opwaarmjende ynfloed op it klimaatsysteem hân, wylst troch minsken útstjitten aerosolen in part fan dy opwaarming tsjingien binne troch in netto ôfkuoljende ynfloed.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Natuerlike klimaatfaktoaren en ynterne klimaatfariaasje beynfloedzje de temperatuer op koartere en regionale tiidskalen, mar de IPCC-analyse skriuwt de langduorjende globale opwaarming yn de moderne perioade foar it grutste part oan minsklike ynfloed ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;/&gt;

Dat betsjut net dat natuerlike fariaasje opholden is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Ynterne fariaasje fan it klimaatsysteem kin de langduorjende trend op tiidskalen fan jierren of desennia fersterkje of tydlik ferswakje en kin regionaal in grutter effekt hawwe as op it globale gemiddelde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Ekstreem waar ==
Klimaatferoaring kin net foar alle soarten ekstreem waar op deselde wize beoardiele wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; It IPCC ûnderskiedt ûnder oare temperatuer-ekstremen, swiere delslach, oerstreamings, ferskillende foarmen fan drûchte, tropyske en ekstratropyske stoarmen en gearstalde ekstreme foarfallen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; De beskikberens fan mjitgegevens, it fysyske begryp en de sterkte fan de attribúsje ferskille per type ekstreem en per regio.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt;

Waarnimmingen en attribúsjeûndersyk jouwe sterk bewiis dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring de frekwinsje en yntinsiteit fan waarmte-ekstremen op lân ferhege hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek binne de frekwinsje en yntinsiteit fan swiere delslach op globale skaal tanommen oer in mearderheid fan de lângebieten dêr't genôch waarnimmings foar beskikber binne; it IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wierskynlike wichtichste driuwende faktor efter dy globale yntinsivearring.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt;

Foar oare ekstremen is it byld minder ienfâldich.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; By drûchte makket it IPCC bygelyks ûnderskied tusken meteorologyske, agraryske, ekologyske en hydrologyske drûchte, en de waarnommen en ferwachte feroarings ferskille tusken regio's en typen drûchte.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;/&gt; In feroaring yn it klimaat betsjut dêrom net dat elk yndividueel ekstreem barren folslein troch klimaatferoaring feroarsake is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By attribúsje fan in yndividueel barren wurdt ynstee ûndersocht oft en yn hoefier't in bepaalde klimaatfaktor de kâns op of de yntinsiteit fan it barren feroare hat.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

== Oseanen, iis en seespegel ==
De oseanen en de kryosfear spylje in wichtige rol yn it klimaatsysteem, om't se waarmte en wetter mei de atmosfear en mei-inoar útwikselje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; As de oseaan opwaarmet, set it seewetter út, wat bydraacht oan de globale seespegelstiging.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; It smelten fan gletsjers en it ferlies fan massa fan iiskappen op lân foeget wetter oan de oseaan ta en draacht dêrtroch ek by oan de seespegelstiging.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

[[Ofbyld:Sea level rise.svg|thumb|left|Satellytmjittingen fan de globale gemiddelde seespegel sûnt 1993.]]

It IPCC beoardielet minsklike ynfloed as de wichtichste driuwende faktor efter de opwaarming fan de boppeste oseaan sûnt de jierren santich.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; Ek wurdt minsklike ynfloed troch it IPCC as de tige wierskynlike wichtichste oarsaak fan de waarnommen globale seespegelstiging sûnt teminsten 1971 beoardiele.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De relative seespegel feroaret lykwols net oeral likefolle, om't njonken de globale feroaring ek regionale oseaanprosessen en bewegingen fan it lân in rol spylje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

De seespegel reagearret stadiger op feroarings yn de strielingsbalâns as de globale oerflaktemperatuer.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt; Troch de stadige opname fan waarmte troch de djippe oseaan en de stadige reaksje fan grutte iiskappen kin de seespegel noch iuwen oant milennia trochstigen nei't de globale temperatuer stabilisearre is.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;/&gt;

== Gefolgen foar natuer en minske ==
Klimaatferoaring hat gefolgen foar sawol natuerlike as minsklike systemen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC rapporteart dat troch minsken feroarsake klimaatferoaring al wiidfersprate negative effekten en dêroan ferbûne ferliezen feroarsake hat dy't boppe de effekten fan natuerlike klimaatfariaasje útgeane.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De aard en omfang fan dy effekten ferskille tusken regio's, ekosystemen en befolkingsgroepen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

Waarnommen effekten binne ûnder oare fêststeld yn ekosystemen, wetterbeskikberens, lânbou, minsklike sûnens, delsettings en ynfrastruktuer.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC jout oan dat ferskate waarnommen effekten hieltyd dúdliker oan troch minsken feroarsake klimaatferoaring taskreaun wurde kinne, foar in part troch feroarings yn de frekwinsje en yntinsiteit fan ekstreme waar- en klimaatbarrens.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

De kwetsberens foar sokke effekten is net oeral itselde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; Neffens it IPCC wurdt klimaatrisiko bepaald troch in kombinaasje fan klimaatgefaar, bleatstelling en kwetsberens, wêrtroch deselde fysyske klimaatferoaring yn ferskillende maatskiplike en geografyske omstannichheden ferskillende gefolgen hawwe kin.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; Dêrtroch kinne de gefolgen net allinnich út de grutte fan in temperatuerferoaring ôflaat wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

== Takomstige klimaatferoaring ==
Foar ûndersyk nei takomstige klimaatferoaring wurde klimaatsimulaasjes makke ûnder ferskillende útgongspunten oer takomstige broeikasgasútstjit, atmosfearyske konsintraasjes en oare faktoaren dy't de strielingsbalâns beynfloedzje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt; Sokke útkomsten wurde ''projeksjes'' neamd, om't se ôfhingje fan de betingsten en senario's dy't oan de simulaasje meijûn wurde.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Se binne dêrom net itselde as in waarfoarsizzing, dy't ek útgiet fan in bekende begjintastân fan it systeem.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

De ferskillende útstjitsenario's dy't yn it Seisde Evaluaasjerapport brûkt wurde, binne bedoeld om in berik fan mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; It IPCC merkt dêrby op dat de werklike takomst net needsaaklik krekt mei ien fan de brûkte foarbyldsenario's oerienkomme sil.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Op koartere tiidskalen spilet natuerlike ynterne klimaatfariaasje in relatyf grutte rol yn de ferskillen tusken projeksjes, wylst op langere tiidskalen de takomstige útstjit en de reaksje fan it klimaatsysteem wichtige boarnen fan ûnwissichheid binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt;

Yn de troch it IPCC beoardiele senario's nimt de globale oerflaktemperatuer yn de earste helte fan de ienentweintichste iuw fierder ta.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt; De ferskillen tusken senario's wurde op langere termyn grutter, om't ferskillende hoemannichten broeikasgasútstjit ta ferskillende strielingsforcings en dêrmei ta ferskillende klimaatreaksjes liede.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;/&gt; Mei tanimmende globale opwaarming wurde ferskate feroarings yn it klimaatsysteem grutter, wêrûnder tanimmende waarmte-ekstremen, feroarings yn swiere delslach en fierdere ôfname fan ferskate ûnderdielen fan de kryosfear.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;/&gt;

Der bestiet foar de troch it IPCC beoardiele temperatuerberikken in sawat lineêre relaasje tusken de kumulative minsklike útstjit fan koalstofdiokside en de troch CO2 feroarsake globale opwaarming.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; It stopjen fan fierdere troch CO2 feroarsake globale opwaarming fereasket dêrom neffens de fysyske beoardieling fan it IPCC dat de netto minsklike CO2-útstjit oant likernôch nul werombrocht wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt; De úteinlike ûntwikkeling fan de totale temperatuer wurdt ek beynfloede troch de útstjit fan oare broeikasgassen en oare klimaatfaktoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;/&gt;

== Oanpassing ==
Maatregels dy't bedoeld binne om minsklike of natuerlike systemen oan waarnommen of ferwachte klimaatferoaring oan te passen, wurde yn de klimaatliteratuer oantsjut as [[klimaatoanpassing|oanpassing]].&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC hat oanpassingsmaatregels yn ferskillende regio's en sektoaren beoardiele en konstatearret dat de planning en útfiering fan sokke maatregels wrâldwiid tanommen binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De omfang en effektiviteit fan de oanpassing ferskille lykwols tusken regio's en sektoaren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

Neffens de beoardiele literatuer kinne ferskillende oanpassingsmaatregels ûnder beskate omstannichheden klimaatrisiko's foar minsken en natuer ferminderje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; De effektiviteit fan in maatregel hinget ûnder oare ôf fan de pleatslike omstannichheden, de grutte fan de klimaatferoaring en de kapasiteit om de maatregel út te fieren.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt; It IPCC beskriuwt ek grinzen oan oanpassing, wêrby't yn guon natuerlike systemen al hurde grinzen waarnommen binne en yn guon minsklike systemen barriêres besteane dy't ûnder oare finansjeel, ynstitúsjoneel of bestjoerlik fan aard wêze kinne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;/&gt;

== Beheining fan klimaatferoaring ==
It ferminderjen fan boarnen fan broeikasgassen of it fergrutsjen fan de ferwidering fan broeikasgassen út de atmosfear wurdt yn de klimaatwittenskip en it klimaatbelied oantsjut as ''mitigaasje'' of beheining fan klimaatferoaring.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; Working Group III fan it IPCC beoardielet de technyske, ekonomyske en maatskiplike literatuer oer sokke maatregels en oer modellearre paden fan takomstige útstjit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

De beoardiele mooglikheden om de útstjit te ferminderjen omfetsje maatregels yn ûnder oare enerzjyproduksje, yndustry, ferfier, gebouwen, lânbou en lângebrûk.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; De technyske en ekonomyske mooglikheden en de bykommende effekten ferskille tusken technologyen, sektoaren en regio's.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; It IPCC beskriuwt sawol mooglike foardielen as risiko's en kompromissen fan ferskillende maatregels en stelt dat de útwurking ôfhingje kin fan de wize, it plak en de skaal dêr't in maatregel op tapast wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

It fuortheljen fan koalstofdiokside út de atmosfear is ek ûnderdiel fan de beoardiele mitigaasjemooglikheden.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; Metoaden foar koalstofdioksideferwidering ferskille wat technologyske ûntwikkeling, opslachtiid, kosten, kapasiteit en mooglike effekten op minsken en ekosystemen oanbelanget.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt; It IPCC merkt op dat sokke metoaden net allegear deselde eigenskippen of risiko's hawwe en dat de gefolgen sterk fan de tapassingskontekst en de skaal ôfhingje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;/&gt;

== Klimaatmodellen en ûnwissichheid ==
Klimaatmodellen binne wiskundige represintaasjes fan ûnderdielen fan it klimaatsysteem en fan de fysyske, gemyske en biogeochemyske prosessen dy't dêryn in rol spylje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Se wurde brûkt om ûnder oare it klimaat fan it ferline, de reaksje op bekende klimaatfaktoaren en mooglike takomstige ûntwikkelings te ûndersykjen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Resultaten fan modellen wurde yn klimaatûndersyk kombinearre mei mjittingen, teoretysk fysysk begryp en oare bewiislinen.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Klimaatprojeksjes hawwe ferskillende boarnen fan ûnwissichheid.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Dêrûnder falle ûnwissichheid oer de grutte fan de klimaatforcing, ûnwissichheid oer de krekte reaksje fan it klimaatsysteem, natuerlike ynterne fariaasje en ûnwissichheid oer takomstige minsklike útstjit.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; De relative betsjutting fan dy boarnen ferskilt neffens de klimaatfariabele, de regio en de perioade dêr't nei sjoen wurdt.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

It IPCC brûkt in kalibrearre terminology om oan te jaan hoe sterk de ûnderlizzende evidinsje en de oerienstimming tusken ûndersiken binne.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; ''Confidence'' wurdt brûkt as in kwalitative beoardieling op grûn fan ûnder oare de hoemannichte, kwaliteit en konsistinsje fan de beskikbere evidinsje en de mjitte fan oerienstimming, wylst termen foar ''likelihood'' in probabilistyske beoardieling fan ûnwissichheid werjaan.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Guon konklúzjes dêr't de evidinsje sterk genôch foar is, wurde troch it IPCC as feit formulearre sûnder in aparte probabilistyske kwalifikaasje.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

Dizze metoade betsjut dat net alle útspraken oer klimaatferoaring deselde epistemyske status hawwe.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; Guon binne basearre op direkte waarnimmingen, oare op rekonstruksjes fan it ferline, attribúsjes fan oarsaken of modellearre projeksjes fan de takomst.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt; By de ynterpretaasje fan klimaatûndersyk is dêrom fan belang hokker soarte útspraak dien wurdt en hokker mjitte fan wissichheid de brûkte boarne dêr oan jout.&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;/&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;IPCC-glossarium&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Annex II: Glossary'', Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-1&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 1: Framing, Context and Methods'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-2&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 2: Changing State of the Climate System'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-3&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 3: Human Influence on the Climate System'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-4&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 4: Future Global Climate: Scenario-based Projections and Near-term Information'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-5&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 5: Global Carbon and Other Biogeochemical Cycles and Feedbacks'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-7&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 7: The Earth's Energy Budget, Climate Feedbacks, and Climate Sensitivity'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-9&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 9: Ocean, Cryosphere and Sea Level Change'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-11&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Chapter 11: Weather and Climate Extreme Events in a Changing Climate'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGI-SPM&quot;&gt;IPCC (2021), ''Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGII-SPM&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;

&lt;ref name=&quot;IPCC-WGIII-SPM&quot;&gt;IPCC (2022), ''Climate Change 2022: Mitigation of Climate Change. Summary for Policymakers'', Contribution of Working Group III to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge University Press.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;
----
{{commonscat|Climate change}}
}}

[[Kategory:Klimaatferoaring| ]]
[[Kategory:Klimatology]]
[[Kategory:Miljeu]]</text>
      <sha1>fifsd0lp1dyr7r5rias0uiv8zevq1sh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Noardlike fiskaalwurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194254</id>
    <revision>
      <id>1241400</id>
      <parentid>1241344</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:42:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>is dit geweld tsjin 'e Belestingtsjinst? Moatte we de plysje skilje?</comment>
      <origin>1241400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4799" sha1="c39kt1w51jch7msopxnxha9bxyy70ye" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = noardlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Northern fiscal (Lanius humeralis humeralis) male Arusha.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius humeralis
|Beskriuwer, jier= Stanley, 1814
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''noardlike fiskaalwurger''' (''Lanius humeralis'') is in lid fan 'e [[wurgerfûgels|wurgerfamylje]] dy't oer in hiel grut part fan Subsaharaansk [[Afrika]] foarkomt. Earder waarden de noardlike en [[súdlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as ien soarte behannele en guon dogge dat noch. De fûgel hat syn namme fiskaalwurger te tankjen oan syn swartwite fearrekleed, dat wat wei hat fan 'e kleuren fan it pak fan in belestingynner út de koloniale tiid (fiskaal).  

== Skaaimerken ==
De fûgel is in frij opfallende fûgel fan 21 oant 23 sm lang mei wite ûndersiden en swarte boppedielen dy't fan boppe op 'e kop trochrinne oant de sturt. De fûgel hat in opfallende wite 'V' op 'e rêch en in relatyf lange swarte sturt mei wite bûtenpinnen en wite úteinen op 'e oare sturtpinnen. De snaffel, de eagen en de poaten binne swart. Folwoeksen mantsjes en wyfkes fan 'e noardlike fiskaalwurger binne hast gelyk, op 'e readbrune flanken fan it wyfke nei.

== Fersprieding en leefgebiet ==
Der wurde trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding erkend:  

* ''L. h. capelli'' (Bocage, 1879) – Súd-[[Gabon]], it suden fan [[Kongo-Brazzaville]] nei it easten ta oant de [[Demokratyske Republyk Kongo]], it uterste súdwesten fan [[Uganda, [[Rûanda]] en [[Boerûndy]], en nei it suden ta oant Súd-[[Angoala]].
* ''L. h. humeralis'' (Stanley, 1814) – Sintraal-[[Eritreä]], Sintraal- en Súd-[[Etioopje]], Súdeast-[[Súd-Sûdan]], East-Uganda, West-[[Kenia]], [[Tanzania]], Noard-[[Malawy]] en Noard-[[Mozambyk]]; wierskynlik ek Noardeast-[[Sambia]].
* ''L. h. smithii'' (Fraser, 1843) – Súd-[[Mauretaanje]] (seldsum), Súd-[[Maly]] (seldsum) en fan Súd-[[Guinee]], [[Sierra Leöane]] en [[Libearia]] nei it easten ta oant de [[Sintraal-Afrikaanske Republyk]], Noard-Kongo-Brazzaville, Súdwest-Súd-Sûdan en West-Uganda.

De Noardlike fiskaalwurger libbet yn in grut ferskaat oan biotopen, fan gerslân mei ôffredingen om op te sitten oant toarnwâlden fan akasia en net al te tichte bosken. Hy mijd tige tichte biotopen dêr't syn jacht troch beheind wurde soe.

== Hâlden en dragen ==
De Noardlike fiskaalwurger libbet meastentiids solitêr en jaget op [[ynsekten]] en lytse [[kjifdieren]] fan in iepen sitplak ôf of fan 'e top fan strûken. De grutte fan it [[territoarium]] stiet ta ferhâlding fan it oantal sitplakken foar de jacht. It setten fan mear keunstmjittige sitplakken soarget der ek foar dat de fûgel syn territoarium lytser makket en der mear territoaria yn itselde gebiet ûnstean kinne.

== Status ==
De noardlike fiskaalwurger hat gjin eigen status. De [[IUCN]] behannelet de noardlike en de [[súdlike fiskaalwurger]] noch as ien soarte en klassifisearet de fûgel as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=5792867AF8F9B5C3 Avibase, 22 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/norfis1?siteLanguage=nl eBird, 22 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/norfis1/cur/introduction Birds of the World, 22 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius humeralis|Noardlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerûndy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Eritreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Somaalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]</text>
      <sha1>c39kt1w51jch7msopxnxha9bxyy70ye</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sosjale media</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194256</id>
    <revision>
      <id>1241402</id>
      <parentid>1241338</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ minus kopke sûnder tekst</comment>
      <origin>1241402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20091" sha1="fijrbkzihpxill9zqzsykvnes2l9i09" xml:space="preserve">'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De [[OECD]] stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de [[Feriene Steaten]] joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint [[Facebook]] en 50 persint [[Instagram]].&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==
It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare [[Meta]], [[YouTube]], [[X]], Snap, ByteDance, [[Discord]], [[Reddit]] en [[WhatsApp]], en ek [[Amazon.com|Amazon]] yn ferbân mei [[Twitch]].&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op [[Twitter]] yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op [[Twitter]] en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Sosjale media]]</text>
      <sha1>fijrbkzihpxill9zqzsykvnes2l9i09</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241404</id>
      <parentid>1241402</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:47:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Regeljouwing yn de Europeeske Uny */ kt</comment>
      <origin>1241404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20112" sha1="n7uxicj06egtex1n9k9e96fpeav2ie0" xml:space="preserve">'''Sosjale media''' binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De [[OECD]] stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de [[Feriene Steaten]] joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint [[Facebook]] en 50 persint [[Instagram]].&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==
It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare [[Meta]], [[YouTube]], [[X]], Snap, ByteDance, [[Discord]], [[Reddit]] en [[WhatsApp]], en ek [[Amazon.com|Amazon]] yn ferbân mei [[Twitch]].&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op [[Twitter]] yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op [[Twitter]] en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Sosjale media| ]]
[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Media]]</text>
      <sha1>n7uxicj06egtex1n9k9e96fpeav2ie0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241405</id>
      <parentid>1241404</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:48:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>moat der mar even by foar de folsleinens</comment>
      <origin>1241405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20178" sha1="f03dru7d8arf5rhini1pauykdqda6zw" xml:space="preserve">'''Sosjale media''', gauris oantsjut mei de [[Ingelsk]]e term '''''social media''''', binne online-applikaasjes dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers kommunisearje kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene definysje fan it begryp. Definysjes fan sosjale media binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn wittenskiplike definysjes wurde ûnder oare it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn 2010 as in groep online-applikaasjes dy't fuortbouwe op de technologyske en ideologyske grûnslach fan ''Web 2.0'' en it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskieden se ûnder de brede term sosjale media ûnder oare gearwurkingsprojekten, blogs, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp ''sosjale media'' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De [[OECD]] stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de [[Feriene Steaten]] joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint [[Facebook]] en 50 persint [[Instagram]].&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==
It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare [[Meta]], [[YouTube]], [[X]], Snap, ByteDance, [[Discord]], [[Reddit]] en [[WhatsApp]], en ek [[Amazon.com|Amazon]] yn ferbân mei [[Twitch]].&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op [[Twitter]] yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op [[Twitter]] en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Sosjale media| ]]
[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Media]]</text>
      <sha1>f03dru7d8arf5rhini1pauykdqda6zw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Súdlike fiskaalwurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194257</id>
    <revision>
      <id>1241407</id>
      <parentid>1241345</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:49:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1241407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3610" sha1="oc0tehkjjdw4sagudgcjw8bw3i2l345" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = súdlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius collaris, female, Walter Sisulu NBG, Johannesburg, South Africa (14532531860).jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius collaris
|Beskriuwer, jier= [[Linnaeus]], [[1766]]
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''súdlike fiskaalwurger''' (''Lanius collaris'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') yn it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De fûgel is 21 oant 23 sm lang en weaget 25 oant 58 gram. It is in middelgrutte, swart mei wyt kleure wurger. De boppekant fan 'e kop, de rêch en in diel fan 'e wjukken binne swart. De boppeste wjukdekfearren binne wyt. De lange sturt is swart mei wite bûtenste sturtpinnen. Fan ûnder is de fûgel sniewyt oant smoarch-wyt. Wyfkes hawwe minder kontrast yn harren fearrekleed. 

De [[ûndersoarte]]n ferskille fan inoar troch de yntensiteit fan it swart op 'e boppedielen, it wyt oan 'e ûnderkant en op 'e sturt, it hawwen of net hawwen fan in wynbraustreek, plakken op it boarst en it ferskil tusken mantsje en wyfke.

== Fersprieding en taksonomy ==
De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif ûndersoarten, ferdield oer twa groepen mei de folgjende fersprieding:

*''marwitzi''-groep
** ''Lanius collaris marwitzi'' – noardeastlik en sudsintraal [[Tanzania]]

*''collaris''-groep
** ''Lanius collaris collaris'' – súdlik [[Namybje]], [[Súd-Afrika]] (útsein it noorden en noardeasten), [[Lesoto]], [[Swazylân]] en it uterste suden fan [[Mozambyk]]
** ''Lanius collaris pyrrhostictus'' – noardeastlik [[Botswana]], [[Simbabwe]], noardeastlik Súd-Afrika en súdwestlik Mozambyk
** ''Lanius collaris subcoronatus'' – súdeastlik [[Angoala]], [[Namybje]] (útsein de noardwestkust en it uterste suden), súdwestlik Simbabwe en noardlik Súd-Afrika (oant yn it noardwesten fan 'e provinsje Noard-Kaap en sintraal Frijsteat)
** ''Lanius collaris aridicolus'' – drûge kustgebieten fan noardwestlik Namybje en súdwestlik Angoala

Foarhinne waard de ûndersoarte ''marwitzi'' as in aparte soarte beskôge.

Oant koartlyn waarden de súdlike fiskaalwurger en de [[noardlike fiskaalwurger]] (''Lanius humeralis'') as deselde soarte beskôge. 

== Status ==
De súdlike fiskaalwurger hat gjin eigen status. De [[IUCN]] behannelet de súdlike en de noardlike fiskaalwurger noch as ien soarte en klassifisearet de fûgel as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC). 

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?avibaseid=B936AAF3C05775B7 Avibase, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/soufis3?siteLanguage=nl eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soufis1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius collaris|Súdlike fiskaalwurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Sudlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Lesoto]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Namybje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Simbabwe]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Afrika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Swazylân]]</text>
      <sha1>oc0tehkjjdw4sagudgcjw8bw3i2l345</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Williams F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194259</id>
    <revision>
      <id>1241408</id>
      <parentid>1241346</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3575" sha1="ieaucaiduwtz7o1nrmkkeyk0jlmpghr" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #0057B8
| kop = Williams F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Atlassian Williams F1 Team (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Grove (Oxfordshire)|Grove]], [[Oxfordshire]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1977
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Dorilton Capital
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = James Vowles
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = [[Mercedes F1|Mercedes]]
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Alexander Albon]] en [[Carlos Sainz jr.|Carlos Sainz]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 9 (1980, 1981, 1986, 1987, 1992–1994, 1996, 1997)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 7
| head2_3 = earste oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1979]]
}}
'''Williams F1''' is in Britske [[Formule 1]]-ploech en konstrukteur út [[Grove (Oxfordshire)|Grove]] yn [[Oxfordshire]]. De ploech waard yn [[1977]] oprjochte troch [[Frank Williams]] en [[Patrick Head]]. Yn it seizoen 2026 rydt hja ûnder de kommersjele namme ''Atlassian Williams F1 Team'', mei [[Alexander Albon]] en [[Carlos Sainz jr.|Carlos Sainz]] as fêste koereurs en [[Mercedes F1|Mercedes]] as motorleveransier.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Frank Williams hie foar 1977 al in minder súksesfolle eigen race-organisaasje hân. Mei Head boude er in nije ploech op; yn 1978 sette Williams foar it earst in eigen auto yn. [[Clay Regazzoni]] besoarge de ploech by de [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1979]] de earste oerwinning. In jier letter waarden Williams en [[Alan Jones]] wrâldkampioen by de konstrukteurs en de koereurs. De njoggen konstrukteurstitels binne helle mei motoren fan [[Ford]], [[Honda F1|Honda]] en [[Renault F1|Renault]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/williams-year-by-year.6wHlJglT3USpmIbETtAYzW |titel=Williams – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De grutte súksesjierren leine yn de jierren tachtich en njoggentich. Njonken Jones waarden [[Keke Rosberg]], [[Nelson Piquet]], [[Nigel Mansell]], [[Alain Prost]], [[Damon Hill]] en [[Jacques Villeneuve (1971)|Jacques Villeneuve]] wrâldkampioen mei Williams. Yn 2020 waard de famyljeûndernimming oan Dorilton Capital ferkocht; Frank en Claire Williams giene dêrnei út de deistige lieding. De ploech hâldt lykwols har namme, fabryk en konstrukteurserfskip yn Grove.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Resultaten en betsjutting ==
Williams hat njoggen konstrukteurstitels en sân koereurstitels helle. Dêrmei heart de ploech ta de meast súksesfolle ûnôfhinklike konstrukteurs yn de skiednis fan de Formule 1. Har lêste konstrukteurstitel datearret út 1997; de lêste oerwinning wie fan [[Pastor Maldonado]] by de [[Grutte Priis fan Spanje 2012]].

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Mercedes F1]]
* [[Renault F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Williams, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1977]]</text>
      <sha1>ieaucaiduwtz7o1nrmkkeyk0jlmpghr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>McLaren F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194260</id>
    <revision>
      <id>1241409</id>
      <parentid>1241347</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3242" sha1="3xtzgmp9u4gnsukthfxsw6f2yo1e29d" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FF8700
| kop = McLaren F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = McLaren Mastercard F1 Team (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Woking]], [[Surrey]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1963
| head1_5 = eigner
| item1_5 = McLaren Group
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Andrea Stella
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = [[Mercedes F1|Mercedes]]
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Lando Norris]] en [[Oscar Piastri]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 10
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 13
| head2_3 = earste oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Belgje 1968]]
}}
'''McLaren F1''' is de Formule 1-ploech fan McLaren Racing Limited, in Britske race-organisaasje út [[Woking]] yn [[Surrey]]. De organisaasje waard yn [[1963]] oprjochte troch de Nij-Seelânske koereur [[Bruce McLaren]] en kaam yn [[1966]] foar it earst út yn in Grutte Priis. Yn 2026 rydt McLaren mei [[Lando Norris]] en [[Oscar Piastri]], mei motoren fan [[Mercedes F1|Mercedes]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Bruce McLaren ried sels de earste Formule 1-auto fan syn ploech. By de [[Grutte Priis fan Belgje 1968]] helle er ek de earste oerwinning. Nei syn ferstjerren yn 1970 bleau de ploech bestean en waard dy ûnder lieding fan ûnder oaren [[Teddy Mayer]] en Ron Dennis ien fan de grutste konstrukteurs. De earste dûbele wrâldtitel kaam yn 1974, doe't [[Emerson Fittipaldi]] koereurskampioen waard.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/mclaren-year-by-year.6Gj22qyOorq5dpniarY3rP |titel=McLaren – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De perioade mei Honda-turbomotoren (1988–1991) wie tige dominant: [[Ayrton Senna]] en [[Alain Prost]] hellen fjouwer opienfolgjende konstrukteurstitels. Letter waarden ek [[Mika Häkkinen]], [[Lewis Hamilton]] en Norris wrâldkampioen mei McLaren. De ploech helle yn 2024 en 2025 wer de konstrukteurstitel, sadat it totaal op tsien kaam; mei 13 koereurstitels heart McLaren by de trije súksesfolste ploechen yn de sport.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Resultaten en betsjutting ==
McLaren is nei [[Scuderia Ferrari]] de op ien nei âldste noch aktive F1-ploech. Njonken de Formule 1 hat McLaren ek de [[Indianapolis 500]], de [[24 oeren fan Le Mans]] en de [[Grutte Priis fan Monako]] wûn. Dy trije oerwinnings wurde tegearre de ''Triple Crown of Motorsport'' neamd.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Mercedes F1]]
* [[Honda F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:McLaren, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1963]]</text>
      <sha1>3xtzgmp9u4gnsukthfxsw6f2yo1e29d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scuderia Ferrari</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194261</id>
    <revision>
      <id>1241410</id>
      <parentid>1241348</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:54:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3171" sha1="foo51a3tiuf1lqxvlujqeg85ek0y9zh" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #DC0000
| kop = Scuderia Ferrari
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Scuderia Ferrari HP (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Maranello]], [[Itaalje]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1929
| head1_5 = memme-ûndernimming
| item1_5 = Ferrari
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Fred Vasseur
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Ferrari
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Charles Leclerc]] en [[Lewis Hamilton]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 16
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 15
| head2_3 = F1-saisoenen
| item2_3 = alle jierren sûnt 1950
}}
'''Scuderia Ferrari''' is de raceôfdieling fan de Italjaanske autofabrikant Ferrari en de Formule 1-ploech út [[Maranello]]. Hja waard yn [[1929]] troch [[Enzo Ferrari]] oprjochte, earst as ploech foar Alfa Romeo-auto's. Ferrari boude fan 1947 ôf eigen race-auto's en kaam by it earste Formule 1-wrâldkampioenskip yn 1950 oan de start. Ferrari is de iennige ploech dy't sûnt dy tiid oan elk F1-seizoen meidien hat.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams/ferrari |titel=Ferrari – F1 Racing Team – Leclerc, Hamilton |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De Scuderia waard al gau in fêste wearde yn de Formule 1. [[Alberto Ascari]], [[Juan Manuel Fangio]], [[Mike Hawthorn]], [[Phil Hill]], [[John Surtees]], [[Niki Lauda]], [[Jody Scheckter]], [[Michael Schumacher]] en [[Kimi Räikkönen]] waarden mei Ferrari koereurswrâldkampioen. De perioade 2000–2004, mei Schumacher en teambaas [[Jean Todt]], brocht fiif opienfolgjende koereurstitels en seis opienfolgjende konstrukteurstitels.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/ferrari-year-by-year.61yfcjhl05vSlmNJB1SIJ0 |titel=Ferrari – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Ferrari hat 16 konstrukteurstitels en 15 koereurstitels, beide rekôrs yn de Formule 1. De lêste konstrukteurstitel wie yn 2008; Räikkönen helle yn 2007 de lêste koereurstitel fan de ploech. Yn 2026 binne [[Charles Leclerc]] en [[Lewis Hamilton]] de fêste koereurs, mei in Ferrari-motor út de eigen fabryk yn Maranello.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Betsjutting ==
De ploech wurdt faak ''de Scuderia'' neamd, Italiaansk foar ''de stâl''. De oanhingers hjitte de ''tifosi''. De [[Grutte Priis fan Itaalje]] op [[Autodromo Nazionale Monza|Monza]] jildt as de thúswedstriid fan Ferrari.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Alfa Romeo F1]]
* [[McLaren F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Ferrari, Scuderia}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1929]]</text>
      <sha1>foo51a3tiuf1lqxvlujqeg85ek0y9zh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Renault F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194262</id>
    <revision>
      <id>1241411</id>
      <parentid>1241349</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>motoren --&gt; motors, ploechen --&gt; ploegen</comment>
      <origin>1241411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3090" sha1="d7o0oxvdim41chf1vhsm508i0oqiawg" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FFF000
| kop = Renault F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme
| item1_1 = Renault F1 Team / Renault Sport F1 Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Frankryk|Frânsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Enstone]], [[Grut-Brittanje]] (2002–2020)
| head1_4 = wurkploech aktyf
| item1_4 = 1977–1985; 2002–2010; 2016–2020
| head1_5 = eigner yn de wurkploechjierren
| item1_5 = Renault
| head1_6 = motorleveransier
| item1_6 = Renault (oant en mei 2025)
| kop2 = palmares as Renault-ploech
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 2 (2005, 2006)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 2 (Fernando Alonso, 2005, 2006)
| head2_3 = opfolger
| item2_3 = [[Alpine F1 Team]]
}}
'''Renault F1''' ferwiist nei de wurkploegen en it motorprogramma fan de Frânske autofabrikant Renault yn de [[Formule 1]]. Renault kaam yn [[1977]] as konstrukteur yn de sport en late it tiidrek fan de turbomotor yn. De Renault-wurkploech ferdwûn nei 1985, mar it merk bleau lange tiid [[motor]]s leverjen oan oare ploegen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/20-years-on-alonsos-first-f1-title-win-with-renault-remembered-by-those-who.2RbebqyRGBRLSxLV06O454 |titel=20 years on: Alonso's first F1 title win with Renault remembered by those who were there |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-09-25 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Wurkploech en titels ==
Renault kocht yn 2000 de ploech fan [[Benetton F1|Benetton]] en skreau dy fan 2002 ôf yn as Renault F1 Team. Mei [[Fernando Alonso]] waarden yn 2005 en 2006 sawol it koereurs- as it konstrukteurskampioenskip wûn. Nei in dielde ferkeap oan Genii Capital ried de Enstone-ploech yn 2011 as Lotus Renault GP. Renault kocht de ploech yn 2016 werom en ried oant en mei 2020 wer ûnder eigen namme.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/alpine-year-by-year.26lcAj4zKxSs1w959B6yV |titel=Alpine – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Foar it seizoen 2021 waard it team omneamd ta [[Alpine F1 Team]], nei Renault syn sportautomerk Alpine. Dat is deselde Enstone-organisaasje, mar gjin Renault-konstrukteur mear. Renault wie noch oant en mei 2025 motorleveransier; Alpine ried yn 2026 foar it earst mei motoren fan Mercedes.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams/alpine |titel=Alpine – F1 Racing Team – Gasly, Colapinto |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorbouwer ==
As motorleveransier wie Renault folle langer aktyf as as konstrukteur. Renault-motoren holpen [[Williams F1|Williams]], [[Benetton F1|Benetton]] en [[Red Bull Racing]] oan wrâldtitels. De Renault-ploech sels helle twa konstrukteurstitels en twa koereurstitels, alle fjouwer mei Alonso.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Alpine F1 Team]]
* [[Red Bull Racing]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Renault, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Autosport]]</text>
      <sha1>d7o0oxvdim41chf1vhsm508i0oqiawg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241412</id>
      <parentid>1241411</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:56:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3111" sha1="52p2v6vndi4iulxc98p25q7kphwko6j" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FFF000
| kop = Renault F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme
| item1_1 = Renault F1 Team / Renault Sport F1 Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Frankryk|Frânsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Enstone]], [[Grut-Brittanje]] (2002–2020)
| head1_4 = wurkploech aktyf
| item1_4 = 1977–1985; 2002–2010; 2016–2020
| head1_5 = eigner yn de wurkploechjierren
| item1_5 = Renault
| head1_6 = motorleveransier
| item1_6 = Renault (oant en mei 2025)
| kop2 = palmares as Renault-ploech
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 2 (2005, 2006)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 2 (Fernando Alonso, 2005, 2006)
| head2_3 = opfolger
| item2_3 = [[Alpine F1 Team]]
}}
'''Renault F1''' ferwiist nei de wurkploegen en it motorprogramma fan de Frânske autofabrikant Renault yn de [[Formule 1]]. Renault kaam yn [[1977]] as konstrukteur yn de sport en late it tiidrek fan de turbomotor yn. De Renault-wurkploech ferdwûn nei 1985, mar it merk bleau lange tiid [[motor]]s leverjen oan oare ploegen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/20-years-on-alonsos-first-f1-title-win-with-renault-remembered-by-those-who.2RbebqyRGBRLSxLV06O454 |titel=20 years on: Alonso's first F1 title win with Renault remembered by those who were there |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-09-25 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Wurkploech en titels ==
Renault kocht yn 2000 de ploech fan [[Benetton F1|Benetton]] en skreau dy fan 2002 ôf yn as Renault F1 Team. Mei [[Fernando Alonso]] waarden yn 2005 en 2006 sawol it koereurs- as it konstrukteurskampioenskip wûn. Nei in dielde ferkeap oan Genii Capital ried de Enstone-ploech yn 2011 as Lotus Renault GP. Renault kocht de ploech yn 2016 werom en ried oant en mei 2020 wer ûnder eigen namme.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/alpine-year-by-year.26lcAj4zKxSs1w959B6yV |titel=Alpine – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Foar it seizoen 2021 waard it team omneamd ta [[Alpine F1 Team]], nei Renault syn sportautomerk Alpine. Dat is deselde Enstone-organisaasje, mar gjin Renault-konstrukteur mear. Renault wie noch oant en mei 2025 motorleveransier; Alpine ried yn 2026 foar it earst mei motoren fan Mercedes.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams/alpine |titel=Alpine – F1 Racing Team – Gasly, Colapinto |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorbouwer ==
As motorleveransier wie Renault folle langer aktyf as as konstrukteur. Renault-motoren holpen [[Williams F1|Williams]], [[Benetton F1|Benetton]] en [[Red Bull Racing]] oan wrâldtitels. De Renault-ploech sels helle twa konstrukteurstitels en twa koereurstitels, alle fjouwer mei Alonso.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Alpine F1 Team]]
* [[Red Bull Racing]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Renault, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2002]]</text>
      <sha1>52p2v6vndi4iulxc98p25q7kphwko6j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mercedes F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194263</id>
    <revision>
      <id>1241413</id>
      <parentid>1241350</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T22:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3406" sha1="nk1331h6cjly062cog4ubcirj9u4b22" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #00A19C
| kop = Mercedes F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Mercedes-AMG Petronas Formula One Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Dútslân|Dútsk]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Brackley]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf as Mercedes-ploech
| item1_4 = 1954–1955; 2010–no
| head1_5 = eigners
| item1_5 = Mercedes-Benz Group, INEOS en Toto Wolff (elk in tredde part)
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Toto Wolff
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Mercedes
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[George Russell]] en [[Andrea Kimi Antonelli|Kimi Antonelli]]
| kop2 = palmares (sûnt 2010)
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 8 (2014–2021)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 7 (2014–2020)
}}
'''Mercedes F1''' is de Formule 1-ploech fan Mercedes-Benz. De hjoeddeiske organisaasje is fêstige yn [[Brackley]] yn [[Grut-Brittanje]], mar rydt mei in Dútske lisinsje. Yn 2026 binne [[George Russell]] en [[Andrea Kimi Antonelli|Kimi Antonelli]] de fêste koereurs. Mercedes bout ek de eigen hybride F1-motoren.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Earste perioade ==
Mercedes-Benz kaam yn 1954 yn de Formule 1 mei de W196. [[Juan Manuel Fangio]] waard yn 1954 en 1955 wrâldkampioen. Nei de [[24 oeren fan Le Mans 1955|ramp by Le Mans yn 1955]] luts Mercedes him út de autosport werom. Fan 1994 ôf kaam it merk werom as motorleveransier, ûnder mear oan McLaren.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-after-two-years-of-struggles-can-mercedes-return-to-the-top-in.55B7RUfvyKOidvfm9IAbx0 |titel=After two years of struggles, can Mercedes return to the top? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-02-19 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Hjoeddeiske ploech ==
Mercedes kocht yn 2009 de wrâldkampioensploech [[Brawn GP]] en sette dy yn 2010 as wurkploech yn. De Brackley-organisaasje hat in langere foarskiednis: [[Tyrrell F1|Tyrrell]] waard British American Racing, doe Honda, Brawn GP en úteinlik Mercedes. Mei de hybride regleminten fan 2014 ôf wie Mercedes de dominante ploech: fan 2014 oant en mei 2021 folgen acht konstrukteurstitels op in rige; [[Lewis Hamilton]] en [[Nico Rosberg]] hellen yn 2014–2020 sân koereurstitels.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorprogramma ==
Mercedes hat njonken de eigen ploech ek motoren oan oare F1-teams levere. Yn de jierren njoggentich en nul wûn McLaren mei Mercedes-motoren, en sûnt it hybride tiidrek binne Mercedes-motoren ek brûkt troch ûnder oaren Williams, Force India/Racing Point en McLaren.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[McLaren F1]]
* [[British American Racing]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Mercedes, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1954]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1955]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2010]]</text>
      <sha1>nk1331h6cjly062cog4ubcirj9u4b22</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Red Bull Racing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194264</id>
    <revision>
      <id>1241415</id>
      <parentid>1241351</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:01:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3202" sha1="cs7kk7a4s09i8qaziapbfgfq0tc5u63" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #1E41FF
| kop = Red Bull Racing
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Oracle Red Bull Racing (2026)
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Eastenryk|Eastenryksk]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Milton Keynes]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 2005
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Red Bull GmbH
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Laurent Mekies
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Red Bull Powertrains–Ford
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Max Verstappen]] en [[Isack Hadjar]]
| kop2 = palmares yn de Formule 1
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 6 (2010–2013, 2022, 2023)
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 8
| head2_3 = earste oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Sina 2009]]
}}
'''Red Bull Racing''' is in Formule 1-ploech mei in Eastenrykske FIA-lisinsje en in basis yn [[Milton Keynes]] yn [[Grut-Brittanje]]. De ploech is eigendom fan Red Bull GmbH. Yn 2026 ride [[Max Verstappen]] en [[Isack Hadjar]] foar Red Bull; de ploech brûkt foar it earst in motorprogramma fan Red Bull Powertrains yn gearwurking mei [[Ford]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams |titel=F1 Teams 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Red Bull kocht ein 2004 de [[Jaguar F1|Jaguar Racing]]-ploech fan Ford en kaam yn 2005 as eigen konstrukteur op de startgrid. De ploech ried earst mei Cosworth- en Ferrari-motoren en dêrnei mei Renault-motoren. Mei [[Sebastian Vettel]] helle Red Bull fan 2010 oant en mei 2013 fjouwer kear op in rige beide wrâldtitels. De earste Grand Prix-oerwinning wie dy fan Vettel yn Sina yn 2009.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/red-bull-racing-year-by-year.5gsBMoMf3DhOSBOJ8Cx8Bi |titel=Red Bull Racing – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Fan 2019 ôf brûkte Red Bull Honda-motoren. [[Max Verstappen]] waard koereurswrâldkampioen yn 2021, 2022, 2023 en 2024; de ploech helle yn 2022 en 2023 ek de konstrukteurstitel. Dêrtroch stiet Red Bull nei 2025 op seis konstrukteurstitels en acht koereurstitels. Laurent Mekies folge yn 2025 Christian Horner op as teambaas.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-red-bull-all-you-need-to-know-about-the-team-ahead-of-the-2026.5nsCtA7I7DQDEYUbykAjtD |titel=All you need to know about Red Bull ahead of 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motoren en jeugdoplieding ==
De motorpartners wiene Cosworth (2005), Ferrari (2006), Renault (2007–2018) en Honda (2019–2025). Red Bull hat ek in twadde F1-ploech: dy hjitte efterinoar [[Scuderia Toro Rosso]], [[Scuderia AlphaTauri]], RB en Racing Bulls. Dy organisaasje is foaral bedoeld as opliedingsplak foar jonge koereurs.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Scuderia Toro Rosso]]
* [[Jaguar F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Red Bull Racing}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2005]]</text>
      <sha1>cs7kk7a4s09i8qaziapbfgfq0tc5u63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sauber F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194265</id>
    <revision>
      <id>1241416</id>
      <parentid>1241352</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:02:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3324" sha1="oejh6teggwttpkju8p5pr29lfqo7tt5" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #00A650
| kop = Sauber F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Sauber Motorsport AG
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Switserlân|Switsersk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Hinwil]], [[Switserlân]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1970; yn de Formule 1 sûnt 1993
| head1_5 = lêste eigner
| item1_5 = Audi AG
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Mercedes, Ferrari en BMW
| head1_7 = lêste F1-seizoen ûnder Sauber-namme
| item1_7 = 2025
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = Audi F1 Team (2026)
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1 (as BMW Sauber, 2008)
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 2e (2007, as BMW Sauber)
}}
'''Sauber F1''' wie de Formule 1-ploech fan Sauber Motorsport AG út [[Hinwil]] yn [[Switserlân]]. Peter Sauber rjochte de organisaasje yn 1970 op; nei súkses yn de sportauto-racerij kaam Sauber yn 1993 yn de Formule 1. De ploech ried ûnder ferskillende kommersjele nammen oant en mei 2025. Audi kocht de organisaasje en makke der foar 2026 it [[Audi F1 Team]] fan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Sauber brûkte yn de earste jierren motoren fan Mercedes, Ford en Ferrari; fan 1997 oant 2005 waarden de Ferrari-motoren faak ûnder de namme Petronas ynskreaun. De ploech stie bekend as in sterk, mar relatyf lyts ûnôfhinklik team en joech ûnder oaren [[Heinz-Harald Frentzen]], [[Kimi Räikkönen]] en [[Felipe Massa]] harren kâns yn de Formule 1.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/kick-sauber-year-by-year.JoWXFc6oEcNk5ozeiPxG5 |titel=Kick Sauber – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

BMW kocht de ploech yn 2005. Fan 2006 oant 2009 ried hja as [[BMW F1|BMW Sauber]], de súksesfolste faze fan Sauber: yn 2007 waard it team twadde yn it konstrukteurskampioenskip en [[Robert Kubica]] wûn yn 2008 de [[Grutte Priis fan Kanada 2008]]. Nei it fuortgean fan BMW naam Peter Sauber it team wer oer. Fan 2019 oant 2023 wie Alfa Romeo nammesponsor, wylst Sauber de feitlike organisaasje bleau; yn 2024 en 2025 ried it team as Kick Sauber.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sauber-at-500-from-privateers-to-alfa-romeo-factory-team-by-the-man-who.VGRTUWhiGZXt15prVXQHC |titel=Sauber at 500 – From privateers to Alfa Romeo factory team |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2020-11-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== F1-erfskip ==
De letter ''C'' yn de typenamme fan de Sauber-auto's ferwiist nei Christiane Sauber, de frou fan Peter Sauber. Hoewol't de ploech mar ien oerwinning helle, hat hja troch har lange bestean en it ûntdekken fan jong talint in wichtich plak yn de moderne F1-skiednis.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[BMW F1]]
* [[Alfa Romeo F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Sauber, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1970]]</text>
      <sha1>oejh6teggwttpkju8p5pr29lfqo7tt5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241417</id>
      <parentid>1241416</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:02:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3365" sha1="6iimzqhtmna9ut795vnunxqre86g7ya" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #00A650
| kop = Sauber F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Sauber Motorsport AG
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Switserlân|Switsersk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Hinwil]], [[Switserlân]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 1970; yn de Formule 1 sûnt 1993
| head1_5 = lêste eigner
| item1_5 = Audi AG
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Mercedes, Ferrari en BMW
| head1_7 = lêste F1-seizoen ûnder Sauber-namme
| item1_7 = 2025
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = Audi F1 Team (2026)
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1 (as BMW Sauber, 2008)
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 2e (2007, as BMW Sauber)
}}
'''Sauber F1''' wie de Formule 1-ploech fan Sauber Motorsport AG út [[Hinwil]] yn [[Switserlân]]. Peter Sauber rjochte de organisaasje yn 1970 op; nei súkses yn de sportauto-racerij kaam Sauber yn 1993 yn de Formule 1. De ploech ried ûnder ferskillende kommersjele nammen oant en mei 2025. Audi kocht de organisaasje en makke der foar 2026 it [[Audi F1 Team]] fan.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Sauber brûkte yn de earste jierren motoren fan Mercedes, Ford en Ferrari; fan 1997 oant 2005 waarden de Ferrari-motoren faak ûnder de namme Petronas ynskreaun. De ploech stie bekend as in sterk, mar relatyf lyts ûnôfhinklik team en joech ûnder oaren [[Heinz-Harald Frentzen]], [[Kimi Räikkönen]] en [[Felipe Massa]] harren kâns yn de Formule 1.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/kick-sauber-year-by-year.JoWXFc6oEcNk5ozeiPxG5 |titel=Kick Sauber – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

BMW kocht de ploech yn 2005. Fan 2006 oant 2009 ried hja as [[BMW F1|BMW Sauber]], de súksesfolste faze fan Sauber: yn 2007 waard it team twadde yn it konstrukteurskampioenskip en [[Robert Kubica]] wûn yn 2008 de [[Grutte Priis fan Kanada 2008]]. Nei it fuortgean fan BMW naam Peter Sauber it team wer oer. Fan 2019 oant 2023 wie Alfa Romeo nammesponsor, wylst Sauber de feitlike organisaasje bleau; yn 2024 en 2025 ried it team as Kick Sauber.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sauber-at-500-from-privateers-to-alfa-romeo-factory-team-by-the-man-who.VGRTUWhiGZXt15prVXQHC |titel=Sauber at 500 – From privateers to Alfa Romeo factory team |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2020-11-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== F1-erfskip ==
De letter ''C'' yn de typenamme fan de Sauber-auto's ferwiist nei Christiane Sauber, de frou fan Peter Sauber. Hoewol't de ploech mar ien oerwinning helle, hat hja troch har lange bestean en it ûntdekken fan jong talint in wichtich plak yn de moderne F1-skiednis.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[BMW F1]]
* [[Alfa Romeo F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Sauber, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1970]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2025]]</text>
      <sha1>6iimzqhtmna9ut795vnunxqre86g7ya</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Honda F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194266</id>
    <revision>
      <id>1241418</id>
      <parentid>1241353</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:04:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3233" sha1="mjbd2jxh6qzx6rtump4sbkminkaxmoz" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #E40521
| kop = Honda F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = bedriuw
| item1_1 = Honda Motor Co., Ltd.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Japan|Japansk]]
| head1_3 = aktyf as wurkploech
| item1_3 = 1964–1968; 2006–2008
| head1_4 = aktiviteit bûten de wurkploech
| item1_4 = motorleveransier yn ferskate perioaden
| head1_5 = motoren
| item1_5 = Honda/HRC
| head1_6 = opfolger fan de ploech út 2008
| item1_6 = Brawn GP
| kop2 = palmares as wurkploech
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 3
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 4e (1967)
}}
'''Honda F1''' is de namme foar de Formule 1-aktiviteiten fan de Japanske autofabrikant Honda. Honda hat ferskate kearen as motorbouwer en twa kear as folsleine wurkploech meidien. As eigen ploech wie Honda aktyf yn 1964–1968 en 2006–2008; dêrneist levere it bedriuw motoren oan ferskate kampioensploegen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/works-team-success-powering-senna-and-red-bull-triumphs-retracing-hondas-f1.505Z6Owe256nITfRFGjk9z |titel=Works team success, powering Senna and Red Bull triumphs: retracing Honda's F1 history |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-05-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Earste wurkploech ==
Honda makke syn F1-debút yn 1964, mei in sels boude auto en motor. [[Richie Ginther]] besoarge Honda by de [[Grutte Priis fan Meksiko 1965]] de earste oerwinning; [[John Surtees]] wûn yn 1967 de [[Grutte Priis fan Itaalje 1967]]. Nei 1968 waard it wurkteam opheft. De grutste súksessen fan Honda kamen letter as motorleveransier: mei [[Williams F1|Williams]] en [[McLaren F1|McLaren]] waarden yn de jierren tachtich en iere jierren njoggentich in rige wrâldtitels wûn.

== Weromkomst en Brawn ==
Honda kaam yn 2000 werom as motorpartner fan [[British American Racing]]. It bedriuw kocht dy Brackley-ploech folslein en ried fan 2006 ôf as Honda Racing F1 Team. [[Jenson Button]] helle by de [[Grutte Priis fan Hongarije 2006]] de tredde en lêste Grand Prix-oerwinning fan in Honda-wurkploech. Fanwegen de finansjele krisis luts Honda him ein 2008 werom. Ross Brawn kocht de organisaasje; dy waard yn 2009 as [[Brawn GP]] fuortdaliks wrâldkampioen en waard letter [[Mercedes F1]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorleveransier ==
Honda levere fan 2015 ôf wer hybride motoren, earst oan McLaren en dêrnei oan Toro Rosso en Red Bull. Mei Red Bull waard Verstappen yn 2021 wrâldkampioen. Yn 2026 is Honda, fia Honda Racing Corporation, de eksklusive motorpartner fan Aston Martin.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[British American Racing]]
* [[Mercedes F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Honda, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1964]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1968]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2006]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2008]]</text>
      <sha1>mjbd2jxh6qzx6rtump4sbkminkaxmoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scuderia Toro Rosso</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194267</id>
    <revision>
      <id>1241419</id>
      <parentid>1241354</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:05:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3060" sha1="9y3uwhb0dxuga6ffpmegsvm8zptu8jb" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #0032A0
| kop = Scuderia Toro Rosso
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme
| item1_1 = Scuderia Toro Rosso S.p.A.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2006–2019
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Red Bull GmbH
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Franz Tost
| head1_7 = motorleveransiers
| item1_7 = Cosworth, Ferrari, Renault en Honda
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Scuderia AlphaTauri]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1
| head2_2 = polepositions
| item2_2 = 1
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 6e (2008)
}}
'''Scuderia Toro Rosso''' wie in Italjaanske Formule 1-ploech út [[Faenza]]. ''Toro Rosso'' is Italiaansk foar ''Reade Bolle'' en de ploech wie de twadde F1-organisaasje fan Red Bull GmbH. Hja ûntstie yn 2006 troch de oankeap en omneaming fan [[Minardi F1|Minardi]] en waard yn 2020 omneamd ta [[Scuderia AlphaTauri]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-racing-bulls-all-you-need-to-know-about-the-team-ahead-of-the.1CEWtqM7eihjycMGOjbegp |titel=All you need to know about Racing Bulls ahead of 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-01-15 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Toro Rosso wie yn it begjin bedoeld as in opliedingsploech foar jonge koereurs út it Red Bull-programma. [[Sebastian Vettel]], [[Daniel Ricciardo]], [[Max Verstappen]], [[Carlos Sainz jr.|Carlos Sainz]] en [[Pierre Gasly]] rieden allegear earst foar Toro Rosso. De ploech brûkte efterinoar Cosworth-, Ferrari-, Renault- en Honda-motoren. [[Franz Tost]] wie yn alle fjirtjin seizoenen teambaas.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/racing-bulls-year-by-year.RsVCsWpMnPzUr7nNVSlyO |titel=Racing Bulls – Year by Year |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

It hichtepunt wie de [[Grutte Priis fan Itaalje 2008]]. Vettel pakte yn reinich waar earst de poleposition en wûn de race dêrnei. Dat wie de earste oerwinning fan Toro Rosso én de earste F1-oerwinning foar Red Bull syn jongere ploech, noch foardat Red Bull Racing sels in Grand Prix wûn hie. Yn 2020 waard de ploech omneamd ta AlphaTauri, nei it kleanmerk fan de memme-ûndernimming.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toro-rossos-name-change-to-alpha-tauri-confirmed-in-provisional-2020-entry.5tIxtPAMsY8MACQAyvg41j |titel=Toro Rosso's name change to AlphaTauri confirmed in provisional 2020 entry list |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-11-30 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Red Bull Racing]]
* [[Minardi F1]]
* [[Scuderia AlphaTauri]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Toro Rosso, Scuderia}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2006]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2020]]</text>
      <sha1>9y3uwhb0dxuga6ffpmegsvm8zptu8jb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Force India F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194268</id>
    <revision>
      <id>1241420</id>
      <parentid>1241355</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:06:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3145" sha1="h4qrtgsazp1dn0h203tq6gzepr81hws" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #F5B3D1
| kop = Force India F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Force India Formula One Team Limited
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Yndia|Yndiaask]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Silverstone]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2008–2018
| head1_5 = eigners yn de lêste jierren
| item1_5 = Vijay Mallya, Michiel Mol en Sahara India Pariwar
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = Ferrari (2008), Mercedes (2009–2018)
| head1_7 = opfolger
| item1_7 = Racing Point (letter Aston Martin)
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 6
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 4e (2016, 2017)
}}
'''Force India F1''' wie in Formule 1-ploech mei in Yndiaaske lisinsje en in fabryk by [[Silverstone]] yn [[Grut-Brittanje]]. In konsortium ûnder lieding fan de Yndiaaske sakeman Vijay Mallya en de Nederlanner Michiel Mol kocht yn 2007 [[Spyker F1|Spyker]] en sette de ploech yn 2008 as Force India op de startgrid. Sahara India Pariwar waard yn 2011 minderheidseigner.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/force-india-their-greatest-hits-to-date.6zoSTdQCkMCuC0gSUuEuqq |titel=Force India: Their greatest hits to date |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2018-08-14 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De earste auto ried yn 2008 mei in Ferrari-motor; fan 2009 ôf waard Mercedes motorpartner. By de [[Grutte Priis fan Belgje 2009]] pakte [[Giancarlo Fisichella]] de earste poleposition en waard er twadde, it earste poadium fan de ploech. Letter hellen foaral [[Sergio Pérez]] poadia. Force India waard fjirde yn it konstrukteurskampioenskip fan 2016 en 2017, it bêste resultaat yn de skiednis fan de ploech.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-aston-martins-complex-f1-roots-and-how-theyre-aiming-to-fulfil.465QgZKQ9XcBDcD54VT4xR |titel=Team guide: Aston Martin's complex F1 roots |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-26 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Yn 2018 kaam Force India ûnder bewâld fanwege finansjele swierrichheden. De besittings waarden kocht troch in konsortium ûnder lieding fan [[Lawrence Stroll]]. Dy nije organisaasje ried de lêste races fan 2018 as Racing Point Force India en waard yn 2019 Racing Point; sûnt 2021 is dat de [[Aston Martin F1 Team]]. It juridyske konstrukteursynskriuwingsnûmer fan Force India hold yn 2018 op te bestean.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/force-india-become-racing-point-for-2019.6vXH20iJvaGeAAUcma2gYS |titel=Force India become Racing Point for 2019 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2018-12-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Jordan F1]]
* [[Mercedes F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Force India, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2008]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2018]]</text>
      <sha1>h4qrtgsazp1dn0h203tq6gzepr81hws</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BMW F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194269</id>
    <revision>
      <id>1241421</id>
      <parentid>1241356</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:07:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2873" sha1="m2f7r6w770xyzmg31hj5ruuoh77fkpp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #0066B3
| kop = BMW F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme as konstrukteur
| item1_1 = BMW Sauber F1 Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Dútslân|Dútsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Hinwil]], [[Switserlân]]
| head1_4 = aktyf as wurkploech
| item1_4 = 2006–2009
| head1_5 = eigner
| item1_5 = BMW AG
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Mario Theissen
| head1_7 = motor
| item1_7 = BMW
| head1_8 = wichtichste koereurs
| item1_8 = [[Nick Heidfeld]] en [[Robert Kubica]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 2e (2007)
| head2_3 = opfolger
| item2_3 = [[Sauber F1]]
}}
'''BMW F1''' omfiemet BMW syn Formule 1-programma as motorbouwer en as wurkploech. De eigen F1-ploech ried ûnder de namme '''BMW Sauber F1 Team''' fan 2006 oant en mei 2009. BMW kocht dêrfoar de Switserske [[Sauber F1|Sauber]]-ploech en kombinearre de BMW-motorôfdieling mei de Sauber-fabryk yn [[Hinwil]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/sauber-at-500-from-privateers-to-alfa-romeo-factory-team-by-the-man-who.VGRTUWhiGZXt15prVXQHC |titel=Sauber at 500 – From privateers to Alfa Romeo factory team |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2020-11-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Motorleveransier ==
BMW levere al yn de jierren tachtich turbomotoren oan ûnder mear [[Brabham F1|Brabham]]. [[Nelson Piquet]] waard yn 1983 wrâldkampioen mei in BMW-motor. Fan 2000 oant 2005 wie BMW de motorpartner fan [[Williams F1|Williams]], mei koereurs lykas [[Ralf Schumacher]] en [[Juan Pablo Montoya]].

== BMW Sauber ==
Nei de oankeap fan Sauber hie BMW yn 2006 in folsleine wurkploech. De ploech waard yn 2007 twadde yn it konstrukteurskampioenskip. It hichtepunt wie de [[Grutte Priis fan Kanada 2008]], doe't [[Robert Kubica]] wûn foar teamgenoat [[Nick Heidfeld]]; dat wie de iennige Grand Prix-oerwinning fan BMW Sauber. BMW luts him nei it seizoen 2009, yn de ekonomyske krisis, werom en Peter Sauber kocht de organisaasje werom.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/can-kick-saubers-2025-bring-more-hope-than-2024.h8ct3FNW6iloeBuilTg08 |titel=Can Kick Sauber's 2025 bring more hope than 2024? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-02-16 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De namme BMW Sauber makke dúdlik dat it om in BMW-wurkploech gie mei it personiel en de technyske basis fan Sauber. De F1-ynskriuwing gie dêrnei fierder as Sauber, letter as Alfa Romeo en Kick Sauber, en sûnt 2026 as Audi.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Sauber F1]]
* [[Williams F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:BMW, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2006]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2009]]</text>
      <sha1>m2f7r6w770xyzmg31hj5ruuoh77fkpp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Haas F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194270</id>
    <revision>
      <id>1241422</id>
      <parentid>1241357</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:08:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3251" sha1="hovfz5y1mw3v07tawfhf2k3sskdfx4h" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #B6BABD
| kop = Haas F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = bedriuw
| item1_1 = Haas Formula LLC
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| head1_3 = basissen
| item1_3 = [[Kannapolis]], [[Noard-Karolina]]; [[Banbury]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = oprjochte
| item1_4 = 2014; F1-debút yn 2016
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Gene Haas
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Ayao Komatsu
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Ferrari
| head1_8 = fêste koereurs (2026)
| item1_8 = [[Esteban Ocon]] en [[Oliver Bearman]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = polepositions
| item2_2 = 1 (Kevin Magnussen, 2022)
| head2_3 = poadiumplakken
| item2_3 = 0
| head2_4 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_4 = 5e (2018)
}}
'''Haas F1''' is in Amerikaanske Formule 1-ploech fan de ûndernimmer Gene Haas. De ploech makke yn 2016 syn debút en waard dêrmei de earste F1-ploech ûnder Amerikaanske lieding sûnt trije desennia. De organisaasje hat in haadkantoar by Haas syn NASCAR-ploech yn [[Kannapolis]], in F1-útvalsbasis yn [[Banbury]] en in technysk kantoar yn [[Maranello]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/teams/haas |titel=Haas – F1 Racing Team – Ocon, Bearman |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Opbou ==
Haas keas foar in relatyf slanke formule: Ferrari leveret de motor en tal fan tastiene ûnderdielen, wylst de Italjaanske firma Dallara it chassis produsearret. De ploech wie by syn earste race, de [[Grutte Priis fan Austraalje 2016]], fuortdaliks seisde mei [[Romain Grosjean]]. Yn 2018 waard Haas fyfde yn it konstrukteurskampioenskip, noch altyd it bêste seizoensresultaat.

Yn 2024 gie Haas in mearjierrige technyske gearwurking oan mei Toyota Gazoo Racing. Toyota leveret dêrby gjin F1-motor en is gjin mede-eigner: it giet om it dielen fan kennis, personiel en foarsjennings. Yn 2026 binne [[Esteban Ocon]] en [[Oliver Bearman]] de fêste koereurs, mei Ferrari-motoren.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-return-to-f1-as-they-sign-multi-year-technical-partnership-with-haas.1WFIOvxjafXJWzM7qrvKqD |titel=Toyota return to F1 in technical partnership with Haas |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-10-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Resultaten ==
Haas hat oant en mei 2025 gjin Grand Prix wûn en gjin poadiumplak helle. [[Kevin Magnussen]] pakte by de kwalifikaasje foar de [[Grutte Priis fan São Paulo 2022]] wol de earste poleposition yn de skiednis fan de ploech. It bêste konstrukteursresultaat is it fyfde plak fan 2018.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/facts-and-stats-haas-claim-the-record-for-the-longest-pole-wait-for-a.29jzGvlkGp8tH0tXhsldWl |titel=Haas claim the record for the longest pole wait |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2022-11-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Toyota F1]]
* [[Scuderia Ferrari]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Haas, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2016]]</text>
      <sha1>hovfz5y1mw3v07tawfhf2k3sskdfx4h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Toyota F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194271</id>
    <revision>
      <id>1241423</id>
      <parentid>1241358</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:09:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2586" sha1="6pk93z5qmvt714na61mdqu8p16qq308" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #E30613
| kop = Toyota F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Panasonic Toyota Racing
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Japan|Japansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Keulen]], [[Dútslân]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2002–2009
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Toyota Motor Corporation
| head1_6 = motorleveransier
| item1_6 = Toyota
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Jarno Trulli]], [[Ralf Schumacher]] en [[Timo Glock]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 13
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 4e (2005)
}}
'''Toyota F1''' wie de Formule 1-wurkploech fan Toyota Motor Corporation. De ploech waard ûntwikkele troch Toyota Motorsport GmbH yn [[Keulen]] en kaam fan 2002 oant en mei 2009 út as Panasonic Toyota Racing. Toyota boude sels it chassis en de motor.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/toyota-return-to-f1-as-they-sign-multi-year-technical-partnership-with-haas.1WFIOvxjafXJWzM7qrvKqD |titel=Toyota return to F1 in technical partnership with Haas |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-10-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Toyota kundige syn F1-plannen yn 1999 oan en die foar de earste race in wiidweidich testprogramma mei de TF101. De ploech makke yn 2002 har debút. De earste jierren wiene wikseljend, mar mei [[Jarno Trulli]] en [[Ralf Schumacher]] waard 2005 it bêste seizoen: Toyota einige fjirde by de konstrukteurs en helle fiif poadiumplakken. [[Timo Glock]] helle yn 2008 en 2009 noch trije poadia.

Toyota kaam yn acht seizoenen ta trettjin poadiumplakken en trije polepositions, mar nea ta in oerwinning. Nei it seizoen 2009 luts Toyota syn fabryksteam werom, yn it ramt fan de wrâldwide ekonomyske delgong. Yn 2024 kaam Toyota werom yn de Formule 1 as technyske partner fan [[Haas F1]], sûnder dêrmei wer in eigen F1-konstrukteur te wurden.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/analysis-whats-behind-toyotas-return-to-formula-1-with-haas-and-how-will-it.1o74yoGJASRQeMu1cS5T2O |titel=What's behind Toyota's return to F1 with Haas? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-10-11 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Haas F1]]
* [[Toyota]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Toyota, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2002]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2009]]</text>
      <sha1>6pk93z5qmvt714na61mdqu8p16qq308</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lotus F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194272</id>
    <revision>
      <id>1241424</id>
      <parentid>1241359</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:10:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3325" sha1="4phbj9hvkxjzid5z5ys1bfoavvldte9" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #00563F
| kop = Lotus F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Team Lotus
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basissen
| item1_3 = [[Cheshunt]] en letter [[Hethel]], [[Norfolk]]
| head1_4 = aktyf yn de Formule 1
| item1_4 = 1958–1994
| head1_5 = oprjochter
| item1_5 = [[Colin Chapman]]
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Climax, Ford, Renault en Honda
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Jim Clark]], [[Graham Hill]], [[Jochen Rindt]] en [[Ayrton Senna]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = konstrukteurstitels
| item2_1 = 7
| head2_2 = koereurstitels
| item2_2 = 6
| head2_3 = Grand Prix-oerwinnings
| item2_3 = 79
}}
'''Lotus F1''' ferwiist yn de Fryske F1-skiednis meast nei '''Team Lotus''', de Britske Formule 1-ploech fan [[Colin Chapman]]. Team Lotus ried fan 1958 oant en mei 1994 en hearde yn de jierren sechtich en santich ta de fernijendste en súksesfolste konstrukteurs. De ploech helle sân konstrukteurstitels, seis koereurstitels en 79 Grand Prix-oerwinnings.

== Skiednis en fernijingen ==
Chapman makke fan Team Lotus in proeftún foar nije technyk. Lotus brûkte yn 1962 mei de Lotus 25 as ien fan de earsten in monokok-chassis yn de Formule 1. Letter folgen ûnder oare de Lotus 49 mei motor as draachjend diel en de Lotus 79 mei grûneffekt. De ploech stapte yn 1958 yn de Formule 1; [[Graham Hill]] wie ien fan de ierste koereurs. [[Jim Clark]] waard mei Lotus wrâldkampioen yn 1963 en 1965.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-graham-hill.NUqzbttsJ2gsuGtW9PzNG |titel=Graham Hill |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-jim-clark.2xXQsIYM7LBHJrP4Gw6rRD |titel=Jim Clark |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De oare koereurstitels kamen mei Hill (1968), [[Jochen Rindt]] (1970, postúm), [[Emerson Fittipaldi]] (1972) en [[Mario Andretti]] (1978). De konstruktortitels wiene yn 1963, 1965, 1968, 1970, 1972, 1973 en 1978. Nei Chapmans ferstjerren yn 1982 rekke de ploech yn finansjele en sportive swierrichheden. [[Ayrton Senna]] wûn tusken 1985 en 1987 noch seis races foar Lotus, mar yn 1994 hold Team Lotus op te bestean.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/information/drivers-hall-of-fame-ayrton-senna.FLD7ZtO0nUn7JzLEn5rOJ |titel=Ayrton Senna |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== De Lotus-namme nei 1994 ==
De namme Lotus ferskynde letter wer yn de Formule 1, mar dat wiene oare organisaasjes. Lotus Racing ried yn 2010; it hjitte yn 2011 Team Lotus en waard yn 2012 Caterham. De eardere Renault-ploech út Enstone brûkte yn 2012–2015 de namme Lotus F1 Team. Dy ploech is de foargonger fan [[Alpine F1 Team]] en hat gjin direkte organisaasjekontinuïteit mei Chapman syn Team Lotus.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Renault F1]]
* [[Alpine F1 Team]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Lotus, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1958]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1994]]</text>
      <sha1>4phbj9hvkxjzid5z5ys1bfoavvldte9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jordan F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194273</id>
    <revision>
      <id>1241425</id>
      <parentid>1241360</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:11:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3108" sha1="3zhpmetq3p5fbu3gr4j6gzi730d8tuf" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FFD500
| kop = Jordan F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Jordan Grand Prix
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Ierlân|Iersk]] (FIA-lisinsje)
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Silverstone]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 1991–2005
| head1_5 = oprjochter en eigner
| item1_5 = [[Eddie Jordan]]
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Ford, Peugeot, Mugen-Honda, Honda en Toyota
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Damon Hill]], [[Heinz-Harald Frentzen]] en [[Giancarlo Fisichella]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 4
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 19
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 3e (1999)
}}
'''Jordan F1''', offisjeel '''Jordan Grand Prix''', wie in Formule 1-ploech fan de Ierske ûndernimmer en eardere koereur [[Eddie Jordan]]. De ploech wie fêstige yn [[Silverstone]], mar ried mei in Ierske lisinsje. Jordan kaam yn 1991 yn de Formule 1 en wie oant 2005 aktyf.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/from-memorable-debuts-to-unexpected-victories-jordan-grand-prixs-10-greatest.6CY81a5nTpky7ECfgfr138 |titel=Jordan Grand Prix's 10 greatest moments |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-03-21 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De ploech wie al yn de Formule 3 en de Formule 3000 suksesfol. Yn de F1 makke [[Michael Schumacher]] by Jordan syn debút yn de [[Grutte Priis fan Belgje 1991]]. De earste oerwinning kaam yn de wiete [[Grutte Priis fan Belgje 1998]], doe't [[Damon Hill]] wûn foar [[Ralf Schumacher]]; it wie in opfallende ien-twa foar de ûnderdogploech. Yn 1999 wûn [[Heinz-Harald Frentzen]] de Grutte Prizen fan Frankryk en Itaalje en waard Jordan tredde by de konstrukteurs.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-aston-martins-complex-f1-roots-and-how-theyre-aiming-to-fulfil.465QgZKQ9XcBDcD54VT4xR |titel=Team guide: Aston Martin's complex F1 roots |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-26 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

De lêste oerwinning wie fan [[Giancarlo Fisichella]] by de [[Grutte Priis fan Brazylje 2003]]. Fanwegen finansjele problemen waard Jordan yn 2005 oan Midland Group ferkocht. De ploech ried yn 2006 as Midland, yn 2007 as Spyker en dêrnei as [[Force India F1]]. De technyske en organisatoriske stambeam giet fia Racing Point troch nei [[Aston Martin F1 Team]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Force India F1]]
* [[Toyota F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Jordan, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1991]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2005]]</text>
      <sha1>3zhpmetq3p5fbu3gr4j6gzi730d8tuf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Minardi F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194274</id>
    <revision>
      <id>1241426</id>
      <parentid>1241361</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3261" sha1="c06srz7o82x3561gxzd18hqru3341ko" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #1F75FE
| kop = Minardi F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Minardi Team S.p.A.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]]
| head1_4 = aktyf yn de Formule 1
| item1_4 = 1985–2005
| head1_5 = eigners
| item1_5 = Giancarlo Minardi; fan 2001 ôf Paul Stoddart
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = ûnder oaren Ford, Ferrari, Lamborghini en Hart
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Pierluigi Martini]], [[Fernando Alonso]] en [[Mark Webber]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Scuderia Toro Rosso]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 0
| head2_3 = WK-punten
| item2_3 = 38
}}
'''Minardi F1''' wie in lytse Italjaanske Formule 1-ploech út [[Faenza]], oprjochte troch [[Giancarlo Minardi]]. De organisaasje bestie sûnt 1979 en ried fan 1985 oant en mei 2005 yn de Formule 1. Minardi hie in lyts budzjet, mar waard tige wurdearre om syn tagonklikens en om de kânsen dy't de ploech oan jong talint joech.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-the-essential-lowdown-on-italian-team-alphatauri-as-tsunoda-and.4zS2xlVl7CMHNpCnYCVdyK |titel=Team guide: The essential lowdown on Italian team AlphaTauri |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Minardi ried mei in soad ferskillende motoren, fan Motori Moderni en Ford oant Ferrari, Lamborghini en Hart. De ploech wûn nea in race of poadiumplak, mar skoarde 38 WK-punten. De bêste raceklassifikaasje wie in fjirde plak: [[Pierluigi Martini]] helle dat yn 1991 twa kear, en [[Christian Fittipaldi]] yn 1993. Martini sette by de [[Grutte Priis fan de Feriene Steaten 1990]] de iennige Minardi op de earste startrige, mei de twadde kwalifikaasjetiid.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/read-every-word-of-ex-minardi-owner-paul-stoddarts.45pUpxRPivcp9erBBQMEj5 |titel=Read every word of ex-Minardi owner Paul Stoddart's Beyond The Grid interview |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-03-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Ferskate letter bekende koereurs makken by Minardi harren F1-debút of rieden der in iere faze fan harren karriêre, ûnder oaren [[Giancarlo Fisichella]], [[Fernando Alonso]], [[Mark Webber]] en [[Jarno Trulli]]. Yn 2001 kocht de Australyske sakeman Paul Stoddart de ploech. Yn 2005 ferkocht er har oan Red Bull GmbH, dat de basis yn Faenza yn 2006 as [[Scuderia Toro Rosso]] trochsette.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/forgotten-f1-friday-drivers-whatever-happened-to-these-fp1-guest-runners.5DGrGuxNWOO73rKgWUKj3J |titel=Whatever happened to these FP1 guest runners? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-01-25 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Scuderia Toro Rosso]]
* [[Scuderia AlphaTauri]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Minardi, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1979]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2005]]</text>
      <sha1>c06srz7o82x3561gxzd18hqru3341ko</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Alfa Romeo F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194275</id>
    <revision>
      <id>1241427</id>
      <parentid>1241362</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:12:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241427</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3068" sha1="4yahsqnt1iv6ou6pvmmq37mq4g8voae" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #9B0000
| kop = Alfa Romeo F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = fabrikant
| item1_1 = Alfa Romeo
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = aktyf as wurkploech
| item1_3 = 1950–1951; 1979–1985
| head1_4 = raceôfdieling yn twadde perioade
| item1_4 = Autodelta
| head1_5 = motoren
| item1_5 = Alfa Romeo
| head1_6 = wichtige koereurs
| item1_6 = [[Nino Farina]], [[Juan Manuel Fangio]] en [[Bruno Giacomelli]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = koereurstitels
| item2_1 = 2 (1950, 1951)
| head2_2 = earste F1-race
| item2_2 = [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1950]]
| head2_3 = lêste Grand Prix-oerwinning
| item2_3 = [[Grutte Priis fan Spanje 1951]]
}}
'''Alfa Romeo F1''' ferwiist nei Alfa Romeo syn Formule 1-aktiviteiten as konstrukteur en motorbouwer. De Italjaanske fabrikant wie by de start fan it wrâldkampioenskip yn 1950 de dominante ploech mei de Alfetta 158. [[Nino Farina]] en [[Juan Manuel Fangio]] waarden yn 1950 en 1951 de earste twa Formule 1-wrâldkampioenen.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/alfa-romeo-to-return-to-f1-with-sauber.4jTkxqMWmsIUiaoms2Q0Ys |titel=Alfa Romeo to return to F1 with Sauber |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2017-11-29 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== De Alfetta-perioade ==
By de [[Grutte Priis fan Grut-Brittanje 1950]], de earste WK-race, einige Alfa Romeo mei Farina, Fangio en [[Luigi Fagioli]] op de earste trije plakken. Farina pakte de titel yn 1950 en Fangio die dat yn 1951. Nei it seizoen 1951 luts Alfa Romeo de wurkploech werom. De lêste WK-oerwinning fan it merk as eigen konstrukteur wie Fangio syn oerwinning yn Spanje yn 1951.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/results/1950/races |titel=1950 race results |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Weromkomst en nammesponsoring ==
Autodelta brocht Alfa Romeo yn 1979 wer as wurkploech werom. Dy twadde perioade, oant en mei 1985, brocht gjin oerwinnings of titels. Alfa levere yn deselde tiid ek motoren oan oare teams, lykas Brabham en Osella. Fan 2019 oant 2023 ried de [[Sauber F1|Sauber]]-organisaasje ûnder de namme Alfa Romeo. Dat wie in kommersjele merkgearwurking: Sauber boude it chassis en brûkte Ferrari-motoren; it wie dus net in nije Alfa Romeo-wurkploech.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/what-dropping-sauber-name-means-for-alfa-romeo-racing.5mXcTEz3dv63T9SLuAInDl |titel=What dropping Sauber name means for Alfa Romeo Racing |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-02-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Sauber F1]]
* [[Scuderia Ferrari]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Alfa Romeo, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1950]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1951]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1979]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1985]]</text>
      <sha1>4yahsqnt1iv6ou6pvmmq37mq4g8voae</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>British American Racing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194276</id>
    <revision>
      <id>1241428</id>
      <parentid>1241363</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:13:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2599" sha1="rsgfx27oosx9jxds1h0z7ma4ndfeln3" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #FFFFFF
| kop = British American Racing
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = ôfkoarting
| item1_1 = BAR
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Brackley]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 1999–2005
| head1_5 = eigner
| item1_5 = British American Tobacco (oant 2005)
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = Supertec (1999), Honda (2000–2005)
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Jacques Villeneuve (1971)|Jacques Villeneuve]], [[Jenson Button]] en [[Takuma Sato]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Honda F1]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_2 = 2e (2004)
}}
'''British American Racing''' ('''BAR''') wie in Britske Formule 1-ploech út [[Brackley]]. It tabaksbedriuw British American Tobacco (BAT) kocht yn 1998 de [[Tyrrell F1|Tyrrell]]-ploech en skreau dy yn 1999 as BAR yn. De teamnamme ferwiisde nei BAT; de meast sichtbere sponsormerken wiene Lucky Strike en 555.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/f1s-most-memorable-car-launches-bar-01.75JOA1YJIXPPQhWxOssElI |titel=F1's most memorable car launches: BAR 01 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-01-29 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
BAR makke in ambisjeus, mar puntleas debút yn 1999 mei Supertec-motoren en de koereurs [[Jacques Villeneuve (1971)|Jacques Villeneuve]] en [[Ricardo Zonta]]. Fan 2000 ôf levere Honda de motoren. De gearwurking brocht yn 2004 in twadde plak yn it konstrukteurskampioenskip; [[Jenson Button]] helle dat jier in grut tal poadiumplakken. In Grand Prix wûn BAR lykwols net.

Honda kocht yn 2004 in oandiel fan 45 persint en naam yn 2005 ek de rest fan de ploech oer. Dêrom ried de Brackley-organisaasje yn 2006 as [[Honda F1|Honda Racing F1 Team]]. Nei Honda syn weromlûking ein 2008 waard de organisaasje yn 2009 [[Brawn GP]] en dêrnei [[Mercedes F1]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Honda F1]]
* [[Mercedes F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:British American Racing}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 1999]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2005]]</text>
      <sha1>rsgfx27oosx9jxds1h0z7ma4ndfeln3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jaguar F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194277</id>
    <revision>
      <id>1241429</id>
      <parentid>1241364</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2935" sha1="t9l7qat1dpnndgkux2btq1mbgud73rj" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #006B54
| kop = Jaguar F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Jaguar Racing
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Grut-Brittanje|Britsk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Milton Keynes]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2000–2004
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Ford Motor Company
| head1_6 = motorleveransier
| item1_6 = Cosworth
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Eddie Irvine]], [[Mark Webber]] en [[Christian Klien]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = [[Red Bull Racing]]
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 2
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 7e (2002, 2003, 2004)
}}
'''Jaguar F1''' wie de Formule 1-wurkploech fan Ford Motor Company ûnder it lúkseautomerk Jaguar. Ford kocht de [[Stewart F1|Stewart Grand Prix]]-ploech en neamde dy fan 2000 ôf Jaguar Racing. De ploech wie fêstige yn [[Milton Keynes]], ried mei Cosworth-motoren en bleau oant en mei 2004 yn de Formule 1.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/the-family-tree-f1-11-teams-and-how-they-came-to-be.2QBA1PPMf0bC8mp2xxqZeq |titel=The family tree of F1's 11 teams and how they came to be |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-03-01 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
Jaguar makke in drege start yn 2000. [[Eddie Irvine]] helle de beide poadiumplakken: hy waard tredde yn de [[Grutte Priis fan Monako 2001]] en de [[Grutte Priis fan Itaalje 2002]]. Yn de folgjende jierren wiene [[Mark Webber]] en [[Christian Klien]] de wichtichste koereurs. De ploech kaam nea heger as it sânde plak yn it konstrukteurskampioenskip.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/10-unforgettable-f1-moments-from-the-month-of-january-from-driver-shootouts.56A0odxmF4iMZxjl5yyEw8 |titel=10 unforgettable F1 moments from the month of January |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2021-01-07 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Ford besleat ein 2004 út de Formule 1 te stappen en ferkocht de ploech oan Red Bull. Dêrút ûntstie yn 2005 [[Red Bull Racing]]. Jaguar is dêrom in wichtige skeakel yn de stambeam fan de moderne Red Bull-ploech, mar is sels net deselde as it hjoeddeiske Jaguar-team yn Formula E.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/what-red-bull-will-be-hoping-to-achieve-in-2024-after-a-record.3WNcKpU5y16Sj7H6yYfGvn |titel=What Red Bull will be hoping to achieve in 2024 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2024-02-19 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Red Bull Racing]]
* [[Ford]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Jaguar, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2000]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2004]]</text>
      <sha1>t9l7qat1dpnndgkux2btq1mbgud73rj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Scuderia AlphaTauri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194278</id>
    <revision>
      <id>1241430</id>
      <parentid>1241365</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2765" sha1="tg14yqohi77cowaajfull3fiwqbizgp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #243B82
| kop = Scuderia AlphaTauri
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = offisjele namme
| item1_1 = Scuderia AlphaTauri S.p.A.
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Itaalje|Italjaansk]]
| head1_3 = basis
| item1_3 = [[Faenza]], [[Itaalje]]
| head1_4 = aktyf
| item1_4 = 2020–2023
| head1_5 = eigner
| item1_5 = Red Bull GmbH
| head1_6 = teambaas
| item1_6 = Franz Tost
| head1_7 = motorleveransier
| item1_7 = Honda / Red Bull Powertrains
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = RB, letter Racing Bulls
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 1
| head2_2 = poadiumplakken
| item2_2 = 2
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 6e (2021)
}}
'''Scuderia AlphaTauri''' wie in Italjaanske Formule 1-ploech út [[Faenza]]. Hja wie eigendom fan Red Bull GmbH en ûntstie troch de omneaming fan [[Scuderia Toro Rosso]] yn 2020. De namme ferwiisde nei AlphaTauri, it kleanmerk fan Red Bull. Yn 2024 waard de ploech op 'e nij omneamd ta RB en yn 2025 ta Racing Bulls.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-preview-racing-bulls-all-you-need-to-know-about-the-team-ahead-of-the.1CEWtqM7eihjycMGOjbegp |titel=All you need to know about Racing Bulls ahead of 2026 |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2026-01-15 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De ploech sette de Faenza-organisaasje fan Minardi en Toro Rosso fuort. Hoewol't hja in sustersploech fan [[Red Bull Racing]] wie, hie AlphaTauri in eigen konstrukteursynskriuwing en fabryk. De earste koereurs wiene [[Pierre Gasly]] en [[Daniil Kvyat]]. Gasly wûn fuort yn it earste seizoen de [[Grutte Priis fan Itaalje 2020]] en waard yn 2021 tredde by de [[Grutte Priis fan Azerbeidzjan 2021]]. Dat bleaune de beide poadiumplakken fan AlphaTauri.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/team-guide-the-essential-lowdown-on-italian-team-alphatauri-as-tsunoda-and.4zS2xlVl7CMHNpCnYCVdyK |titel=Team guide: The essential lowdown on Italian team AlphaTauri |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2023-01-24 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Nei Gasly en Kvyat rieden ûnder mear [[Yuki Tsunoda]], [[Nyck de Vries]], [[Daniel Ricciardo]] en [[Liam Lawson]] foar de ploech. AlphaTauri brûkte Honda-motoren en nei Honda syn formele fuortgean motoren mei Honda-technology ûnder de namme Red Bull Powertrains. De bêste konstruktuerseinstân wie it sechsde plak yn 2021.

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Scuderia Toro Rosso]]
* [[Red Bull Racing]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:AlphaTauri, Scuderia}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2020]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2023]]</text>
      <sha1>tg14yqohi77cowaajfull3fiwqbizgp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Marussia F1</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194279</id>
    <revision>
      <id>1241431</id>
      <parentid>1241366</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3272" sha1="d98lmtvmxc2x7fl3f5pucp1h4ev3oni" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| bgcolor = #6E172A
| kop = Marussia F1
| kop1 = ploechgegevens
| head1_1 = namme
| item1_1 = Marussia F1 Team; yn 2015 Manor Marussia F1 Team
| head1_2 = nasjonaliteit
| item1_2 = [[Ruslân|Russysk]] (2012–2014), [[Grut-Brittanje|Britsk]] (2015)
| head1_3 = basissen
| item1_3 = [[Banbury]] en letter [[Dinnington]], [[Grut-Brittanje]]
| head1_4 = aktyf ûnder Marussia-namme
| item1_4 = 2012–2015
| head1_5 = eksploitaasje
| item1_5 = Manor Motorsport; oarspronklik stipe troch Marussia Motors
| head1_6 = motorleveransiers
| item1_6 = Cosworth (2012–2013), Ferrari (2014–2015)
| head1_7 = wichtige koereurs
| item1_7 = [[Timo Glock]], [[Max Chilton]] en [[Jules Bianchi]]
| head1_8 = opfolger
| item1_8 = Manor Racing
| kop2 = palmares
| head2_1 = oerwinnings
| item2_1 = 0
| head2_2 = WK-punten
| item2_2 = 2
| head2_3 = bêste konstrukteurseinstân
| item2_3 = 9e (2014)
}}
'''Marussia F1''' wie in Formule 1-ploech dy't troch Manor Motorsport yn [[Grut-Brittanje]] eksploitearre waard. De ploech ûntstie út Virgin Racing: Marussia Motors wie yn 2011 nammesponsor en fan 2012 ôf de haadnamme fan de ploech. Yn 2012–2014 ried hja mei in Russyske lisinsje; nei in finansjele werstart ried hja yn 2015 as Manor Marussia mei in Britske lisinsje.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/how-it-was-the-f1-landscape-when-kubica-last-started-a-grand-prix.40FXF1lwveEiM4I2gUCOCO |titel=How it was: the F1 landscape when Kubica last started a Grand Prix |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2019-01-25 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Skiednis ==
De earste Marussia-auto's brûkten Cosworth-motoren; yn 2014 stapte de ploech oer op Ferrari. De koereurs wiene ûnder oaren [[Timo Glock]], [[Charles Pic]], [[Max Chilton]] en [[Jules Bianchi]]. Bianchi ried by de [[Grutte Priis fan Monako 2014]] nei it njoggende plak en skoarde sa de earste en iennige twa WK-punten foar Marussia. Dêrmei waard Marussia njoggende yn it konstrukteurskampioenskip fan 2014.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/underdog-tales-when-bianchi-charged-to-the-points-with-minnows-marussia-and.2yIKVjXFAXi2rFHTZOxPPo |titel=When Bianchi charged to the points with minnows Marussia |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

Yn oktober 2014 kaam it team ûnder bewâld. De ploech miste de lêste races, mar waard mei nije ynvestearring rêden foar 2015 en sette doe as Manor Marussia noch ien seizoen troch. Fan 2016 ôf hiet de ploech Manor Racing; de Marussia/Manor-organisaasje hold nei dat seizoen op te bestean.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.formula1.com/en/latest/article/from-world-champions-to-grand-prix-rookies-how-did-f1s-most-recent-new-teams.25tfjMrYGd3SBCGp3ypm8q |titel=How did F1's most recent new teams approach their first season? |wurk=Formula1.com |útjouwer=Formula One World Championship Limited |datum=2025-08-27 |opropdatum=2026-09-23 |taal=en}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Formule 1]]
* [[Toyota F1]]
* [[Haas F1]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

{{DEFAULTSORT:Marussia, F1}}
[[Kategory:Formule 1]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn 2012]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 2015]]</text>
      <sha1>d98lmtvmxc2x7fl3f5pucp1h4ev3oni</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Warner Bros.</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194280</id>
    <revision>
      <id>1241432</id>
      <parentid>1241367</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:17:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ lt</comment>
      <origin>1241432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1890" sha1="a7ivgsklekwi42ra6t77i35ecfwurkz" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| kop = Warner Bros.
| image = Warner Bros. Pictures logo.svg
| caption = It logo fan Warner Bros.
| head1_1 = Oprjochte | item1_1 = 4 april 1923
| head1_2 = Oprjochters | item1_2 = [[Harry Warner]], [[Albert Warner]], [[Sam Warner]] en [[Jack L. Warner]]
| head1_3 = Fêstigingsplak | item1_3 = [[Burbank (Kalifornje)|Burbank]], [[Kalifornje]]
| head1_4 = Memmebedriuw | item1_4 = [[Warner Bros. Discovery]]
| head1_5 = Yndustry | item1_5 = film en tillefyzje
| head1_6 = Webside | item1_6 = [https://www.wbd.com/ wbd.com]
}}
'''Warner Bros.''', formeel '''Warner Bros. Entertainment Inc.''', is in Amerikaansk film- en tillefyzjebedriuw út [[Burbank (Kalifornje)|Burbank]] yn [[Kalifornje]]. It waard yn 1923 oprjochte troch de bruorren Harry, Albert, Sam en Jack Warner. De studio is ûnderdiel fan [[Warner Bros. Discovery]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.wbd.com/|title=Warner Bros. Discovery|publisher=Warner Bros. Discovery|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Warner Bros. hearde ta de studio's dy't yn de jierren 1920 de oergong nei lûdfilm makken. ''[[The Jazz Singer]]'' (1927), produsearre troch Warner Bros., wie de earste lange spylfilm mei synkronisearre sprutsen passaazjes en muzyk dy't kommersjeel in grut súkses waard. De studio krige letter ûnder mear bekendheid mei [[Casablanca (film)|''Casablanca'']], de ''[[Harry Potter (filmsearje)|Harry Potter]]''-filmsearje en de films oer superhelden út [[DC Comics]].

Neist de filmstudio hat it bedriuw ôfdielings foar tillefyzje, animaasje en fideospultsjes. Dêrtroch is Warner Bros. ien fan de grutste fermaakbedriuwen yn de Feriene Steaten.

== Sjoch ek ==
* [[Hollywood]]
* [[Filmstudio]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

[[Kategory:Warner Bros.| ]]
[[Kategory:Amerikaanske filmstudio]]
[[Kategory:Amerikaanske filmdistributeur]]
[[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1923]]
[[Kategory:Warner Bros. Discovery]]</text>
      <sha1>a7ivgsklekwi42ra6t77i35ecfwurkz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20th Century Studios</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194281</id>
    <revision>
      <id>1241433</id>
      <parentid>1241368</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[20th Century Fox]] omneamd ta [[20th Century Studios]]: hjoeddeistige namme</comment>
      <origin>1241368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2040" sha1="h9bcjqqxb7ptrdu37orw58qt1i2ty0w" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| kop = 20th Century Studios
| head1_1 = Oprjochte | item1_1 = 31 maaie 1935
| head1_2 = Foargonger | item1_2 = Twentieth Century Pictures en Fox Film Corporation
| head1_3 = Fêstigingsplak | item1_3 = [[Los Angeles]]
| head1_4 = Memmebedriuw | item1_4 = [[The Walt Disney Company]]
| head1_5 = Yndustry | item1_5 = filmproduksje en filmdistribúsje
| head1_6 = Webside | item1_6 = [https://www.20thcenturystudios.com/ 20thcenturystudios.com]
}}
'''20th Century Fox''' wie de namme fan in grutte Amerikaanske filmstudio, dy't sûnt 2020 '''20th Century Studios''' hjit. It bedriuw ûntstie yn 1935 troch it gearfoegjen fan de Fox Film Corporation en Twentieth Century Pictures. Sûnt 2019 is de studio eigendom fan [[The Walt Disney Company]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/the-walt-disney-company-completes-acquisition-of-21st-century-fox/|title=The Walt Disney Company completes acquisition of 21st Century Fox|publisher=The Walt Disney Company|date=2019-03-20|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Yn de skiednis fan de studio steane ûnder oare ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'', ''[[Star Wars]]'' (de earste seis films waarden oarspronklik troch 20th Century Fox útbrocht), ''[[Alien (filmsearje)|Alien]]'', ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]'' en ''[[Avatar (film)|Avatar]]''. De bekende iepening mei fanfaremuziek en it monumintale studio-logo bleau ek nei de nammeferoaring yn gebrûk.

De namme ''Fox'' waard nei de oername loslitten, om betizing mei it net mei ferkochte [[Fox Corporation]] te foarkommen. 20th Century Studios bringt noch hieltyd films út as label fan Disney.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/20th-century-fox-is-now-20th-century-studios/|title=20th Century Fox is now 20th Century Studios|publisher=The Walt Disney Company|date=2020-01-17|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Hollywood]]
* [[The Walt Disney Company]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

[[Kategory:Amerikaansk filmbedriuw]]
[[Kategory:The Walt Disney Company]]</text>
      <sha1>h9bcjqqxb7ptrdu37orw58qt1i2ty0w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241435</id>
      <parentid>1241433</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1241435</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2161" sha1="qmadgwyzw3x0gt90vtfvzlbgp6ckc7x" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| kop = 20th Century Studios
| head1_1 = Oprjochte | item1_1 = 31 maaie 1935
| head1_2 = Foargonger | item1_2 = Twentieth Century Pictures en Fox Film Corporation
| head1_3 = Fêstigingsplak | item1_3 = [[Los Angeles]]
| head1_4 = Memmebedriuw | item1_4 = [[The Walt Disney Company]]
| head1_5 = Yndustry | item1_5 = filmproduksje en filmdistribúsje
| head1_6 = Webside | item1_6 = [https://www.20thcenturystudios.com/ 20thcenturystudios.com]
}}
'''20th Century Studios''', oant 2020 bekend as '''20th Century Fox''' is in [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[filmstudio]] dy't yn 1935 ûntstie troch it gearfoegjen fan de [[Fox Film Corporation]] en [[Twentieth Century Pictures]]. Sûnt 2019 is de studio eigendom fan [[The Walt Disney Company]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/the-walt-disney-company-completes-acquisition-of-21st-century-fox/|title=The Walt Disney Company completes acquisition of 21st Century Fox|publisher=The Walt Disney Company|date=2019-03-20|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Yn de skiednis fan de studio steane ûnder oare ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'', ''[[Star Wars]]'' (de earste seis films waarden oarspronklik troch 20th Century Fox útbrocht), ''[[Alien (filmsearje)|Alien]]'', ''[[Titanic (film út 1997)|Titanic]]'' en ''[[Avatar (film)|Avatar]]''. De bekende iepening mei fanfaremuziek en it monumintale studio-logo bleau ek nei de nammeferoaring yn gebrûk.

De namme ''Fox'' waard nei de oername loslitten, om betizing mei it net mei ferkochte [[Fox Corporation]] te foarkommen. 20th Century Studios bringt noch hieltyd films út as label fan Disney.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://thewaltdisneycompany.com/20th-century-fox-is-now-20th-century-studios/|title=20th Century Fox is now 20th Century Studios|publisher=The Walt Disney Company|date=2020-01-17|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

== Sjoch ek ==
* [[Hollywood]]
* [[The Walt Disney Company]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

[[Kategory:20th Century Studios| ]]
[[Kategory:Amerikaanske filmstudio]]
[[Kategory:Amerikaanske filmdistributeur]]
[[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1935]]
[[Kategory:The Walt Disney Company]]</text>
      <sha1>qmadgwyzw3x0gt90vtfvzlbgp6ckc7x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Universal Pictures</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194282</id>
    <revision>
      <id>1241436</id>
      <parentid>1241369</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:23:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Boarnen */ kt</comment>
      <origin>1241436</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1760" sha1="bbfsilnif4bry8v9a18pnn9298cs47l" xml:space="preserve">{{Ynfoboks generyk
| kop = Universal Pictures
| head1_1 = Oprjochte | item1_1 = 30 april 1912
| head1_2 = Oprjochter | item1_2 = [[Carl Laemmle]]
| head1_3 = Fêstigingsplak | item1_3 = [[Universal City (Kalifornje)|Universal City]], [[Kalifornje]]
| head1_4 = Memmebedriuw | item1_4 = [[NBCUniversal]]
| head1_5 = Yndustry | item1_5 = filmproduksje en filmdistribúsje
| head1_6 = Webside | item1_6 = [https://www.universalpictures.com/ universalpictures.com]
}}
'''Universal Pictures''' is in Amerikaanske filmstudio. De studio waard yn 1912 troch [[Carl Laemmle]] oprjochte as Universal Film Manufacturing Company en heart dêrmei ta de âldste noch besteande grutte filmstudio's. Universal Pictures is in ûnderdiel fan [[NBCUniversal]], dat op syn bar by Comcast heart.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.universalpictures.com/|title=Universal Pictures|publisher=Universal Pictures|access-date=2026-09-23}}&lt;/ref&gt;

Universal waard yn de jierren 1930 ferneamd troch syn [[Universal Monsters|horrorfilms]], mei û.o. ''[[Dracula (film út 1931)|Dracula]]'', ''[[Frankenstein (film út 1931)|Frankenstein]]'' en ''[[The Mummy (film út 1932)|The Mummy]]''. Letter folgen grutte súksessen as ''[[Jaws (film)|Jaws]]'', ''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]'', ''[[Jurassic Park]]'', ''[[Fast &amp; Furious]]'' en de animaasjefilms fan [[Illumination Entertainment|Illumination]].

De studio hat har grutte studio-terrein yn Universal City. Dêr wurdt ek it attraksjepark [[Universal Studios Hollywood]] eksploitearre.

== Sjoch ek ==
* [[Filmstudio]]
* [[Hollywood]]

== Boarnen ==
{{Reflist}}

[[Kategory:Universal Pictures| ]]
[[Kategory:Amerikaanske filmstudio]]
[[Kategory:Amerikaanske filmdistributeur]]
[[Kategory:Bedriuw oprjochte yn 1912]]
[[Kategory:NBCUniversal]]</text>
      <sha1>bbfsilnif4bry8v9a18pnn9298cs47l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Heidensee</title>
    <ns>1</ns>
    <id>194284</id>
    <revision>
      <id>1241375</id>
      <timestamp>2026-09-24T13:54:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mysha</username>
        <id>254</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tafoeing? */ nije seksje</comment>
      <origin>1241375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="382" sha1="92xdrcp5yhj4u65cwxb2ckraxip87kc" xml:space="preserve">== Tafoeing? ==
&quot;Friesche Atlas&quot; + tal fan kaarten fan Alting = &quot;Uitbeeldinge der Heerlijkheid Friesland&quot;. Dat by Schotanus siet de kaart mei &quot;Heidensee&quot; der net by, mar by Halma al. Ik wit net as it der no te betizend stiet, or simpel net goed, mar sjoch nochris at it presizer sein wurde kin. [[Meidogger:Mysha|Mysha]] ([[Meidogger oerlis:Mysha|oerlis]]) 24 sep 2026, 15.54 (CEST)</text>
      <sha1>92xdrcp5yhj4u65cwxb2ckraxip87kc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Harry Potter (filmsearje)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194285</id>
    <redirect title="Harry Potter" />
    <revision>
      <id>1241377</id>
      <timestamp>2026-09-24T14:11:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Harry Potter]]</comment>
      <origin>1241377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="8p5kwois3taaslj3ikpy1jec1rugzp1" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Harry Potter]]</text>
      <sha1>8p5kwois3taaslj3ikpy1jec1rugzp1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sineeske toarnekster</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194286</id>
    <revision>
      <id>1241382</id>
      <timestamp>2026-09-24T16:57:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Sineeske toarnekster |Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius sphenocercus 108682845.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius sphenocercus |Beskriuwer, jier= [[Jean Louis Cabanis|Cabanis]], 1873 |IUCN-stat...&quot;</comment>
      <origin>1241382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4040" sha1="o206uhevlkgfr3wim4vl2yvw3745aea" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sineeske toarnekster
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius sphenocercus 108682845.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius sphenocercus
|Beskriuwer, jier= [[Jean Louis Cabanis|Cabanis]], 1873
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Sineeske toarnekster''' (''Lanius sphenocercus'') is in Eastaziatyske [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De Sineeske toarnekster is in tige grutte (31 sm) fertsjintwurdiger fan 'e wurgerfamylje; it is de grutste soarte yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Lanius''. It fearrekleed bestiet út in grize boppeside, swartwite wjukken en sturt, in swart eachmasker en in ljochte ûnderside. Opfallende skaaimerken binne de wite wynbraustreek en in dúdlike wite wjukstreek. De middelste sturtpinnen binne swart, wylst de bûtenste sturtpinnen folslein wyt binne.

De mear súdlik foarkommende reuzetoarnekster (''Lanius giganteus'') — dy't foarhinne (en somtiden noch) as ûndersoarte fan 'e Sineeske toarnekster beskôge waard — is grutter as de Sineeske toarnekster en hat in donkergrize boppeside. Boppedat ûntbrekke by dizze soarte de wite wynbraustreek en de wite tekening op 'e sekundêre wjukfearren.

== Fersprieding en taksonomy ==
De Sineeske toarnekster komt foar yn in gebiet fan East-[[Mongoalje]] yn eastlike rjochting oant Súdeast-[[Sibearje]], Noard- en Noardeast-[[Sina]] (Binnen-Mongoalje, it noardeasten fan [[Liaoning]] en mooglik [[Heilongjiang]] en [[Jilin]], oant yn it suden yn [[Gansu]], [[Shaanxi]] en [[Shanxi]]) en op it noardlike en sintrale diel fan it [[Koreä|Koreaanske Skiereilân]]. Winterdeis trekt de fûgel benammen nei East- en Súdeast-Sina en Koreä. De soarte wurdt trochstrings as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge.

== Hâlden en dragen ==
De Sineeske toarnekster libbet yn steppes, strûkbosken en healwoastinen, mar ek oan wâldrânen en yn beammen by rivieren lâns. De twa nau besibbe foarmen binne ekologysk strikt skieden troch hichteferskillen: de [[reuzetoarnekster]] (''Lanius giganteus'') komt foar op of boppe de beamgrins op hichten tusken 3.000 en 5.200 meter, wylst de Sineeske toarnekster (de [[nominaatfoarm]]) op folle legere nivo's libbet, tusken 200 en 1.100 meter boppe seespegel.

Lykas oare wurgers fiedt de Sineeske toarnekster him mei ynsekten, lytse fûgels en lytse sûchdieren. Hy fangt dizze troch yn 'e loft te hingjen of troch him fan in hege sitplak ôf – lykas in beam, strûk of elektrisiteitslieding – nei ûnder te stoarten. Ynformaasje oer it brieden is allinnich ôfkomstig út Súdeast-Ruslân; dêr fynt it aailizzen tusken de twadde helte fan april en begjin juny plak en fleane de jongen yn juny út.

== Status en bedrigingen ==
De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de populaasje fan 'e Sineeske toarnekster as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC), mei in stabile populaasjetrend.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chinese-grey-shrike-lanius-sphenocercus Birdlife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/chgshr1?continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chgshr1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius sphenocercus|Sineeske toarnekster}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Korea]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Korea]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>o206uhevlkgfr3wim4vl2yvw3745aea</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241384</id>
      <parentid>1241382</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T17:00:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4042" sha1="25tshl53uhqvz8kewqxhuvx4v86737x" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sineeske toarnekster
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius sphenocercus 108682845.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius sphenocercus
|Beskriuwer, jier= [[Jean Louis Cabanis|Cabanis]], 1873
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Sineeske toarnekster''' (''Lanius sphenocercus'') is in Eastaziatyske [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De Sineeske toarnekster is in tige grutte (31 sm) fertsjintwurdiger fan 'e wurgerfamylje; it is de grutste soarte yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Lanius''. It fearrekleed bestiet út in grize boppeside, swartwite wjukken en sturt, in swart eachmasker en in ljochte ûnderside. Opfallende skaaimerken binne de wite wynbraustreek en in dúdlike wite wjukstreek. De middelste sturtpinnen binne swart, wylst de bûtenste sturtpinnen folslein wyt binne.

De mear súdlik foarkommende reuzetoarnekster (''Lanius giganteus'') — dy't foarhinne (en somtiden noch) as ûndersoarte fan 'e Sineeske toarnekster beskôge waard — is grutter as de Sineeske toarnekster en hat in donkergrize boppeside. Boppedat ûntbrekke by dizze soarte de wite wynbraustreek en de wite tekening op 'e sekundêre wjukfearren.

== Fersprieding en taksonomy ==
De Sineeske toarnekster komt foar yn in gebiet fan East-[[Mongoalje]] yn eastlike rjochting oant Súdeast-[[Sibearje]], Noard- en Noardeast-[[Sina]] (Binnen-Mongoalje, it noardeasten fan [[Liaoning]] en mooglik [[Heilongjiang]] en [[Jilin]], oant yn it suden yn [[Gansu]], [[Shaanxi]] en [[Shanxi]]) en op it noardlike en sintrale diel fan it [[Koreä|Koreaanske Skiereilân]]. Winterdeis trekt de fûgel benammen nei East- en Súdeast-Sina en Koreä. De soarte wurdt trochstrings as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge.

== Hâlden en dragen ==
De Sineeske toarnekster libbet yn steppes, strûkbosken en healwoastinen, mar ek oan wâldrânen en yn beammen by rivieren lâns. De twa nau besibbe foarmen binne ekologysk strikt skieden troch hichteferskillen: de [[reuzetoarnekster]] (''Lanius giganteus'') komt foar op of boppe de beamgrins op hichten tusken 3.000 en 5.200 meter, wylst de Sineeske toarnekster (de [[nominaatfoarm]]) op folle legere nivo's libbet, tusken 200 en 1.100 meter boppe seespegel.

Lykas oare wurgers fiedt de Sineeske toarnekster him mei ynsekten, lytse fûgels en lytse sûchdieren. Hy fangt dizze troch yn 'e loft te hingjen of troch him fan in hege sitplak ôf – lykas in beam, strûk of elektrisiteitslieding – nei ûnder te stoarten. Ynformaasje oer it brieden is allinnich ôfkomstig út Súdeast-Ruslân; dêr fynt it aailizzen tusken de twadde helte fan april en begjin juny plak en fleane de jongen yn juny út.

== Status en bedrigingen ==
De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de populaasje fan 'e Sineeske toarnekster as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC), mei in stabile populaasjetrend.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chinese-grey-shrike-lanius-sphenocercus Birdlife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/chgshr1?continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chgshr1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius sphenocercus|Sineeske toarnekster}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>25tshl53uhqvz8kewqxhuvx4v86737x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241396</id>
      <parentid>1241384</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T20:21:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4041" sha1="kqs8h2erbr38qyivwwzkyynlp7k5dop" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Sineeske toarnekster
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Lanius sphenocercus 108682845.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius sphenocercus
|Beskriuwer, jier= [[Jean Louis Cabanis|Cabanis]], 1873
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''Sineeske toarnekster''' (''Lanius sphenocercus'') is in Eastaziatyske [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De Sineeske toarnekster is in tige grutte (31 sm) fertsjintwurdiger fan 'e wurgerfamylje; it is de grutste soarte yn it [[skaai (taksonomy)|skaai]] ''Lanius''. It fearrekleed bestiet út in grize boppeside, swartwite wjukken en sturt, in swart eachmasker en in ljochte ûnderside. Opfallende skaaimerken binne de wite wynbraustreek en in dúdlike wite wjukstreek. De middelste sturtpinnen binne swart, wylst de bûtenste sturtpinnen folslein wyt binne.

De mear súdlik foarkommende reuzetoarnekster (''Lanius giganteus'') — dy't foarhinne (en somtiden noch) as ûndersoarte fan 'e Sineeske toarnekster beskôge waard — is grutter as de Sineeske toarnekster en hat in donkergrize boppeside. Boppedat ûntbrekke by dizze soarte de wite wynbraustreek en de wite tekening op 'e sekundêre wjukfearren.

== Fersprieding en taksonomy ==
De Sineeske toarnekster komt foar yn in gebiet fan East-[[Mongoalje]] yn eastlike rjochting oant Súdeast-[[Sibearje]], Noard- en Noardeast-[[Sina]] (Binnen-Mongoalje, it noardeasten fan [[Liaoning]] en mooglik [[Heilongjiang]] en [[Jilin]], oant yn it suden yn [[Gansu]], [[Shaanxi]] en [[Shanxi]]) en op it noardlike en sintrale diel fan it [[Koreä|Koreaanske Skiereilân]]. Winterdeis trekt de fûgel benammen nei East- en Súdeast-Sina en Koreä. De soarte wurdt trochstrings as [[Monotypysk takson|monotypysk]] beskôge.

== Hâlden en dragen ==
De Sineeske toarnekster libbet yn steppes, strûkbosken en healwoastinen, mar ek oan wâldrânen en yn beammen by rivieren lâns. De twa nau besibbe foarmen binne ekologysk strikt skieden troch hichteferskillen: de [[reuzetoarnekster]] (''Lanius giganteus'') komt foar op of boppe de beamgrins op hichten tusken 3.000 en 5.200 meter, wylst de Sineeske toarnekster (de [[nominaatfoarm]]) op folle legere nivo's libbet, tusken 200 en 1.100 meter boppe seespegel.

Lykas oare wurgers fiedt de Sineeske toarnekster him mei ynsekten, lytse fûgels en lytse sûchdieren. Hy fangt dizze troch yn 'e loft te hingjen of troch him fan in hege sitplak ôf – lykas in beam, strûk of elektrisiteitslieding – nei ûnder te stoarten. Ynformaasje oer it brieden is allinnich ôfkomstig út Súdeast-Ruslân; dêr fynt it aailizzen tusken de twadde helte fan april en begjin juny plak en fleane de jongen yn juny út.

== Status en bedrigingen ==
De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de populaasje fan 'e Sineeske toarnekster as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC), mei in stabile populaasjetrend.

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/chinese-grey-shrike-lanius-sphenocercus Birdlife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/chgshr1?continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/chgshr1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius sphenocercus|Sineeske toarnekster}}
}}
{{DEFAULTSORT:Noardlike fiskaalwurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Noard-Koreä]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mongoalje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sibearje]]</text>
      <sha1>kqs8h2erbr38qyivwwzkyynlp7k5dop</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius sphenocercus</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194287</id>
    <redirect title="Sineeske toarnekster" />
    <revision>
      <id>1241383</id>
      <timestamp>2026-09-24T16:57:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sineeske toarnekster]]</comment>
      <origin>1241383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="tfbzlgua6ci3c65gygvegi7p01qdhap" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sineeske toarnekster]]</text>
      <sha1>tfbzlgua6ci3c65gygvegi7p01qdhap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Filipynske wurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194288</id>
    <revision>
      <id>1241385</id>
      <timestamp>2026-09-24T17:15:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Filipynske wurger |Ofbyld  = [[Ofbyld:Mountain Shrike.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius validirostris |Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]], 1894 |IUCN-stat...&quot;</comment>
      <origin>1241385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2502" sha1="j03eivcxdomvawtur1uuskhx4e3or3j" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Filipynske wurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Mountain Shrike.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius validirostris
|Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]], 1894
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-net.png|250px]]
|lânkaart= [[Ofbyld:Lanius validirostris distr.svg|250px]]
}}
De '''Filipynske wurger'''  (''Lanius validirostris'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De Filipynske wurger is in middelgrutte sjongfûgel mei in lange sturt en in heaksnaffel. De boppeside is griis mei donkerder wjukken en in donkere sturt, wylst de ûnderside wyt is mei oranje flanken. Oer de eagen rint in swart masker. Guon [[ûndersoarte]]n litte mear oranje sjen op 'e ûnderside. De soarte liket op 'e [[langsturtwurger]] (''Lanius schach''), mar libbet trochstrings yn mear beboske gebieden en op gruttere hichten. Boppedat hat er in wat koartere sturt en ûntbrekt it wite plak op 'e hânfearren. 

== Fersprieding en taksonomy ==
De Filipynske wurger is [[Endemisme|endemysk]] op 'e [[Filipinen]] en wurdt ûnderferdield yn trije ûndersoarten mei de folgjende ferspriedingsgebieden:

* ''Lanius validirostris validirostris'' – noardlik [[Luzon]]
* ''Lanius validirostris tertius'' – [[Mindoro]]
* ''Lanius validirostris hachisuka'' – [[Mindanao]]

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/mountain-shrike-lanius-validirostris BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/gycshr1/PH eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/gycshr1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius validirostris|Filipynske wurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Filipinske wurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]</text>
      <sha1>j03eivcxdomvawtur1uuskhx4e3or3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241394</id>
      <parentid>1241385</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T20:20:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2501" sha1="dvf2pv9cnqtrt9dowtpltku5s389b3w" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Filipynske wurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Mountain Shrike.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius validirostris
|Beskriuwer, jier= [[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]], 1894
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart= [[Ofbyld:Lanius validirostris distr.svg|250px]]
}}
De '''Filipynske wurger'''  (''Lanius validirostris'') is in [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De Filipynske wurger is in middelgrutte sjongfûgel mei in lange sturt en in heaksnaffel. De boppeside is griis mei donkerder wjukken en in donkere sturt, wylst de ûnderside wyt is mei oranje flanken. Oer de eagen rint in swart masker. Guon [[ûndersoarte]]n litte mear oranje sjen op 'e ûnderside. De soarte liket op 'e [[langsturtwurger]] (''Lanius schach''), mar libbet trochstrings yn mear beboske gebieden en op gruttere hichten. Boppedat hat er in wat koartere sturt en ûntbrekt it wite plak op 'e hânfearren. 

== Fersprieding en taksonomy ==
De Filipynske wurger is [[Endemisme|endemysk]] op 'e [[Filipinen]] en wurdt ûnderferdield yn trije ûndersoarten mei de folgjende ferspriedingsgebieden:

* ''Lanius validirostris validirostris'' – noardlik [[Luzon]]
* ''Lanius validirostris tertius'' – [[Mindoro]]
* ''Lanius validirostris hachisuka'' – [[Mindanao]]

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/mountain-shrike-lanius-validirostris BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/gycshr1/PH eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/gycshr1/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius validirostris|Filipynske wurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Filipinske wurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Filipinen]]</text>
      <sha1>dvf2pv9cnqtrt9dowtpltku5s389b3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius validirostris</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194289</id>
    <redirect title="Filipynske wurger" />
    <revision>
      <id>1241386</id>
      <timestamp>2026-09-24T17:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Filipynske wurger]]</comment>
      <origin>1241386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="pwxvfbodhrm7rnds4in7es1qbrrm740" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Filipynske wurger]]</text>
      <sha1>pwxvfbodhrm7rnds4in7es1qbrrm740</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Miombowurger</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194290</id>
    <revision>
      <id>1241392</id>
      <timestamp>2026-09-24T20:18:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme   = Noardlike fiskaalwurger |Ofbyld  = [[Ofbyld:Souza's Shrike (Lanius souzae) (8077352625)~crop.jpg|250px]] |lûd     =  |Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') |Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') |Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'')  |Wittenskiplike namme = Lanius souzae |Beskriuwer, jier= José Vicente Barbosa du Boca...&quot;</comment>
      <origin>1241392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3954" sha1="obywy1vama89fw7044kuq0y1ees70w1" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Noardlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Souza's Shrike (Lanius souzae) (8077352625)~crop.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius souzae
|Beskriuwer, jier= [[José Vicente Barbosa du Bocage|Barbosa du Bocage]], 1878
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''miombowurger''' (''Lanius souzae'') is in [[Afrika]]anske [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De miombowurger is in relatyf lytse (17–18 sm) wurger mei in lange, smelle sturt. It mantsje hat in griiseftige kop en brune boppedielen mei grutte, wite skouderplakken. It wyfke hat ljocht rustkleurige flanken en in jonge fûgel is oan 'e ûnderkant ticht bandearre. 

== Fersprieding en taksonomy ==
De miombowurger wurdt ûnderferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Lanius souzae souzae'' – komt foar fan súdeastlik [[Gabon]] oant súdlik [[Kongo-Brazzaville]], súdlik [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo-Kinshasa]], noardlik [[Sambia]] en [[Angola]].
* ''Lanius souzae burigi'' – komt foar fan noardwestlik [[Tanzania]] oant eastlik [[Sambia]], eastlik [[Rûanda]] en [[Boerûndy]].
* ''Lanius souzae tacitus'' – komt foar fan súdeastlik [[Angoala]] oant noardlik [[Namybje]], súdlik Sambia, [[Malawy]] en westlik [[Mozambyk]].

== Hâlden en dragen ==
Lykas de namme al oanjout, komt de miombowurger foar yn [[miombo]]-bosk, mar ek yn [[mopane]]-bosk, foaral dêr't it wâld iepen is. De fûgel wurdt ek wol waarnommen yn 'e omkriten fan folgroeide tunen. Oer it dieet is net safolle bekend, mar hy yt yn alle gefallen ynsekten en grutte spinnen; mooglik jaget er ek op lytse wringedieren. De fûgel briedt yn septimber yn Angoala, fan septimber oant novimber yn Kongo-Kinshasa en Sambia, en benammen yn oktober yn Malawy. De soarte is foar in grut part in [[stânfûgel]].

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf troch de oantaasting fan it leefgebiet – al is dat net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC) op 'e [[Reade List]]. De wrâldpopulaasje is net rûsd, mar de soarte wurdt omskreaun as ûngewoan.

== Namme en etymology ==
Miombo is de Swahily-namme foar it beammeskaai ''Brachystegia'', dat út in grut oantal soarten bestiet dy't iepen bosk- of savannelandschappen foarmje yn súdlik Sintraal-Afrika. De wittenskiplike soartenamme earet de Portegeeske [[ornitolooch]] [[José Augusto de Sousa]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/souzas-shrike-lanius-souzae BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/soushr3?continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soushr3/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius souzae|Miombowurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Miombowurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>obywy1vama89fw7044kuq0y1ees70w1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241395</id>
      <parentid>1241392</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T20:20:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Namme en etymology */ red.</comment>
      <origin>1241395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3952" sha1="1vaeutmjyapa241l1ko4424z6hc35s3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = Noardlike fiskaalwurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Souza's Shrike (Lanius souzae) (8077352625)~crop.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius souzae
|Beskriuwer, jier= [[José Vicente Barbosa du Bocage|Barbosa du Bocage]], 1878
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''miombowurger''' (''Lanius souzae'') is in [[Afrika]]anske [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De miombowurger is in relatyf lytse (17–18 sm) wurger mei in lange, smelle sturt. It mantsje hat in griiseftige kop en brune boppedielen mei grutte, wite skouderplakken. It wyfke hat ljocht rustkleurige flanken en in jonge fûgel is oan 'e ûnderkant ticht bandearre. 

== Fersprieding en taksonomy ==
De miombowurger wurdt ûnderferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Lanius souzae souzae'' – komt foar fan súdeastlik [[Gabon]] oant súdlik [[Kongo-Brazzaville]], súdlik [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo-Kinshasa]], noardlik [[Sambia]] en [[Angola]].
* ''Lanius souzae burigi'' – komt foar fan noardwestlik [[Tanzania]] oant eastlik [[Sambia]], eastlik [[Rûanda]] en [[Boerûndy]].
* ''Lanius souzae tacitus'' – komt foar fan súdeastlik [[Angoala]] oant noardlik [[Namybje]], súdlik Sambia, [[Malawy]] en westlik [[Mozambyk]].

== Hâlden en dragen ==
Lykas de namme al oanjout, komt de miombowurger foar yn [[miombo]]-bosk, mar ek yn [[mopane]]-bosk, foaral dêr't it wâld iepen is. De fûgel wurdt ek wol waarnommen yn 'e omkriten fan folgroeide tunen. Oer it dieet is net safolle bekend, mar hy yt yn alle gefallen ynsekten en grutte spinnen; mooglik jaget er ek op lytse wringedieren. De fûgel briedt yn septimber yn Angoala, fan septimber oant novimber yn Kongo-Kinshasa en Sambia, en benammen yn oktober yn Malawy. De soarte is foar in grut part in [[stânfûgel]].

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf troch de oantaasting fan it leefgebiet – al is dat net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC) op 'e [[Reade List]]. De wrâldpopulaasje is net rûsd, mar de soarte wurdt omskreaun as ûngewoan.

== Namme en etymology ==
Miombo is de Swahilynamme foar it beammeskaai ''Brachystegia'', dat út in grut oantal soarten bestiet dy't iepen bosk- of savannelânskippen foarmje yn súdlik Sintraal-Afrika. De wittenskiplike soartenamme earet de Portegeeske [[ornitolooch]] [[José Augusto de Sousa]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/souzas-shrike-lanius-souzae BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/soushr3?continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soushr3/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius souzae|Miombowurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Miombowurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>1vaeutmjyapa241l1ko4424z6hc35s3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241438</id>
      <parentid>1241395</parentid>
      <timestamp>2026-09-24T23:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>stean bleaun fan eardere fûgel</comment>
      <origin>1241438</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3941" sha1="dmz4wmt2meox8d70p5m7arn2efidf2u" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme   = miombowurger
|Ofbyld  = [[Ofbyld:Souza's Shrike (Lanius souzae) (8077352625)~crop.jpg|250px]]
|lûd     = 
|Ryk     = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme  = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse  = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift   = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
|Famylje = [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'')
|Skaai   = [[wurgers]] (''Lanius'') 
|Wittenskiplike namme = Lanius souzae
|Beskriuwer, jier= [[José Vicente Barbosa du Bocage|Barbosa du Bocage]], 1878
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart=
}}
De '''miombowurger''' (''Lanius souzae'') is in [[Afrika]]anske [[fûgel]] út 'e [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[wurgerfûgels]] (''Laniidae'') en it [[skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[sjongfûgels]] (''Passeriformes'').

== Skaaimerken ==
De miombowurger is in relatyf lytse (17–18 sm) wurger mei in lange, smelle sturt. It mantsje hat in griiseftige kop en brune boppedielen mei grutte, wite skouderplakken. It wyfke hat ljocht rustkleurige flanken en in jonge fûgel is oan 'e ûnderkant ticht bandearre. 

== Fersprieding en taksonomy ==
De miombowurger wurdt ûnderferdield yn trije [[ûndersoarte]]n mei de folgjende fersprieding:

* ''Lanius souzae souzae'' – komt foar fan súdeastlik [[Gabon]] oant súdlik [[Kongo-Brazzaville]], súdlik [[Demokratyske Republyk Kongo|Kongo-Kinshasa]], noardlik [[Sambia]] en [[Angola]].
* ''Lanius souzae burigi'' – komt foar fan noardwestlik [[Tanzania]] oant eastlik [[Sambia]], eastlik [[Rûanda]] en [[Boerûndy]].
* ''Lanius souzae tacitus'' – komt foar fan súdeastlik [[Angoala]] oant noardlik [[Namybje]], súdlik Sambia, [[Malawy]] en westlik [[Mozambyk]].

== Hâlden en dragen ==
Lykas de namme al oanjout, komt de miombowurger foar yn [[miombo]]-bosk, mar ek yn [[mopane]]-bosk, foaral dêr't it wâld iepen is. De fûgel wurdt ek wol waarnommen yn 'e omkriten fan folgroeide tunen. Oer it dieet is net safolle bekend, mar hy yt yn alle gefallen ynsekten en grutte spinnen; mooglik jaget er ek op lytse wringedieren. De fûgel briedt yn septimber yn Angoala, fan septimber oant novimber yn Kongo-Kinshasa en Sambia, en benammen yn oktober yn Malawy. De soarte is foar in grut part in [[stânfûgel]].

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf troch de oantaasting fan it leefgebiet – al is dat net sa slim dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN|Ynternasjonale Uny foar it Behâld fan 'e Natuer]] ([[IUCN]]) klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC) op 'e [[Reade List]]. De wrâldpopulaasje is net rûsd, mar de soarte wurdt omskreaun as ûngewoan.

== Namme en etymology ==
Miombo is de Swahilynamme foar it beammeskaai ''Brachystegia'', dat út in grut oantal soarten bestiet dy't iepen bosk- of savannelânskippen foarmje yn súdlik Sintraal-Afrika. De wittenskiplike soartenamme earet de Portegeeske [[ornitolooch]] [[José Augusto de Sousa]].

{{Boarnen|boarnefernijing=
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/souzas-shrike-lanius-souzae BirdLife, 23 septimber 2026.]
* [https://ebird.org/species/soushr3?continue eBird, 23 septimber 2026.]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/soushr3/cur/introduction Birds of the World, 23 septimber 2026.]
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Lanius souzae|Miombowurger}}
}}
{{DEFAULTSORT:Miombowurger}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Wurger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Angoala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Botswana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gabon]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Malawy]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mozambyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Rûanda]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]</text>
      <sha1>dmz4wmt2meox8d70p5m7arn2efidf2u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Lanius souzae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194291</id>
    <redirect title="Miombowurger" />
    <revision>
      <id>1241393</id>
      <timestamp>2026-09-24T20:18:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Miombowurger]]</comment>
      <origin>1241393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="3ujwkrk9v4e4dtc82oo3cjvnqds9gjc" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Miombowurger]]</text>
      <sha1>3ujwkrk9v4e4dtc82oo3cjvnqds9gjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Social media</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194292</id>
    <redirect title="Sosjale media" />
    <revision>
      <id>1241406</id>
      <timestamp>2026-09-24T22:49:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Sosjale media]]</comment>
      <origin>1241406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="0f7j1a5aslj5su4s2wft0ligpmna7aj" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Sosjale media]]</text>
      <sha1>0f7j1a5aslj5su4s2wft0ligpmna7aj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategory:Organisaasje opheft yn 1955</title>
    <ns>14</ns>
    <id>194293</id>
    <revision>
      <id>1241414</id>
      <timestamp>2026-09-24T22:59:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>nij</comment>
      <origin>1241414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="123" sha1="k5xdulq2k38wp3oubpy9jpt5kesophy" xml:space="preserve">[[Kategory:Organisaasje nei jier fan opheffing|1955]]
[[Kategory:1955]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn de 20e iuw|1955]]</text>
      <sha1>k5xdulq2k38wp3oubpy9jpt5kesophy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>20th Century Fox</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194294</id>
    <redirect title="20th Century Studios" />
    <revision>
      <id>1241434</id>
      <timestamp>2026-09-24T23:19:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ieneach fan 'e Esk hat de side [[20th Century Fox]] omneamd ta [[20th Century Studios]]: hjoeddeistige namme</comment>
      <origin>1241434</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34" sha1="b3gx873hi47yx9yu71y5tu5gpwxtnc2" xml:space="preserve">#REDIRECT [[20th Century Studios]]</text>
      <sha1>b3gx873hi47yx9yu71y5tu5gpwxtnc2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amazonas (Brazylje)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194295</id>
    <revision>
      <id>1241440</id>
      <timestamp>2026-09-25T09:36:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Ynfoboks steat fan Brazylje | namme                 = Amazonas | ôfbylding             = Amazonas in Brazil.svg | ôfbyldingsbreedte     =  | ôfbyldingstekst       = Lokaasje fan Amazonas yn Brazylje. | flagge                = Bandeira do Amazonas.svg | wapen                 = Brasão do Amazonas.svg | regio                 = [[Noard (Brazylje)|Noard]] | haadplak              = [[Manaus]] | grutste stêd          = [[Manaus]] | gemeenten             = 62 | gûverneur...&quot;</comment>
      <origin>1241440</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14718" sha1="k9ae6sunmc2000sngypy282o61x0qwk" xml:space="preserve">{{Ynfoboks steat fan Brazylje
| namme                 = Amazonas
| ôfbylding             = Amazonas in Brazil.svg
| ôfbyldingsbreedte     = 
| ôfbyldingstekst       = Lokaasje fan Amazonas yn Brazylje.
| flagge                = Bandeira do Amazonas.svg
| wapen                 = Brasão do Amazonas.svg
| regio                 = [[Noard (Brazylje)|Noard]]
| haadplak              = [[Manaus]]
| grutste stêd          = [[Manaus]]
| gemeenten             = 62
| gûverneur             = 
| ynwenners             = 4.360.926&lt;br&gt;&lt;small&gt;(rûzing 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/am.html IBGE]&lt;/ref&gt;
| oerflak               = 1.558.704,331 km²
| befolkingstichtens    = 2,53 ynw./km²
| hichte                = 0 m - 3.014 m
| HDI                   = 0,700 &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;
| UF                    = AM
| steat sûnt            = 1889
| ISO-koade             = BR-AM
| tiidsône              = [[UTC]]−4 &lt;small&gt;(foar it grutste part)&lt;/small&gt; / [[UTC]]−5 &lt;small&gt;(it uterste westen)&lt;/small&gt;
| koördinaten           = 
| webside               = [https://www.am.gov.br/ www.am.gov.br]
| mapname               = 
| lat_deg               = 3
| lat_min               = 07
| lat_dir               = S
| lon_deg               = 60
| lon_min               = 01
| lon_dir               = W
| tekst by posysjekaart = 
| ôfbylding99           = Amazonas Municip Manaus.svg
| ôfbyldingstekst99     = Gemeente-yndieling Amazonas&lt;br&gt;reade kleur: lokaasje Manaus
| ôfbyldingsbreedte99   = 
}}
'''Amazonas''' (Portegeesk: ''Estado do Amazonas'') is de grutste fan 'e 26 dielsteaten fan [[Brazylje]]. De steat leit yn it noardwesten fan it lân en heart by de regio [[Noard (Brazylje)|Noard]] (''Região Norte''). Yn 'e haadstêd [[Manaus]] wenje mear as twa miljoen ynwenners, mear as de helte fan 'e befolking fan 'e steat. De Brazyljaanske steat Amazonas moat net betiizgje wurde mei de lyknammige, mar gâns lytsere dielsteat [[Amazonas (Fenezuëla)|Amazonas]] yn [[Fenezuëla]] of it departemint [[Amazonas (Kolombia)|Amazonas]] yn [[Kolombia]].

Amazonas is ûnderferdield yn 62 gemeenten (''municípios'').

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Forte de São José da Barra do Rio Negro.jpg|thumb|left|It fort dêr't Manaus út ûntstie]]
De Europeeske ûntdekker fan it gebiet dat hjoed-de-dei de dielsteat Amazonas is wie de Spanjaard Francisco de Orellana. Dat barde mei de ekspedysje fan Gonzalo Pizarro fan 1541 oant 1542. De regio rekke lykwols wer yn ferjit oant twa geastliken de Amazône op 'e nij befarden en de belangstelling foar it yn besit nimmen fan it gebiet wer oanboaze. Yn 1637 sette in nije ekspedysje útein ûnder leiding fan Pedro Teixeira. Yn itselde jier stifte [[Filips IV fan Spanje]] mei in keninklik beslút it kapteinskip Cabo do Norte. Yn 1669 waard it Forte de São João da Barra do Rio Negro stifte, dêr't him yn 'e rin fan 'e iuwen de haadstêd fan Amazonas út ûntwikkelje soe: Manaus.

Yn 1850 waard yn 'e tiid fan it [[Keizerryk Brazylje]] de provinsje Amazonas stifte troch ôfsplitsing fan 'e provinsje Grão-Pará en krige Manaus de status fan  haadstêd. De provinsje bestie oant 1889; by de oprjochting fan 'e Republyk Brazylje yn 1889 waard it de steat Amazonas.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Amazon14 (5641588550).jpg|thumb|left|Reinwâld yn Amazonas]]
De steat Amazonas yn it noardwesten fan Brazylje beslacht ien fyfte fan it Brazyljaanske grûngebiet en bestiet foar in grut part út reinwâld. De steat is ryk oan  natuerlike en minerale grûnstoffen.

Amazonas grinzget oan 'e buorlannen [[Perû]], Kolombia en Fenezuëla en oan 'e Brazyljaanske dielsteaten [[Roraima]], [[Pará]], [[Mato Grosso]], [[Rondônia]] en [[Acre (steat)|Acre]].

De [[Amazône (rivier)|Amazônerivier]] hjit yn 'e dielsteat op syn langste stik oant de haadstêd Manaus de Rio Solimões. Oare grutte rivieren binne de Rio Içá (Río Putumayo), Rio Juruá, Rio Japurá, Rio Purus, Rio Negro, Rio Madeira en de Rio Uaupés. De mearderheid fan 'e rivieren yn Amazonas is it hiele jier troch te befarren.

Yn 'e steat lizze de heechste bergen fan Brazylje. De [[Pico da Neblina]] is 3.014 meter heech en de [[Pico 31 de Março]] 2.992 meter.

== Befolking ==
[[Ofbyld:Young Tikuna girl from the Wotchimaücü Indigenous community in a feathered headdress.jpg|thumb|left|Tikunafamke fan 10 oant 12 jier mei tradisjonele toai]] 
Neffens offisjele sifers fan 'e Brazyljaanske folkstelling (''Censo Demográfico 2022'') fan it IBGE wie de etnyske gearstalling fan 'e befolking fan Amazonas as folget:

* Mingde komôf (''Pardos''): 68,8%
* Blanken (''Brancos''): 18,4%
* Lânseigen / Yndianen (''Indígenas''): 7,7%
* Swart (''Pretos''): 4,9%
* Aziaten (''Amarelos''): 0,2%

Amazonas is de steat mei it grutste oantal lânseigen ynwenners fan hiel Brazylje en der wenje mear as 60 ferskillende lânseigen groepen. De grutste lânseigen groep yn 'e steat Amazonas binne de Tikuna (ek skreaun as Ticuna). Yn hiel Brazylje hearre sa'n 53.000 oant 57.000 minsken ta dy groep, wêrfan it grutste part (mear as 40.000 oant 50.000 minsken) yn it westlikste part fan 'e steat wennet, benammen yn 'e buert fan 'e Rio Solimões (de bopperin fan 'e Amazône) en de gemeenten Tabatinga, Benjamin Constant en São Paulo de Olivença. Oare grutte groepen yn Amazonas binne de Sateré-Mawé, de Mura, de Maku, de Kokama en de Yanomami (dy't foaral op de grins fan Amazonas en Roraima wenje).&lt;ref&gt;[https://pib.socioambiental.org/pt/P%C3%A1gina_principal Povos Indígenas Brasil]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Amazonas (1872–2022)
! Jier
| '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960'''
|-
! Ynwennertal
| 57.610 || 147.915 || 249.756 || 363.166 || 438.008 || 514.099 || 721.215
|-
! Groei
| — || +156,8% || +68,9% || +45,4% || +20,6% || +17,4% || +40,3%
|-
! Jier
| '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' ||
|-
! Ynwennertal
| 960.934 || 1.449.135 || 2.102.901 || 2.817.252 || 3.483.985 || 3.941.613 ||
|-
! Groei
| +33,2% || +50,8% || +45,1% || +34,0% || +23,7% || +13,1% ||
|}

== Grutste gemeenten ==
[[Ofbyld:Vista de Manaus, a partir da torre Milenium.jpg|thumb|260px|Manaus]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto;&quot;
|+ Top 10 grutste gemeenten fan Amazonas (sensus 2022)
! # !! Stêd / Gemeente !! Ynwennertal !! style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | # !! Stêd / Gemeente !! Ynwennertal
|-
| 1 || [[Ofbyld:Bandeira_de_Manaus.svg|border|20px]] [[Manaus]] || align=&quot;right&quot; | 2.063.589 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 6 || [[Ofbyld:Coari bandeira.jpg|border|20px]] [[Coari]] || align=&quot;right&quot; | 70.616
|-
| 2 || [[Ofbyld:Bandeira de Itacoatiara am.jpg|border|20px]] [[Itacoatiara (Amazonas)|Itacoatiara]] || align=&quot;right&quot; | 103.598 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 7 || [[Ofbyld:Bandeira de Tabatinga.png|border|20px]] [[Tabatinga (Amazonas)|Tabatinga]] || align=&quot;right&quot; | 66.837
|-
| 3 || [[Ofbyld:Bandeira-manacapuru.jpg|border|20px]] [[Manacapuru]] || align=&quot;right&quot; | 101.883 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 8 || [[Ofbyld:Bandeira de Maués.jpg|border|20px]] [[Maués]] || align=&quot;right&quot; | 61.204
|-
| 4 || [[Ofbyld:Flag_of_Parintins_(Amazonas).svg|border|20px]] [[Parintins]] || align=&quot;right&quot; | 96.372 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 9 || [[Ofbyld:Bandeira de Iranduba.jpg|border|20px]] [[Iranduba]] || align=&quot;right&quot; | 61.163
|-
| 5 || [[Ofbyld:Flag of Tefé (Amazonas).svg|border|20px]] [[Tefé]] || align=&quot;right&quot; | 73.669 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 10 || [[Ofbyld:Bandeira de Manicoré - AM.svg|border|20px]] [[Manicoré]] || align=&quot;right&quot; | 53.914
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | &lt;small&gt;Boarne: {{pt}} ''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) – [https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/am.html Censo Demográfico 2022]&lt;/small&gt;
|}

== Religy ==
It oandiel katoliken yn Amazonas is de lêste desennia ôfnommen, mar bliuwt noch jimmeroan de grutste religieuze streaming yn 'e steat. Tagelyk is it oanpart fan 'e protestantske tsjerken (benammen evangelyske bewegings) en fan minsken sûnder religy sterk tanommen.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Religieuze gearstalling fan Amazonas (2010–2022)
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | Religieuze streaming !! Persintaazje (2010) !! Persintaazje (2022)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] || 59,5% || 53,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Protestantisme|protestantsk]] || 31,2% || 33,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | sûnder religy || 6,0% || 9,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[spiritisme]] || 0,4% || 0,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Afro-Brazyljaanske religys (''Umbanda'' / ''Candomblé'') || 0,1% || 0,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | oare religys / net opjûn || 2,8% || 3,0%
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;3&quot; | Boarne: {{pt}} &lt;small&gt;''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) – [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2010 / 2022]&lt;/small&gt;
|}

== Natuer en toerisme ==
[[Ofbyld:Victoria Amazonia Giant water lilies near Manaus, Brazil.jpg|thumb|left|''Victoria amazonica'']]
De steat Amazonas hat troch it tropysk reinwâld en it grutte netwurk fan 'e rivieren ien fan 'e meast rike ekosystemen fan 'e wrâld. De floara telt tsientûzenen plantesoarten. Bekende foarbylden binne de ''[[Victoria amazonica|Amazôneleelje]]'', de para-parabeam (Bertholletia excelsa) en in grut ferskaat oan orchideeën en medisinale planten.

Ek de fauna is bûtengewoan ryk. Yn 'e reinwâlden libje grutte sûchdieren lykas de [[jagûar]] (''Panthera onca''), de [[reuze-otter]] (''Pteronura brasiliensis'') en ferskate apesoarten. Yn 'e rivieren swimme ûnder oare de rôze [[Amazônedolfyn]] (''Inia geoffrensis''), de [[Súdamerikaanske lamantyn]] (''Trichechus inunguis'') en mear as 2.500 fiskesoarten, lykas de [[piranja]] en de grutte ''Arapaima gigas''. Fierders foarmet de steat in wichtich leefgebiet foar hûnderten fûgelsoarten, lykas de [[Harpij (rôffûgel)|harpij]] en kleurrike [[Echte ara's|ara's]], lykas in ûnbidich grutte rykdom oan ynsekten en amfibyen.

De steat rjochtet him op it mêd fan toerisme foaral op ekotoerisme. Yn en om 'e haadstêd Manaus leit de temperatuer tusken de 26 °C en 32 °C. De aktiviteiten foar besikers binne foar in grut part ôfhinklik fan 'e wetterstân en de seizoenen. Fan maart oant augustus stiet it wetter heech en dat is in gaadlike tiid foar boattochten oer lytse rivieren en troch oerstreamde bosken (''igapós''). Septimber oant febrewaris is in gaadlike tiid foar kuierrûtes en tochten oer it lân dy't djipper it reinwâld yn gean.

Ien fan 'e meast bysûndere ûnderfinings foar toeristen yn Amazonas is it kontakt mei lânseigen folken en rivierkoloanjes (''ribeirinhos''). Besikers komme yn 'e kunde mei de rituelen, de ambachten en it tradisjonele iten fan 'e lânseigen befolking.&lt;ref&gt;[https://manausjungletours.com/wat-te-doen-in-manaus-complete-gids-om-de-amazone-op-een-authentieke-veilige-en-onvergetelijke-manier-te-beleven/ Amazon Amazing Tours, oproppen 25 septimber 2026.]&lt;/ref&gt;

=== Eveneminten ===
[[Ofbyld:Caravana da Cultura - Parintins (19471792976).jpg|thumb|left|Festival Folclórico de Parintins]]
It Festival Folclórico de Parintins (Bumba Meu Boi) is it meast ferneamde en grutste evenemint fan 'e steat en wurdt alle jierren yn it lêste wykein fan juny yn 'e stêd Parintins yn it bumbodroom organisearre. It evenmint draait om in wedstriid, lânseigen legindes en Amazône-folklore. 

It Festa do Sairé yn septimber is in âlde tradysje mei prosesjes, muzyk en in kompetysje tusken in rôze en grize dolfyn dy't de lânseigen kultuer fan 'e Borari kombinearret mei jezuïtyske religieuze rituelen. 
[[Ofbyld:Teatro amazonas.jpg|thumb|260px|Operahûs fan Manaus]]
Yn it ferneamde operahûs fan Manaus wurdt alle jierren yn april oant maaie it operafestival Festival Amazonas de Ópera (FAO) organisearre. 

It karnaval yn Amazonas wurdt fierd yn febrewaris of maart foar [[jiskewoansdei]], mei as hichtepunt de optochten yn 'e Sambódromo fan Manaus.

Op 8 desimber wurdt yn Manaus de Procissão de Nossa Senhora da Conceição organisearre, de prosesje ta eare fan 'e Unbesmodske Untfinzenis fan Marije, de offisjele beskermhillige fan Manaus en de dielsteat Amazonas. It is ien fan 'e grutste religieuze evenminten fan Amazonas wêrby't tsientûzenen katoliken yn 'e strjitten fan Manaus byinoar kommen.  

== Ekonomy ==
De wichtichste motor fan 'e ekonomy is de Zona Franca de Manaus (ZFM), in frijhannelssône dy't yn 1967 troch de Brazyljaanske oerheid ynsteld waard om de ekonomyske ûntwikkeling yn 'e Amazôneregio te stimulearjen. Troch grutte belestingfoardielen hawwe hûnderten ynternasjonale en lanlike bedriuwen har yn Manaus fêstige.
[[Ofbyld:Polo Industrial de Manaus.jpg|thumb|left|Produksje fan Honda-motors yn Manaus]]
It yndustrieel kompleks (Pólo Industrial de Manaus) foarmet de kearn fan 'e sône en is foaral rjochte op konsuminte-elektroanika, ferfiermiddels (produksje fan motorfytsen yn Brazylje mei merken lykas Honda en Yamaha) en de gemyske en keunststofyndustry.

Bûten it yndustrygebiet fan Manaus is de ekonomy fan 'e steat benammen basearre op 'e eksploitaasje fan natuerlike boarnen. Yn it binnenlân wurdt benammen ierdgas en ierdoalje wûn (lykas by it Urucu-fjild yn de gemeente Coari). Dêrnjonken wurde mineralen lykas tin en bauksyt yn 'e grûn fûn.

De lânbou is foaral rjochte op 'e tylt fan kassaves, bananen, papaja en paranuten. De rivierfiskerij leveret in grutte bydrage oan 'e fiedselfoarsjenning fan it eigen folk, mar ek oan 'e hannel mei oare regio's.

== Ynfrastruktuer ==
De ynfrastruktuer yn 'e steat wurdt sterk beheind troch de ûnbidich grutte ôfstannen, it tichte reinwâld en de oanwêzigens fan grutte rivieren.

Amazonas hat meardere fleanfjilden, wêrfan de Aeroporto Internacional de Manaus – Eduardo Gomes de ynternasjonale en regionale poarte is. De lofthaven ferbynt de steat mei de rest fan Brazylje en de wrâld, en ferwurket in soad fracht foar de Zona Franca.

Dêrnjonken binne der tsientallen lytsere regionale en lokale lâningsbanen yn it binnenlân. Om't in soad plakken net oer de wei te berikken binne, is de loftfeart foar bygelyks medysk ferfier en it postferkear ûnmisber.
{{boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige side Amazonas, sjoch foar boarnen [[:de:Amazonas (Brasilien)]]. 
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Amazonas (Brazil)|Amazonas (Brazylje)}}
}}
{{Dielsteat fan Brazylje}}
[[Kategory:Steat fan Brazylje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]]</text>
      <sha1>k9ae6sunmc2000sngypy282o61x0qwk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1241442</id>
      <parentid>1241440</parentid>
      <timestamp>2026-09-25T10:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1241442</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14778" sha1="4iyxpnuyo5hnbqxrhop5zh2u2gbl1vp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks steat fan Brazylje
| namme                 = Amazonas
| ôfbylding             = Amazonas in Brazil.svg
| ôfbyldingsbreedte     = 
| ôfbyldingstekst       = Lokaasje fan Amazonas yn Brazylje.
| flagge                = Bandeira do Amazonas.svg
| wapen                 = Brasão do Amazonas.svg
| regio                 = [[Noard (Brazylje)|Noard]]
| haadplak              = [[Manaus]]
| grutste stêd          = [[Manaus]]
| gemeenten             = 62
| gûverneur             = 
| ynwenners             = 4.360.926&lt;br&gt;&lt;small&gt;(rûzing 2026)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/am.html IBGE]&lt;/ref&gt;
| oerflak               = 1.558.704,331 km²
| befolkingstichtens    = 2,53 ynw./km²
| hichte                = 0 m - 3.014 m
| HDI                   = 0,700 &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;
| UF                    = AM
| steat sûnt            = 1889
| ISO-koade             = BR-AM
| tiidsône              = [[UTC]]−4 &lt;small&gt;(foar it grutste part)&lt;/small&gt; / [[UTC]]−5 &lt;small&gt;(it uterste westen)&lt;/small&gt;
| koördinaten           = 
| webside               = [https://www.am.gov.br/ www.am.gov.br]
| mapname               = 
| lat_deg               = 3
| lat_min               = 07
| lat_dir               = S
| lon_deg               = 60
| lon_min               = 01
| lon_dir               = W
| tekst by posysjekaart = 
| ôfbylding99           = Amazonas Municip Manaus.svg
| ôfbyldingstekst99     = Gemeente-yndieling Amazonas&lt;br&gt;reade kleur: lokaasje Manaus
| ôfbyldingsbreedte99   = 
}}
'''Amazonas''' (Portegeesk: ''Estado do Amazonas'') is de grutste fan 'e 26 dielsteaten fan [[Brazylje]]. De steat leit yn it noardwesten fan it lân en heart by de regio [[Noard (Brazylje)|Noard]] (''Região Norte''). Yn 'e haadstêd [[Manaus]] wenje mear as twa miljoen ynwenners, mear as de helte fan 'e befolking fan 'e steat. De Brazyljaanske steat Amazonas moat net betiizgje wurde mei de lyknammige, mar gâns lytsere dielsteat [[Amazonas (Fenezuëla)|Amazonas]] yn [[Fenezuëla]] of it departemint [[Amazonas (Kolombia)|Amazonas]] yn [[Kolombia]].

Amazonas is ûnderferdield yn 62 gemeenten (''municípios'').

== Skiednis ==
[[Ofbyld:Forte de São José da Barra do Rio Negro.jpg|thumb|left|It fort dêr't Manaus út ûntstie]]
De Europeeske ûntdekker fan it gebiet dat hjoed-de-dei de dielsteat Amazonas is wie de Spanjaard Francisco de Orellana. Dat barde mei de ekspedysje fan Gonzalo Pizarro fan 1541 oant 1542. De regio rekke lykwols wer yn ferjit oant twa geastliken de Amazône op 'e nij befarden en de belangstelling foar it yn besit nimmen fan it gebiet wer oanboaze. Yn 1637 sette in nije ekspedysje útein ûnder leiding fan Pedro Teixeira. Yn itselde jier stifte [[Filips IV fan Spanje]] mei in keninklik beslút it kapteinskip Cabo do Norte. Yn 1669 waard it Forte de São João da Barra do Rio Negro stifte, dêr't him yn 'e rin fan 'e iuwen de haadstêd fan Amazonas út ûntwikkelje soe: Manaus.

Yn 1850 waard yn 'e tiid fan it [[Keizerryk Brazylje]] de provinsje Amazonas stifte troch ôfsplitsing fan 'e provinsje Grão-Pará en krige Manaus de status fan  haadstêd. De provinsje bestie oant 1889; by de oprjochting fan 'e Republyk Brazylje yn 1889 waard it de steat Amazonas.

== Geografy ==
[[Ofbyld:Amazon14 (5641588550).jpg|thumb|left|Reinwâld yn Amazonas]]
De steat Amazonas yn it noardwesten fan Brazylje beslacht ien fyfte fan it Brazyljaanske grûngebiet en bestiet foar in grut part út reinwâld. De steat is ryk oan  natuerlike en minerale grûnstoffen.

Amazonas grinzget oan 'e buorlannen [[Perû]], Kolombia en Fenezuëla en oan 'e Brazyljaanske dielsteaten [[Roraima]], [[Pará]], [[Mato Grosso]], [[Rondônia]] en [[Acre (steat)|Acre]].

De [[Amazône (rivier)|Amazônerivier]] hjit yn 'e dielsteat op syn langste stik oant de haadstêd Manaus de Rio Solimões. Oare grutte rivieren binne de Rio Içá (Río Putumayo), Rio Juruá, Rio Japurá, Rio Purus, Rio Negro, Rio Madeira en de Rio Uaupés. De mearderheid fan 'e rivieren yn Amazonas is it hiele jier troch te befarren.

Yn 'e steat lizze de heechste bergen fan Brazylje. De [[Pico da Neblina]] is 3.014 meter heech en de [[Pico 31 de Março]] 2.992 meter.

== Befolking ==
=== Etnyske gearstalling en befolkingsûntwikkeling ===
[[Ofbyld:Young Tikuna girl from the Wotchimaücü Indigenous community in a feathered headdress.jpg|thumb|left|Tikunafamke fan 10 oant 12 jier mei tradisjonele toai]] 
Neffens offisjele sifers fan 'e Brazyljaanske folkstelling (''Censo Demográfico 2022'') fan it IBGE wie de etnyske gearstalling fan 'e befolking fan Amazonas as folget:

* Mingde komôf (''Pardos''): 68,8%
* Blanken (''Brancos''): 18,4%
* Lânseigen / Yndianen (''Indígenas''): 7,7%
* Swart (''Pretos''): 4,9%
* Aziaten (''Amarelos''): 0,2%

Amazonas is de steat mei it grutste oantal lânseigen ynwenners fan hiel Brazylje en der wenje mear as 60 ferskillende lânseigen groepen. De grutste lânseigen groep yn 'e steat Amazonas binne de Tikuna (ek skreaun as Ticuna). Yn hiel Brazylje hearre sa'n 53.000 oant 57.000 minsken ta dy groep, wêrfan it grutste part (mear as 40.000 oant 50.000 minsken) yn it westlikste part fan 'e steat wennet, benammen yn 'e buert fan 'e Rio Solimões (de bopperin fan 'e Amazône) en de gemeenten Tabatinga, Benjamin Constant en São Paulo de Olivença. Oare grutte groepen yn Amazonas binne de Sateré-Mawé, de Mura, de Maku, de Kokama en de Yanomami (dy't foaral op de grins fan Amazonas en Roraima wenje).&lt;ref&gt;[https://pib.socioambiental.org/pt/P%C3%A1gina_principal Povos Indígenas Brasil]&lt;/ref&gt;

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Amazonas (1872–2022)
! Jier
| '''1872''' || '''1890''' || '''1900''' || '''1920''' || '''1940''' || '''1950''' || '''1960'''
|-
! Ynwennertal
| 57.610 || 147.915 || 249.756 || 363.166 || 438.008 || 514.099 || 721.215
|-
! Groei
| — || +156,8% || +68,9% || +45,4% || +20,6% || +17,4% || +40,3%
|-
! Jier
| '''1970''' || '''1980''' || '''1991''' || '''2000''' || '''2010''' || '''2022''' ||
|-
! Ynwennertal
| 960.934 || 1.449.135 || 2.102.901 || 2.817.252 || 3.483.985 || 3.941.613 ||
|-
! Groei
| +33,2% || +50,8% || +45,1% || +34,0% || +23,7% || +13,1% ||
|}

=== Grutste gemeenten ===
[[Ofbyld:Vista de Manaus, a partir da torre Milenium.jpg|thumb|260px|Manaus]]
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto;&quot;
|+ Top 10 grutste gemeenten fan Amazonas (sensus 2022)
! # !! Stêd / Gemeente !! Ynwennertal !! style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | # !! Stêd / Gemeente !! Ynwennertal
|-
| 1 || [[Ofbyld:Bandeira_de_Manaus.svg|border|20px]] [[Manaus]] || align=&quot;right&quot; | 2.063.589 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 6 || [[Ofbyld:Coari bandeira.jpg|border|20px]] [[Coari]] || align=&quot;right&quot; | 70.616
|-
| 2 || [[Ofbyld:Bandeira de Itacoatiara am.jpg|border|20px]] [[Itacoatiara (Amazonas)|Itacoatiara]] || align=&quot;right&quot; | 103.598 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 7 || [[Ofbyld:Bandeira de Tabatinga.png|border|20px]] [[Tabatinga (Amazonas)|Tabatinga]] || align=&quot;right&quot; | 66.837
|-
| 3 || [[Ofbyld:Bandeira-manacapuru.jpg|border|20px]] [[Manacapuru]] || align=&quot;right&quot; | 101.883 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 8 || [[Ofbyld:Bandeira de Maués.jpg|border|20px]] [[Maués]] || align=&quot;right&quot; | 61.204
|-
| 4 || [[Ofbyld:Flag_of_Parintins_(Amazonas).svg|border|20px]] [[Parintins]] || align=&quot;right&quot; | 96.372 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 9 || [[Ofbyld:Bandeira de Iranduba.jpg|border|20px]] [[Iranduba]] || align=&quot;right&quot; | 61.163
|-
| 5 || [[Ofbyld:Flag of Tefé (Amazonas).svg|border|20px]] [[Tefé]] || align=&quot;right&quot; | 73.669 || style=&quot;border-left: 2px solid #aaa;&quot; | 10 || [[Ofbyld:Bandeira de Manicoré - AM.svg|border|20px]] [[Manicoré]] || align=&quot;right&quot; | 53.914
|-
| align=&quot;center&quot; colspan=&quot;6&quot; | &lt;small&gt;Boarne: {{pt}} ''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) – [https://www.ibge.gov.br/cidades-e-estados/am.html Censo Demográfico 2022]&lt;/small&gt;
|}

=== Religy ===
It oandiel katoliken yn Amazonas is de lêste desennia ôfnommen, mar bliuwt noch jimmeroan de grutste religieuze streaming yn 'e steat. Tagelyk is it oanpart fan 'e protestantske tsjerken (benammen evangelyske bewegings) en fan minsken sûnder religy sterk tanommen.

{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align:right;&quot;
|+ Religieuze gearstalling fan Amazonas (2010–2022)
|-
! style=&quot;text-align:left;&quot; | Religieuze streaming !! Persintaazje (2010) !! Persintaazje (2022)
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Roomsk-Katolike Tsjerke|roomsk-katolyk]] || 59,5% || 53,3%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[Protestantisme|protestantsk]] || 31,2% || 33,8%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | sûnder religy || 6,0% || 9,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | [[spiritisme]] || 0,4% || 0,5%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | Afro-Brazyljaanske religys (''Umbanda'' / ''Candomblé'') || 0,1% || 0,2%
|-
| style=&quot;text-align:left;&quot; | oare religys / net opjûn || 2,8% || 3,0%
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot; colspan=&quot;3&quot; | Boarne: {{pt}} &lt;small&gt;''Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística'' (IBGE) – [https://censo2022.ibge.gov.br/ Censo Demográfico 2010 / 2022]&lt;/small&gt;
|}

== Natuer en toerisme ==
[[Ofbyld:Victoria Amazonia Giant water lilies near Manaus, Brazil.jpg|thumb|left|''Victoria amazonica'']]
De steat Amazonas hat troch it tropysk reinwâld en it grutte netwurk fan 'e rivieren ien fan 'e meast rike ekosystemen fan 'e wrâld. De floara telt tsientûzenen plantesoarten. Bekende foarbylden binne de ''[[Victoria amazonica|Amazôneleelje]]'', de para-parabeam (Bertholletia excelsa) en in grut ferskaat oan orchideeën en medisinale planten.

Ek de fauna is bûtengewoan ryk. Yn 'e reinwâlden libje grutte sûchdieren lykas de [[jagûar]] (''Panthera onca''), de [[reuze-otter]] (''Pteronura brasiliensis'') en ferskate apesoarten. Yn 'e rivieren swimme ûnder oare de rôze [[Amazônedolfyn]] (''Inia geoffrensis''), de [[Súdamerikaanske lamantyn]] (''Trichechus inunguis'') en mear as 2.500 fiskesoarten, lykas de [[piranja]] en de grutte ''Arapaima gigas''. Fierders foarmet de steat in wichtich leefgebiet foar hûnderten fûgelsoarten, lykas de [[Harpij (rôffûgel)|harpij]] en kleurrike [[Echte ara's|ara's]], lykas in ûnbidich grutte rykdom oan ynsekten en amfibyen.

De steat rjochtet him op it mêd fan toerisme foaral op ekotoerisme. Yn en om 'e haadstêd Manaus leit de temperatuer tusken de 26 °C en 32 °C. De aktiviteiten foar besikers binne foar in grut part ôfhinklik fan 'e wetterstân en de seizoenen. Fan maart oant augustus stiet it wetter heech en dat is in gaadlike tiid foar boattochten oer lytse rivieren en troch oerstreamde bosken (''igapós''). Septimber oant febrewaris is in gaadlike tiid foar kuierrûtes en tochten oer it lân dy't djipper it reinwâld yn gean.

Ien fan 'e meast bysûndere ûnderfinings foar toeristen yn Amazonas is it kontakt mei lânseigen folken en rivierkoloanjes (''ribeirinhos''). Besikers komme yn 'e kunde mei de rituelen, de ambachten en it tradisjonele iten fan 'e lânseigen befolking.&lt;ref&gt;[https://manausjungletours.com/wat-te-doen-in-manaus-complete-gids-om-de-amazone-op-een-authentieke-veilige-en-onvergetelijke-manier-te-beleven/ Amazon Amazing Tours, oproppen 25 septimber 2026.]&lt;/ref&gt;

=== Eveneminten ===
[[Ofbyld:Caravana da Cultura - Parintins (19471792976).jpg|thumb|left|Festival Folclórico de Parintins]]
It Festival Folclórico de Parintins (Bumba Meu Boi) is it meast ferneamde en grutste evenemint fan 'e steat en wurdt alle jierren yn it lêste wykein fan juny yn 'e stêd Parintins yn it bumbodroom organisearre. It evenmint draait om in wedstriid, lânseigen legindes en Amazône-folklore. 

It Festa do Sairé yn septimber is in âlde tradysje mei prosesjes, muzyk en in kompetysje tusken in rôze en grize dolfyn dy't de lânseigen kultuer fan 'e Borari kombinearret mei jezuïtyske religieuze rituelen. 
[[Ofbyld:Teatro amazonas.jpg|thumb|260px|Operahûs fan Manaus]]
Yn it ferneamde operahûs fan Manaus wurdt alle jierren yn april oant maaie it operafestival Festival Amazonas de Ópera (FAO) organisearre. 

It karnaval yn Amazonas wurdt fierd yn febrewaris of maart foar [[jiskewoansdei]], mei as hichtepunt de optochten yn 'e Sambódromo fan Manaus.

Op 8 desimber wurdt yn Manaus de Procissão de Nossa Senhora da Conceição organisearre, de prosesje ta eare fan 'e Unbesmodske Untfinzenis fan Marije, de offisjele beskermhillige fan Manaus en de dielsteat Amazonas. It is ien fan 'e grutste religieuze evenminten fan Amazonas wêrby't tsientûzenen katoliken yn 'e strjitten fan Manaus byinoar kommen.  

== Ekonomy ==
De wichtichste motor fan 'e ekonomy is de Zona Franca de Manaus (ZFM), in frijhannelssône dy't yn 1967 troch de Brazyljaanske oerheid ynsteld waard om de ekonomyske ûntwikkeling yn 'e Amazôneregio te stimulearjen. Troch grutte belestingfoardielen hawwe hûnderten ynternasjonale en lanlike bedriuwen har yn Manaus fêstige.
[[Ofbyld:Polo Industrial de Manaus.jpg|thumb|left|Produksje fan Honda-motors yn Manaus]]
It yndustrieel kompleks (Pólo Industrial de Manaus) foarmet de kearn fan 'e sône en is foaral rjochte op konsuminte-elektroanika, ferfiermiddels (produksje fan motorfytsen yn Brazylje mei merken lykas Honda en Yamaha) en de gemyske en keunststofyndustry.

Bûten it yndustrygebiet fan Manaus is de ekonomy fan 'e steat benammen basearre op 'e eksploitaasje fan natuerlike boarnen. Yn it binnenlân wurdt benammen ierdgas en ierdoalje wûn (lykas by it Urucu-fjild yn de gemeente Coari). Dêrnjonken wurde mineralen lykas tin en bauksyt yn 'e grûn fûn.

De lânbou is foaral rjochte op 'e tylt fan kassaves, bananen, papaja en paranuten. De rivierfiskerij leveret in grutte bydrage oan 'e fiedselfoarsjenning fan it eigen folk, mar ek oan 'e hannel mei oare regio's.

== Ynfrastruktuer ==
De ynfrastruktuer yn 'e steat wurdt sterk beheind troch de ûnbidich grutte ôfstannen, it tichte reinwâld en de oanwêzigens fan grutte rivieren.

Amazonas hat meardere fleanfjilden, wêrfan de Aeroporto Internacional de Manaus – Eduardo Gomes de ynternasjonale en regionale poarte is. De lofthaven ferbynt de steat mei de rest fan Brazylje en de wrâld, en ferwurket in soad fracht foar de Zona Franca.

Dêrnjonken binne der tsientallen lytsere regionale en lokale lâningsbanen yn it binnenlân. Om't in soad plakken net oer de wei te berikken binne, is de loftfeart foar bygelyks medysk ferfier en it postferkear ûnmisber.
{{boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is foar in part in oersetting fan 'e Dútsktalige side Amazonas, sjoch foar boarnen [[:de:Amazonas (Brasilien)]]. 
&lt;references/&gt;
----
{{Commonscat|Amazonas (Brazil)|Amazonas (Brazylje)}}
}}
{{Dielsteat fan Brazylje}}
[[Kategory:Steat fan Brazylje]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1889]]</text>
      <sha1>4iyxpnuyo5hnbqxrhop5zh2u2gbl1vp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amazonas (Braziljaanske steat)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194296</id>
    <redirect title="Amazonas (Brazylje)" />
    <revision>
      <id>1241441</id>
      <timestamp>2026-09-25T09:38:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Amazonas (Brazylje)]]</comment>
      <origin>1241441</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="m3jbsybax178zx7fsuve9l8awpemx3q" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Amazonas (Brazylje)]]</text>
      <sha1>m3jbsybax178zx7fsuve9l8awpemx3q</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>