Frysktalige literatuer

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="fy">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedy</sitename>
    <dbname>fywiki</dbname>
    <base>https://fy.wikipedia.org/wiki/Haadside</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Media</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Wiki</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Oerlis</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Meidogger</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Meidogger oerlis</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedy</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipedy oerlis</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Ofbyld</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Ofbyld oerlis</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki oerlis</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Berjocht</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Berjocht oerlis</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hulp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hulp oerlis</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategory</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Kategory oerlis</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Tema</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Tema oerlis</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Frysktalige literatuer</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143</id>
    <revision>
      <id>1242705</id>
      <parentid>1241156</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1242705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119163" sha1="aace81vdt30prenvc4skabyf1wzsc6b" xml:space="preserve">{| class=&quot;toccolours&quot; style=&quot;float: right; margin: 0 0 .5em .5em; width: 25em; font-size: 90%;&quot; cellspacing=&quot;5&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
! colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: center; font-size: larger;&quot; | Fryske Literatuerprizen
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;padding: 1em 0; text-align: center;&quot; | 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Gysbert Japicxpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Dr. Obe Postmapriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Fedde Schurerpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Junior Rely]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Rely Jorritsmapriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Rink van der Veldepriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Simke Kloostermanpriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Piter Jellespriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
| '''[[Fedde Schurerpublykspriis]]'''
|- style=&quot;vertical-align: top; text-align: center;&quot;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|}
De '''Frysktalige literatuer''' omfiemet de [[literêr]]e tradysje yn it [[Frysk]] en hat in [[skiednis]] dy't weromgiet oant de [[Iere Midsiuwen]]. De âldste oerlevere spoaren fan it [[skrift|skreaune]] Frysk binne koarte [[runen|runeynskripsjes]] út de [[6e iuw|6e]] oant en mei de [[9e iuw]]. Fan de [[Aldfrysk]]e perioade binne fan de [[13e iuw]] ôf benammen [[rjocht]]steksten en oarkunden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in [[wet|juridyske]] funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, [[leginde]]n en [[ferhalen]] oer de [[Fryske Frijheid]].

Nei't it Frysk yn de [[16e iuw]] syn posysje as [[bestjoer]]s- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, waard de taal dochs noch sporadysk foar literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan [[Gysbert Japiks]] ([[1603]]–[[1666]]), dy't sjen liet dat it Frysk gaadlik wie foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de [[19e iuw]] krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] in nije ympuls. Skriuwers as de [[bruorren Halbertsma]], [[Harmen Sytstra]] en letter [[Waling Dykstra]] droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre [[Fryske Beweging]].

Yn de [[20e iuw]] waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen [[tydskrift]]en, [[útjouwerij]]en, skriuwersorganisaasjes en [[literatuerprizen]]. De oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] yn [[1915]] betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de [[Twadde Wrâldkriich]] mear klam kaam te lizzen op de [[keunst|artistike]] autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan [[modernisme]] en [[eksperimintele literatuer|eksperiminteel proaza]] oant [[psychologyske roman]]s, populêre literatuer en [[berneboek|berne- en jeugdliteratuer]].

De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet [[poëzij]], [[proaza]], [[toanielstik|toaniel]] en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn [[boek]]foarm as [[e-boek|digitaal]] publisearre. Meartaligens, [[oersetting]]s en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De [[Gysbert Japicxpriis]], dy't sûnt [[1947]] troch de [[Provinsje Fryslân]] útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk.

==Definysje==
De definysje fan Fryske literêre wurken wurdt ornaris sa brûkt as hjirûnder by de earste stip beskreaun is. Dizze side beheint him ta dizze literatuerskiednis. Om ta in slutende definysje te kommen fan alles wat as Frysk literêr wurk sjoen wurde kin, kin de definysje him net beheine ta it Westlauwersk-Frysk:

*Mei de definysje Fryske literatuer binne yn it foarste plak literêre wurken ornearre, dy’t yn it Westlauwersk-Frysk skreaun binne. It Frysk sa’t de taal him út it Aldfrysk wei ûntjûn hat, en no hjoed de dei yn de provinsje Fryslân praat en skreaun wurdt. Dêrneist wurdt it Frysk yn de tiid fan de Sân Seelannen ek yn [[Grinslân]] en [[East-Fryslân]] brûkt as skriftlike taal yn rjochtsteksten, en hat dêrom in direkte bining mei de Fryske literatuerskiednis.
*Alles wat yn it [[Noard-Frysk]] en [[Sealterfrysk]] skreaun is kin mooglik ek ta de Fryske literatuer rekkene wurde. Lykwols stean dy talen sûnt de midsiuwen op harsels en hawwe dêrtroch in eigen literêre skiednis. Dêrneist binne der literêre wurken dy’t net yn it Frysk, mar yn in oare taal of dialekt skreaun binne, mar wol bining hâlde mei de regio Fryslân (bygelyks yn it Nederlânsk, Dútsk of Eastfrysk-plat). 

==Yndieling==
De Fryske literatuer wurdt yndield yn de [[Aldfrysk|Aldfryske literatuer]], de [[Midfryske literatuer]] en de [[Nijfryske literatuer]]. Yn eardere boeken en publikaasjes oer literatuerskiednis begûn it tiidrek fan it Aldfrysk om 1100 hinne, dêrnei folge de Midfryske literatuer om 1550 en it Nijfryske tiidrek om 1800. Yn nije boeken en publikaasjes begjint it Aldfryske tiidrek mei it ferskinen fan Fryske runen, oant 1400. It Midfryske tiidrek leit dan tusken 1400 en 1550. Wat nei 1550 komt is Nijfrysk, dat te ûnderskieden is yn ier-nijfrysk (1550-1800) en modern-nijfrysk (1800-no).&lt;ref&gt;{{aut|Reitze J. Jonkman en Arjen P. Versloot}}, ''Tusken talen'', Afûk 2008&lt;/ref&gt;

==Fryske runen==
Fan de ierste foarmen fan it skreaune Frysk is mar in lyts tal teksten oerlevere. De âldste binne [[Runen|runeynskripsjes]] op lytse foarwerpen lykas munten, hout, bonke en hoarn. De measte fynsten dy't mei it Frysk yn ferbân brocht wurde, datearje út de [[Iere Midsiuwen]], benammen út de 6e oant en mei de 9e iuw. Hja binne fûn yn Fryslân en de oanswettende kustgebieten, mar ek yn Ingelân. Mei-inoar foarmje se it saneamde Fryske runekorpus.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;&gt;Tineke Looijenga, ''Texts &amp; Contexts of the Oldest Runic Inscriptions'', Brill, Leiden/Boston, 2003, benammen haadstik 7: &quot;Runes around the North Sea and on the Continent AD 150–700&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/looi003text01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Fryske runeynskripsjes binne meast tige koart en besteane faak út mar ien of in pear wurden. Dêrom kinne se net as literatuer yn de lettere betsjutting fan it wurd beskôge wurde. Foar de skiednis fan it Frysk binne se lykwols fan grut belang, om't se ta de âldste oerlevere taalspoaren hearre. De ynskripsjes binne skreaun yn in fariant fan it [[futhark]] dy't ek yn it Angelsaksyske gebiet brûkt waard en dy't ekstra runetekens hie foar lûden dy't yn de Germaanske talen om de Noardsee hinne ûntstien wiene.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Ien fan de ferneamdste fynsten is it bonkje fan [[Winaam]], in lyts foarwerp fan bonke mei in runeynskripsje. De ynskripsje wurdt ornaris lêzen as ''ædu'' of ''ædæ'', al besteane der ferskillende ynterpretaasjes. De krekte datearring en betsjutting binne net wis.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; It foarwerp waard yn 1914 by Winaam fûn en heart ta de bekendste Fryske runefynsten.

In oar bekend foarwerp is it [[Swurdsje fan Arum]], in lyts houten swurdsje dat yn 1895 by Arum fûn waard. It wurdt yn de 8e iuw datearre. Op it swurdsje stiet in koarte runetekst dy't op ferskillende manieren lêzen en ynterpretearre is. Ien fan de lêzingen is ''edæboda'', dat wol útlein is as &quot;boadskipper fan Eda&quot;.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; Troch de ûnwissichheid oer de lêzing is it better om dy oersetting net as fêststeand feit te presintearjen.
[[Ofbyld:Westeremden - taxushout met runeninscriptie.jpg|thumb|right|320px|In Fryske runeynskripsje út [[Westeremden]], [[Grinslân]].]]

Ek út [[Westeremden]] yn de hjoeddeistige provinsje Grinslân binne ferskate runefynsten bekend. In ferneamd foarbyld is in houten stêfke út de 8e iuw mei in relatyf lange ynskripsje. De tekst wurdt ornaris transliterearre as ''oph?nmujiadaamluþ : iwimostæh : þukn'', mar de betsjutting is net folslein dúdlik en der binne ferskillende ynterpretaasjes fan foarsteld.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt; It is dêrom net ferantwurde om de eardere oersetting &quot;Branning, bûch foar dit stêfke&quot; sûnder nuânse as de betsjutting fan de tekst te jaan.

Fryske runen binne ek bûten it hjoeddeistige [[Fryslân (wengebiet)|Fryske wengebiet]] fûn. In bekend foarbyld is de gouden [[skanomodu (munt)|skanomodu]]-munt, dy't yn Ingelân fûn waard en yn de earste helte fan de 7e iuw datearre wurdt. Op de munt stiet yn runen ''skanomodu''. De betsjutting dêrfan is net mei wissichheid te jaan, mar soe hiel goed 'skjinne moed' betsjutte kinne. De munt wurdt op taalkundige en runologyske grûnen mei it Fryske gebiet yn ferbân brocht.&lt;ref name=&quot;Looijenga&quot;/&gt;

Fan in hiel oare aard is de oerlevering oer [[Bernlef (bard)|Bernlef]], in Fryske sjonger of dichter út de tiid fan de kerstening. De geastlike [[Liudger]] kaam neffens syn 9e-iuwske libbensbeskriuwing yn kontakt mei in bline man mei de namme Bernlef, dy't by syn folk tige wurdearre waard om't er de dieden fan de foarâlden en de striid fan keningen besjonge koe. Bernlef soe him letter ta it kristendom bekeard hawwe. Fan syn lieten is neat oerlevere.&lt;ref&gt;Altfrid, ''Vita sancti Liudgeri'', 9e iuw. Sjoch foar Bernlef en de iere Fryske literêre tradysje ek: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De fermelding fan Bernlef is lykwols fan belang, omdat dêroan te sjen is dat der ûnder de Friezen in mûnlinge tradysje bestie fan lieten oer foarâlden en keningen.

Nei de Frankyske ferovering fan de Fryske gebieten waard om [[800]] hinne de ''[[Lex Frisionum]]'' optekene. Dy wetstekst is yn it Latyn skreaun en kin dêrom net ta de Frysktalige literatuer rekkene wurde. Wol steane der inkele Fryske rjochtstermen yn. De ''Lex Frisionum'' jout boppedat ynformaasje oer it rjocht en de maatskippij fan de Friezen yn de iere midsiuwen.&lt;ref&gt;Karl von Richthofen, ''Friesische Rechtsquellen'', Berlyn, 1840; sjoch ek: [https://www.dbnl.org/tekst/rich009frie01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Ut de iuwen dêrnei is hast gjin Frysktalige skriftlike oerlevering bekend. It Frysk bleau as sprutsen taal bestean, mar it [[Latyn]] wie de wichtichste skriuwtaal fan tsjerke en bestjoer. Pas yn de hege midsiuwen ûntstie de grutte hânskrifttradysje fan it [[Aldfrysk]], benammen mei rjochtsteksten.

==Aldfryske literatuer (1100–1550)==
De [[Aldfrysk]]e literatuer bestiet foar it grutste part út rjochtsteksten. Yn it Aldfrysk binne gjin ridderromans, heldedichten of oare grutte fertellende literêre wurken oerlevere. Dochs hawwe ferskate Aldfryske rjochtsteksten dúdlik literêre skaaimerken. Rjocht, religy, skiednis en leginde rinne dêryn gauris trochinoar, wylst benammen de [[Fryske Frijheid]] in weromkommend tema is.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 2: &quot;Literatuur van recht en vrijheid. Geschreven Fries tot 1540&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Aldfryske oerlevering wurdt ornaris ferdield yn in klassike en in nei-klassike perioade. It klassike Aldfrysk is benammen oerlevere yn hânskriften út de 13e en 14e iuw út de Fryske gebieten tusken de [[Lauwers]] en de [[Wezer]]. De nei-klassike of let-Aldfryske teksten binne foaral út de 15e en 16e iuw en komme foar in grut part út it gebiet fan it hjoeddeistige Fryslân. It ferskil is net allinnich gronologysk, mar ek taalkundich: de lette teksten steane wat taalfoarm oanbelanget tichter by it lettere [[Midfrysk]].&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 2: &quot;Aldfryske literatuer&quot;.&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Brokmerbrief.jpg|thumb|left|180px|It [[Brookmerbrief]], in 13e-iuwsk rjochthânboek.]]

De âldst oerlevere Fryske teksten binne rjochtsteksten dy't yn lettere hânskriften opskreaun binne, mar dy't sels faak folle âlder wêze moatte. Sintraal steane de ''[[Santjin Kêsten]]'' en de ''[[Fjouwerentweintich Lânrjochten]]'', dy't yn ferskate Fryske gebieten jilden en yn tal fan hânskriften oerlevere binne. Dêrnjonken bestiene regionale rjochtsteksten, lykas it Aldere en Jongere Skeltarjocht yn Westerlauwersk Fryslân en it ''[[Brookmerbrief]]'', dêr't it rjocht fan it Eastfryske [[Brookmerlân]] yn fêstlein waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

De âldere rjochtsteksten falle op troch harren formulearjende en soms sterk poëtyske taal. Der wurdt gebrûk makke fan werhelling, parallellisme, alliteraasje en fêste formulearringen. Dêrtroch wiene de teksten makliker te ûnthâlden, wat past by in kultuer dêr't it rjocht foar in part mûnling oerlevere waard. Guon passaazjes hawwe dêrtroch in literêr karakter. 

Njonken it eigentlike rjocht befetsje de Aldfryske hânskriften teksten dy't de oarsprong en de legitimaasje fan de Fryske Frijheid ferklearje. Dêrby spilet de leginde fan [[Karel de Grutte]] in wichtige rol. Neffens de midsiuwske Fryske tradysje soene de Friezen harren frijheid fan Karel krigen hawwe as beleanning foar militêre tsjinsten. Yn ferskate farianten waard ferteld hoe't de Friezen Rome foar de keizer feroveren en dêrnei frijsteld waarden fan hearrigens oan in lânshear. Sokke ferhalen joegen in histoaryske en religieuze legitimaasje oan it ideaal fan de [[Fryske Frijheid]].&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; De ''Magnuskêsten'' binne ien fan de bekendste literêre teksten út dy tradysje. Dêryn wurdt de Fryske frijheid ferbûn mei [[Magnus Forteman]], dy't neffens de leginde de Friezen by de ferovering fan Rome oanfierde. De kêsten beskriuwe de privileezjes dy't Karel de Grutte de Friezen dêrnei jûn hawwe soe. Histoaryske feiten en legindaryske eleminten binne dêrby mei-inoar ferweve.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Freeska Landriucht incipit.png|right|thumb|180px|Earste side fan it ''[[Freeska Landriucht]]'' (±1484–1486), it earste printe boek yn it Frysk.]]

Ek it ''Freske Riim'' is út literêr eachpunt nijsgjirrich. It is in rymjende kronyk oer de skiednis en de frijheid fan de Friezen, dêr't bibelske, klassike en midsiuwske tradysjes yn gearbrocht wurde. It ferhaal begjint fier yn it ferline en besiket de Friezen in plak te jaan yn de algemiene wrâldskiednis. Dêrmei is it net inkeld in histoaryske tekst, mar ek in foarbyld fan midsiuwske identiteitsfoarming.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; In besibbe wurk is de ''Gesta Fresonum'', in proazatekst oer de skiednis en oarsprong fan de Friezen. Lykas yn it ''Freske Riim'' wurde bibelske en legindaryske ferhalen ferbûn mei de Fryske skiednis. Sokke teksten litte sjen dat de Aldfryske skriftkultuer net beheind wie ta praktyske wetjouwing: rjocht en frijheid waarden pleatst yn in breder ferhaal oer it ferline en de identiteit fan de Friezen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

Fan de Aldfryske literatuer binne mar sechtjin kodeksen, oftewol hânskriften, bekend. Tsien dêrfan komme út de gebieten tusken Lauwers en Wezer, benammen de Grinzer Ommelannen en it hjoeddeistige East-Fryslân. De oare seis komme út Westerlauwersk Fryslân. 

In bysûnder plak yn de Fryske boekskiednis nimt it ''[[Freeska Landriucht]]'' yn. Dat boek waard nei alle gedachten tusken 1484 en 1486 printe en is it earste drukte boek yn it Frysk. It is in [[ynkunabel]], in boek dat foar 1501 printe waard, en is tagelyk de iennichste bekende Frysktalige ynkunabel. Fan it boek binne njoggen eksimplaren bewarre bleaun.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;&lt;ref&gt;Dennis Schouten, &quot;'Hypothese op hypothese stapelen'. Theorieën over de Freeska Landriucht-drukkerij: een overzicht&quot;, ''De Boekenwereld'', jg. 17 (2000–2001). [https://www.dbnl.org/tekst/_boe022200001_01/_boe022200001_01_0036.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; It boek befettet allinnich rjochtsteksten en teksten dy't mei it rjocht gearhingje, ûnder oaren de Santjin Kêsten en Fjouwerentweintich Lânrjochten. Ek de Tsien Geboaden binne deryn opnommen. Yn it foarwurd wurdt de Fryske Frijheid op 'e nij ferbûn mei de legindaryske privileezjes fan Karel de Grutte.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt;

Njonken de rjochtshânskriften binne in grut tal [[oarkonde]]n yn it Aldfrysk oerlevere. It giet ûnder oare om keapakten, testaminten, houlikskontrakten en oare juridyske dokuminten. De âldst bekende Frysktalige oarkonde datearret út [[1329]]. Benammen yn de twadde helte fan de 15e iuw naam it brûken fan it Frysk yn oarkonden sterk ta. Yn totaal binne mear as tûzen Aldfryske oarkonden oerlevere. Hja binne foar de literatuerskiednis minder wichtich as de rjochtshânskriften, mar foar de kennis fan it lette Aldfrysk en it feitlike gebrûk fan de taal binne se fan grut belang.&lt;ref name=&quot;Zolang-Aldfrysk&quot;/&gt; Yn de 16e iuw rekke it Frysk as skriuwtaal stadichoan yn it neigean. Yn de Grinzer Ommelannen en East-Fryslân wie it Frysk al earder as skriuwtaal ferkrongen, wylst yn Westerlauwersk Fryslân it Nederlânsk hieltyd mear de taal fan bestjoer en rjochtspraak waard. Dêrmei kaam in ein oan de midsiuwske Aldfryske skrifttradysje. It Frysk ferdwûn lykwols net as sprutsen taal. Fan de twadde helte fan de 16e iuw ôf ferskynden wer nije literêre teksten yn it Frysk, wêrmei't de perioade fan it [[Midfrysk]] begûn.

==Renêssânse en Barok (1550–1700)==
Yn de 16e iuw ferdwûn it Frysk fierhinne as bestjoers- en skriuwtaal. It Nederlânsk en it Latyn namen dy funksjes foar in grut part oer. Under ynfloed fan it [[humanisme]] en de [[renêssânse]] ûntstie lykwols ek belangstelling foar de eigen taal, skiednis en sprekwurdetradysje. Ien fan de ierste foarbylden is it wurk fan [[Reyner Bogerman]] (±1475–nei 1566), in út Dokkum ôfkomstige jurist en histoarikus. Om 1550 hinne naam er yn syn Latynske ''Eulogium'' hûnderten Fryske rymsprekwurden op. Hy joech dy sprekwurden yn in klassisistysk ramt en brûkte se ûnder oare om de eigenheid fan de Friezen ta utering te bringen.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: &quot;It Midfryske tiidrek&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

In oare wichtige samling is ''Der oude vrije Friesen Spreekwoorden'', dy't yn in hânskrift út 1614 oerlevere is en oan [[Carel Georg van Burmania]] (±1570–1634) taskreaun wurdt. De sprekwurden binne mooglik foar in part folle âlder en hawwe skaaimerken fan in lange mûnlinge tradysje, lykas [[stêfrym]], parallellisme en tsjinstellingen. In ferzje fan de samling waard yn 1641 printe.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt; De samlingen fan Bogerman en Van Burmania foarmje in ferbining tusken de âldere mûnlinge Fryske tradysje en it op 'e nij brûken fan it Frysk as skriuwtaal yn de 17e iuw.

Oan it begjin fan de 17e iuw waard it Frysk ek brûkt foar gelegenheidsliteratuer. [[Johan van Hichtum]] (±1560–1628) skreau Fryske brulloftsdichten, in sjenre dat yn de renêssânse yn de Nederlannen populêr wie. Syn gedichten waarden yn 1639 op 'e nij útjûn, wat derop wiist dat der noch belangstelling foar bestie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: &quot;Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Fan grutter literêr belang wie [[Jan Jansz. Starter]] (1593–1626), in Ingelsk-Nederlânske dichter dy't fan 1614 oant 1621 yn Fryslân wenne. Starter skreau foar it grutste part yn it Nederlânsk, mar brûkte ek it Frysk. Yn 1618 ferskynde syn ''Vermaecklijcke Sotte-Klucht van een Advocaat ende een Boer op 't plat Friesch'', in libbene komyske dialooch tusken in abbekaat en in boer. Syn yn 1621 publisearre dichtbondel ''Friesche Lust-Hof'' befettet neist Nederlânsktalich wurk ek Fryske teksten. Starters wurk stiet dúdlik yn de tradysje fan de renêssânse, mei leafde, muzyk, humor en it deistich libben as wichtige eleminten.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt;

Ek [[Petrus Sybrandts Baardt]] (±1590–1644) brûkte it Frysk foar literêr wurk. Yn 1640 ferskynde syn ''Friesche Boere-Practica of Prognosticatie'', in leardicht oer waar, lânbou en it boerelibben, dat op ôfstân ynspirearre wie troch de ''Georgica'' fan de Romeinske dichter [[Fergilius]]. Baardt kombinearre dêr klassike ynfloeden mei in libbene beskriuwing fan it Fryske boerelibben en ferdigene yn de ynlieding ek it brûken fan it Frysk as skriuwtaal.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt;

Om 1640 hinne wie yn Fryslân sa in lyts mar aktyf literêr fermidden ûntstien. Kultuerhistoarisy Willem Frijhoff en Marijke Spies sprekke foar dy tiid sels fan in Fryske literêre beweging, dy't ferbûn wie mei de kulturele rûnten om it Fryske stedhâlderlike hof yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. It hof en in part fan de regionale boargerlike elite hiene belangstelling foar in eigen Fryske kulturele identiteit.&lt;ref&gt;Willem Frijhoff en Marijke Spies, ''1650. Bevochten eendracht'', Sdu Uitgevers, Den Haag, 1999, haadstik &quot;Instrumenten van cultuur&quot;, paragraaf &quot;Het Fries&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/frij005bevo01_01/frij005bevo01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Utjouwers en kulturele tuskenpersoanen lykas [[Claude Fonteyne]] en letter de histoarikus en dichter [[Simon Abbes Gabbema]] spilen in rol yn dat fermidden.
[[Ofbyld:GysbertJapiksLyts.jpg|thumb|left|180px|[[Gysbert Japiks]] (1603–1666).]]

De wichtichste skriuwer fan it Midfryske tiidrek wie [[Gysbert Japiks]] (1603–1666). Hy brocht de Fryske renêssânse- en barokliteratuer op in literêr nivo dat yn syn tiid troch gjin oare Frysktalige skriuwer berikt waard. Yn 1640 ferskynde by Claude Fonteyne yn Ljouwert anonym syn ''Friessche Tjerne'', in komysk brulloftspetear fan in boer dy't syn lânhear op syn brulloft tasprekt. It wie Gysbert Japiks syn Frysktalige debút en it wurk krige fuortendaliks in soad byfal.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; De populariteit fan it wurk hat der nei alle gedachten ta bydroegen dat Japiks dêrnei it Frysk as syn wichtichste literêre taal keas.

Japiks ûntwikkele it Frysk ta in taal foar in grut ferskaat oan literêre sjenres. Hy skreau leafdes- en gelegenheidsdichten, religieuze poëzij, psalmberimingen, lieten, dialogen, brieven en proaza-oersettings. Syn wurk stie yn ferbining mei de bredere Europeeske literêre kultuer fan de 17e iuw. Hy brûkte klassike en renêssânsistyske dichtfoarmen en ferwurke tagelyk eleminten fan de barok. Dêrneist brûkte hy it Frysk net inkeld foar folksaardige of komyske teksten, mar ek foar religieuze en gelearde ûnderwerpen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Syn wurk luts al by syn libben de belangstelling fan gelearden en skriuwers. De Ingelske taalgelearde [[Franciscus Junius de Jongere|Franciscus Junius]] besocht him yn 1646 yn Boalsert om Frysk fan him te learen en Fryske teksten te bestudearjen. Japiks ûnderhold ek kontakten mei skriuwers, útjouwers en gelearden. [[Simon Abbes Gabbema]] (1628–1688), dy't letter lânshistoarikus fan Fryslân waard, hearde ta syn freonerûnte en korrespondearre mei him yn it Frysk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

It grutste part fan Japiks syn oeuvre ferskynde pas nei syn dea. Yn 1668 waard yn Boalsert de ''Friesche Rymlerye'' útjûn. De bondel wie yn trije parten ferdield: wrâldske en leafdespoëzij, petearen en oare teksten, en it religieuze ''Hymmelsch Harp-Luwd'', mei ûnder oare psalmberimingen. De ''Friesche Rymlerye'' liet sjen dat it Frysk brûkt wurde koe foar sawol hege as populêre literêre sjenres.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Yn 1681 fersoarge Simon Abbes Gabbema in útwreide twadde printinge fan de ''Friesche Rymlerye''. Hy foege ûnder oare brieven en twa proaza-oersettings út it Frânsk ta en skreau gelearde foarwurden by de útjefte. Dêrmei droech er by oan it behâld en de reputaasje fan Japiks syn wurk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Gysbert Japiks waard foar lettere generaasjes it wichtichste foarbyld dat it Frysk as folweardige literêre taal brûkt wurde koe. Benammen yn de 18e en 19e iuw soene skriuwers en taalgelearden hieltyd wer op syn wurk weromgrype.

De bloei om it midden fan de 17e iuw late lykwols net ta in trochgeande brede Frysktalige literêre kultuer. Nei Gysbert Japiks bleau de produksje yn it Frysk relatyf beheind. Wol bleau it Frysk brûkt wurde foar ûnder oare gelegenheidsdichten, religieuze teksten, humoristyske literatuer en populêre lektuer. Oan 'e ein fan de 17e iuw binne dêr de wurken fan ûnder oaren [[Titia Brongersma]] en [[Vitus Ringers]] foarbylden fan. Dy ûntwikkeling rint oer yn de 18e-iuwske literatuer fan it [[klassisisme]] en de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]].

==Rasjonalisme en Klassisisme (1700–1800)==
Oan 'e ein fan de 17e en yn de 18e iuw naam it Frysk yn it literêre libben fan Fryslân in beskieden plak yn. Nei de bloeiperioade fan [[Gysbert Japiks]] ûntstie net fuortendaliks in trochgeande en breed organisearre Frysktalige literêre tradysje. It Nederlânsk wie de dominante skriuwtaal, wylst it Frysk benammen brûkt waard foar gelegenheidswurk, religieuze teksten, humoristysk wurk, almanakstikken en poëzij. It [[klassisisme]] joech de Fryske literatuer mar in beheinde ympuls. Dat betsjut lykwols net dat der gjin Frysktalige literatuer mei in grut publyk bestie. Benammen humoristyske en folksaardige teksten koene populêr wurde en waarden soms ferskate kearen werprinte.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 3: &quot;Literatuur als liefhebberij. Van 1540 tot 1822&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

In oanrin nei dy ûntwikkeling foarmje twa dichtbondels út 1686. De dichteres [[Titia Brongersma]] (±1655–±1700) publisearre yn dat jier ''De Bron-Swaan, of Mengeldigten'', in meartalige dichtbondel mei foar it grutste part Nederlânske, mar ek Fryske gedichten. Yn itselde jier ferskynde fan de Fryske dûmny [[Vitus Ringers]] (1660–1725) it ''Stichtelijk Sang-Priëel'', in bondel mei benammen Nederlânsktalige religieuze poëzij, mar ek mei Frysk wurk. Ringers besocht dêrmei it Frysk ek foar religieuze poëzij te brûken. Dy publikaasjes litte sjen dat it Frysk nei Gysbert Japiks as skriuwtaal net ferdwûn wie, al bleau de literêre produksje beheind.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|thumb|page=13|180px|''Fryske Rymlerye'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763). ''Klik op ôfbylding en lês it folsleine pdf-bestân''.]]

In hiel oar soarte literatuer wie ''[[Waatze Gribberts Brulloft]]'', in anonym publisearre humoristysk wurk dat foar it earst yn 1701 yn druk ferskynde. It bestiet út acht komyske dialogen of ''útkomsten'', dêr't it boerelibben yn in rûge en folksaardige foarm yn foarsteld wurdt. Letter die bliken dat it wurk weromgie op Nederdútske kluchten út Westfalen. De tekst slút nau oan by de populêre Fryske almanakliteratuer fan de tiid en is wol taskreaun oan skoalmaster [[Douwe Simonides]], al is it auteurskip net mei wissichheid fêst te stellen.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; De populariteit fan ''Waatze Gribberts Brulloft'' wie opmerklik. Oant 1840 waard it wurk op syn minst sân kear werprinte, wêrmei't it neffens de moderne Fryske literatuerskiednis it populêrste wurk út de Midfryske literatuer wie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Noch mear as in iuw nei de earste ferskining waard it oanpriizge as gaadlike lektuer foar mienskiplik fermaak. [[Everwinus Wassenbergh]] besoarge yn 1820 op 'e nij in útjefte mei oantekeningen. De werprintingen fan ''Waatze Gribberts'' en de populariteit fan Fryske almanakstikken litte sjen dat der ek yn in tiid dat it Frysk as formele skriuwtaal in beheinde posysje hie, wol deeglik in lêzerspublyk foar populêre Frysktalige literatuer bestie.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Yn de earste helte fan de 18e iuw waard de Fryske literêre tradysje ûnder oaren fuortset troch [[Johannes Hilarides]] (1648–1725) en de famylje Althuysen. In wichtich wurk út dy perioade is de ''Friesche Rymlery'' fan [[Jan Althuysen]] (1715–1763), dy't yn 1755 ferskynde. De bondel bestiet út twa dielen. It earste befettet ûnder oaren gelegenheids-, brullofts- en roupoëzij fan Althuysen en syn heit [[Simen Althuysen]], wylst it twadde diel in Fryske psalmberiming befettet. Jan Althuysen berime dêrfoar de psalmen dy't Gysbert Japiks net oerset hie. De ''Friesche Rymlery'' is fan belang as teken fan de kontinuïteit fan it Frysk as literêre taal en as fuortsetting fan de tradysje fan Gysbert Japiks.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 3: &quot;It Midfryske tiidrek&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0005.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de twadde helte fan de 18e iuw krige de Frysktalige literatuer stadichoan in breder en libbener karakter. [[Durk Lenige]] (1722–1798) skreau en oersette poëzij yn it Frysk en wie foar safier bekend de earste dy't yn it Frysk de sonnetfoarm brûkte. Syn dochter [[Cynthia Lenige]] (1755–1780) skreau benammen yn it Nederlânsk, mar liet ek inkele Fryske teksten nei. Yn Makkum bestie fan 1773 oant 1777 it dichtgenoatskip ''Konst Voedt 's Menschen Geluk''. De leden skreaune meast yn it Nederlânsk, mar bytiden ek yn it Frysk.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

In wichtich proazawurk út dy perioade is ''It libben fen Aagtje IJsbrants, of dy Frieske boerinne'' út 1779, dat oan [[Eelke Meinerts]] (1732–1810) taskreaun wurdt. Yn in natuerlike petearfoarm wurdt it libben fan de pronkske, nijsgjirrige en praatgrage boerinne Aagje en har fermidden beskreaun. It wurk hat in moralistysk en didaktysk doel, mar jout troch de talrike petearen tusken boeren, keaplju, dokters, sjirurgyns en dûmnys tagelyk in libben byld fan de Fryske plattelânsmienskip fan de 18e iuw.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-Midfrysk&quot;/&gt; Ek ''It libben fen Aagtje IJsbrants'' fûn in grutter publyk as de beskieden posysje fan it skreaune Frysk yn dy tiid op it earste gesicht ferwachtsje litte soe. Nei de earste printinge fan 1779 folgen trije werprintingen yn 1808, 1827 en 1861.&lt;ref&gt;J.H. Halbertsma, &quot;Petrus Wierdsma, Petrus Brantsma en Eelke Meinderts&quot;, ''De Vrije Fries'', diel 9, 1862, s. 310 e.f. [https://www.dbnl.org/tekst/_vri009186201_01/_vri009186201_01_0015.php Digitale ferzje DBNL]. Halbertsma neamt de earste printinge fan 1779 en de werprintingen fan 1808, 1827 en 1861.&lt;/ref&gt; Dat de twadde printinge al yn 1808 ferskynde, hie neffens in lettere boarne mei de fraach nei it boek te krijen: der waard safolle oer praat en nei frege dat it net mear te krijen wie.&lt;ref&gt;O. Vries, &quot;Eelke Meinerts (1732–1810)&quot;, ''Us Wurk'', 25 (1976), nr. 1. De auteur besprekt de printingen fan 1779, 1808, 1827 en 1861 en de eftergrûn fan de werprintinge fan 1808.&lt;/ref&gt; Mei ''Waatze Gribberts Brulloft'' lit it wurk sjen dat benammen folksaardich, humoristysk en yn petearfoarm skreaun Frysk proaza in duorsum lêzerspublyk fine koe.
[[Ofbyld:EverwinusWassenberghWBvanderKooi.jpg|thumb|left|200px|[[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826).]]

In oare wichtige skriuwer út de [[Ferljochting (tiidrek)|Ferljochting]] wie [[Feike Hiddes van der Ploeg]] (1736–1790), minnistedûmny en ôfkomstich út Frjentsjer. Syn Frysktalige wurk ûnderskiedt him troch humor, irony en libbene dialogen. Yn ''De Burkerij'' (1774) wurdt yn de foarm fan petearen it boerelibben troch de fjouwer seizoenen hinne beskreaun. Folle boartliker wiene syn ferhalen oer de boerinne Mayke Jakkelis, dy't yn Fryske almanakken ferskynden. De figuer waard yn koarte tiid sa populêr dat ûnder har namme de ''Oprecht nieuw Hallumer Almanach'' foar 1779 ferskynde.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Ek ''De Tankbre Boere Zoon'' (1778), nei in Dútsk foarbyld, en ''It Jonge Lieuws Boosk'' (1780) hearre ta syn bekendere wurk. Dat lêste wie sa populêr dat it al it jier nei syn earste ferskining yn in almanak werprinte waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt;

Oan 'e ein fan de 18e iuw waard ek de wittenskiplike belangstelling foar it Frysk wichtiger. In sintrale figuer wie [[Everwinus Wassenbergh]] (1742–1826), heechlearaar oan de [[Universiteit fan Frjentsjer]]. Wassenbergh die ûndersyk nei de Fryske taal en nei it libben en wurk fan Gysbert Japiks. Yn 1774 publisearre er in stúdzje oer Fryske persoansnammen en yn 1793 in op de klassike filology basearre stúdzje nei it wurk fan Gysbert Japiks.&lt;ref name=&quot;Zolang-Midfrysk&quot;/&gt; Dêrmei droech er by oan in mear wittenskiplike bestudearring en wurdearring fan it Frysk.

It belang fan Wassenbergh waard benammen sichtber yn de generaasje nei 1800. Ferskate skriuwers en taalûndersikers út de earste helte fan de 19e iuw hiene by him studearre. Ien fan harren wie [[Ecco Epkema]] (1759–1832), dy't yn 1821 it wurk fan Gysbert Japiks op 'e nij útjoech en yn 1824 in wurdboek op syn wurk publisearre. Wassenbergh en syn learlingen foarmen sa in ferbining tusken de 18e-iuwske belangstelling foar it Frysk en de nije literêre en taalkundige belangstelling dy't yn it begjin fan de 19e iuw ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] ûntstie.

==Romantyk (1800 - 1870)==
[[Ofbyld:Friske winterjounenocht.jpg|right|180px|thumb|[[Winterjûnenocht]].]]
Yn de tiid fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] kaam der yn Fryslân in nije belangstelling foar de eigen taal, skiednis en folkskultuer. Fryske skriuwers en taalgelearden griepen werom op it wurk fan [[Gysbert Japiks]] en op de Fryske taalstúdzje dy't yn de twadde helte fan de 18e iuw ûnder oaren troch professor [[Everwinus Wassenbergh]] stimulearre wie.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;&gt;Ph.H. Breuker, B. Gezelle Meerburg, J. Krol, B. Oldenhof, T. Oppewal, T.J. Steenmeijer-Wielenga, J. Veenbaas, O. Vries, J. van der Weg-Laverman en H. Wind, ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 4: &quot;Meer literatuur voor meer mensen. Van 1822 tot 1915&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De Fryske Romantyk stie dêrby sterk ûnder ynfloed fan ûntjouwings yn Dútslân. De romantyske belangstelling foar it ferline, de folkstaal, folkslieten en folksferhalen sloech ek yn Fryslân oan. Dêr kaam de belangstelling foar de midsiuwske Fryske frijheid en it [[Aldfrysk]] by.&lt;ref&gt;Ph.H. Breuker, &quot;Romantiek en Literatuur in Friesland voor 1840&quot;, yn: ''Handelingen van het Nederlands Filologencongres 36'', 1980. [https://www.dbnl.org/tekst/_han005198001_01/_han005198001_01_0029.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Om Wassenbergh hinne ûntstie in rûnte fan skriuwers en taalgelearden dy't letter wol de ''Wassenberghers'' neamd binne. Ta dy iere generaasje wurde ûnder oaren [[Ecco Epkema]], [[Montanus de Haan Hettema]] (1796–1873), [[Jan Dirks Ankringa]] (1793–1860), [[Wopke Jabikssoan de Jong]] (1799–1852), [[Rinse Posthumus]] (1790–1859), [[Albartus Telting]] (1803–1863), [[Jan Cornelis Pieter Salverda]] (1783–1836), [[Rein Baukes Windsma]] (1801–1862) en [[Jacob Roorda]] (1802–1834) rekkene. Hja bestudearren it Frysk, skreaune yn de taal en makken oersettings út oare Europeeske literatueren. Guon skriuwers eksperimintearren mei staveringen dy't Gysbert Japiks of it Aldfrysk as útgongspunt hiene. De belangstelling foar it Aldfrysk en de Fryske skiednis paste yn it romantyske sykjen nei de oarsprong en it eigene fan in folk.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;&gt;A. Feitsma, &quot;De Friese beweging als gangmaker van Friese literatuur in de 19de eeuw&quot;, ''Verslagen en mededelingen van de Koninklijke Academie voor Nederlandse taal- en letterkunde'', 1986, s. 323–347. [https://www.dbnl.org/tekst/_ver016198601_01/_ver016198601_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

In nije faze begûn mei de bruorren [[Joast Halbertsma|Joast]], [[Eeltsje Halbertsma|Eeltsje]] en [[Tsjalling Halbertsma]]. Mei de earste útjefte fan ''[[De Lapekoer fan Gabe Skroar]]'' yn 1822 krige de Nijfryske literatuer in wichtige ympuls.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt; Benammen Joast en Eeltsje Halbertsma kombinearren de romantyske belangstelling foar folkstaal en folkskultuer mei in tagonklike, folksaardige literatuer. Yn harren wurk kamen humor en satire foar, mar ek leafde, dea, natoer, it Fryske plattelân en de eigen taal en identiteit. De ''Lapekoer'', dêr't letter it bekendere ''[[Rimen en Teltsjes]]'' út fuortkaam, waard yn de rin fan de 19e iuw ferskate kearen útwreide en hie in grutte ynfloed op lettere Fryske skriuwers.&lt;ref&gt;A. Feitsma, &quot;Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie&quot;, ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; De Halbertsma's makken dêrmei dúdlik dat it Frysk net allinnich foar taalstúdzje of gelegenheidswurk brûkt wurde koe, mar ek foar in bredere literatuer. De Dútske ynfloed is benammen by Eeltsje Halbertsma dúdlik; yn syn studintetiid yn [[Heidelberch]] kaam er yn 'e kunde mei de Dútske Romantyk en ûnder oaren it wurk fan [[Johann Peter Hebel]].&lt;ref name=&quot;Feitsma1979&quot;&gt;A. Feitsma, &quot;Keerpunten in de beoefening van het fries, vroeger en nu: tussen tijdgeest en eigen traditie&quot;, ''Forum der Letteren'', 1979. [https://www.dbnl.org/tekst/_for004197901_01/_for004197901_01_0002.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de jierren 1840 krige de Fryske Romantyk in sterker nasjonaal-romantysk karakter. [[Tiede Roelofs Dykstra]] (1820–1862), [[Harmen Sytstra]] (1817–1862) en [[Jacobus van Loon]] stiene yn 1844 oan de widze fan it ''[[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse]]''. It Selskip woe it brûken en bestudearjen fan de Fryske taal en literatuer befoarderje en joech de Fryske taalbeweging foar it earst in duorsume organisatoaryske basis. It stimulearre it skriuwen en publisearjen yn it Frysk en joech ûnder oare it jierboek ''Swanneblummen'' út.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt;

Benammen Sytstra joech de Fryske Romantyk in sterk histoarysk en nasjonaal karakter. Hy idealisearre it midsiuwske Fryslân en de [[Fryske Frijheid]] en seach oer de besteande steatsgrinzen hinne nei it [[Fryslân (wengebiet)|gruttere histoaryske Fryslân]]. Yn syn wurk spile it ideaal fan in werberne ''[[Magna Frisia]]'' in wichtige rol. Syn belangstelling foar it Aldfrysk en it Aldgermaanske ferline kaam ek ta utering yn syn taalgebrûk. Sytstra ûntwikkele in sterk argaisearjende, op it Aldfrysk lykjende stavering, dy't bekend waard as de ''Iduna-stavering'', nei it troch him redigearre tydskrift ''Iduna''. Hy brûkte ek âlde Germaanske fersfoarmen, lykas it [[stêfrym]]. Dykstra wie minder produktyf as skriuwer, mar wie as organisator en foarsitter fan it Selskip fan grut belang. Yn syn wurk binne de romantyske belangstelling foar it Fryske folk, de taal en in breder Germaansk kultureel ferbân werom te finen.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

De romantyske belangstelling foar taal en skiednis wie dêrtroch nau ferbûn rekke mei it ûntstean fan de organisearre [[Fryske Beweging]]. It Frysk waard hieltyd mear beskôge as in taal dy't net allinnich yn it deistich libben, mar ek yn literatuer en oare kulturele domeinen in plak hawwe moast. Tagelyk waard it lêzerspublyk stadichoan breder. It Selskip spile dêrby in wichtige rol troch leden oan te moedigjen Frysk wurk te skriuwen en troch literatuer, sang en toaniel te befoarderjen.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt; De Fryske literatuer fan de earste helte fan de 19e iuw krige dêrby foar in grut part it karakter fan in folksliteratuer, dy't oansleat by de romantyske belangstelling foar it folkslibben en de folkstaal.&lt;ref name=&quot;Feitsma1986&quot;/&gt;

Mei it ferstjerren fan Sytstra en Tiede Dykstra yn 1862 ferdwûnen twa fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan de nasjonaal-romantyske generaasje. De Romantyk wie dêrmei lykwols net ynienen foarby. Romantyske motiven bleaune ek yn de twadde helte fan de 19e iuw yn de Fryske literatuer oanwêzich. By skriuwers as [[Gerben Colmjon|Gerben Piters Colmjon]] (1828–1884) en [[Johan Winkler]] (1840–1916) bleau de belangstelling foar de Fryske taal, skiednis en identiteit bestean. Tagelyk kaam mei skriuwers as [[Waling Dykstra]] en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] in mear folksaardige en realistyske literatuer op, wêrmei't de Fryske literatuer stadichoan in nije faze yngie.&lt;ref name=&quot;Zolang-19e&quot;/&gt;

==Realisme en Naturalisme (1870–1918)==
Yn de twadde helte fan de 19e iuw kaam yn de Fryske literatuer njonken de noch altyd sterke romantyske tradysje mear omtinken foar it deistich libben en de eigentiidske maatskippij. Skriuwers beskreaune it Fryske doarps- en boerelibben, sosjale ferhâldingen en de gewoanten fan de befolking yn in mear realistyske styl. Dy ûntwikkeling begûn al foar 1870 en rûn foar in part lykop mei de lettere Romantyk. Benammen [[Waling Dykstra]] (1821–1914) en [[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824–1906) spilen in wichtige rol yn de ûntwikkeling fan in brede Frysktalige folksliteratuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 4: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 19de ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0006.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Portret fan Waling Dijkstra, 1871 ca. archiefnr 1990.jpg|thumb|180px|right|[[Waling Dykstra]] (1821–1914), ien fan de wichtichste Fryske folksskriuwers fan de 19e iuw.]]

[[Waling Dykstra]] (1821-1914) wie ien fan de produktyfste en ynfloedrykste Fryske skriuwers fan de 19e iuw. Hy debutearre yn 1848 mei ''Doaitse mei de Noardske balke'' en wie dêrnei mear as sechstich jier aktyf as skriuwer, dichter, toanielskriuwer, sjoernalist, samler en taalbefoarderer. Yn syn wurk lei er it deistich libben yn Fryslân fêst: boeren, arbeiders, keaplju en doarpsfigueren, mar ek feesten, sporten, beroppen, gewoanten en folksferhalen. Syn krekte en noftere beskriuwingswize is wol omskreaun as it &quot;fotografearjen&quot; fan it Fryske libben mei wurden.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Dykstra kombinearre dy werklikheidsbeskriuwing mei humor en in sterk moralistysk elemint. Literatuer moast foar him net allinnich fermeitsje, mar ek bydrage oan de ûntwikkeling fan de lêzer. Syn wurk hie in grut berik. Hy wie ûnder oare redakteur fan ''De Bye-Koer'' (1849–1895), ''De Fryske Húsfrjeon'' (1851–1869) en ''Sljucht en Rjucht'' (1897–1914). Mei syn lieteboeken, berneboeken, ferhalen en toanielstikken droech er by oan it ûntstean fan in breder Frysk lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan in algemien brûkbere Fryske skriuwtaal.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Ta syn bekendste proazawurken heart ''[[De sulveren rinkelbel]]'' út 1856, in lang ferhaal mei trekken fan de histoaryske roman, dat in byld jout fan it Fryske maatskiplike libben. Ek ''De Frîske Thîl Ulespegel'' (1860) heart ta syn gruttere proazawurken. Yn syn koartere ferhalen kaam syn realistyske beskriuwingskeunst faak noch sterker ta utering. Dêrnjonken wie Dykstra wichtich foar it Fryske toaniel. Syn ''In útfanhûzer by de bakker'' (1860) waard ferskate kearen werprinte en wie ien fan syn populêrste stikken.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt; Fan 1860 oant 1885 reizge er mei oare Fryske skriuwers troch de provinsje mei it [[Winterjûnenocht]], dêr't foardracht, sang, humor en toaniel kombinearre waarden. Dat droech sterk by oan de popularisearring fan de Frysktalige literatuer.

[[Tsjibbe Gearts van der Meulen]] (1824-1906) wie mei Dykstra ien fan de wichtichste folksskriuwers fan de perioade. Ek hy wie aktyf mei it Winterjûnenocht en it Fryske toaniel. Syn wurk wie lykwols sterker romantysk en persoanlik fan karakter. Yn syn oeuvre steane sentimintele en romantyske poëzij njonken humoristyske, realistyske en maatskippijkrityske teksten. Dykstra en Van der Meulen makken de Frysktalige literatuer tagonklik foar in breed publyk en joegen yn harren wurk in grutte hoemannichte ynformaasje oer it 19e-iuwske Fryske folkslibben troch.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Om 1880 hinne ûntstie in nije beweging dy't him ôfsette tsjin sawol de moralistyske folksskriuwerij as it sentimintele romantyske toaniel. In sintrale figuer wie [[Oebele Stellingwerf]] (1848–1897), redakteur fan it ''Friesch Volksblad''. Hy brocht maatskiplike fraachstikken yn it Frysktalige proaza en toaniel en besocht personaazjes en konflikten mear út it werklike libben wei te skilderjen. Syn toanielstik ''Giet it sa?'' (1881), mei it motto &quot;Ut it libben, nei it libben, foar it libben&quot;, jildt as in wichtich foarbyld fan dy realistyske fernijing.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt; Stellingwerf brûkte it Frysk ek yn de sjoernalistyk om oer earmoede, sosjale ûngelikensens en oare maatskiplike fraachstikken te skriuwen.
[[Ofbyld:Pieter Jelles Troelstra, 1909, Foto Helena Goude IISG BG A1469.jpg|thumb|left|180px|[[Piter Jelles Troelstra]] yn 1909.]]

By dy fernijing sleaten ûnder oaren [[Geertruida Christina Jentink]] (1852–1918), [[Japik Hepkema]] (1845–1919) en [[Pieter Jelles Troelstra|Piter Jelles Troelstra]] (1860–1930) oan. Troelstra debutearre as jonge dichter en skriuwer en ûntjoech him yn de jierren 1880 ta ien fan de wichtichste figueren fan in nije generaasje. Literêr heart er lykwols net sûnder mear ta it realisme. Yn syn poëzij spilen gefoel, leafde, it Fryske ferline, de natoer en it ideaal fan de ferheffing fan folk en taal in grutte rol. Dêrom wurdt syn wurk ek wol as in nije of lette foarm fan de Romantyk beskôge.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Troelstra wie belutsen by de yn 1880 (of 1881) oprjochte ''Keamer Gysbert Japiks'' (toanielselskip) en letter by it tydskrift ''For Hûs en Hiem'' (1888–1890). Yn syn literêre wurk waard de persoanlike lyryk ferbûn mei in tanimmende belangstelling foar sosjale en politike fraachstikken. Yn ''In nije tiid'' (1890) krigen ferset tsjin earmoede en maatskiplike ûnderdrukking in prominint plak. Om 1890 hinne kaam syn literêre wurk foar in grut part op de eftergrûn troch syn politike aktiviteiten, al skreau er letter noch Frysk wurk. Syn poëzij waard yn 1909 sammele yn ''Rispinge''.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

Njonken de mear fernijende skriuwers bleau yn de lêste desennia fan de 19e iuw in brede tradysje fan folksaardige literatuer bestean. Skriuwers as [[Hjerre Gjerrits van der Veen]] (1816–1887), [[Lucius Columba Murray Bakker]] (1822–1911), [[Gerben Postma]] (1847–1925), [[Lútzen Harmens Wagenaar]] (1855–1910), [[Tsjalling Eeltsjes Halbertsma]] (1848–1912), [[Cornelis Wielsma]] (1845–1922) en [[Sikke Sibes Koldyk]] (1861–1927) skreaune poëzij, proaza en toaniel. De ferskillende literêre rjochtingen bestiene dêrby neistinoar: romantyk, folksskriuwerij, realisme, moralisme en maatskiplike krityk binne yn it wurk út dit tiidrek net altyd skerp faninoar te skieden.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof-19e&quot;/&gt;

In folle dúdliker oansluting by in ynternasjonale literêre streaming is te sjen by [[Sake Kornelis Feitsma]] (1850–1918). Feitsma wie skoalmaster en skreau yn syn iere perioade noch foar in grut part yn de tradysje fan de 19e-iuwske folksskriuwerij. Om 1893 hinne feroare syn proaza lykwols sterk ûnder ynfloed fan it [[Naturalisme (literatuer)|naturalisme]]. Hy rjochte him op earmoede, alkoholisme, geweld, minne wenomstannichheden en it libben fan minsken oan de ûnderkant fan de maatskippij.&lt;ref name=&quot;FeitsmaKlassiken&quot;&gt;Trinus Riemersma, &quot;Oer skriuwer, boek en útjeften&quot;, yn: S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Feitsma makke sels dúdlik dat hy bewust in oare wei ynsloech. Yn de ynlieding fan ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'' út 1893 skreau er dat yn syn ferhalen de &quot;neakene wêzenlikheid (it realisme)&quot; op de foargrûn stean moast.&lt;ref&gt;S.K. Feitsma, &quot;Ut 'e modder fan 'e maatskippij. Algemien ynliedend wurd&quot;, ''Forjit my net'', 1893; werprinte yn ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0001.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Yn syn naturalistyske ferhalen wurde de personaazjes sterk bepaald troch harren sosjale omstannichheden, earmoede, opfieding en erflikheid. Dêrmei slút Feitsma oan by it Europeeske naturalisme, dat benammen mei de Frânske skriuwer [[Émile Zola]] ferbûn wurdt.&lt;ref name=&quot;FeitsmaKlassiken&quot;/&gt;

De seis naturalistyske ferhalen fan Feitsma ferskynden oarspronklik tusken 1893 en 1908 yn it tydskrift ''Forjit my net''. Dêrta hearre ûnder oare ''Ut 'e modder fan 'e maatskippij'', ''Ut it Ryk fan de Earmoed'', ''It twadde wiif'', ''Troud wiveleed en bernelot'' en ''In ferskoveling''. De ferhalen waarden yn 1991 foar it earst byinoar brocht ûnder de titel ''Ut 'e ûnderste lagen''; yn 1999 ferskynde in nije útjefte yn de rige ''Fryske Klassiken''.&lt;ref&gt;S.K. Feitsma, ''Ut 'e ûnderste lagen'', Koperative Utjowerij, Boalsert, 1999, &quot;Utjeften&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/feit009uteu01_01/feit009uteu01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Mei dat wurk krige it naturalisme in dúdlik, mar relatyf koart en isolearre plak yn de Fryske literatuer.

Om de iuwwiksel hinne bestiene sadwaande ferskillende literêre tradysjes neistinoar. De folksskriuwerij fan de 19e iuw bleau populêr, wylst realisme, sosjale krityk en by Feitsma it naturalisme nije ûnderwerpen en fertelwizen brochten. Tagelyk bleau ek de romantyske tradysje bestean. Yn de earste desennia fan de 20e iuw ûntstie ûnder in jongere generaasje hieltyd mear ûnfrede mei de besteande Fryske literatuer. Dy ûntwikkeling soe yn 1915 mei de oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] ûnder lieding fan [[Douwe Kalma]] ta in nije literêre perioade liede.

==Jongfryske Mienskip en tuskenoarlochske literatuer (1915–1940)==
[[Ofbyld:Douwe Kalma, tritiger jierren..jpg|thumb|right|180px|[[Douwe Kalma]], de wichtichste driuwende krêft efter de [[Jongfryske Mienskip]].]]

It jier [[1915]] wurdt gauris as in kearpunt yn de moderne Fryske literatuer beskôge. In nije generaasje skriuwers woe ôf fan wat sy seach as de provinsjale en benammen folksaardige oriïntaasje fan in grut part fan de 19e-iuwske Fryske literatuer. Literatuer moast net allinnich yn tsjinst stean fan taal en folk, mar ek as selsstannige keunst beoefene wurde. De wichtichste fertsjintwurdiger fan dy fernijing wie [[Douwe Kalma]] (1896–1953), dy't yn 1915 de [[Jongfryske Mienskip]] oprjochte.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===De Jongfryske Mienskip===
De Jongfryske Mienskip woe de Fryske taal en kultuer fernije en tagelyk de Fryske literatuer op in heger artistyk nivo bringe. Kalma formulearre syn ideaal yn it biedwurd ''Fryslân en de wrâld'': de Fryske kultuer moast him net ôfslute, mar him krekt ûntwikkelje yn kontakt mei oare Europeeske literatueren. De Jongfriezen leine mear klam op it yndividu, gefoel, skientme en persoanlike keunst as de âldere Fryske folksskriuwers. Yn de poëzij binne dêrby ûnder oare ynfloeden fan de Romantyk, it ympresjonisme en de Ingelske literatuer werom te finen.&lt;ref name=&quot;PiebengaJong&quot;&gt;Jan Tjittes Piebenga, ''Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse'', 2e printinge, 1957, haadstik XIII: &quot;De Jongfryske tiid&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/pieb002koar01_01_0014.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De beweging wist yn koarte tiid in grutte groep jonge Friezen oan him te binen. Om 1920 hinne hie de Jongfryske Mienskip sa likernôch 700 leden. De organisaasje wie net allinnich literêr aktyf, mar ûntjoech him ta in bredere kulturele en nasjonale beweging. It literêre tydskrift ''Frisia'', dat fan 1917 ôf ferskynde, waard in wichtich poadium foar de Jongfryske skriuwers. Njonken Kalma wiene ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Marten Baersma]], [[Anne Jousma]] en [[Eeltsje Boates Folkertsma]] mei de fernijingsbeweging ferbûn.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Kalma sels wie dichter, toanielskriuwer, kritikus, literatuerhistoarikus en oersetter. Syn poëzij waard sterk karakterisearre troch persoanlike gefoelens, natoerbylden en in heechstilearre taalgebrûk. Syn taal en stavering waarden lykwols ek bekritisearre om't se troch guon tiidgenoaten as keunstmjittich en te fier fan de sprutsen folkstaal ôf beskôge waarden. Syn dichterlik wurk waard letter byinoar brocht yn de ''Samle fersen'' (1996).

In wichtich ûnderdiel fan Kalma syn ideaal wie it iepenstellen fan de Fryske literatuer foar de wrâldliteratuer. Hy sette ûnder oaren wurk oer fan [[Percy Bysshe Shelley]] en oare Ingelske dichters. Syn grutste oersetprojekt wie it wurk fan [[William Shakespeare]]. Kalma wurke desennia oan Fryske oersettings fan Shakespeare syn toanielstikken; ûnder oare ''Macbeth'' ferskynde yn 1932. Nei syn dea waarden syn Shakespeare-oersettings fierder útjûn. Uteinlik waard it folsleine dramatyske wurk fan Shakespeare yn syn Fryske oersetting publisearre.&lt;ref name=&quot;PiebengaJong&quot;/&gt;

De Jongfryske fernijing late ek ta konflikten mei fertsjintwurdigers fan de âldere Fryske beweging. Benammen tusken Kalma en de skriuwer en sjoernalist [[Jan Jelles Hof]] (1872–1958) ûntstie in fûle polemyk. Hof wie ferbûn mei it [[Selskip foar Fryske Taal en Skriftekennisse|Ald Selskip]] en hie beswier tsjin ferskate ideeën en taalfernijings fan Kalma. De striid tusken beide mannen stie foar in breder ferskil yn opfetting oer de ûntwikkeling fan it Frysk en de Fryske literatuer. De Jongfriezen woene in nije artistike en kulturele koers farre, wylst Hof en oaren sterker oansleaten by de besteande taal- en folkstradysje.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

De Jongfryske Mienskip ferlear yn de jierren tweintich stadichoan syn posysje as ienriedige beweging. Persoanlike en ideologyske ferskillen en konflikten mei Kalma spilen dêrby in rol. De fernijing fan 1915 hie lykwols bliuwende gefolgen. De opfetting dat Fryske literatuer op eigen artistike wearde beoardiele wurde moast en diel útmeitsje koe fan de Europeeske literatuer waard dêrnei folle gewoaner.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

===Poëzij yn it Ynterbellum===
De fernijing fan de poëzij beheinde him net ta de Jongfryske Mienskip. [[Obe Postma]] (1868–1963), dy't al foar 1915 publisearre, ûntwikkele him yn it ynterbellum ta ien fan de wichtichste Fryske dichters. Yn syn poëzij ferbûn er waarnimmingen fan it Fryske lânskip en it deistich libben mei oantinkens, skiednis en filosofyske besinning. Syn bondel ''De ljochte ierde'' ferskynde yn 1929.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Ek dichters as [[Rixt]] (pseudonym fan Hendrika Akke van Dorssen), [[Rintsje Piter Sybesma]], [[Fedde Schurer]], [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Douwe Kiestra]] droegen yn de jierren tweintich en tritich by oan de fierdere ûntwikkeling fan de Fryske poëzij. Dêrby bestie gjin ienheid fan styl: romantyske, ympresjonistyske, religieuze en mear moderne foarmen bestiene neistinoar. De Fryske poëzij waard dêrmei tematysk en stilistysk breder as yn de 19e iuw.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

===De ûntwikkeling fan de Fryske roman===
[[Ofbyld:Simke Kloosterman.jpg|thumb|180px|right|[[Simke Kloosterman]], skriuwster fan ''De Hoara's fan Hastings''.]]

Yn deselde perioade makke ek it Fryske proaza in sterke ûntwikkeling troch. De roman krige foar it earst in fêst plak yn de Fryske literatuer. In wichtich kearpunt wie ''De Hoara's fan Hastings'' fan [[Simke Kloosterman]] (1876–1938), dy't yn 1921 ferskynde.&lt;ref&gt;Simke Kloosterman, ''De Hoara's fan Hastings'', 1921. [https://www.dbnl.org/titels/titel.php?id=kloo006hoar02 DBNL].&lt;/ref&gt; De roman beskriuwt oer ferskate generaasjes it libben fan in Fryske boerefamylje en kombinearret famyljeskiednis en boerelibben mei in sterk romantyske styl. Kloosterman wurdt dêrom net ta it realisme of de eigentlike Jongfryske skoalle rekkene, mar har romans foarmen wol in wichtige stap yn de ûntwikkeling fan it Fryske literêre proaza.

Yn 1927 ferskynde Kloosterman har twadde grutte roman, ''It jubeljier'', dy't spilet tsjin de eftergrûn fan it Fryske plattelân. Dêrnjonken skreau se ferhalen, mearkes en poëzij. Sawol ''De Hoara's fan Hastings'' as ''It jubeljier'' waarden letter op 'e nij útjûn; ''It jubeljier'' ferskynde yn 1994 yn de rige ''Fryske Klassiken''.&lt;ref&gt;DBNL, &quot;Simke Kloosterman&quot;. [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=kloo006 Biografy en bibliografy].&lt;/ref&gt;

In oare wichtige romanskriuwer wie [[Reinder Brolsma]] (1882–1953). Yn syn romans en ferhalen stiet faak it libben fan boeren, arbeiders en lytse middenstanners sintraal. Hy joech in realistysk en psychologysk byld fan it Fryske plattelân en fan de feroarings dy't de tradisjonele plattelânsmienskip ûndergie. Ta syn bekendste wurken hearre de romans dy't letter as de ''Heechhôf''-trilogy bekend waarden en ''Grûn en minsken''. Brolsma ûntwikkele him ta ien fan de wichtichste Fryske proazaskriuwers fan de earste helte fan de 20e iuw.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Yn de jierren tritich kaam in nije generaasje proazaskriuwers nei foaren. [[Ulbe van Houten]] (1904–1974) debutearre yn 1938 mei de roman ''De sûnde fan Haitze Holwerda''. Syn proaza waard karakterisearre troch in sobere fertelstyl en psychologyske belangstelling. Syn ferhalebondel ''De rook fan it lân'' ferskynde yn 1943 en heart dêrom formeel ta de oarlochsperioade.

[[Nyckle Haisma]] (1907–1943) brocht in hiel oar ûnderwerp yn de Fryske literatuer. Hy wurke in tal jierren as ûnderwizer yn Nederlânsk-Ynje en ferwurke syn ûnderfiningen yn romans en ferhalen. Syn ''Peke Donia, de koloniaal'' ferskynde yn twa dielen, ''Paed oer 't hiem'' (1934) en ''Paed nei eigen hoarnleger'' (1936). Dêrmei waard de Fryske roman ek geografysk losser fan Fryslân sels en waard de koloniale wrâld fan Nederlânsk-Ynje ûnderdiel fan de Frysktalige literatuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

Ek [[Douwe Kiestra]] (1899–1970) ûntwikkele him as dichter en proazaskriuwer. Syn roman ''De froulju fan de fetweider'' ferskynde yn 1939.&lt;ref&gt;Douwe H. Kiestra, ''De froulju fan de fetweider'', 1939. Sjoch: [https://www.dbnl.org/titels/titels_fries.php DBNL, kolleksje Fryslân].&lt;/ref&gt; It boek heart ta de romans dêr't it boerelibben en de spanningen binnen de plattelânsmienskip in wichtige rol yn spylje. Foar dy romans wurdt wol de oantsjutting ''boereroman'' brûkt, om't it boerebedriuw, de grûn, famyljeferhâldingen en de feroaring fan de plattelânsmienskip faak sintraal steane. De Fryske roman fan it ynterbellum wie lykwols breder as dat begryp suggerearret. By Kloosterman spilet de romantyske ferbylding in grutte rol, Brolsma skreau realistysk en psychologysk proaza, en Haisma ferpleatste in part fan syn wurk nei Nederlânsk-Ynje. It ynterbellum betsjutte dêrom benammen de trochbraak fan de roman as folweardich sjenre yn de Fryske literatuer.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

[[Abe Brouwer]] (1901–1985) heart ek by de generaasje dy't yn dizze jierren as skriuwer aktyf waard, mar syn bekendste roman ''[[De Gouden Swipe (roman)|De Gouden Swipe]]'' ferskynde pas yn 1941 en falt dêrom bûten dizze perioade. It boek waard letter ien fan de bekendste Fryske romans en waard yn 1996 troch [[Steven de Jong]] ferfilme.

===In folwoeksener literêr bestel===
Yn de jierren tusken 1915 en 1940 waard de Fryske literatuer stadichoan breder en mear selsstannich. Njonken de âldere folksliteratuer kamen in mear persoanlike poëzij, literêre krityk, de moderne roman en nije foarmen fan toaniel en essayistyk. Tydskriften en literêre organisaasjes waarden wichtiger as poadium foar debat en fernijing. Tagelyk waard troch oersettingen, benammen troch Kalma, de ferbining mei de Europeeske literatuer fersterke.

De Jongfryske Mienskip wie dêrby in wichtich kearpunt, mar net alle wichtige skriuwers fan it ynterbellum hearden ta de Jongfryske beweging. Kloosterman, Postma en Brolsma folgen foar in grut part in eigen literêre wei. Krekt it neistinoar bestean fan dy ferskillende rjochtingen makke dat de Fryske literatuer yn it ynterbellum in grutter ferskaat oan sjenres, stilen en ûnderwerpen krige.&lt;ref name=&quot;DykstraOldenhof20&quot;/&gt;

==Twadde Wrâldkriich (1940–1945)==
De [[Twadde Wrâldkriich]] en de Dútske besetting fan Fryslân hiene grutte gefolgen foar it Fryske literêre libben. Oan de iene kant naam yn de oarlochsjierren de belangstelling foar Frysktalige boeken sterk ta, oan de oare kant waard publisearjen hieltyd mear beheind troch papierskaarste, sensuer en de kultuerpolityk fan de besetter. Fryske skriuwers waarden dêrby foar de kar steld oft en ûnder hokker betingsten se noch publisearje woene.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;&gt;Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, haadstik 5: &quot;In de vaart der volkeren. Van 1915 tot en met 1945&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0008.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===Literatuer ûnder de besetting===
Yn de earste oarlochsjierren koe it Fryske literêre libben foar in part trochgean. Skriuwers koene earst noch publisearje sûnder oansletten te wêzen by de troch de Dútske besetter ynstelde [[Nederlandsche Kultuurkamer]]. De ferplichte oansluting waard op 25 novimber 1941 oankundige en gie op 22 jannewaris 1942 yn. Wa't dêrnei legaal as skriuwer publisearje woe, moast him yn prinsipe by de Kultuerkeamer oanslute.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Portret fan Rintsje Pieter Sybesma op âldere leeftyd, 1974 ca. signatuur Sybesma, Rintje Pieter F-0004.jpg|thumb|right|180px|[[R.P. Sybesma|Rintsje Piter Sybesma]] (1894–1975).]]

De Fryske skriuwers reagearren dêr ferskillend op. Guon sleaten har by de Kultuerkeamer oan, wylst oaren wegeren en dêrtroch net mear op de gewoane wize publisearje koene. Der wiene ek Fryske skriuwers dy't har yn mear of mindere mjitte mei de Dútske besetter of it nasjonaalsosjalisme identifisearren. Ta dy groep hearden ûnder oaren [[Rintsje Piter Sybesma]] en [[Douwe Kiestra]]. Yn it tydskrift ''It Fryske Folk'', it orgaan fan de Fryske Rie, ferskynde yn de oarlochsjierren Frysktalich literêr wurk fan skriuwers dy't in pro-Dútske hâlding oannommen hiene, ûnder oaren Sybesma en Kiestra.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;

Dy politike skieding rûn lykwols net ienfâldich lykop mei de besteande ferdielingen binnen de Fryske beweging. Sybesma hie oan it begjin fan de besetting mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] en dûmny J.J. Kalma in liedende rol yn de Fryske beweging, mar troch syn pro-Dútske koers kaam it yn 1941 ta in brek. Folkertsma en J.J. Kalma setten harren wurk sûnder him fuort.&lt;ref name=&quot;Zolang1940&quot;/&gt;

Nettsjinsteande de beheiningen ferskynden yn de earste besettingsjierren noch ferskate wichtige literêre publikaasjes. [[Ype Poortinga]] (1910–1985) publisearre yn 1941 de dichtbondel ''Sinneblink''. [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002) brocht yn 1942 ''Balladen en lieten'' út, in bondel dêr't er mei syn strakke foarmbehearsking en syn belangstelling foar de ballade in eigen plak yn de Fryske poëzij mei ynnaam.&lt;ref&gt;D.A. Tamminga, ''Balladen en lieten'', De Fryske Bibleteek nû. 60, J. Kamminga, Dokkum, 1942. Sjoch ek: Fryske Akademy, ''Mededelingen van de Documentatiedienst''. [https://www.dbnl.org/tekst/_med003mede01_01/_med003mede01_01_0730.php DBNL].&lt;/ref&gt;

[[Fedde Schurer]] (1898–1968) wie yn de oarloch sawol literêr as yn it ferset aktyf. Hy skreau fersetspoëzij en sette syn literêre wurk troch. Yn 1943 ferskynde syn blomlêzing ''Fiif en tweintich Fryske dichters'', dêr't hy Fryske poëzij mei ûnder de oandacht fan in breder publyk brocht. Yn de oarlochsjierren wurke er fierder oan syn bibelsk drama ''Simson'' en oan syn Fryske psalmberiming.&lt;ref&gt;G. Stuiveling, &quot;Fedde Schurer&quot;, ''Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde'', 1974. [https://www.dbnl.org/tekst/_jaa003197401_01/_jaa003197401_01_0016.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===De Fryske Bibel===
Ien fan de wichtichste Frysktalige publikaasjes fan de besettingsjierren wie de earste folsleine [[Bibel|Fryske Bibel]]. De oersetting wie foar in grut part it wurk fan [[Geart Aeilco Wumkes]], mei [[Eeltsje Boates Folkertsma]] as taalkundich riejouwer en einredakteur. Wumkes hie syn oersetting fan it Alde Testamint al yn 1934 foltôge, mar de tarieding en revyzje fan de folsleine Bibel namen noch jierren yn beslach.&lt;ref name=&quot;SchaafBibel&quot;&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', Ljouwert, 1977, haadstik &quot;Bisetting en bifrijing&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0027.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De Bibel waard útjûn troch it [[Nederlânsk Bibelgenoatskip]] en printe troch de firma A. Jongbloed yn Ljouwert. Op 29 septimber 1943 waard de nije oersetting presintearre op in grutte Fryske Bibeldei yn de Grutte Tsjerke yn Ljouwert. De belangstelling wie sa grut dat ek de Westertsjerke iepene wurde moast om alle besikers plak te jaan.&lt;ref name=&quot;SchaafBibel&quot;/&gt; De útjefte wie net allinnich religieus fan betsjutting, mar ek wichtich foar de posysje fan it Frysk as skriuwtaal. Foar it earst wie de hiele Bibel yn it Frysk beskikber.

===Tydskriften en yllegale literatuer===
De besetting makke it frije literêre debat hieltyd dreger. Ferskate Fryske tydskriften koene net mear op de âlde wize ferskine. Dêrtroch waard benammen foar de jongere generaasje skriuwers it tal plakken dêr't nij literêr wurk publisearre wurde koe sterk beheind. Tagelyk ûntstienen yllegale en semy-yllegale foarmen fan publisearjen.
[[Ofbyld:Douwe Annes Tamminga mei sigaar yn 'e hân, oan it wurd nei de kofje yn it FLMD, 1980 ca. signatuur Tamminga, Douwe Annes F-0047.jpg|thumb|right|180px|[[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] (1909–2002), dy't yn 1942 de bondel ''Balladen en Lieten'' publisearre.]]

In bysûnder foarbyld wie ''[[De Rattelwacht]]'', in yllegaal Frysk literêr tydskrift dat ûnder lieding fan Fedde Schurer gearstald waard. Oan it blêd wurken ûnder oaren [[Douwe Tamminga]], [[Anne Wadman]] en [[Sjoerd Spanninga]] mei. Der ferskynde mar ien nûmer. De skriuwers dy't by ''De Rattelwacht'' belutsen wiene, soene nei de befrijing in wichtige rol spylje yn de fernijing fan de Fryske literatuer.&lt;ref&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik &quot;De ein fan de mythe&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de lêste oarlochsjierren waard ek oare Fryske yllegale parse ferspraat. Sa ferskynde yn febrewaris 1945 it earste nûmer fan ''De Stiennen Man'' en waard yn 1944 it fersetsblêd ''Fryslân Oerein'' útjûn.&lt;ref&gt;Sjoerd van der Schaaf, ''Skiednis fan de Fryske biweging'', haadstik &quot;De ein fan de mythe&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/scha005skie01_01/scha005skie01_01_0028.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt; Literatuer en de Fryske beweging kamen sa yn de lêste faze fan de besetting ek yn kontakt mei it organisearre ferset.

===Oergong nei de nei-oarlochske literatuer===
De oarloch ûnderbruts de ûntwikkeling dy't ûnder in nije generaasje Fryske skriuwers yn de jierren tritich begûn wie, mar makke der gjin ein oan. Krekt yn de besettingsjierren ûntstienen kontakten tusken skriuwers dy't nei 1945 it Fryske literêre libben sterk bepale soene. Fedde Schurer, Douwe Tamminga, Anne Wadman en Sjoerd Spanninga waarden wichtige fertsjintwurdigers fan de nei-oarlochske fernijing.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;&gt;Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait'', haadstik 6: &quot;De binding verbroken. Van 1945 tot eind jaren zestig&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0009.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Ek yn it wurk sels waard de oarloch sichtber. Schurer skreau fersetspoëzij en Ype Poortinga skreau oan de ein fan de oarloch it fers ''Foech soldate-oproer'' (1945), dat mei syn hurde en moderne toan ôfwykt fan syn eardere poëzij.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Fuort nei de befrijing kaam it literêre libben wer op gong. De ûnder de oarloch ûntstiene plannen foar in nij literêr tydskrift laten yn 1946 ta de oprjochting fan ''[[De Tsjerne]]''. Dêrmei begûn in nije faze, wêryn't de Fryske literatuer him sterker as selsstannige literatuer ûntjaan soe en de generaasje dy't yn en koart foar de oarloch nei foaren kommen wie in sintrale posysje krige.

==De bining ferbrutsen (1945–1969)==
Nei de [[Twadde Wrâldkriich]] feroare it Fryske literêre libben sterk. De oarloch foarme gjin folsleine brek mei de perioade dêrfoar: ûntwikkelings dy't al foar 1940 begûn wiene, lykas de groeiende selsstannigens fan de literatuer en it ûntstean fan in profesjoneler literêr bestel, setten nei de befrijing troch. Tagelyk kaam der in nije generaasje skriuwers nei foaren, waarden literêre tydskriften wichtiger en ûntstiene nije sjenres, ûnderwerpen en fertelfoarmen.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Literatuer en Fryske Beweging===
[[Ofbyld:Portretfoto fan Fedde Schurer mei de piip oan, 1963 ca. signatuur Schurer, Fedde-mo-F-0059.jpg|thumb|left|180px|[[Fedde Schurer]] (1898-1968) omtrint 1963..]]
In wichtich symboalysk begjinpunt wie de oprjochting fan it literêre tydskrift ''[[De Tsjerne (tydskrift)|De Tsjerne]]'' yn 1946. Yn it earste nûmer publisearre haadredakteur [[Fedde Schurer]] (1898–1968) it artikel ''De bining forbritsen''. Hy stelde dêryn dat de Fryske skriuwer syn tradisjonele taak as strider foar de Fryske Beweging foar in grut part folbrocht hie. De literatuer moast mear op eigen artistike grûnen beoardiele wurde, wylst de taalbeweging har op oare terreinen fierder ûntwikkelje moast.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dat betsjutte lykwols net dat Fryske skriuwers har nei 1945 net mear mei de Fryske taalbeweging dwaande holden. De skieding wie benammen in literêr ideaal. Yn de praktyk bleaune skriuwers as Schurer, [[Douwe Tamminga|Douwe Annes Tamminga]] en [[Anne Wadman]] har ek mei de posysje fan it Frysk bemuoien. Schurer wie dêr it dúdlikste foarbyld fan: hy wie tagelyk dichter, sjoernalist, politikus en taalaktivist.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dat waard sichtber by [[Kneppelfreed]] op 16 novimber 1951. De direkte oanlieding wie in rjochtsaak oer it brûken fan it Frysk yn de rjochtseal. Schurer hie yn de ''Heerenveense Koerier'' krityk levere op it optreden fan de rjochter en moast him dêrnei sels foar de rjochter ferantwurdzje. By de rjochtbank yn Ljouwert kaam it ta in konfrontaasje tusken demonstranten en de plysje. Kneppelfreed krige lanlik omtinken en waard in wichtich momint yn de Fryske taalemansipaasje. De ûntwikkelings dy't dêrop folgen droegen ûnder oare by oan in sterkere formele posysje fan it Frysk yn ûnderwiis en rjochtspraak. De skynbere tsjinstelling tusken Schurer syn ''De bining forbritsen'' en syn eigen rol as taalstrider lit de kompleksiteit fan de perioade sjen. De literatuer makke him as keunstfoarm mear los fan de Fryske Beweging, mar de persoanlike en ynstitúsjonele bannen tusken skriuwers en taalbeweging bleaune bestean.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;
[[Ofbyld:ObePostma.jpg|right|thumb|180px|[[Obe Postma]] (1868–1963), de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]] yn 1947.]]

It febrekken fan 'de ferbining' wie lykwols net nij. [[Obe Postma]] (1868–1963) hie al earder in oare posysje ynnommen. Hy stie relatyf fier fan organisearre literêre en politike bewegingen ôf en rjochte him yn syn poëzij benammen op persoanlike waarnimming, oantinken, skiednis, lânskip en filosofyske besinning. Yn 1947 waard er de earste winner fan de [[Gysbert Japicxpriis]].&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===''De Tsjerne'' en literêre krityk===
''De Tsjerne'' (1946–1968) waard nei de oarloch it wichtichste literêre tydskrift yn it Frysk. It blêd joech romte oan poëzij, proaza, essays, oersettings en literêre krityk en brocht skriuwers fan ferskillende generaasjes byinoar. Under oaren Schurer, Tamminga, Wadman, [[Sjoerd Spanninga]], [[Ypk fan der Fear]] en letter jongere skriuwers publisearren der yn.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Benammen [[Anne Wadman]] (1919–1997) spile as kritikus in wichtige rol. Hy kearde him tsjin it idee dat in Frysk literêr wurk al wurdearre wurde moast omdat it yn it Frysk skreaun wie. Fryske literatuer moast neffens him mei deselde literêre mjitstêven beoardiele wurde as oare Europeeske literatuer. Dêrmei waard de skieding tusken literêre kwaliteit en it belang foar de taalbeweging skerper.

Yn de diskusjes waard ek hieltyd mear ûnderskied makke tusken ''literatuer'' en populêre ''lektuer''. Dat late soms ta fûle polemiken. Populêre skriuwers koene in grut Frysk lêzerspublyk berikke, wylst literêre kritisy mear klam leine op artistike fernijing en psychologyske of stilistyske djipgong. De spanning tusken tagonklikens en literêre fernijing soe ek letter in weromkommend tema yn de Fryske literatuer bliuwe.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Poëzij nei 1945===
Yn de earste jierren nei de oarloch bleau in soad Fryske poëzij noch foarmfêst. [[Douwe Tamminga]] wie in wichtich fertsjintwurdiger fan dy tradysje. Hy hie in grutte behearsking fan metrum, rym en klassike dichtfoarmen en kombinearre dy mei in ryk Frysk taalgebrûk. Ek [[Fedde Schurer]], [[Sjoerd Spanninga]], [[Ype Poortinga]] en [[Rixt]] hearden ta de wichtige dichters fan de earste nei-oarlochske jierren.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Tagelyk waard de poëzij persoanliker en tematysk breder. Oarlochsûnderfiningen, religieuze twivel, erotyk, eksistinsjele fragen en de moderne maatskippij kamen neist de tradisjonele tema's fan lânskip, leafde en Fryslân te stean. De nei-oarlochske Fryske poëzij stie dêrmei hieltyd mear iepen foar ûntwikkelings yn de ynternasjonale literatuer.

===De eksperimintelen en ''Quatrebras''===
Yn de jierren fyftich kaam in jongere generaasje dichters yn ferset tsjin de literêre smaak fan ''De Tsjerne''. Yn 1954 waard troch Fryske studinten yn Amsterdam it tydskrift ''[[Quatrebras (tydskrift)|Quatrebras]]'' oprjochte. It blêd joech romte oan eksperimintele poëzij en socht oansluting by de fernijing dy't yn de Nederlânske literatuer ûnder oare troch de ''fyftigers'' fertsjintwurdige waard.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Wichtige eksperimintele dichters wiene [[Hessel Miedema]] en [[Jan Wybenga]]. Yn harren wurk waarden tradisjonele fersfoarmen, metrum en rym loslitten. De taal sels, assosjaasjes, klank en byldfoarming koene it gedicht bepale. Dêrmei kaam de Fryske poëzij fierder ôf te stean fan de tradisjonele folksaardige en romantyske poëzij.

De tsjinstelling tusken ''Quatrebras'' en ''De Tsjerne'' moat lykwols net te absolút sjoen wurde. Ek ''De Tsjerne'' joech romte oan fernijing en de kontakten tusken beide fermiddens wiene grutter as in ienfâldige ferdieling yn &quot;âld&quot; en &quot;nij&quot; suggerearret. De polemiken makken wol dúdlik dat der yn de Fryske literatuer no iepentlik striden waard oer estetyske en literêr-teoretyske fragen, ynstee fan allinnich oer taal en Fryske identiteit.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Fernijing fan it proaza===
Ek it proaza feroare sterk. De tradisjonele boereroman ferdwûn net en populêre Fryske romans waarden troch in aardich breed publyk lêzen. [[Abe Brouwer]], [[Rink van der Velde]] en oare skriuwers bouden foar in part fierder op de tradysje fan tagonklik (leechdrompelich) proaza. Dêrnjonken ûntstie lykwols in mear literêr en psychologysk oriïntearre proaza.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;
[[Ofbyld:AnneWadman1976.jpg|thumb|left|180px|[[Anne Wadman]] (1919–1997), ien fan de wichtichste kritisy en proazaskriuwers fan de nei-oarlochske Fryske literatuer.]]

In wichtich ier foarbyld is Anne Wadman syn debútroman ''Fioele en faem'' út 1948. Ynstee fan in idealisearre Fryske mienskip stiet dêr it yndividu mei syn psychologyske spanningen en problematyske ferhâldingen sintraal. Ek [[Ypk fan der Fear]] levere mei romans en ferhalen in wichtige bydrage oan de fernijing fan it Fryske proaza. Har wurk kombinearre psychologyske karaktertekening mei histoaryske en religieuze tematyk.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

De Fryske roman waard yn de jierren fyftich en sechstich tematysk folle breder. Njonken it plattelân kamen de stêd, it moderne wurklibben, houliksproblemen, seksualiteit, religieuze twivel en de isolearre posysje fan it yndividu yn byld. Ek ferteltechnysk feroare it proaza: it perspektyf waard wichtiger, de psychology fan personaazjes krige mear omtinken en de tradisjonele chronologyske fertelling waard net langer as fanselssprekkend beskôge.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Taboetrochbrekkend proaza===
Yn de earste helte fan de jierren sechstich waard dy fernijing folle radikaler. Anne Wadman syn ''De smearlappen'' (1963) soarge foar diskusje troch de behanneling fan seksualiteit en de morele ferhâldingen tusken de personaazjes.
[[Ofbyld:Trinus Riemersma (1984).jpg|thumb|right|250px|[[Trinus Riemersma]] (1938–2011), dy't mei ''Fabryk'' (1964) ta de fernijers fan it Fryske proaza hearde.]]

Noch grutter wie de betsjutting fan [[Trinus Riemersma]] (1938–2011). Syn roman ''Fabryk'' (1964) joech in ûntheisterjend byld fan in yndividu dat fêstrint yn wurk, houlik en maatskippij. De roman bruts mei de idealisearre foarstelling fan de Fryske mienskip en behannele seksualiteit en persoanlike frustraasje folle iepener as wenst wie. Riemersma krige foar ''Fabryk'' yn 1967 de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

De opskuor om sokke boeken wie net allinnich in kwestje fan seksualiteit. Se makken dúdlik dat de Fryske literatuer net mear needsaaklik in posityf byld fan Fryslân, it Fryske folk of tradisjonele kristlike en boargerlike wearden jaan woe. De moderne skriuwer koe krekt ferfrjemding, mislearring, twivel en maatskiplike konflikten as ûnderwerp nimme.

===Populêre literatuer en Rink van der Velde===
De literêre fernijing betsjutte net dat tagonkliker proaza ferdwûn. Krekt yn dizze tiid bleau der in grut publyk foar fertellende romans en ferhalen. De skieding tusken &quot;literatuer&quot; en &quot;lektuer&quot; dy't troch guon kritisy makke waard, waard dêrom sels in ûnderwerp fan debat.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

[[Rink van der Velde]] (1932–2001) debutearre yn 1962 mei ''Joun, healwei tolven''. Yn syn wurk kombinearre er in tagonklike fertelstyl mei personaazjes dy't faak oan de râne fan de maatskippij steane of har tsjin maatskiplike konvinsjes fersette. Mei ''[[De fûke]]'' (1966), oer in fisker dy't yn de besetting mei de Dútsers yn konflikt rekket, skreau er ien fan syn bekendste romans. Van der Velde soe letter ien fan de meast lêzen Fryske proazaskriuwers wurde.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dêrmei bestiene yn de Fryske literatuer ferskillende foarmen fan proaza neistinoar: eksperiminteel en psychologysk proaza, histoaryske romans, boereromans, oarlochsferhalen, populêre fertelliteratuer en nije sjenres lykas de detektive en it reisferhaal. It lêzerspublyk waard likegoed ferskaat as de literatuer sels.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

===Nije media en poëzij foar in breed publyk===
Yn de twadde helte fan de jierren sechstich waard ek socht nei nije manieren om poëzij bûten it tradisjonele boek en literêre tydskrift te bringen. Dichters organisearren poëzijjûnen en festivals en eksperimintearren mei ûngewoane publikaasjefoarmen.

It bekendste foarbyld wie ''[[Operaesje Fers]]'', dy't yn 1968 úteinsette. Wa't in telefoannûmer belle, koe in Frysk gedicht beharkje dat geregeld ferfongen waard troch in nij fers. It projekt makke poëzij op in foar dy tiid nije manier tagonklik en soe oant 1994 bestean.

Yn deselde sfear ûntstie it saneamde ''Broadtsje healom''. By literêre manifestaasjes waard in gedicht mei in broadsje kombinearre en oan it publyk ferkocht. Sokke projekten pasten by in bredere ûntwikkeling wêryn't poëzij út it boek helle en streekrjocht ûnder it publyk brocht waard.&lt;ref&gt;Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof, ''Lyts hânboek fan de Fryske literatuer'', Afûk, Ljouwert, 1997, haadstik 5: &quot;It Nijfryske tiidrek: de 20ste ieu&quot;. [https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/dyks005lyts01_01_0007.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

De poëzij fan de ein fan de jierren sechstich waard tagelyk wer tagonkliker. Nei it eksperimintalisme fan de jierren fyftich kaam der by guon jongere dichters mear belangstelling foar deistige taal, humor, aktualiteit en direkt kontakt mei de lêzer. Dichters as [[Reinder van der Leest]], [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] waarden mei dy ûntwikkeling ferbûn. De grins tusken &quot;hege&quot; literatuer en deistige kultuer waard dêrmei op in oare manier wer problematisearre.

===In nij literêr-kultureel fjild===
Yn de jierren sechstich feroare net allinnich de literatuer, mar ek de organisaasje dêrfan. It âlde systeem, dêr't Fryske selskippen en kulturele organisaasjes in grutte rol yn spilen, makke stadichoan plak foar in literêr fjild dêr't tydskriften, útjouwerijen, kritisy, skriuwersorganisaasjes en literêre prizen wichtiger waarden.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

''De Tsjerne'' hold yn 1968 op te bestean. Yn 1969 waard it nije literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' oprjochte. Yn itselde jier ûntstie it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]], dat de belangen fan Fryske skriuwers behertigje woe. Yn 1970 waard de [[Koperative Utjouwerij]] oprjochte, dêr't skriuwers mear ynfloed mei krije woene op de útjefte fan harren eigen wurk. Yn 1972 kaam dêr mei ''[[Hjir]]'' in twadde wichtich literêr tydskrift by.&lt;ref name=&quot;Zolang-1945&quot;/&gt;

Dy feroarings markearren it ein fan de perioade dy't yn 1946 mei ''De bining forbritsen'' begûn wie. De Fryske literatuer wie om 1970 folle sterker as selsstannich kultureel fjild organisearre as fuort nei de oarloch. Tagelyk wie de âlde ferbining mei de Fryske Beweging net folslein ferdwûn: fragen oer taal, identiteit, lêzerspublyk en de maatskiplike funksje fan literatuer bleaune ek yn de folgjende desennia in rol spyljen.

==Modernisme, eksperimint en engaazjemint (1969–1985)==

Om 1970 hinne kaam de ûntwikkeling nei in mear selsstannich Frysk literêr bestel, dy't nei de Twadde Wrâldkriich ynset wie, yn in nije faze. De fernijing wie net mear allinnich in kwestje fan nije literêre foarmen. Under ynfloed fan de demokratisearring en maatskiplike feroarings fan de jierren sechtich waard ek diskusjearre oer de posysje fan de skriuwer, de funksje fan literatuer en de organisaasje fan it literêre libben. It literêre tydskrift ''[[Trotwaer]]'' waard oprjochte yn 1969, it [[It Skriuwersboun|Skriuwersboun]] yn itselde jier en de [[Koperative Utjouwerij]] yn 1970. Dy ynstellingen joegen skriuwers mear ynfloed op de publikaasje en beoardieling fan harren wurk.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;&gt;Jabik Veenbaas, &quot;Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;&gt;Jelle Krol, &quot;De bezem door de verzen. De poëzie na 1967&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0010.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

===In nij literêr bestel===
''Trotwaer'' kaam fuort út de fernijingsbeweging fan de ein fan de jierren sechtich en woe romte jaan oan eksperimint, krityk en maatskiplik engaazjemint. In fêst literêr programma hie it tydskrift lykwols net. Yn de redaksje bestiene fan it begjin ôf ferskillende opfettings oer literatuer.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

De [[Koperative Utjouwerij]] waard in wichtich poadium foar fernijende literatuer. Benammen dichtbondels, dy't kommersjeel faak minder oantreklik wiene, koene dêr útjûn wurde. By it proaza krigen eksperimintele en maatskippijkrityske skriuwers der in plak. [[Trinus Riemersma]] wie ien fan de oprjochters en waard ien fan de wichtichste fertsjintwurdigers fan dy rjochting.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

It literêre fjild wie lykwols net ienriedich. Yn 1972 rjochten [[Piter Boersma]] en Bonne Stienstra it tydskrift ''[[Hjir]]'' op. Hja woene har net identifisearje mei it polemyske en sterk engagearre karakter dat ''Trotwaer'' neffens harren krigen hie. ''Hjir'' joech mear romte oan it persoanlike en romantyske en funksjonearre tagelyk as poadium foar begjinnende skriuwers. Letter krige it blêd ek mear romte foar krityk, beskôging, muzyk, folkskunde en oersettings.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Njonken ''Trotwaer'' en ''Hjir'' bestiene tydskriften as ''Sonde'', ''Alternatyf'' en it bredere kulturele moanneblêd ''De Strikel''. De Fryske literatuer fan de jierren santich kin dêrom net oan ien streaming keppele wurde. Krekt it debat tusken ferskillende literêre opfettings wie karakteristyk foar de perioade.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Poëzij: fan demokratisearring nei ferskaat===
De fernijing fan de poëzij wie al yn de twadde helte fan de jierren sechtich begûn. De dichter moast neffens in nije generaasje út de &quot;ivoaren toer&quot; komme. Sprektalige poëzij, humor, aktualiteit, readymades, typografyske eksperiminten en direkt kontakt mei it publyk kamen neist de eardere eksperimintele poëzij te stean. Projekten as ''[[Operaesje Fers]]'', literêre kafees en poëzijfestivals makken it gedicht ta eat dat net allinnich lêzen, mar ek heard en belibbe wurde koe.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

[[Reinder van der Leest]] kombinearre tekst, tekeningen, strips en typografy en eksperimintearre mei saneamde ''sjochfersen''. [[Meindert Bylsma]] en [[Jan J. Bijlsma]] brûkten in direkte, faak ironyske taal dy't ticht by it deistige praten stie. [[Josse de Haan]] kombinearre engaazjemint mei dadaïstyske en surrealistyske ynfloeden, wylst [[Steven de Jong]] him sawol mei eksperimint as polemyk dwaande hold.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Tagelyk wiene der dichters dy't har net mei dy demokratisearring identifisearren. [[Willem Abma]] — dy't syn earste bondels ûnder it pseudonym Daniël Daen publisearre — keas foar mear klassike en filosofyske tema's. Foar syn earste trije dichtbondels krige er yn 1973 de [[Gysbert Japicxpriis]].&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Om ''Hjir'' hinne ûntstie wer in oare rûnte. [[Piter Boersma]] debutearre yn 1974 en skreau persoanlike poëzij oer ûnder oare leafde, iensumens en lânskip. Ek [[Tsjêbbe Hettinga]] kaam yn de jierren santich nei foaren. Hy debutearre yn 1970 yn ''Trotwaer'' en publisearre syn earste bondels yn 1973 en 1974. Yn syn poëzij ûntjoegen ritme, klank, lânskip en in rike byldetaal har ta karakteristike eleminten. Yn ''Tusken de bedriuwen troch is âlderdom'' (1981) waard syn lettere, sterk muzikale dichtstyl al sichtber.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

Dêrneist ûntstiene nije froulike stimmen. [[Berber van der Geest]] skreau frije, tagonklike lyryk mei ûnder oare identiteit, oantinken en it ferlerne bernetiid as tema's. [[Baukje Wytsma]] debutearre yn 1980 mei ''Noch ien slach om 'e buorren'' en kombinearre ûnderwerpen as leafde, natuer, dea en oantinken mei in sykjen nei geastlike en kosmyske gearhing.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza===
By it proaza tekene him om 1970 in tsjinstelling ôf tusken eksperiminteel en maatskippijkritysk proaza oan de iene kant en de psychologyske roman oan de oare. Yn de praktyk wie dy skieding net absolút: ek psychologyske romanskriuwers eksperimintearren mei foarm en perspektyf, wylst eksperimintele auteurs de psychology fan harren personaazjes net loslieten.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Durk van der Ploeg achter de mikrefoan, 1979 ca. signatuur Ploeg, Durk van der F-0050.jpg|thumb|left|180px|[[Durk van der Ploeg]] om 1979 hinne.]]

[[Trinus Riemersma]] gie it fierst yn it eksperimintearjen mei de romanfoarm. Yn syn wurk waard de lêzer hieltyd sterker twongen om sels betsjutting oan de tekst te jaan. Perspektyfwikselingen, kollazjetechniken, refleksje oer it skriuwen sels en maatskippijkrityk waarden wichtige eleminten. Yn ''Myksomatoze'' (1974) joech er in somber byld fan de minske en de maatskippij. Yn ''De skjintme vurt ferbwólgwódde'' (1981) waarden geweld, egoïsme, seksualiteit, religy en de posysje fan kultuer mei in skerpe, sinyske blik behannele.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Riemersma eksperimintearre ek mei de stavering fan it Frysk en mei de grinzen tusken fiksje, teory en literêre polemyk. Fan 1983 oant 1985 joech er it ienmanstydskrift ''De kul'' út, dêr't literêre krityk, teory, polemyk en fiksje yn trochinoar rûnen.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===De psychologyske roman===
Njonken it eksperimintele proaza bleau de psychologyske roman in wichtige posysje hâlden. [[Anne Wadman]] publisearre ûnder oare ''It rammeljen fan de pels'' (1970), ''As in lyts baeske'' (1973) en ''Yn Adams harnas'' (1982). Syn romans rjochtsje har faak op ûnsekere of moreel problematyske bûtensteanders en op seksualiteit, skuld, mislearjen en de ferhâlding tusken yndividu en maatskippij.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek [[Durk van der Ploeg]] ûntjoech him ta in wichtich proazaskriuwer. Yn syn wurk waarden psychologyske ferdjipping en eksperimint mei ferteltechnyk mei-inoar kombinearre. De tsjinstelling tusken in &quot;tradisjonele&quot; psychologyske roman en in &quot;moderne&quot; eksperimintele roman wie dêrom minder skerp as yn de literêre polemiken fan dy tiid wol suggerearre waard.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Froulike skriuwers en emansipaasje===
De frouljusemansipaasje hie fan de jierren santich ôf ek dúdlik ynfloed op de Fryske literatuer. [[Ypk fan der Fear]] hie al earder froulike personaazjes mei in kompleks psychologysk libben sintraal steld. Yn ''Ien lyk minder'' (1970) skreau se oer in troude frou dy't gefoelens kriget foar in Joadske ûnderdûker. Yn 1979 krige Fan der Fear de Gysbert Japicxpriis foar har hiele oeuvre.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

In mear eksplisyt feministysk perspektyf is te finen by [[Hylkje Goïnga]]. Yn har ferhalen stiet gauris Martha sintraal, in alter ego fan de skriuwster. Mei humor en irony beskriuwt Goïnga de ferhâlding tusken manlju en froulju, houlik, ûntrou en de ûngelikense posysje fan de frou. Har wurk joech dêrmei in nij perspektyf oan it Fryske proaza.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Populêre, histoaryske en oare literatuer===
[[Ofbyld:Fan links nei rjochts yn petear Rink van der Velde, Hylke Speerstra, Anne Hellinga, Jan J Bijlsma en Anne Wadman, 1973-10-13, signatuur Hellinga, Anne F-0008.jpg|thumb|right|300px|Fryske skriuwers yn 1973. F.l.n.rj. [[Rink van der Velde]], [[Hylke Speerstra]], Anne Hellinga, [[Jan J. Bijlsma]] en [[Anne Wadman]].]]
De literêre fernijing bestie neist in bloeiende populêre literatuer. [[Rink van der Velde]] waard de meast ferkochte Fryske proazaskriuwer fan syn tiid. Nei syn iere realistyske romans lei er him sterker ta op tagonklike fertelliteratuer. ''Feroaring fan lucht'' (1971) waard ien fan syn grutte súksessen. Syn heldere fertelstyl, humor, dialooch en faak eigensinnige frijbûtersfigueren joegen him in breed lêzerspublyk. Yn 1975 krige er de Gysbert Japicxpriis foar syn oeuvre.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek de histoaryske roman krige nij elan. [[Douwe Tamminga]] debutearre as romanskriuwer mei ''Frjemdfolk op Barrahiem'' (1978), dat yn de earste iuw nei Kristus spilet. [[Piter Terpstra]] skreau in grut tal histoaryske romans en begûn yn 1972 mei ''De dei is ferrûn'' oan in rige romans oer [[Gysbert Japiks]].&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

In aparte posysje hie [[Ype Poortinga]], dy't njonken syn literêre wurk in grutte samling Fryske folksferhalen opboude. It fêstlizzen en útjaan fan dy mûnlinge ferteltradysje makke in wichtich part fan it Fryske literêre erfgoed foar lettere generaasjes tagonklik.

Sa bestiene om 1985 eksperimintele romans, psychologysk proaza, feministyske literatuer, histoaryske romans, folksferhalen en populêre fertelliteratuer neistinoar. De Fryske literatuer wie net mear troch ien dominante streaming te omskriuwen.

==Pluralisme en nije stimmen (1985–2000)==

Fan healwei de jierren tachtich ôf waard it ferskaat yn de Fryske literatuer noch grutter. De fûle tsjinstellingen tusken &quot;tradisjoneel&quot; en &quot;eksperiminteel&quot; út de jierren sechstich en santich ferlearen oan betsjutting. Skriuwers keazen faker in yndividuele koers en brûkten frij eleminten út realisme, modernisme, autobiografy, histoaryske literatuer en eksperimintele tradysjes. It literêre fjild waard tagelyk breder troch it tanimmende tal froulike auteurs, de ûntwikkeling fan jeugdliteratuer en nije generaasjes skriuwers.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===In pluralistysk literêr fjild===
''Trotwaer'' en ''Hjir'' bleaune de wichtichste literêre tydskriften. Beide hiene in eigen rûnte fan skriuwers, mar de grinzen wiene net hurd: auteurs koene yn beide publisearje. ''Hjir'' behâlde benammen syn funksje as poadium foar nije skriuwers, wylst ''Trotwaer'' in wichtige rol spile yn literêre krityk en diskusje.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

It âldere kulturele moanneblêd ''De Strikel'' bleau oant 1994 bestean. Dêrneist wiene it Skriuwersboun, de Koperative Utjouwerij, oare útjouwerijen, de [[Rely Jorritsmapriis]] en de [[Gysbert Japicxpriis]] wichtige ûnderdielen fan it Fryske literêre bestel.

De âlde streamingstinken waard minder gaadlik om de literatuer te beskriuwen. Skriuwers waarden minder troch in mienskiplik manifest of literêr programma ferbûn en folgen hieltyd faker in eigen poëtika.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

===Froulike stimmen===
Ien fan de dúdlikste feroarings wie de sterkere posysje fan froulike skriuwers. [[Hylkje Goïnga]] bleau in wichtich foarbyld fan feministysk ynspirearre proaza. Yn har lettere wurk waard it libben fan har weromkommende haadpersoan Martha fierder folge. Yn ''Nei it park'' (1992) beskriuwt se Martha as in frou mei demintens, sûnder sentimintaliteit en mei de foar Goïnga karakteristike droege humor.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

[[Baukje Miedema]] debutearre yn 1985 mei ''In wike en in dei'', dêr't frouljusemansipaasje en it sykjen nei selsstannigens sintraal yn steane. Yn ''Flues en trompen'' (1990) ferskode it aksint nei in oare foarm fan emansipaasje: de posysje fan de Fryske minderheidstaal.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

[[Margryt Poortstra]] kaam yn de jierren tachtich nei foaren as proazaïst en dichter. Yn har proaza krigen froulike ûnderfiningen, relaasjes en de maatskiplike posysje fan froulju in wichtige rol. Ek skriuwsters as [[Jitske Kingma]], [[Jetske Bilker]], [[Akky van der Veer]] en [[Froukje Annema]] droegen by oan in folle mear ferskaat literêr lânskip.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

De feroaring betsjutte net dat der ien &quot;frouljusliteratuer&quot; ûntstie. Krekt de ferskillen tusken de skriuwsters waarden grutter. Feminisme koe eksplisyt tematysk oanwêzich wêze, mar oare auteurs woene net yn it foarste plak as froulike skriuwer kategorisearre wurde.

===Poëzij: yndividualisearring en Tsjêbbe Hettinga===
[[Ofbyld:Tsjebbe Hettinga lêst foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD Kunst op komst 1991, signatuur Hettinga, Tsjebbe F-0001.jpg|thumb|right|180px|[[Tsjêbbe Hettinga]] lêst yn 1991 foar út eigen wurk yn de tún fan it FLMD yn Ljouwert.]]
Ek yn de poëzij waard it hieltyd dreger om dichters yn dúdlike streamingen ûnder te bringen. De eksperimintele, sprektalige, romantyske, religieuze en foarmfêste tradysjes fan de foargeande desennia bestiene neistinoar en waarden troch nije generaasjes op ferskillende manieren kombinearre.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

[[Tsjêbbe Hettinga]] groeide yn dizze perioade út ta ien fan de meast opfallende Fryske dichters. Yn ''Under seefûgels/De kust'' (1992) kaam syn muzikale, beswarrende styl ta folle ûntjouwing. Ritme, klank, werhelling, lânskip, see en oantinken waarden yn syn poëzij mei-inoar ferbûn. Mei de twatalige bondel ''Vreemde kusten/Frjemde kusten'' (1995) waard syn wurk ek bûten it Fryske taalgebiet better bekend. Syn optredens op de [[Frankfurter Buchmesse]] yn 1993, de Nacht van de Poëzie yn 1994 en Poetry International yn 1995 droegen dêr sterk oan by.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Eppie Dam by it kreamke fan de stifting `It Fryske Boek' tidens de iepening fan Sutelaksje 1991 op 'e Ljouwerter Nijstêd Kunst op komst 1991, 1991-08-31, signatuur Dam, Ebele.jpg|thumb|left|180px|[[Eppie Dam]] by de iepening fan de Sutelaksje yn Ljouwert yn 1991.]]

Ek [[Piter Boersma]], [[Willem Abma]], [[Baukje Wytsma]], [[Jacobus Q. Smink]], [[Eppie Dam]] en oare dichters ûntwikkelen in eigen stim. By in part fan de dichters kaam nei it frije fers fan de jierren sechtich en santich wer mear belangstelling foar fêste foarmen, komposysje en literêre tradysje.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

===Proaza tusken tradysje en eksperimint===
Yn it proaza bleaune psychologyske en eksperimintele tradysjes neistinoar bestean. De diskusje oft de psychologyske roman ferâldere wie, waard yn de praktyk troch de literatuer sels relativearre. [[Willem Abma]] skreau mei de Heerd Hissema-syklus in psychologyske ûntwikkelingsroman dêr't religy, seksualiteit, skuld en persoanlike ûntjouwing in wichtige rol yn spilen. ''De roekkat'' (1986) late ta in fûle polemyk: [[Trinus Riemersma]] beskôge de psychologyske roman as efterhelle, wylst [[Anne Wadman]] it boek krekt as in wichtich eigentiidsk wurk beoardiele.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Dy diskusje lit sjen dat der yn de Fryske literatuer gjin ienriedige opfetting oer moderniteit bestie. Foarmeksperimint wie net de iennige manier om moderne literatuer te skriuwen; ek de psychologyske roman koe eigentiidske tema's en ferteltechniken brûke.

Riemersma sels kaam nei in lange perioade mei minder proaza yn de jierren njoggentich wer mei romans. Ek [[Durk van der Ploeg]] bleau him fernijen en boude in grut oeuvre op dêr't psychologyske, histoaryske en maatskiplike tematyk yn gearkamen. [[Josse de Haan]] lei him yn de jierren njoggentich sterker op proaza ta.

===Populêre literatuer en in breed lêzerspublyk===
Njonken de literêre fernijing bleau populêre literatuer fan grut belang. Yn in lytse minderheidstaal hie in boek dat tûzenen lêzers berikte ek in taalkulturele betsjutting. [[Rink van der Velde]] bleau jierrenlang de bêst ferkeapjende Fryske skriuwer. Syn romans en ferhalen waarden lêzen troch minsken dy't net needsaaklik ta it reguliere literêre publyk hearden.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Tiny Mulder mei mikrofoan en bânrekorder, 1979 ca. signatuur Mulder, Trijntje F-0032.jpg|thumb|right|180px|[[Tiny Mulder]] mei bânrekorder en mikrofoan.]]

Ek [[Froukje Annema]] boude in breed lêzerspublyk op. Har roman ''Sûnder garânsje'' (1992), oer in frou by wa't boarstkanker fêststeld wurdt, kombinearre in tagonklike styl mei psychologyske tematyk. Yn de jierren njoggentich kamen fierder nije auteurs fan populêr proaza nei foaren.&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Dêrmei bleau de spanning tusken artistike fernijing en tagonklikens bestean, mar beide foarmen waarden hieltyd mear as ûnderdielen fan itselde meartalige literêre fjild sjoen.

===Histoaryske literatuer, biografy en folksferhalen===
De histoaryske roman bleau him fierder ûntwikkeljen. [[Douwe Tamminga]] publisearre yn 1985 ''De boumaster fan de Aldehou'', oer de bou fan de [[Aldehou]] yn Ljouwert. [[Piter Terpstra]] sette syn romansearje oer Gysbert Japiks fuort mei ''Mjitter fan ús jierren'' (1989) en ''Bewarje myn namme'' (1993).&lt;ref name=&quot;ZolangProaza&quot;/&gt;

Ek biografyske en autobiografyske foarmen krigen mear omtinken. Skriuwers brûkten persoanlike en famyljeskiednis as literêr materiaal, wylst de grinzen tusken oantinken, dokumintêre en fiksje minder skerp waarden.

[[Ype Poortinga]] syn sammeljen fan folksferhalen resultearre yn in grut korpus fan mûnling oerlevere ferhalen. Syn wurk wie sawol foar de literatuer as foar de folkskunde fan belang en holp in ferteltradysje fêst te lizzen dy't troch de feroaring fan de Fryske plattelânsmienskip stadichoan ferdwûn.

===De groei fan de jeugdliteratuer===
Benammen fan de jierren tachtich ôf waard de Fryske berne- en jeugdliteratuer in folweardiger ûnderdiel fan it literêre fjild. Der ferskynden mear orizjinele Fryske berneboeken, en auteurs eksperimintearren mei nije tema's en sjenres. [[Akky van der Veer]] waard ien fan de wichtichste skriuwers op dat mêd. Ek [[Berber van der Geest]], [[Tiny Mulder]] en oare auteurs skreaune foar bern en jongerein.&lt;ref&gt;Jant van der Weg-Laverman, &quot;Literatuur voor jonge lezers. Van 1846 tot nu&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0013.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

Yn de jierren njoggentich waard it oanbod noch breder. Njonken realistyske berneboeken ferskynden histoaryske ferhalen en detektives. Dêrmei waard de Fryske jeugdliteratuer minder ôfhinklik fan oersettings en krige se in dúdliker eigen literêre tradysje.

===Mear kontakt mei de wrâld bûten Fryslân===
Yn de jierren njoggentich waard de Fryske literatuer ek sichtberder bûten it eigen taalgebiet. Oersettings en twatalige útjeften waarden wichtiger. De trochbraak fan Tsjêbbe Hettinga op ynternasjonale poëzypoadia is dêr it bekendste foarbyld fan. Syn optreden op de [[Frankfurter Buchmesse]] fan 1993 waard folge troch optredens yn ûnder oare Utert, Rotterdam, Barcelona en Londen.&lt;ref name=&quot;ZolangPoezij&quot;/&gt;

De Fryske literatuer waard dêrmei minder allinnich binnen de eigen provinsjale kontekst presintearre. Skriuwers publisearren twatalige bondels, waarden oerset en namen diel oan literêre festivals bûten Fryslân. Dy ûntwikkeling soe nei 2000 noch sterker wurde.

Om 2000 wie de Fryske literatuer dêrom net mear ûnder ien dominante streaming te bringen. Literêr en populêr proaza, psychologyske romans, eksperimintele teksten, frouljusliteratuer, histoaryske romans, jeugdboeken en ferskillende foarmen fan poëzij bestiene neistinoar. Krekt dat pluralisme wie ien fan de wichtichste skaaimerken fan it Fryske literêre libben oan de ein fan de tweintichste iuw.

==Hjoeddeistige Fryske literatuer (2000–hjoed)==
[[Ofbyld:Tsead Bruinja Jan Kalma Tresoar 9.jpg|thumb|left|250px|[[Tsead Bruinja]], ien fan de Fryske dichters dy't nei 2000 ek bûten Fryslân bekendheid krigen.]]
Om 2000 hinne kaam de Fryske literatuer yn in nije faze. De ûntwikkeling nei in pluralistysk literêr fjild, dy't yn de lêste desennia fan de tweintichste iuw begûn wie, sette troch. Der wie net langer ien dominante literêre streaming. Ferskillende generaasjes, sjenres en literêre opfettings bestiene neistinoar. Tagelyk feroare de ynfrastruktuer dêr't literatuer yn makke en ferspraat waard. Ynternet, digitale publikaasjes, literêre festivals en optredens waarden wichtiger, wylst oersettings en twatalige publikaasjes de grinzen tusken de Fryske en Europeeske literêre wrâld minder skerp makken.

===Poëzij, poadium en meartaligens===
In ûntwikkeling dy't al yn de jierren njoggentich sichtber wurden wie, wie it tanimmende belang fan de foardracht. [[Tsjêbbe Hettinga]] hie dêr in wichtige rol yn. Syn optreden op de Frankfurter Buchmesse yn 1993 waard folge troch mear optredens op ynternasjonale poëzypoadia. Syn ritmyske en muzikale foardracht makke it mooglik dat syn poëzij ek in publyk berikte dat it Frysk net of mar beheind ferstie. Yn 2001 krige er de [[Gysbert Japicxpriis]] foar ''Fan oer see en fierder''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;&gt;Provinsje Fryslân, &quot;Gysbert Japicxpriis&quot;, [https://www.fryslan.frl/gysbert-japicxpriis0 oersjoch fan priiswinners].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Albertina Soepboer 52.jpg|thumb|right|250px|[[Albertina Soepboer]] wûn fjouwer kear de [[Rely Jorritsmapriis]].]]

Foar in jongere generaasje dichters waard it optreden foar publyk in gewoan ûnderdiel fan it dichterskip. [[Albertina Soepboer]], [[Tsead Bruinja]], [[Arjan Hut]], [[Elmar Kuiper]], [[Abe de Vries (skriuwer)|Abe de Vries]] en letter ûnder oaren [[Sigrid Kingma]] presintearren harren wurk yn bondels, tydskriften, op ynternet en op literêre poadia. Net allegear hearden se ta deselde streaming: persoanlike lyryk, lânskipspoëzij, engaazjemint, eksperimint, sprektaligens en foarmbewustwêzen kamen neistinoar foar.

Benammen Tsead Bruinja waard in foarbyld fan de tanimmende wikselwurking tusken de Fryske en Nederlânske literatuer. Syn Frysktalige bondel ''De wizers yn it read'' ferskynde yn 2000. Dêrnei publisearre er sawol yn it Frysk as it Nederlânsk en ûntjoech er him ek as poadiumdichter, blomlêzer en organisator fan literêre manifestaasjes. Fan 2019 oant 2021 wie er ''Dichter des Vaderlands''.&lt;ref&gt;Koninklijke Bibliotheek, &quot;Tsead Bruinja&quot;, [https://collecties.kb.nl/themas/nederlandse-poezie/dichters-des-vaderlands/tsead-bruinja biografy].&lt;/ref&gt;

Ek [[Elmar Kuiper]] kombinearre poëzij mei performance en oare keunstfoarmen. Hy debutearre mei de Frysktalige bondel ''Hertbyt'' (2004) en trede ûnder oare as performer op. Yn 2025 krige er de Gysbert Japicxpriis foar de dichtbondel ''Ferlosboartsje''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

De kombinaasje fan talen waard hieltyd gewoaner. Dichters publisearren Fryske gedichten neist Nederlânske oersettings of skreaune sels yn beide talen. Dêrmei waard de Fryske literatuer net needsaaklik minder Frysktalich, mar wol sterker ferbûn mei oare literêre sirkwys.

===Ynternet en digitale literatuer===
Om de iuwwiksel hinne krige it ynternet in hieltyd gruttere rol. Skriuwers koene gedichten, ferhalen, kollums en literêre diskusjes publisearje sûnder ôfhinklik te wêzen fan in printe tydskrift. Websiden en letter weblogs en sosjale media waarden nije plakken foar literêre publikaasje en diskusje.

In wichtich ier digitaal literêr poadium wie ''Farsk''. It ferskynde geregeld op ynternet en kombinearre digitale publikaasje mei printe útjeften. It publisearre poëzij, proaza, resinsjes, ynterviews en oersettings. Yn 2008 kamen de redaksjes fan ''Farsk'' en it literêre tydskrift ''[[Hjir]]'' byinoar; yn 2009 gie dêr it literêre tydskrift ''[[Ensafh]]'' út fuort. ''Ensafh'' kombinearre in printe tydskrift mei publikaasje op ynternet.&lt;ref&gt;''Ensafh'', [https://www.ensafh.nl/ Frysk literêr tydskrift].&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:Tiemersma, Koos neutraal foto Niels Westra Tresoar 28-05-2015.jpg|thumb|left|180px|[[Koos Tiemersma]] yn 2015, it jier dat er de [[Gysbert Japicxpriis]] krige foar de roman ''Einum''.]]

Ek de útjeftefoarm fan boeken feroare. In opfallend foarbyld is [[Koos Tiemersma]]. Syn roman ''Einum'' ferskynde earst as e-boek. Yn 2015 krige Tiemersma dêr de Gysbert Japicxpriis foar. It wie in opfallend momint, omdat in literêre haadpriis takend waard oan in roman dy't op dat stuit net as printe boek te krijen wie.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

Digitalisearring hie ek betsjutting foar it literêre erfgoed. De [[Stifting Elektroanyske Letteren Fryslân]] (ELF) lei him ta op it beskikber meitsjen fan Frysktalige literatuer en Fryske oersettings. Dêrûnder wiene oersettings fan klassike Europeeske wurken troch ûnder oaren [[Klaas Bruinsma (literêr oersetter)|Klaas Bruinsma]], P.W. Brouwer en [[Eric Hoekstra]]. Sa waarden ûnder mear teksten fan Erasmus, Shakespeare, Nietzsche, Dante en midsiuwske literatuer yn it Frysk beskikber makke.

===Proaza: âlde en nije generaasjes===
Yn it proaza bleau it pluralisme fan de jierren njoggentich bestean. Aldere skriuwers bleaune publisearjen, wylst in nije generaasje nei foaren kaam. [[Durk van der Ploeg]] boude yn de ienentweintichste iuw fierder oan syn grutte oeuvre fan psychologyske en histoaryske romans. Yn 2011 waard syn hiele oeuvre bekroand mei de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;
[[Ofbyld:JetskeBilker2023.jpg|thumb|right|180px|[[Jetske Bilker]] heart ta de foaroansteande Fryske proazaskriuwers fan har generaasje en waard yn 2023 bekroand mei de [[Gysbert Japicxpriis]].]]
Ek [[Jetske Bilker]], dy't al yn de jierren tachtich debutearre hie, bleau in wichtige proazaskriuwer. Yn 2023 krige se de Gysbert Japicxpriis foar ''Spegel en sonde''.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

Oare skriuwers sochten nei nije foarmen en ûnderwerpen. [[Marga Claus]] debutearre yn 2000 mei ''Oxzana, ferhaal fan in flechtling''. It boek is basearre op it libbensferhaal fan in Oekraynske frou dy't fia Afganistan as flechtling yn Nederlân bedarret. Ek ''De heit fan Serafyn'' (2003) hat in dokumintêre basis. Yn har wurk kombinearret Claus literêre ferteltechniken mei ûndersyk en libbensferhalen.&lt;ref&gt;Jabik Veenbaas, &quot;Experiment versus psychologie. Het proza na de jaren zestig&quot;, yn: Ph.H. Breuker e.o., ''Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006. [https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/oppe003zola01_01_0011.php Digitale ferzje DBNL].&lt;/ref&gt;

[[Nyk de Vries]] ûntjoech in eigen foarm fan koart, faak autobiografysk en absurdistysk proaza. [[Hein Jaap Hilarides]] kombinearre yn syn wurk literatuer mei muzyk en de meartalige kultuer fan Fryslân. Ek [[Greet Andringa]], [[Janneke Spoelstra]] en [[Eelkje Tuma]] hearden ta de skriuwers dy't yn de earste jierren fan de ienentweintichste iuw mei nij proaza nei foaren kamen.

Om nije Frysktalige proazaskriuwers te stimulearjen waard it projekt ''Fryske Modernen'' opset. Skriuwers krigen dêrby begelieding en finansjele stipe om in literêr projekt út te wurkjen. Yn de rige ferskynden ''Prospero'' fan Nyk de Vries, ''Joppe'' fan Hein Jaap Hilarides, ''Libben reach'' fan Greet Andringa, ''In Jikse libben'' fan Janneke Spoelstra en ''Paadwizer'' fan Eelkje Tuma.&lt;ref&gt;Fonds voor de Letteren, ''Jaarverslag 2009'', seksje Fryske literatuer.&lt;/ref&gt;

===Dokumintêre literatuer en Hylke Speerstra===
In bysûndere posysje yn it Frysktalige proaza hat [[Hylke Speerstra]]. Hy kombinearret literêre ferteltechniken mei sjoernalistyk ûndersyk, ynterviews en mûnlinge skiednis. Syn wurk wurdt dêrom ek wol mei dokumintêre literatuer of ''nije sjoernalistyk'' yn ferbân brocht.

In wichtich wurk is ''It wrede paradys'' (1999), basearre op de libbensferhalen fan Fryske emigranten yn ûnder oare Kanada, de Feriene Steaten, Austraalje, Nij-Seelân en Súd-Afrika. It boek waard in grut ferkeapsúkses. De Nederlânske oersetting ''Het wrede paradijs'' ferskynde yn 2000 en berikte yn 2001 al in tsiende printinge.&lt;ref&gt;Uitgeverij Atlas Contact, &quot;Hylke Speerstra – ''Oerpolder''&quot;, [https://www.atlascontact.nl/boek/oerpolder/ auteursynformaasje].&lt;/ref&gt;

Yn ''De Oerpolder'' (2006) stelde Speerstra it libben en de feroaringen yn in Fryske boeremienskip sintraal. Letter folgen ûnder oare ''It wrede paradys – It ferfolch'' (2010), ''De treastfûgel'' (2011; útwreide útjefte 2013) en ''Op klompen troch de dessa'' (2014). Yn dat lêste wurk sammele er de oantinkens fan Fryske militêren dy't nei de Twadde Wrâldkriich yn Nederlânsk-Ynje tsjinnen. Persoanlike oantinkens en gruttere histoaryske prosessen wurde yn sokke boeken mei-inoar ferbûn.

Speerstra syn súkses lit tagelyk sjen dat der ek yn de ienentweintichste iuw in grut publyk bestean kin foar oarspronklik Frysktalich proaza, benammen as dat ferbûn is mei werkenbere persoanlike en histoaryske ûnderfiningen.

===Berne- en jeugdliteratuer===
[[Ofbyld:Lida Dykstra GdJ.jpg|thumb|right|180px|[[Lida Dykstra]] is ferneamd yn berne- en jeugdliteratuer en wûn ferskate literatuerprizen.]]
De groei fan de Fryske berne- en jeugdliteratuer, dy't yn de jierren tachtich en njoggentich begûn wie, sette nei 2000 troch. Skriuwers as [[Lida Dykstra]], [[Hanneke de Jong]], [[Akky van der Veer]] en [[Eppie Dam]] skreaune foar bern en jongerein. It oanbod waard tematysk en sjenremjittich breder, mei ûnder oare histoaryske romans, aventoereferhalen, poëzij en boeken foar jonge bern.

De jeugdliteratuer hie ek in taalkundige funksje. Omdat it tal folwoeksenen dat út himsels Frysktalige boeken lêst beheind is, waarden skoallen, biblioteken en lêsbefoarderingsprojekten wichtige plakken dêr't bern mei skreaun Frysk yn oanrekking kamen. Fryske berneboeken waarden dêrtroch sawol as literatuer as yn it ramt fan taalpromoasje en taalûnderwiis brûkt.

Guon Fryske jeugdboekskriuwers fûnen ek makliker as folwoeksen proazaskriuwers in publyk bûten Fryslân, ûnder oare troch Nederlânske oersettings en publikaasje by net-Fryske útjouwerijen.

===Literêre ynstitúsjes en nije poadia===
De tradisjonele literêre ynfrastruktuer feroare fierder. Tydskriften ferdwûnen, fusearren of ferhuzen foar in part nei it ynternet. Njonken ''Ensafh'' krigen kulturele tydskriften, websiden, blogs en letter sosjale media in rol yn de publikaasje en besprekking fan literatuer.

Tagelyk waard it literêre optreden wichtiger. Festivals en oare kulturele manifestaasjes brochten Fryske auteurs yn kontakt mei skriuwers en publyk út oare taalgebieten. Poëzij koe dêr kombinearre wurde mei muzyk, byldzjende keunst, film en teäter. Dy ûntwikkeling wie benammen sichtber by dichters as Tsead Bruinja en Elmar Kuiper.

Yn 2017 waard de funksje fan [[Dichter fan Fryslân]] ynsteld. [[Eeltsje Hettinga]] wie de earste dy't de funksje ferfolle. Nei him folgen [[Nyk de Vries]], [[Sigrid Kingma]] en [[Arjan Hut]]. De Dichter fan Fryslân skriuwt gedichten nei oanlieding fan aktuele foarfallen en fungearret as ambassadeur fan de poëzij.&lt;ref&gt;Provinsje Fryslân, &quot;Dichter fan Fryslân&quot;, [https://www.provincialeprijzen.frl/dichter-fan-fryslan ynformaasje en oersjoch].&lt;/ref&gt; Eeltsje Hettinga krige yn 2021 foar syn wurk as Dichter fan Fryslân de Gysbert Japicxpriis.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

===Nije generaasjes en feroarjende tema's===
[[Ofbyld:Arjan Hut Tresoar 25.jpg|thumb|left|250px|[[Arjan Hut]] is in foaroansteand Frysk dichter fan syn generaasje, dy't him ek as stedsdichter fan Ljouwert en as [[Dichter fan Fryslân]] sterk foar de Fryske poëzij ynset hat.]]
Yn de ienentweintichste iuw bleaune ferskillende generaasjes tagelyk aktyf. Njonken skriuwers dy't al foar 2000 debutearren, kamen nije stimmen nei foaren. De ûnderwerpen waarden likegoed breder. Migraasje, meartaligens, seksualiteit, identiteit, geastlike sûnens, klimaat en lânskip, de feroaring fan it plattelân en de posysje fan minderheidstalen koene likegoed ûnderwerp fan literatuer wêze as de tradisjonele tema's leafde, dea en oantinken.

Ek de ferhâlding ta it Frysk sels feroare. Foar in part fan de skriuwers wie de kar foar it Frysk noch altyd ferbûn mei taalbehâld en Fryske identiteit, mar foar oaren wie it Frysk yn it foarste plak ien fan ferskate talen dêr't artistyk mei wurke wurde koe. Fryske, Nederlânske en soms oare talen waarden neist of trochinoar brûkt. Oersetting waard dêrmei net allinnich in middel om Fryske literatuer foar in oar publyk tagonklik te meitsjen, mar ek in ûnderdiel fan de literêre praktyk sels.

Dat is ek sichtber by de Gysbert Japicxpriis. Yn de ienentweintichste iuw waard de priis takend oan hiel ferskillende auteurs en wurksoarten: fan de poëzij fan Tsjêbbe Hettinga, Abe de Vries, Anne Feddema, Jacobus Q. Smink, Eppie Dam, Eeltsje Hettinga en Elmar Kuiper oant de romans fan Willem Tjerkstra, Koos Tiemersma en Jetske Bilker en de oeuvres fan Josse de Haan, Durk van der Ploeg en Aggie van der Meer.&lt;ref name=&quot;Gysbert&quot;/&gt;

De hjoeddeistige Fryske literatuer kin dêrom noch minder as yn eardere perioaden as ien streaming omskreaun wurde. Karakteristyk binne krekt it neistinoar bestean fan generaasjes en sjenres, de groeiende meartaligens, de kombinaasje fan printe en digitale publikaasje en de tanimmende ferbining mei literêre en artistike netwurken bûten Fryslân.

==Literatuer==
* {{Aut|Joke Corporaal}} - ''Salang't de beam bloeit. Koarte skiednis fan de Fryske literatuer'', Bornmeer/Tresoar, De Gordyk/Ljouwert, 2018.
* {{Aut|Ph.H. Breuker, Babs Gezelle Meerburg, Jelle Krol, Bouke Oldenhof, Teake Oppewal, Tineke J. Steenmeijer-Wielenga, Jabik Veenbaas, Oebele Vries, Jant van der Weg-Laverman en Harmen Wind}} - '''NL''' ''[https://www.dbnl.org/tekst/oppe003zola01_01/ Zolang de wind van de wolken waait. Geschiedenis van de Friese literatuur]'', Bert Bakker, Amsterdam, 2006, ISBN 90-351-3017-0.
* {{Aut|Klaes Dykstra en Bouke Oldenhof}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/dyks005lyts01_01/ Lyts hânboek fan de Fryske literatuer]'', Afûk, Ljouwert, twadde printinge, 1997, ISBN 90-70010-52-6.
* {{Aut|Jan Tjittes Piebenga}} - ''[https://www.dbnl.org/tekst/pieb002koar01_01/ Koarte skiednis fan de Fryske skriftekennisse]'', Laverman, Drachten, twadde printinge, 1957.
* {{Aut|E. Howard Harris}} - ''The Literature of Friesland'', Van Gorcum, Assen, 1956.
* {{Aut|Anne Wadman}} - ''Frieslands dichters. Bloemlezing uit Friese lyriek sinds 1880 met vertalingen in het Nederlands'', L.J.C. Boucher, De Haach, 1949.
* {{Aut|Anne Wadman}} - ''Fryske fersleare'', Laverman, Drachten, 1953.
* {{Aut|G.A. Wumkes}} - ''Paden fen Fryslân'', 4 dielen, A.J. Osinga, Boalsert, 1932–1943.

==Sjoch ek==
* [[List fan Frysktalige skriuwers en dichters]]
* [[Midfryske literatuer]]
* [[Nijfryske literatuer]]
* [[Dichter fan Fryslân]]
* [[Sirkwy (Tresoar)]]

== Keppeling om utens ==
*[http://www.digischool.nl/fry/ Digitaal faklokaal Frysk] (gean nei 'Ferskaat'→ 'Twadde faze'→ 'Skiednis')
*[http://www.sirkwy.nl/geschiedenis.html Oersjoch fan de skiednis fan de Fryske literatuer] 
*[http://books.google.de/books?id=0nx-GUm-0OIC&amp;printsec=frontcover&amp;dq=handbuch+des+friesischen&amp;hl=de&amp;ei=s70cTIXrBZ2IOPvAmbQM&amp;sa=X&amp;oi=book_result&amp;ct=result&amp;resnum=1&amp;ved=0CDMQ6AEwAA#v=onepage&amp;q&amp;f=false Handbook of Frisian studies] mei ferskillende wittenskiplike bydragen oer de Fryske literatuerskiednis op Google boeken

{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
}}


[[Kategory:Frysktalige literatuer| ]]
[[Kategory:Literatuer nei taal]]</text>
      <sha1>aace81vdt30prenvc4skabyf1wzsc6b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>It Bilt</title>
    <ns>0</ns>
    <id>157</id>
    <revision>
      <id>1242716</id>
      <parentid>1191590</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:42:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1242716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27399" sha1="s1zcncnownl4mtz2vqfk9qsteszf2m7" xml:space="preserve">{{Ynfoboks gemeente
| namme                       = It Bilt
| ôfbyld                      = [[File:Zicht op Nieuwebildtzijl.jpg|300px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;Utsjoch oer It Bilt yn 'e rjochting fan [[Nijebiltsyl]].&lt;/small&gt;
| flagge                      = [[File:Flagge fan It Bilt.png|border|125px]]
| wapen                       = [[File:Bildt wapen.svg|60px]] &lt;br&gt;&lt;small&gt;[[Wapen fan It Bilt]]&lt;/small&gt;
| lokaasje                    = [[File:Map - NL - Municipality code 0063 (2009).svg|300px|De gemeente It Bilt sa't er fan 1984 oant 2018 bestie, mei 't doarp Minnertsgea dat der earder net by hearde.]] 
| lân                         = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= [[File:Frisian flag.svg|border|20px]] [[Fryslân]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2= 
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| boargemaster                = 
| haadplak                    = [[Sint-Anne]]
| grutste plak                = [[Sint-Anne]]
| ynwennertal                 = 10.502 &lt;small&gt;(2017)&lt;/small&gt;
| befolkingstichtens          = 113,7 / [[km²]]
| oerflak                     = 116,48 km²
| wêrfan lân                  = 92,37 km²
| wêrfan wetter               = 24,11 km²
| tal stêden                  = 
| tal doarpen                 = 7
| ferkearsieren               = [[N393]]
| oprjochte                   = [[1851]]
| perioade 1                  = oant 1851
| namme perioade 1            = [[File:Bildt wapen.svg|10px]] [[Gritenij It Bilt]]
| perioade 2                  = 1984
| namme perioade 2            = útwreide mei [[Minnertsgea]]
| perioade 3                  = 
| namme perioade 3            = 
| perioade 4                  = 
| namme perioade 4            = 
| perioade 5                  = 
| namme perioade 5            = 
| opheft                      = [[2018]]
| opgien yn                   = [[File:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| no part fan                 = [[File:Flagge fan de Waadhoeke.PNG|border|20px]] [[De Waadhoeke]]
| netnûmer                    = 0518 
| postkoades                  = 9047–9079 
| tiidsône                    = [[UTC]] +1
| simmertiid                  = UTC +2
| webside                     = [http://www.hetbildt.nl/ www.hetbildt.nl]
}}
'''It Bilt''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Het Bildt''; [[Biltsk]]: ''’t Bildt'') is in [[lânstreek]] besteande út in stikmannich oanbuorjende [[polder]]s en teffens in eardere [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn it [[noarden]] fan [[Fryslân]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[Waadsee]]. It gebiet foarme oarspronklik de [[mûning]] fan 'e âlde [[Middelsee]], dy't fan [[1505]] ôf [[drûchlizzing (polder)|drûchlein]] waard troch lânferhuzers út [[Súd-Hollân]] wei. Sadwaande koe him op It Bilt in folslein eigen [[folk]], [[kultuer]] en [[taal]] ûntjaan, wêrby't de [[Hollân]]ske oarsprong kombinearre waard mei [[Fryslân|Fryske]] ynfloeden en eigen fernijings. Yn [[1984]] waard de Gemeente It Bilt útwreide mei [[Minnertsgea]], in [[Frysk]]talich [[doarp]] op it âlde lân, dat net ta it histoaryske Bilt hearde. De gemeente hie op [[30 april]] [[2017]] in [[befolking]] fan 10.502 minsken en besloech in [[oerflak]] fan 116,48&amp;nbsp;[[km²]], wêrfan 24,1&amp;nbsp;km² út [[oerflaktewetter]] bestie. Op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hold It Bilt as [[bestjoer|bestjoerlike ienheid]] op te bestean en gie it op yn 'e nije [[gemeentlike weryndieling|fúzjegemeente]] [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]].

== Geografy ==
It Bilt lei yn it noarden fan 'e [[Nederlân]]ske [[provinsje]] [[Fryslân]], oan 'e [[kust]] fan [[it Waad]]. It hearde ta de [[Klaaistreek]] en dêrbinnen ta de [[Bouhoeke]]. Yn it [[noardeasten]] waard It Bilt begrinzge troch [[Ferwerderadiel]], yn it [[súdeasten]] troch [[Ljouwerteradiel]], yn it [[suden]] troch [[Menameradiel]] en yn it [[westen]] troch [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]]. Foar [[1984]] waard it yn it westen begrinzge troch [[Barradiel]]. It Bilt hie in totaal [[oerflak]] fan 116,48&amp;nbsp;[[km²]], dat bestie út 92,37&amp;nbsp;km² [[grûn|lân]] en 24,11&amp;nbsp;km² [[oerflaktewetter]] (wêrûnder in diel fan 'e [[Waadsee]]). De [[kust]]line fan It Bilt meat 15,4&amp;nbsp;km.
[[File:Overzicht voorgevel en rechter zijgevel boerderij met stal - Sint Annaparochie - 20345409 - RCE.jpg|thumb|left|220px|In [[winkelheakpleats]] yn [[Sint-Anne]].]]

Opmerklik is dat Bilt is dúdlik foarme wie as in [[polder]], mei rjochte [[wegen]], [[sleat (wetter)|sleatten]] en [[feart (wetterwei)|feart]]en. Dêrtroch omfette de gemeente ek de langste [[strjitte]] fan Nederlân: de [[Aldbiltdyk]] (12,5&amp;nbsp;km). Fierders hie It Bilt de apartichheid dat in soad [[pleats]]en de [[skuorre]] dwers op 'e [[huzinge]] hiene, in pleatstype dat [[winkelheakpleats]] hjit.

===Plakken===
It Bilt omfieme sân [[doarp]]en. It [[haadplak]] wie [[Sint-Anne]] ([[Biltsk]]: ''Sint-Anne''), en de oare seis doarpen wiene: [[Aldebiltsyl]] (''Ouwe-Syl''), [[Froubuorren]] (''Froubuurt''), [[Minnertsgea]] (''Minnertska''), [[Nij Altena]] (''Nij Altena''), [[Sint-Jabik]] (''Sint-Jabik'') en [[De Westhoek]] (''De&amp;nbsp;Westhoek''). Nij-Altena krige pas yn [[2006]] de status fan doarp en wie foartiid in [[útbuorren]] fan Sint-Anne. Minnertsgea waard by de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] by It&amp;nbsp;Bilt foege en hearde dêrfoar by [[Barradiel]]. Oant dy tiid omfieme de gemeente ek in diel fan it doarp [[Alde&amp;nbsp;Leie]], dat op It&amp;nbsp;Bilt de status fan in [[útbuorren]] hie; dat waard lykwols yn [[1984]] by [[Ljouwerteradiel]] foege, krekt as it diel fan Alde&amp;nbsp;Leie dat yn [[Ferwerderadiel]] lei. [[Buorskip]]pen op It Bilt wiene: [[Nijebiltsyl]] (''Nije-Syl''), [[De Oasthoek]] (''De Oasthoek''), [[Swarte Haan]] (''Swatte Haan'') en [[Buerstermûne (buorskip)|Buerstermûne]] (''Froubuurtstermôln''), dat foar in diel op It Bilt en foar in diel yn [[Ljouwerteradiel]] lei.

== Skiednis ==
[[File:Het Bild. De Negende en Laatste Grietenije van Wester goo, zynde het Vrye Jacht Velt van Syn Hoogheyd Prins Henrik Casimir van Nassau etc., Erf-Stadhouder van Friesland etc. Weesentlyk afgebeeld en vertoont. Doen... - btv1b5972845j.jpg|thumb|250px|left|Lânkaart út 1718.]]
[[File:Uitwatering Het Bildt Waddenzee HG Miedemagemaal.jpg|thumb|left|250px|Utwettering fan It Bilt yn 'e [[Waadsee]] by it [[H.G. Miedemagemaal]].]]
=== It ''opbilde'' ===
Yn de [[12e iuw|tolfde]] en [[13e iuw|trettjinde iuw]] waard it lân dat troch it tichtslykjen fan 'e [[Middelsee]] beskikber kaam, troch de [[Westerlauwerske Friezen]] bytsje by bytsje [[polder|ynpoldere]]. Foar de mûning moasten hja langer wachtsje, mar tsjin [[1400]] wie in grut part dêrfan troch natuerlike [[slib]]ôfsettings feroare yn [[kwelder]]s, dy't, útsein by hege [[floed]], drûchleine. Dy kwelders waarden doe al 'it Bilt' neamd, in [[namme]] dy't ôflaat is fan it [[Aldfrysk]]e 'it ''opbilde''', dat letterlik &quot;it opboude&quot; betsjut, oftewol &quot;it oanslibbe&quot;. Dizze Biltlannen wienen, nei [[Frysk rjocht]], yn gebrûk fanút de omlizzende gebieten; sa hie û.o. it [[Kleaster Mariëngaard]] besit op it [[Grutte Biltlân]].

De earste kear dat it Bilt neamd waard yn in [[histoaryske boarne]], wie yn [[1398]]. Doe beliende nammentlik [[Albrecht fan Beieren]], de [[greve]] fan [[Hollân]] dy't oanspraak makke op hiel [[Westerlauwersk Fryslân]], syn ûnderhearrige [[Arend fan Egmond]], hear fan [[Iselstein]], mei [[it Amelân]] &quot;''benevens een uijtland, gheheten Bil''&quot; ('en dêrnjonken in bûtendyks stik lân, dat Bil hjit'').

De [[greefskip Hollân|greven fan Hollân]] wisten Fryslân lykwols nea yn harren macht te krijen. Hûndert jier letter, yn [[1498]], slagge dat de [[Hillige Roomske Ryk|Dútske]] [[hartoch]] [[Albrecht fan Saksen]] àl. Dyselde krige fan [[keizer]] [[Maksimiliaan I fan it Hillige Roomske Ryk]] Fryslân as [[usurpator]] [[feodaal stelsel|yn lien]] en it Bilt, dat troch syn status fan bûtendyks gebiet net by Fryslân rekkene waard, yn fol eigendom. Dat lân bûtendyks gjin frij lân wie dearde de keizer en de hartoch blykber net, want op [[22 july]] [[1498]] waard it Bilt offisjeel oan Albrecht oerdroegen. Hy festige him yn [[Frjentsjer]] en al rillegau sette er stappen om it Bilt ynpolderje te litten. Hy liet it besichtigje en kaam ek sels del, mar troch de [[Fryske Opstân (1500)|Fryske opstân]] tsjin syn rezjym yn [[1500]] en syn hommels [[ferstjerren]] datselde jiers waard de yndiking ferskate jierren opholden.

Nei Albrecht syn [[dea]] waarden Fryslân en it Bilt [[urven]] troch syn beide [[soan]]nen, [[Hindrik de Fromme]] en [[Joaris mei it Burd]], dy't ferskate jierren tegearre regearren. Yn [[1501]] joegen se in part fan 200 [[moargen]] fan it noch net ynpoldere lân oan harren haadstêd [[Frjentsjer]], om't dat plak by de [[opstân]] oan 'e Saksyske kant bleaun wie. Sels hjoed de dei noch, fiifhûndert jier letter, is dy grûn ûnder [[Sint-Jabik]], de saneamde [[Frjentsjerter lannen]], yn eigendom fan 'e gritenij  [[Frjentsjerteradiel (gritenij)|Frjentsjerteradiel]] (hoewol't it dêr bestjoerlik net ta heart). Yn [[1504]] reizge Hindrik lykwols ôf nei syn stamlân [[Hartochdom Saksen|Saksen]] en in jier letter, op [[30 maaie]] [[1505]], ferkocht er al syn rjochten op Fryslân oan Joaris, sadat dy fan doe ôf allinnich regearre.

Yn deselde snuorje waard einlings mei de yndiking fan it Bilt begûn. Yn [[1504]] waarden de Biltlannen opmetten. Mooglik om't de Saksers nei de Fryske Opstân de Friezen net mear fertrouden en om't se foarkomme woene dat dy neitiid oanspraak op it nij-bedike lân meitsje koene, waarden lju út [[Hollân]] oanlutsen om it wurk út te fieren. Nei lange [[ûnderhanneling]]s waard der op [[22&amp;nbsp;febrewaris]] [[1505]] in [[kontrakt]] sletten mei fjouwer Súdhollânske hearen, nammentlik de bruorren [[Jacob Oom van Wijngaarden|Jacob]], [[Floris Oom van Wijngaarden|Floris]] en [[Dirk Oom van Wijngaarden]] en [[Thomas Beukelaar]] (dy't de [[skoansoan]] fan Floris wie). Dy mannen kamen út 'e omkriten fan [[Doardt]] en hienen dêre in protte ûnderfining mei yndykjen en ynpolderjen. Foar 16.000 [[gûne|goudgûnen]] woenen se dizze put wol oannimme. Se namen in protte folk mei út súdlik Hollân, foar in grut part [[polder]]wurkers, mar ek [[boer (lânbou)|boeren]]. Dêrnjonken kamen der lju oer út [[Wieringen]] en [[West-Fryslân]]. Underwilens kocht Joaris ek noch de rjochten fan Arend fan Egmond syn [[erfgenamt]]en ôf, en sa koe mei it wurk útein.
[[File:Nieuwebildtdijk gezien vanaf de afslag naar Nij Altoenae.jpg|thumb|right|250px|De [[Nijebiltdyk]] sjoen fan 'e ôfslach nei [[Nij Altena]].]]

===Ynpolderings===
De earste yndiking fan it Bilt fûn yn [[1505]] plak en yn 'e rin fan dat jier ûntstie de [[polder]] dy't no it [[Ald-Bilt]] foarmet. De [[seedyk]] dy't dêrby oanlein waard, is no de [[Aldebiltdyk]]. Op it plak dêr't it wichtichste [[ôfwettering]]skanaal yn 'e see útkaam, waard in [[slûs]] (of syl) oanlein; it [[doarp]] dat dêr letter groeide, hjit dan ek noch altyd [[Aldebiltsyl]]. Yn 'e midden fan 'e polder waard fan [[east]] nei [[west]] in dyk oanlein en dêroan ûntstiene al rillegau trije doarpen, want fuort nei de yndiking [[pacht|ferpachte]] Joaris mei it Burd de grûn. Om't de measte lju dy't mei de ynpoldering holpen hiene, harren op it Bilt nei wenjen setten en pachtboeren waarden, krigen de trije Biltdoarpen yn 't earstoan de nammen fan 'e doarpen yn súdlik Hollân dêr't de measten fan dy polderwurkers weikamen: [[Wijngaarden]], [[Altoenae]] en [[Kijfhoek]]. Tsjerklik sjoen kaam it Bilt as trettjinde [[deken (amt)|dekanaat]] by [[Westergoa]] te hearren. De trije [[parochy]]s, dy't gearfoelen mei de trije doarpen, waarden wijd oan [[Jakobus (apostel)|Sint Jakobus]], [[Anna (hillige)|Sint Anne]] en [[Us&amp;nbsp;Leaffrou]]. Sadwaande feroaren de nammen fan 'e doarpen meitiid yn [[Sint-Jabik]], [[Sint-Anne]] en [[Froubuorren]].
[[File:Georg der Bärtige 2.jpg|thumb|left|160px|[[Joaris mei it Burd]], dy't opdracht joech ta de [[polder|ynpoldering]] fan It Bilt.]]

Nei ferrin fan tiid slibben der wer kwelders oan by de seedyk en yn [[1600]] wie dat proses safierhinne foardere, dat der wer in flink stik grûn yndike wurde koe. Dizze polder, dy't foartiid bekend stien hie as 'it Bûtenbilt', waard doe it [[Nij-Bilt]] en de nije seedyk de [[Nijebiltdyk]]. It Nij-Bilt waard op deselde manear as it Ald-Bilt ferpachte, sadat der nije doarpen ûntstiene oan 'e Aldebiltdyk: [[De Westhoek]] yn it westen en [[Aldebiltsyl]] yn it easten. Ek [[De Oasthoek]] en [[Nij Altena]] ûntstiene dêre, mar dat bleaune buorskippen ûnder [[Sint-Anne]]. (Earst yn [[2006]] soe Nij Altena de status fan doarp krije.)

Yn de [[achttjinde iuw]] wie der op 'e nij genôch grûn foar de seedyk oanslibbe om yn te polderjen. Yn [[1715]] waarden de [[Alde Biltpôlen]] yndike, en yn [[1754]] de [[Nije Biltpôlen]]. Nei de yndiking fan [[1715]] ûntstie oan 'e Nijebiltdyk de buorskip [[Swarte Haan]] en nei dy fan [[1754]] de buorskip [[Nijebiltsyl]]. Sûnt [[1754]] is der al wer in aardich stik grûn oanslibbe foar de seedyk fan it eastlike Bilt, mei troch it bodzjen fan 'e slykwurkers yn 'e [[wurkferskaffing]] ûnder de [[Grutte Depresje]] fan 'e tritiger jierren. Dy kwelders wurde hjoed de dei de [[Biltpôlen]] neamd, mar sille wierskynlik nea yndike wurde. Dat de see ek tsjintwurdich noch altiten in tsjinstanner is om respekt foar te hawwen die bliken út 'e grutte operaasje dêr't tusken [[1970]] en [[1980]] de seediken mei op deltahichte brocht waarden.

===Part fan Fryslân===
Yn [[1512]] kamen de Friezen op 'e nij [[Fryske Opstân (1512)|yn opstân]] tsjin 'e Saksyske oerhearsking en al rillegau koe Joaris mei it Burd syn striid tsjin 'e Friezen net mear [[finansiering|finansierje]]. Dêrom ferkocht er yn [[1515]] al syn rjochten yn Fryslân en it Bilt foar 100.000 goudgûnen oan 'e [[Hûs fan Habsburch|Habsburger]] [[Karel V fan it Hillige Roomske Ryk|Karel&amp;nbsp;V]], dy't de [[Hartochdom Boergonje|Boergondyske]] rjochten yn 'e rest fan de Nederlannen urven hie en sadwaande ek greve fan [[Hollân]] en hear fan it [[Oerstift]] wie. Hoewol't it noch oant [[1524]] duorre ear't de Friezen harren ferset opjoegen en Karel&amp;nbsp;V, dy't doe ûnderwilens ek [[keizer]] fan it [[Hillige Roomske Ryk]] en [[kening]] fan [[Spanje]] wurden wie, as [[hear (titel)|hear]] erkenden, waard daliks yn [[1515]] al in nij bestjoer foar It Bilt opset. Dêrby krige It Bilt in eigen [[grytman]], dy't tagelyk ek de [[amt (funksje)|amt]]en fan [[rintmaster (berop)|rintmaster]] en [[dykgraaf]] ferfolle. Hy moast him alle jierren foar de [[rintmaster-generaal fan Fryslân]] oer ferantwurdzje foar de oan him ôfdroegen pacht fan 'e Bilkerts. Ek yn [[1515]] waarden der pachtbetingsten opsteld, de saneamde &quot;''voorwaarden van inhuring''&quot;, dy't hieltyd nei in fêststeld tal jierren ôfrûnen en dan op 'e nij besjoen wurde koene. Dêrby ynbegrepen wiene ferplichtings lykas it ûnderhâld fan [[seedyk|seediken]], [[slûs|slûzen]], [[feart (wetterwei)|feart]]en, [[sleat (wetter)|sleat]]en, [[brêge]]n, [[wegen]] en ek [[tsjerke]]n en letter [[skoalle (ynstelling)|skoalle]]n, en fierders de [[earmesoarch]] en it [[lean]] fan de [[pastoar]]s (letter de [[dûmny]]s). Oant fier yn 'e [[njoggentjinde iuw]] bleaune dizze pachtbetingsten foar in grut part itselde.
[[File:Oude Bildtzijl.jpg|thumb|right|250px|[[Aldebiltsyl]].]]

Yn [[1555]], nei de algemiene [[abdikaasje|troansôfstân]] fan Karel&amp;nbsp;V, krige ek it Bilt in nije hear, nammentlik Karel syn soan [[Filips II fan Spanje|Filips&amp;nbsp;II]], dy't ek kening fan Spanje wie. Yn [[1568]] briek der yn 'e [[Opstân yn de Nederlannen|Nederlannen in opstân]] tsjin dy syn [[regear]] út, dy't it begjin foarme fan 'e [[Tachtichjierrige Oarloch]]. Dizze ûntwikkelings giene ek oan it Bilt net ûngemurken foarby en om [[1570]] hinne kaam men ek dêre yn ferset tsjin 'e [[Spanje]]rts. Folle fochten waard der lykwols net, en yn [[1581]] waard dêr, krekt as yn de rest fan 'e noardlike Nederlannen, Filips&amp;nbsp;II ôfsward as hear. Underwilens wie it Bilt yn [[1579]] as tritichste [[gritenij]] opnommen yn Fryslân. Tagelyk mei de rest fan Fryslân wie it dêrnei yn [[1580]] oergien fan it [[roomsk-katolisisme|roomske]] nei it [[kalvinisme|herfoarme]] [[leauwe]]. It Bilt hold lykwols in útsûnderingsposysje yn Fryslân, want de ferhâldings bleaune deer itselde. Nei't koart in oar systeem fan ôfdrachten besocht en ôfwiisd wie, gie it Bilt werom nei it pachtsysteem, mei it ferskil dat de rol fan lânshear no troch de [[Steaten fan Fryslân]] spile waard.

Yn [[1637]] waarden foar it earst, fanwegen de oanhâldende jildneed fan 'e Steaten, stikken fan sawol it Ald-Bilt as it Nij-Bilt oan 'e pachters ferkocht. De ynpolderings fan [[1715]] en [[1754]] waarden dien troch de [[Bilkerts]] sels, en wienen dus nea eigendom fan 'e Steaten. Yn [[1751]] ferkochten de Steaten fan Fryslân ek de rest fan harren besittings op it Bilt. Dêrby waarden, troch in op advys fan [[steedhâlder]] [[Willem V fan Oranje-Nassau|Willem&amp;nbsp;V]] ynstelde [[kommisje]], de rjochten en plichten fan 'e nije grûneigners nochris wiidweidich útinoar set. Ien fan 'e wichtichste feroarings wie, dat alle Biltpleatsen no, krekt as yn 'e rest fan Fryslân, [[stimrjocht]] krigen.
[[File:Beeld van de Slik werker op de dijk bij Zwarte Haan.jpg|thumb|left|180px|[[De Slykwurker]], in [[monumint]] by [[Swarte Haan]] foar de slykwurkers út 'e [[Krisisjierren]].]]

===19e en 20e iuw===
Yn [[1795]] makke in [[Frankryk|Frânske]] ynfal in ein oan 'e [[Republyk fan de Sân Feriene Nederlannen]] en kamen ek op it Bilt de [[Patriotten]] oan it bewâld. Foar it earst waard dêrnei de [[rjochtspraak]] skaat fan it [[bestjoer]]. Yn 'e [[Frânske Tiid]] waard it Bilt ta in ''[[mairie]]''. Yn [[1813]] kaam it Bilt as ûnderdiel fan Fryslân by it nije [[Keninkryk fan de Nederlannen]] te hearren en waard it wer in gritenij. Troch de ynfiering fan 'e [[Gemeentewet]] fan [[Thorbecke]] waard it Bilt yn [[1851]] krekt as alle oare gritenijen omfoarme ta in [[gemeente (bestjoer)|gemeente]]. 

Nei [[1813]] rekken in protte grûnbesitters op It Bilt yn swier waar troch in grut tal mislearre [[rispinge]]n. In soad Bilkerts wiene dêrom twongen en ferkeapje harren lân oan lju fan bûten it Bilt. It wiene fral dy nije grûnbesitters, dy't healwei de [[njoggentjinde iuw]] begûnen te protestearjen tsjin 'e Biltske doarpsbelestings, dy't noch út 'e tiid fan 'e pachtbetingsten stammen, en dan yn it bysûnder tsjin 'e earmesoarch, dy't bûten it Bilt troch de tsjerken regele waard. Nei't it [[gemeente (bestjoer)|gemeentebestjoer]], de [[Provinsjale Steaten fan Fryslân|Steaten fan Fryslân]] en sels de [[kening]] oanskreaun wiene, waarden úteinlik, yn [[1859]], trije gemeentlike earmebestjoeren oprjochte, dy't de earmesoarch oernamen. Guon grûnbesitters wie it sa lykwols noch net nei 't sin, om't in part fan 'e oerbleaune doarpsbelesting dochs noch as [[subsydzje]] nei de earmebestjoeren gong. Se wegeren te beteljen en brochten de saak foar it [[gerjochtshôf]] yn [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]. Dat [[fûnis|oardiele]] yn [[1863]] dat se gelyk hiene en om't alle [[belesting]]ynkomsten oer de jierren [[1857]]-[[1863]] doe werombetelle wurde moasten, kaam de gemeente mei in geweldige [[skuld (jild)|skuldelêst]] te sitten. Uteinlik laten ûnderhannelings tusken de gemeente en de grûnbesitters fan it Ald-Bilt derta, dat de doarpsbelestings folslein opheft waarden en dat der in [[wetterskip]] foar it Ald-Bilt oprjochte waard, dat it ûnderhâld oan diken, slûzen, fearten, brêgen en wegen oernaam. Ek kaam der doe foar it earst in dúdlike skieding tusken tsjerke en steat. Sa waard It Bilt dus min of mear lykskeakele mei de oare Fryske gemeenten en krige it gemeentlik bestjoer dêre syn tsjintwurdige struktuer.
[[File:Jacobiparochie-parochie-Jacobskerk.jpg|thumb|right|250px|De [[Groate Kerk]] yn [[Sint-Jabik]].]]

Folle langer as yn 'e rest fan Fryslân, mar ferlykber mei parten fan [[Grinslân]], holden op It Bilt de grûnbesittende [[grutboer]]en fêst oan 'e macht. Al yn 'e santiger jierren fan 'e njoggentjinde iuw kamen de earme [[boere-arbeider]]s dêrtsjin yn ferset, mar lange tiid smiet dat neat op. Oan 'e ein fan 'e [[1880]]-er jierren bestie der sels koarte tiid in [[fakbûn]] fan arbeiders, mei as namme [[Broedertrouw]], mar dêr waard fan hegerhân al rillegau it near op lein. Oant fier yn 'e [[tweintichste iuw]] bestiene der grutte ferskillen tusken [[earmoede|earm]] en [[rykdom|ryk]] op it Bilt, mei as tragysk djiptepunt de [[Krisisjierren|Krisistiid]] yn 'e jierren tritich, doe't tûzenen [[wurkleasheid|wurkleazen]] yn 'e [[wurkferskaffing]] bedarren en op 'e bûtendykske Biltpôlen oan 't wurk set waarden om dêr it sûgende slyk op 'e kwelders fêst te lizzen. Letter die bliken dat al dat wurk ek noch om 'e nocht wie, want it Nederlânske regear besleat de drûchfallen parten fan [[it Waad]] net te bedykjen.
[[File:Fryslân-Gemeenten (1944-1984) - It Bilt read.png|thumb|left|250px|It Bilt mei de grinzen sa't dy foàr de [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] wiene.]]

===Resinte ûntwikkelings===
By de grutte [[gemeentlike weryndieling]] fan [[1984]] waard de âlde buorgemeente [[Barradiel]] opheft. In part dêrfan, it doarp [[Minnertsgea]] mei [[himrik]], kaam by it Bilt te hearren. Minnertsgea wie lykwols 'âldlân' en makke dêrmei gjin ûnderdiel út fan it 'nijlân', it histoaryske Bilt. It hie sadwaande ek nea [[Biltsk]]talich west. In oansjenlik part fan 'e Bilkerts ûnderfûn dizze ûntwikkeling as in bedriging fan 'e eigen [[taal]] en [[kultuer]], en yn 'e oanrin nei de weryndieling naam de ynformele [[Biltske Beweging]], dy't al langere tiid bestie, fêste foarmen oan troch de oprjochting fan 'e [[Stichting Ons Bildt]] en de [[Kemissy Bildts]].

Op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hold It Bilt as [[bestjoer|bestjoerlike ienheid]] op te bestean, in ûntjouwing dêr't de [[Bilkerts|Biltsk]]-[[nasjonalisme|nasjonalistyske]] [[politike partij]] [[Frije Bilkerts]] om 'e nocht tsjin stried. It Bilt gie doe yn 'e mande mei [[Menameradiel]], [[Frjentsjerteradiel (1984-2018)|Frjentsjerteradiel]] en fjouwer doarpen yn noardlik [[Littenseradiel]] op yn 'e nije fúzjegemeente [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]]. Om 'e Biltske taal en kultuer te beskermjen as der langer gjin eigen gemeentlike organisaasje mear bestie, waard yn [[2015]] de [[Stichting Bildts Aigene]] oprjochte, in koepelorganisaasje dêr't de [[Aerden Plaats]], de [[Stichting Ons Bildt]], it [[Bildts Dokumintasysintrum]] en de [[Kemissy Meertalighyd]] har by oansleaten. Op [[7&amp;nbsp;desimber]] [[2017]] wie op 'e lêste gemeenteriedsgearkomst fan It Bilt it alderlêste riedsbeslút it fêstlizzen fan 'e namme 'It Bilt' (offisjeel de [[Biltsk]]e foarm ''’t Bildt'') as in offisjele [[lânstreek|steeknamme]] foar it oarspronklike Bilt, dus sûnder de tafoeging út [[1984]] fan it doarp Minnertsgea.&lt;ref&gt;[http://www.bildtsepost.nl/nieuws/2992-raad-stelt-streeknaam-en-plan-mooie-palen-vast {{Aut|Jong, Gerard de}}, ''Raad stelt streeknaam en plan Mooie Palen vast'', yn: de ''Bildtse Post'', 13 desimber 2017.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.trouw.nl/home/na-vijfhonderd-jaar-strijd-houdt-friese-gemeente-het-bildt-op-te-bestaan~a144da4d/ {{Aut|Sitalsing, Karin}}, ''Na vijfhonderd jaar strijd houdt Friese gemeente het Bildt op te bestaan'', yn: ''Trouw'', 22 novimber 2017.]&lt;/ref&gt;

==Demografy==
[[File:Zicht op Oudebildtdijk.jpg|thumb|right|250px|Utsicht op de [[Aldebiltdyk]].]]
[[File:Watertoren Sint Jacobiparochie.jpg|thumb|right|250px|De [[skyline]] fan [[Sint-Jabik]].]]
[[File:Buurtschap Zwarte Haan.JPG|thumb|right|250px|De [[buorskip]] [[Swarte Haan]].]]
It Bilt hie op [[30 april]] [[2017]] in [[befolking]] fan 10.502 minsken. De [[befolkingstichtens]] bedroech doe 113,7 ynwenners de km². 

;ûntwikkeling ynwennertal
* [[2000]] - 10.167
* [[2003]] - 10.545
* [[2009]] - 10.887
* [[2013]] - 10.645
* [[2017]] - 10.502

;doarpen
De befolking fan 'e gemeente wie op [[1 jannewaris]] [[2010]] sa oer de doarpen ferdield:&lt;ref&gt;Boarne: CBS.&lt;/ref&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!doarp||align=&quot;right&quot;|ynwenners
|-
|[[Sint-Anne]]||align=&quot;right&quot;|4.395
|-
|[[Minnertsgea]]||align=&quot;right&quot;|1.680
|-
|[[Sint-Jabik]]||align=&quot;right&quot;|1.390
|-
|[[Aldebiltsyl]]||align=&quot;right&quot;|735
|-
|[[Froubuorren]]||align=&quot;right&quot;|560
|-
|[[Nij Altena]]||align=&quot;right&quot;|295
|-
|[[De Westhoek]]||align=&quot;right&quot;|280
|}

===Taal===
It Bilt wie ien fan 'e dielen yn Fryslân dêr't fan âlds it [[Frysk]] net de lânseigen [[taal]] wie. Ynstee hie him yn dit gebiet sûnt de [[sechstjinde iuw]] in [[Hollânsk-Fryske mingdialekten|Hollânsk-Fryske]] [[mingtaal]] ûntjûn, dy't wol wat wei hat fan it [[Amelânsk]], it [[Midslânsk]] en de [[Stedsk|Stedske dialekten]], mar him dêr ek dúdlik fan ûnderskiedt. Allinnich it doarp [[Minnertsgea]], dat pas yn [[1984]] by It Bilt yndield waard en sadwaande net ta it histoaryske Bilt hearde, wie fan âlds [[Frysk]]talich. 

Lykwols wie op It Bilt it [[Frysk]] de meast sprutsen [[taal]], mei't dat nammentlik neffens sifers út [[2009]] doe foar 44% fan 'e [[befolking]] (oftewol 4.811 minsken) de [[memmetaal]] wie. Op it twadde plak folge it [[Biltsk]], mei 33% fan 'e befolking (3.608 minsken), en dêrnei kamen it [[Nederlânsk]] mei 19% (2.077 minsken) en it [[Stedsk]] mei 3% (328 minsken). Fierders hie 1% fan 'e ynwenners (109 minsken) in útlânske taal as memmetaal.&lt;ref&gt;''De Bosatlas van Fryslân'', Grins, 2009 (Noordhoff Atlas Producties), ISBN 978-9 00 17 79 047, s. 250.&lt;/ref&gt;

==Polityk==
[[File:Van Harenskerk Sint-Annaparochie.jpg|thumb|right|180px|De [[Van Harenstsjerke]] yn [[Sint-Anne]].]]
De lêste (waarnimmend) [[boargemaster]] fan It Bilt wie [[Gerrit Krol (politikus)|Gerrit Krol]] fan it [[CDA]]. De lêste [[wethâlder]]s wiene: N. Haarsma ([[CDA]]), H. Blaak ([[PvdA]]) en B. Tol ([[Werkgroep Het Bildt|WHB]]). De [[gemeenterie]] fan It Bilt bestie út 15 sitten. Hjirûnder de gearstalling fan 'e rie fan [[1998]] oant [[2018]]:
{| class=&quot;wikitable&quot;
!colspan=&quot;16&quot;|'''gemeenteriedssitten'''
|-
|'''[[politike partij|partij]]'''||'''[[1998]]'''||'''[[2002]]'''||'''[[2006]]'''||'''[[2010]]'''||'''[[2014]]'''
|-
|[[CDA]]||5||5||4||4||4
|-
|[[Frije Bilkerts]]|| || || ||2||4
|-
|[[Werkgroep Het Bildt]]||4||4||4||4||3
|-
|[[PvdA]]||4||3||5||3||2
|-
||[[VVD]]||2||3||2||2||2
|-
|'''Totaal'''||'''15'''||'''15'''||'''15'''||'''15'''||'''15'''
|}

== Sjoch ek ==
* [[List fan grytmannen fan It Bilt]]
* [[List fan boargemasters fan It Bilt]]
* [[De Waadhoeke]]
* [[Fryske doarpen]]
* [[Fryske gemeenten]]

== Eksterne ferwizing ==
* [http://www.hetbildt.nl/ Offisjele webside fan 'e Gemeente It Bilt]

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
----
* {{Aut|[[Klaas Jansma|Jansma, Klaas]]}}, ''Friesland en Zijn 44 Gemeenten'', Ljouwert, 1981 (''Frysk Deiblêd''), ISBN 9 06 48 00 154.
* {{Aut|[[Pieter Terpstra|Terpstra, Pieter]]}}, ''Tweeduizend Jaar Geschiedenis van Friesland'', Ljouwert, sûnder jier (Utjouwerij M.Th. van Seyen), sûnder ISBN.
}}

{{CommonsBalke|Het Bildt}}
{{GemeentenFryslân}}

{{DEFAULTSORT:Bilt, It}}
[[Kategory:It Bilt| ]]
[[Kategory:Eardere gemeente yn Fryslân]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid oprjochte yn 1851]]
[[Kategory:Bestjoerlike ienheid opheft yn 2018]]
[[Kategory:Bilkerts]]</text>
      <sha1>s1zcncnownl4mtz2vqfk9qsteszf2m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mogadisjû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>43241</id>
    <revision>
      <id>1242707</id>
      <parentid>1239205</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12706" sha1="sajjpr7knx97gjtyqldeakqpgp4wilz" xml:space="preserve">{{Ynfoboks plak (2026)
| namme                       = Mogadisjû&lt;br&gt;''Muqdisho''&lt;br&gt;مقديشو
| ôfbylding                   = Mogadishu.png
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = 
| flagge                      = Flag of Mogadishu, Somalia.svg
| wapen                       = Coat of Arms of Mogadishu City and Banaadir Region.svg 
| ynwennertal                 = 3.262.129 &lt;small&gt;(2025)&lt;/small&gt;&lt;ref&gt;[https://data.humdata.org/dataset/cod-ps-som Somalia - Subnational Population Statistics]&lt;/ref&gt;
| oerflak                     = 370 km²
| befolkingstichtens          = 8.816 ynw./km²
| stêdekloft                  = 
| hichte                      = 
| lân                         = [[Somaalje]]
| bestjoerlike ienheid 1      = Regio
| namme bestjoerlike ienheid 1 = [[Banaadir]]
| bestjoerlike ienheid 2      = 
| namme bestjoerlike ienheid 2 = 
| boargemaster                = 
| stêdsyndieling              = 
| stifting                    = [[9e iuw]]
| postkoade                   = 
| tiidsône                    = [[UTC]]+3
| simmertiid                  = UTC+3
| koördinaten                 = {{Koördinaten|2_2_27.93_N_45_20_33.50_E_type:city(1226654)_region:SO|2°2' NB, 45°20' EL}}
| webside                     = 
| mapname                     = Somaalje-reliëf
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 2
| lat_min                     = 2
| lat_sec                     = 
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 45
| lon_min                     = 21
| lon_sec                     = 
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = Lizzing fan Mogadisjû yn Somaalje
| ôfbylding99                 = 
| ôfbyldingstekst99           = 
}}
'''Mogadisjû''' ([[Somalysk]]: ''Muqdisho''; [[Arabysk]]: مقديشو), ek bekend as ''Xamar'' of ''Hamar'', is de [[haadstêd]] fan [[Somaalje]]. De [[stêd]] leit yn 'e regio [[Banaadir]] oan 'e [[Yndyske Oseaan]]. It is de grutste stêd fan it lân en in wichtich sintrum foar [[hannel]] en [[yndustry]]. De wichtichste yndustryen binne it ferwurkjen fan [[iten]], [[drinken]] en [[tekstyl]]. Mogadisjû hat ek in ynternasjonale [[lofthaven]] en in wichtige [[haven|seehaven]]. Ta de [[histoarysk]]e [[gebou]]wen hearre de [[Fakr ad-Din-moskee]], boud yn [[1269]], en it [[Garesapaleis]] út 'e ein fan 'e [[19e iuw]]. Yn it Garesapaleis binne hjoed-de-dei in [[museum]] en in [[bibleteek]] húsfêste. De [[Nasjonale Universiteit fan Somaalje]] is ek yn Mogadisjû fêstige.

== Skiednis ==
Neffens de [[Periplus fan de Erytreyske See]] hiene ynwenners fan it hjoeddeiske Somaalje al yn 'e 1e iuw nei Kristus hannelskontakten mei oare folken om 'e [[Yndyske Oseaan]] hinne. Om 900 hinne kamen Arabyske moslimhannelers yn it gebiet fan it hjoeddeiske Mogadisjû oan. Troch syn geunstige lizzing ûntwikkele de stêd him ta in wichtich regionaal hannelssintrum.

Yn 'e midsiuwen ûntwikkele Mogadisjû him sterk. De Marokkaanske reizger [[Ibn Battuta]] besocht Mogadisjû yn 1331 en beskreau de stêd as in grutte en rike hannelsstêd, bekend om syn tekstyl. De stêd waard bestjoerd troch in sultan dy't sawol Somalysk as Arabysk prate.

Yn 'e 16e iuw besochten de [[Portegal|Portegezen]] de stêd ûnder kontrôle te krijen, mar dat slagge net. Mogadisjû bleau in wichtich hannelssintrum oan 'e Eastafrikaanske kust.

=== Koloniale tiid ===
[[Ofbyld:Views of Mogadishu 1928 Cropped.jpg|thumb|left|Mogadisjû yn 'e jierren 1930.]]
Yn 1871 kaam Mogadisjû ûnder it bewâld fan 'e sultan fan [[Sansibar]]. Yn 1892 waard de stêd oan [[Itaalje]] ferpachte, en yn 1905 kocht Itaalje de stêd. Mogadisjû waard dêrmei de haadstêd fan [[Italiaansk-Somalylân]].

Under Italjaansk bestjoer waard de stêd fierder útwreide. Der waarden nije gebouwen boud en in spoarferbining nei [[Jowhar]] en in ferhurde dyk nei [[Addis Abeba]] oanlein. 

=== Unôfhinklikens ===
Yn 1960 waard Mogadisjû de haadstêd fan it ûnôfhinklike [[Somaalje]]. Der waard yn Somaalje ynvestearre yn stedske ynfrastruktuer en Mogadisjû groeide yn dy tiid tige hurd. Oare stêden yn it lân fielden har beneftersteld no't de stêd him ûntwikkele as it dominante sintrum fan bestjoer en hannel fan it lân. 

Op 15 oktober 1969 waard presidint [[Abdirashid Ali Shermarke]] by in besite oan Las Anod yn it noarden fan Somaalje troch in plysjeman deasketten. Seis dagen letter naam it leger ûnder lieding fan generaal [[Siad Barre]] yn Mogadisjû de macht oer. It parlemint waard ûntbûn en de grûnwet bûten wurking steld.

Op 18 oktober 1977 lâne in troch Palestynske terroristen kaapt Dútsk passazjiersfleantúch, in [[Boeing 737]] fan [[Lufthansa]], op 'e lofthaven fan Mogadisjû. In Dútske spesjale ienheid bestoarme it tastel en wist alle 82 passazjiers te befrijen. De fjouwer kapers waarden útskeakele.

=== Boargerkriich ===
Yn 'e jierren 1980 naam de politike en militêre ûnrêst yn Somaalje sterk ta. It bewâld fan presidint Siad Barre waard hieltyd autoritêrder en krige te krijen mei groeiend ferset fan ferskate opposysjebewegingen. Ek yn Mogadisjû naam de spanning ta.
[[Ofbyld:Cattedrale di Mogadiscio.jpg|thumb|left|De ruïne fan 'e katedraal.]]
Op 9 july 1989 waard de roomske biskop fan Mogadisjû, [[Salvatore Colombo]], yn 'e katedraal fermoarde wylst er de [[misse]] opdroech. Wa't ferantwurdlik wie foar de moard is nea definityf fêststeld. De moard en arrestaasje fan ferskate islamityske religieuze lieders troch it rezjym laten ta grutte ûnrêst yn 'e stêd. By it delslaan fan protesten yn july 1989 kamen hûnderten minsken om. De foarfallen waarden ien fan 'e wichtige tekens dat Siad Barre de kontrôle op it lân ferlear.

Yn jannewaris 1991 waard Siad Barre út 'e macht ferdreaun en stoarte it Somalyske sintrale bestjoer yn. Dêrmei begûn in lange tiid fan boargeroarloch en striid tusken ferskillende kriichshearen en milysjes. Yn dy gaos waard de katedraal yn jannewaris 1991 plondere en yn 'e brân stutsen. Hja waard dêrnei net mear foar de earetsjinst brûkt. In grut part fan it gebou waard yn 2008 fierder fernield.

Yn 1992 griepen de [[Feriene Naasjes]] en de [[Feriene Steaten]] militêr yn, ûnder mear om humanitêre help yn it troch hongersneed en boargeroarloch troffen lân mooglik te meitsjen. De ynternasjonale oanwêzigens late lykwols ek ta konflikten mei Somalyske milysjes.
[[Ofbyld:Black Hawk Down Rangers under fire October 3, 1993.jpg|thumb|260px|Slach om Mogadisjû.]]
Ien fan 'e bekendste foarfallen út dizze perioade wie de [[Slach om Mogadisjû (1993)|Slach om Mogadisjû]] op 3 en 4 oktober 1993. Amerikaanske en UN-troepen fierden in operaasje út tsjin de milysje fan [[Mohamed Farrah Aidid]]. By de gefjochten waarden twa Amerikaanske helikopters delsketten, wêrnei't swiere strjitgefjochten ûntstiene. De slach koste it libben oan achttjin Amerikaanske militêren en in grut tal Somalyske striders en boargers. It barren krige ynternasjonaal bekendheid en hie grutte gefolgen foar de fierdere Amerikaanske belutsenens by Somaalje.

Nei it weromlûken fan 'e ynternasjonale troepen bleau Mogadisjû noch jierrenlang it toaniel fan striid tusken ferskillende kriichshearen en milysjes. Yn 2006 kaam de stêd foar in skoft ûnder it bewâld fan 'e [[Uny fan Islamityske Rjochtbanken]], mar noch datselde jier waard dy troch in [[Etioopje|Etiopyske]] ynvaazje en troepen fan 'e federaal erkende Somalyske oerheid ferdreaun. Sûnt dy tiid is de stêd wer it sintrum fan 'e Somalyske oerheid, hoewol't Mogadisjû noch lange tiid te lijen hie ûnder geweld en oanslaggen.

== Demografy ==
Yn Mogadisjû wenje minsken út alle Somalyske clan-famyljes. De Abgaal en Murusade binne de grutste en meast foaroansteande clans yn 'e stêd. Njonken de Somaaljers wenje der al iuwenlang ek minderheden yn Mogadisjû. Nei de komst fan 'e [[islam]] setten har yn 'e midsiuwen ûnder oaren [[Arabieren|Arabyske]] en [[Perzen|Perzyske]] migranten yn 'e stêd nei wenjen. Troch iuwen fan houliken tusken ferskillende befolkingsgroepen, dêr't ek [[Bantûfolken|Bantû's]] ta hearden, ûntstie in eigen minderheidsgroep, de Benadiris (ek Cadcad neamd). Hja wenje benammen yn 'e âldste wiken fan Mogadisjû. Yn 'e koloniale tiid kamen dêr ek Europeanen by, foaral Italjanen.

Nei't de feiligens yn 'e stêd nei 2012 sterk ferbettere wie, kamen in soad Somaaljers út 'e diaspora werom nei Mogadisjû. Hja ynvestearren yn 'e stêd en droegen by oan 'e weropbou nei de boargeroarloch, ûnder oaren troch it opknappen fan skoallen, sikehuzen, banken en oare ynfrastruktuer. 

Sûnt 2015 hawwe Mogadisjû en oare dielen fan noardlik Somaalje te krijen mei in tanimming fan flechtlingen en migranten. It giet ûnder oaren om minsken dy't weromkomme út Jemen, mar ek om Arabieren út lannen lykas [[Syrje]].

{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width: auto; text-align: center;&quot;
|+ Befolkingsûntwikkeling fan Mogadisjû*
! Jier
| '''1936''' || '''1941''' || '''1944''' || '''1947''' || '''1950''' || '''1953''' || '''1956''' || '''1959'''
|-
! Ynwennertal
| 50.000 || 72.000 || 72.000 || 73.000 || 55.000 || 63.000 || 75.000 || 104.332
|-
! Groei
| — || +44,0% || +0,0% || +1,4% || -24,7% || +14,5% || +19,0% || +39,1%
|-
! Jier
| '''1962''' || '''1965''' || '''1968''' || '''1972''' || '''1982''' || '''1984''' || '''1991''' || '''2017'''
|-
! Ynwennertal
| 116.222 || 171.312 || 172.700 || 230.000 || 500.000 || 570.000 || 1.100.000 || 2.425.000
|-
! Groei
| +11,4% || +47,4% || +0,8% || +33,2% || +117,4% || +14,0% || +93,0% || +120,5%
|}

* ''De neamde ynwennertallen kinne beynfloede wêze troch grinsferoaringen''. 

== Geografy ==
Mogadisjû leit oan 'e kust fan 'e [[Yndyske Oseaan]]. De [[Shebelle (rivier)|Shebelle]] ûntspringt yn sintraal Etioopje en streamt oant sa'n 30 km fan 'e kust by Mogadisjû. De rivier is wichtich foar de lânbou yn it gebiet, al falt er yn febrewaris en maart gauris drûch.

De kust fan Mogadisjû bestiet út sânstrannen en gebieten mei [[koraalrif]]fen.

== Ekonomy ==
Mogadisjû hat sûnt de ferbettering fan 'e feiligens yn 2011 in sterke ekonomyske ûntwikkeling trochmakke. Fabriken waarden weriepene, nije banken en bedriuwen fêstigen har yn 'e stêd en der waard ynvestearre yn bou, ynfrastruktuer, telekommunikaasje en enerzjy.
[[Ofbyld:Newly completed apartments in uptown Mogadishu city.jpg|thumb|left|Nije apparteminten yn it feroarjende Mogadisjû.]]
In wichtige rol yn 'e ekonomyske ûntwikkeling spilet de Somalyske diaspora. Jild dat troch de Somalyske diaspora nei it heitelân stjoerd wurdt, foarmet in wichtige boarne fan ynkommen en foar ynvestearrings en de weropbou fan it lân. Nei 2011 kamen ek in soad Somaaljers út it bûtenlân werom nei Mogadisjû om dêr te ynvestearjen en bedriuwen op te setten.

Ek bûtenlânske ynvestearrings en ûntwikkelingshelp hawwe bydroegen oan de weropbou. [[Turkije]] hat dêrby in wichtige rol spile, ûnder mear mei ynvestearrings yn ynfrastruktuer en troch Turkse bedriuwen dy't it ynternasjonale fleanfjild en de haven fan Mogadisjû beheare.

De partikuliere sektor is tsjintwurdich in wichtige pylder fan 'e Somalyske ekonomy. Mogadisjû is it finansjele en kommersjele sintrum fan it lân, mei grutte bedriuwen op it mêd fan telekommunikaasje, finansjele tsjinsten, enerzjy en hannel. De ekonomyske groei giet noch altyd troch, al bliuwe ûnfeiligens, klimaatproblemen en de ôfhinklikens fan bûtenlânske help wichtige útdagings.

== Underwiis ==
Yn Mogadisjû binne ferskate ynstellingen foar heger ûnderwiis fêstige, wêrûnder de Universiteit fan Mogadisjû, de Nasjonale Universiteit fan Somaalje en de Benadir Universiteit.

[[Ofbyld:Mogadishu university.jpg|thumb|center|700px|Universiteit fan Mogadisjû]]

== Berne yn Mogadisjû ==
* [[Ayaan Hirsi Ali]] ([[13 novimber]] [[1969]]), oant maaie 2006 Nederlânsk politika ([[Volkspartij voor Vrijheid en Democratie|VVD]])
* [[Yasmine Allas]] (1967), Nederlânsk aktrise en skriuwster
* [[Fatima Siad]], moademodel 
* [[Iman]], supermodel 
* [[K'naan]] ([[30 maaie]] [[1978]]), Somalysk-Kanadeesk artyst
* [[Ilhan Omar]] (1981), Somalysk-Amerikaansk politika
* [[Mohammed Farah]] ([[23 maart]] [[1983]]), Britsk-Somalysk atleet
* [[Abdi Nageeye]] ([[2 maart]] [[1989]]), Somalysk-Nederlânsk atleet
* [[Yasmin Warsame]], supermodel 

== Keppeling om utens ==
* [http://mogadishu.info Mogadisjû.ynfo]
{{Boarnen|boarnefernijing=
* Dit artikel is in oersetting fan 'e Nederlânske en Ingelske wikipedyside oer Mogadisjû; sjoch foar boarnen [[:nl:Mogadishu]] [[:en:Mogadishu]]  
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Mogadishu}}
}}
[[Kategory:Mogadisjû| ]]
[[Kategory:Haadstêd yn Afrika]]
[[Kategory:Plak yn Somaalje]]
[[Kategory:Plak stifte yn de 9e iuw]]</text>
      <sha1>sajjpr7knx97gjtyqldeakqpgp4wilz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>De Kat op Learzens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59236</id>
    <revision>
      <id>1242709</id>
      <parentid>1241019</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:35:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1242709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10186" sha1="extl3a8tlhwlgddompmi5wkf7lefvya" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = Édition Curmer (1843) - Le Chat botté - 1.png
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| titel                        = ''De Kat op Learzens''
| oarspr. titel                = ''Le Chat Botté''
| auteur                       = [[Charles Perrault]]
| taal                         = [[Frânsk]]
| foarm                        = [[koart ferhaal]]
| sjenre                       = [[mearke]], [[fabel]]
| skreaun                      = 
| 1e publikaasje               = [[1697]], [[Parys]]
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = 
| rige                         = 
| foarich diel                 = 
| folgjend diel                = 
| bondel                       = ''Contes de Ma Mère l'Oye''
| prizen                       = 
| ISBN                         = 
| Fryske titel                 = ''De Kat mei de Learzens''
| publikaasje                  = [[1985]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| útjouwer                     = [[Afûk]]
| oersetter                    = [[Jant Visser-Bakker]]
| prizen oers.                 = 
| ISBN oers.                   = 9 06 27 32 763
}}
'''''De Kat op Learzens''''' of '''''De Kat mei de Learzens''''', yn it oarspronklike [[Frânsk]]: '''''Le Chat Botté''''' en [[Dútsk]]: '''''Der Gestiefelte Kater''''' ([[Nederlânsk]]: ''De Gelaarsde Kat''; [[Ingelsk]]: ''Puss in Boots''), is in iuwenâld [[literêr]] [[mearke]]. It waard û.m. optekene troch de [[bruorren Grimm]] yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' (&quot;Berne- en Hûsmearkes&quot;), mar de optinker wie nei alle gedachten [[Charles Perrault]], dy't it publisearre yn syn ''Contes de Ma Mère l'Oye'' (&quot;Ferhalen fan Us Mem de Goes&quot;) middenmank mearkes op basis fan âlde [[folksferhalen]]. ''De Kat op Learzens'' is altyd in [[populêr]] ferhaal bleaun, en it [[personaazje|haadpersonaazje]], de Kat op Learzens nei wa't it mearke neamd waard, is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] nochris ekstra popularisearre troch syn rol yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Shrek (franchise)|''Shrek''-franchise]] (mei de [[stim]] fan [[akteur]] [[Antonio Banderas]]). Yn [[1985]] is dit mearke troch [[Jant Visser-Bakker]] oerset yn it [[Frysk]] as ûnderdiel fan 'e samling ''De Moaiste Mearkes&amp;nbsp;2'', nei de útjefte ''Die Schönsten Märchen der Brüder Grimm'' (dat in oanpassing fan 'e oarspronklike tekst nei modern [[Dútsk]] ta is troch [[Margrit Weber]]).

== Ynhâld (ferzje fan de bruorren Grimm) ==
Der is in [[moolner]] dy't in [[mole]] hat om te meallen, in [[ezel]] om as lêstdier te tsjinjen en in [[kat]] om te mûzjen. Dêropta hat er trije soannen. As er komt te ferstjerren, erft de âldste soan de mole, de middelste de ezel en de jongste de kat. De jongste soan is dêr net botte bliid mei, mar de kat ûnthjit him grutte rykdom as er mar learzens kriget, dat de moolnerssoan keapet mei syn lêste jild in pear learzens foar syn kat. Dêrop set de kat nei de bosk ta, dêr't er in stikmannich fette [[patriis|patrizen]] (by Perrault: kninen) fangt. Dy bringt er nei de kening ta, fan wa't bekend is dat er sljocht nei patrizen is. Hy biedt se de kening oan en seit dat se in geskink binne fan syn master, de [[greve]] (by Perrault: [[markys]]) fan Carrabas. De kening is sa bliid mei it fûgelt dat er de kat in sekfol jild jout. Dat jild bringt de kat werom nei syn baas. Alle dagen dêrnei set de kat mei in sekfol patrizen nei de kening syn kastiel ta en komt er mei in sekfol jild wer thús. Hy rekket sa eigen op it kastiel, dat er dêr oeral komt.

Op in kear, as er yn 'e koken is, heart er de koetsier fan 'e kening fûterjen dat er de kening en dy syn dochter, de prinsesse, nei de mar ta ride moat, wylst er folle leaver nei de herberge wol om in slokje. De kat betinkt him gjin momint, mar kûgelet nei hûs ta en bepraat syn baas om yn 'e mar te swimmen te gean. Hy smyt de klean fan syn baas fuort, en krekt dan riidt de koets fan 'e kening dêrlâns. De kat hâldt de koets oan en seit tsjin 'e kening dat syn master, de greve fan Carrabas, krekt eefkes yn 'e mar te swimmen wie en dat rôvers útnaaid binne mei syn klean. Dêrop lit de kening daliks in pak fan syn eigen klean ophelje, dy't de &quot;greve&quot; oandocht.

Wylst de &quot;greve&quot; yn 'e kunde komt mei de kening en de tsjeppe prinsesse, dy't daliks fereale op him wurdt, draaft de kat gau foarút. Efterinoar komt er in greide, in stik boulân en in bosk bylâns, dêr't men yn 'e [[ûngetiid]], oan it rispjen en oan it beamkapjen is. Eltse kear freget er fan wa't it lân hjirsanne is, en eltse kear antwurdet it folk dat it fan 'e grutte tsjoender (by Perrault: in meunsterlike [[reus (mytysk wêzen)|reus]]) is. Eltse kear bepraat de kat de lju om, as de koets fan 'e kening foarbykomt, te sizzen dat it it lân fan 'e greve fan Carrabas is. Uteinlik komt de kat oan by it kastiel fan 'e grutte tsjoender. Hy giet deryn en komt by de tsjoender, fan wa't de rop giet dat er him yn elts libben wêzen feroarje kin. De kat beart dat er dêr neat fan leaut en kriget de tsjoender dêrmei safier dat er him efterinoar yn in [[oaljefant]], in [[liuw]] en in [[mûs (bist)|mûs]] feroaret. Mar sadree't er him yn in mûs feroare hat, grypt de kat him en fret him mei hûd en hier op.
[[Ofbyld:Offterdinger Der gestiefelte Kater (1).jpg|thumb|left|240px|De Kat op Learzens (in yllústraasje troch [[Carl Offterdinger]], fan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]]).]]

Krekt op dat stuit komt de koets fan 'e kening oan by it kastiel, en de kat hjit it heechberne selskip wolkom op it kastiel fan 'e greve fan Carrabas. De kening en de prinsesse binne djip ûnder de yndruk fan 'e rykdom fan 'e greve, en al gau trout de greeflike moolnerssoan mei de prinsesse. Nei't de kening stoarn is, wurdt hy foar him kening yn 't plak, wylst de Kat op Learzens syn earste minister wurdt en inkeld noch út aardichheid hoecht te mûzjen.

== Eftergrûn ==
Der besteane wol eardere, soartgelikense mearkes oer slûchslimme katten. Sa tekene de [[Feneesje|Fenesiaanske]] skriuwer [[Giovanni Francesco Straparola]] yn [[1553]] it folksferhaal ''Costantino Fortunato'' op, oer in kat dy't syn earme en leechberne master ta kening fan [[Bohemen]] wit te meitsjen. Ek de [[Napels (keninkryk)|Napolitaanske]] ofsier en oerheidsfunksjonaris [[Giambattista Basile]] lei yn syn ''Lo Cunto de li Cunti'' (&quot;It Ferhaal der Ferhalen&quot;), better bekend as de ''[[Pentamerone]]'', dy't postúm publisearre waard yn [[1634]], sa'n soarte ferhaal fêst. Dêryn wurdt in jonge [[bidler]], Gagliuso, troch syn kat op in selde manear holpen sa't de Kat op Learzens dat mei de moolnerssoan docht. Dit ferhaal hat lykwols in hiel oare ôfrin: Gagliuso ûnthjit syn kat om it bist nei syn dea yn in goudene deakiste te begraven, en de kat beslút om datoangeande de proef op 'e som te nimmen troch trije dagen letter sabeare dea te gean. As er dan Gagliuso tsjin syn frou sizzen heart dat se de kat by de poaten pakke moat en op 'e rúchskerne smite, spat de kat oerein, seit Gagliuso it mannewaar op en rint lulk fuort, dêrby Gagliuso oan syn lot oerlittend.

It is lykwols frijwol wis dat ''De Kat op Learzens'' skreaun is troch de [[Frankryk|Frânske]] [[skriuwer]] [[Charles Perrault]] ([[1628]]-[[1703]]) sûnder dat dy weet hie fan dizze eardere ferhalen. ''De Kat op Learzens'', wêrfan't de oarpspronklike titel folút is: ''Le Maître Chat, ou Le Chat Botté'' (&quot;Myn Hear de Kat, of De Kat op Learzens&quot;), ferskynde foar it earst yn [[1695]], yn 'e mande mei sân oare mearkes, yn 'e samling ''Histoires ou Contes du Temps Passé'' (&quot;Stoarjes of Ferhalen út Ferfleine Tiden&quot;), in mei de hân skreaune útjefte. It makke yn [[1697]] diel út fan Perrault syn masterwurk ''Histoires et Contes du Temps Passé, avec des Moralités: Contes de Ma Mère l'Oye'' (&quot;Stoarjes en Ferhalen út Ferfleine Tiden, mei Moralen: Ferhalen fan Us Mem de Goes&quot;). Yn [[1812]] namen de bruorren [[Jacob Grimm|Jacob]] en [[Wilhelm Grimm]] it ûnder de titel ''Der Gestiefelte Kater'' op yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' (&quot;Berne- en Hûsmearkes&quot;).

== ''Shrek''-franchise ==
{{Apart|Shrek (franchise)}}
Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] is net sasear it mearke, mar wol it [[personaazje]] fan 'e Kat of Learzens op 'e nij [[populêr|popularisearre]] troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Shrek (franchise)|''Shrek''-franchise]], in rige [[langspylfilm|lange]] [[tekenfilm]]s yn 'e foarm fan [[mearke]][[parody]]en. De Kat op Learzens ([[Ingelsk]]: ''Puss in Boots'') waard yn ''[[Shrek&amp;nbsp;2]]'' ([[2004]]) yntrodusearre as in [[held]]haftige aventoersman dy't [[freonskip|befreone]] rekket mei it haadpersonaazje, de [[oger (mytysk wêzen)|oger]] [[Shrek]]. De [[Spanje|Spaanske]] [[akteur]] [[Antonio Banderas]] [[stimakteur|liende syn stim]] oan 'e Kat, dy't sadwaande in [[Spaansk]] [[aksint (útspraak)|aksint]] hat en út en troch ferfalt yn dy taal. De Kat op Learzens waard in fêst lid fan 'e [[cast]] yn 'e [[ferfolchfilm]]s ''[[Shrek the Third]]'' ([[2007]]) en ''[[Shrek Forever After]]'' ([[2010]]). Dêrnei krige er yn [[2011]] syn eigen [[spin-off]]-film, ''[[Puss in Boots (film út 2011)|Puss in Boots]]'', folge troch in eigen [[tekenfilmsearje]], ''[[The Adventures of Puss in Boots]]'' ([[2015]]–[[2018]]), en in twadde film, ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' ([[2022]]).

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://en.wikisource.org/wiki/Puss_in_Boots ''De Kat op Learzens'' op ''Wikisource'']

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Grimm, Jacob en Wilhelm}}, ''De Moaiste Mearkes 2'' (oers. J. Visser-Bakker), Ljouwert, 1985 (Afûk), ISBN 9 06 27 32 763.
----
Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puss_in_Boots ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

{{DEFAULTSORT:Kat op Learzens, De}}
[[Kategory:Literêr wurk fan Charles Perrault]]
[[Kategory:Literêr wurk fan de bruorren Grimm]]
[[Kategory:Mearke]]
[[Kategory:Fabel]]
[[Kategory:Frânsktalich koart ferhaal]]
[[Kategory:Dútsktalich koart ferhaal]]
[[Kategory:Koart ferhaal út 1697]]
[[Kategory:Koart ferhaal út 1812]]
[[Kategory:Fryske oersetting]]
[[Kategory:Literatuer oer katten]]</text>
      <sha1>extl3a8tlhwlgddompmi5wkf7lefvya</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242712</id>
      <parentid>1242709</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:37:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10188" sha1="ccfaun52uo2p7fq5jh7q20csk5r6ukn" xml:space="preserve">{{Literatuer
| ôfbylding                    = Édition Curmer (1843) - Le Chat botté - 1.png
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| titel                        = ''De Kat op Learzens''
| oarspr. titel                = ''Le Chat Botté''
| auteur                       = [[Charles Perrault]]
| taal                         = [[Frânsk]]
| foarm                        = [[koart ferhaal]]
| sjenre                       = [[mearke]], [[fabel]]
| skreaun                      = 
| 1e publikaasje               = [[1697]], [[Parys]]
| 1e opfiering                 = 
| oarspr. útjouwer             = 
| rige                         = 
| foarich diel                 = 
| folgjend diel                = 
| bondel                       = ''Contes de Ma Mère l'Oye''
| prizen                       = 
| ISBN                         = 
| Fryske titel                 = ''De Kat mei de Learzens''
| publikaasje                  = [[1985]], [[Ljouwert (stêd)|Ljouwert]]
| útjouwer                     = [[Afûk]]
| oersetter                    = [[Jant Visser-Bakker]]
| prizen oers.                 = 
| ISBN oers.                   = 9 06 27 32 763
}}
'''''De Kat op Learzens''''' of '''''De Kat mei de Learzens''''', yn it oarspronklike [[Frânsk]]: '''''Le Chat Botté''''' en [[Dútsk]]: '''''Der Gestiefelte Kater''''' ([[Nederlânsk]]: ''De Gelaarsde Kat''; [[Ingelsk]]: ''Puss in Boots''), is in iuwenâld [[literêr]] [[mearke]]. It waard û.m. optekene troch de [[bruorren Grimm]] yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' (&quot;Berne- en Hûsmearkes&quot;), mar de optinker wie nei alle gedachten [[Charles Perrault]], dy't it publisearre yn syn ''Contes de Ma Mère l'Oye'' (&quot;Ferhalen fan Us Mem de Goes&quot;) middenmank mearkes op basis fan âlde [[folksferhalen]]. 

''De Kat op Learzens'' is altyd in [[populêr]] ferhaal bleaun, en it [[personaazje|haadpersonaazje]], de Kat op Learzens nei wa't it mearke neamd waard, is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] nochris ekstra popularisearre troch syn rol yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Shrek (franchise)|''Shrek''-franchise]] (mei de [[stim]] fan [[akteur]] [[Antonio Banderas]]). Yn [[1985]] is dit mearke troch [[Jant Visser-Bakker]] oerset yn it [[Frysk]] as ûnderdiel fan 'e samling ''De Moaiste Mearkes&amp;nbsp;2'', nei de útjefte ''Die Schönsten Märchen der Brüder Grimm'' (dat in oanpassing fan 'e oarspronklike tekst nei modern [[Dútsk]] ta is troch [[Margrit Weber]]).

== Ynhâld (ferzje fan de bruorren Grimm) ==
Der is in [[moolner]] dy't in [[mole]] hat om te meallen, in [[ezel]] om as lêstdier te tsjinjen en in [[kat]] om te mûzjen. Dêropta hat er trije soannen. As er komt te ferstjerren, erft de âldste soan de mole, de middelste de ezel en de jongste de kat. De jongste soan is dêr net botte bliid mei, mar de kat ûnthjit him grutte rykdom as er mar learzens kriget, dat de moolnerssoan keapet mei syn lêste jild in pear learzens foar syn kat. Dêrop set de kat nei de bosk ta, dêr't er in stikmannich fette [[patriis|patrizen]] (by Perrault: kninen) fangt. Dy bringt er nei de kening ta, fan wa't bekend is dat er sljocht nei patrizen is. Hy biedt se de kening oan en seit dat se in geskink binne fan syn master, de [[greve]] (by Perrault: [[markys]]) fan Carrabas. De kening is sa bliid mei it fûgelt dat er de kat in sekfol jild jout. Dat jild bringt de kat werom nei syn baas. Alle dagen dêrnei set de kat mei in sekfol patrizen nei de kening syn kastiel ta en komt er mei in sekfol jild wer thús. Hy rekket sa eigen op it kastiel, dat er dêr oeral komt.

Op in kear, as er yn 'e koken is, heart er de koetsier fan 'e kening fûterjen dat er de kening en dy syn dochter, de prinsesse, nei de mar ta ride moat, wylst er folle leaver nei de herberge wol om in slokje. De kat betinkt him gjin momint, mar kûgelet nei hûs ta en bepraat syn baas om yn 'e mar te swimmen te gean. Hy smyt de klean fan syn baas fuort, en krekt dan riidt de koets fan 'e kening dêrlâns. De kat hâldt de koets oan en seit tsjin 'e kening dat syn master, de greve fan Carrabas, krekt eefkes yn 'e mar te swimmen wie en dat rôvers útnaaid binne mei syn klean. Dêrop lit de kening daliks in pak fan syn eigen klean ophelje, dy't de &quot;greve&quot; oandocht.

Wylst de &quot;greve&quot; yn 'e kunde komt mei de kening en de tsjeppe prinsesse, dy't daliks fereale op him wurdt, draaft de kat gau foarút. Efterinoar komt er in greide, in stik boulân en in bosk bylâns, dêr't men yn 'e [[ûngetiid]], oan it rispjen en oan it beamkapjen is. Eltse kear freget er fan wa't it lân hjirsanne is, en eltse kear antwurdet it folk dat it fan 'e grutte tsjoender (by Perrault: in meunsterlike [[reus (mytysk wêzen)|reus]]) is. Eltse kear bepraat de kat de lju om, as de koets fan 'e kening foarbykomt, te sizzen dat it it lân fan 'e greve fan Carrabas is. Uteinlik komt de kat oan by it kastiel fan 'e grutte tsjoender. Hy giet deryn en komt by de tsjoender, fan wa't de rop giet dat er him yn elts libben wêzen feroarje kin. De kat beart dat er dêr neat fan leaut en kriget de tsjoender dêrmei safier dat er him efterinoar yn in [[oaljefant]], in [[liuw]] en in [[mûs (bist)|mûs]] feroaret. Mar sadree't er him yn in mûs feroare hat, grypt de kat him en fret him mei hûd en hier op.
[[Ofbyld:Offterdinger Der gestiefelte Kater (1).jpg|thumb|left|240px|De Kat op Learzens (in yllústraasje troch [[Carl Offterdinger]], fan 'e ein fan 'e [[njoggentjinde iuw]]).]]

Krekt op dat stuit komt de koets fan 'e kening oan by it kastiel, en de kat hjit it heechberne selskip wolkom op it kastiel fan 'e greve fan Carrabas. De kening en de prinsesse binne djip ûnder de yndruk fan 'e rykdom fan 'e greve, en al gau trout de greeflike moolnerssoan mei de prinsesse. Nei't de kening stoarn is, wurdt hy foar him kening yn 't plak, wylst de Kat op Learzens syn earste minister wurdt en inkeld noch út aardichheid hoecht te mûzjen.

== Eftergrûn ==
Der besteane wol eardere, soartgelikense mearkes oer slûchslimme katten. Sa tekene de [[Feneesje|Fenesiaanske]] skriuwer [[Giovanni Francesco Straparola]] yn [[1553]] it folksferhaal ''Costantino Fortunato'' op, oer in kat dy't syn earme en leechberne master ta kening fan [[Bohemen]] wit te meitsjen. Ek de [[Napels (keninkryk)|Napolitaanske]] ofsier en oerheidsfunksjonaris [[Giambattista Basile]] lei yn syn ''Lo Cunto de li Cunti'' (&quot;It Ferhaal der Ferhalen&quot;), better bekend as de ''[[Pentamerone]]'', dy't postúm publisearre waard yn [[1634]], sa'n soarte ferhaal fêst. Dêryn wurdt in jonge [[bidler]], Gagliuso, troch syn kat op in selde manear holpen sa't de Kat op Learzens dat mei de moolnerssoan docht. Dit ferhaal hat lykwols in hiel oare ôfrin: Gagliuso ûnthjit syn kat om it bist nei syn dea yn in goudene deakiste te begraven, en de kat beslút om datoangeande de proef op 'e som te nimmen troch trije dagen letter sabeare dea te gean. As er dan Gagliuso tsjin syn frou sizzen heart dat se de kat by de poaten pakke moat en op 'e rúchskerne smite, spat de kat oerein, seit Gagliuso it mannewaar op en rint lulk fuort, dêrby Gagliuso oan syn lot oerlittend.

It is lykwols frijwol wis dat ''De Kat op Learzens'' skreaun is troch de [[Frankryk|Frânske]] [[skriuwer]] [[Charles Perrault]] ([[1628]]-[[1703]]) sûnder dat dy weet hie fan dizze eardere ferhalen. ''De Kat op Learzens'', wêrfan't de oarpspronklike titel folút is: ''Le Maître Chat, ou Le Chat Botté'' (&quot;Myn Hear de Kat, of De Kat op Learzens&quot;), ferskynde foar it earst yn [[1695]], yn 'e mande mei sân oare mearkes, yn 'e samling ''Histoires ou Contes du Temps Passé'' (&quot;Stoarjes of Ferhalen út Ferfleine Tiden&quot;), in mei de hân skreaune útjefte. It makke yn [[1697]] diel út fan Perrault syn masterwurk ''Histoires et Contes du Temps Passé, avec des Moralités: Contes de Ma Mère l'Oye'' (&quot;Stoarjes en Ferhalen út Ferfleine Tiden, mei Moralen: Ferhalen fan Us Mem de Goes&quot;). Yn [[1812]] namen de bruorren [[Jacob Grimm|Jacob]] en [[Wilhelm Grimm]] it ûnder de titel ''Der Gestiefelte Kater'' op yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' (&quot;Berne- en Hûsmearkes&quot;).

== ''Shrek''-franchise ==
{{Apart|Shrek (franchise)}}
Yn 'e [[ienentweintichste iuw]] is net sasear it mearke, mar wol it [[personaazje]] fan 'e Kat of Learzens op 'e nij [[populêr|popularisearre]] troch de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Shrek (franchise)|''Shrek''-franchise]], in rige [[langspylfilm|lange]] [[tekenfilm]]s yn 'e foarm fan [[mearke]][[parody]]en. De Kat op Learzens ([[Ingelsk]]: ''Puss in Boots'') waard yn ''[[Shrek&amp;nbsp;2]]'' ([[2004]]) yntrodusearre as in [[held]]haftige aventoersman dy't [[freonskip|befreone]] rekket mei it haadpersonaazje, de [[oger (mytysk wêzen)|oger]] [[Shrek]]. De [[Spanje|Spaanske]] [[akteur]] [[Antonio Banderas]] [[stimakteur|liende syn stim]] oan 'e Kat, dy't sadwaande in [[Spaansk]] [[aksint (útspraak)|aksint]] hat en út en troch ferfalt yn dy taal. De Kat op Learzens waard in fêst lid fan 'e [[cast]] yn 'e [[ferfolchfilm]]s ''[[Shrek the Third]]'' ([[2007]]) en ''[[Shrek Forever After]]'' ([[2010]]). Dêrnei krige er yn [[2011]] syn eigen [[spin-off]]-film, ''[[Puss in Boots (film út 2011)|Puss in Boots]]'', folge troch in eigen [[tekenfilmsearje]], ''[[The Adventures of Puss in Boots]]'' ([[2015]]–[[2018]]), en in twadde film, ''[[Puss in Boots: The Last Wish]]'' ([[2022]]).

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://en.wikisource.org/wiki/Puss_in_Boots ''De Kat op Learzens'' op ''Wikisource'']

{{boarnen|boarnefernijing=
* {{Aut|Grimm, Jacob en Wilhelm}}, ''De Moaiste Mearkes 2'' (oers. J. Visser-Bakker), Ljouwert, 1985 (Afûk), ISBN 9 06 27 32 763.
----
Foar sekundêre boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Puss_in_Boots ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

{{DEFAULTSORT:Kat op Learzens, De}}
[[Kategory:Literêr wurk fan Charles Perrault]]
[[Kategory:Literêr wurk fan de bruorren Grimm]]
[[Kategory:Mearke]]
[[Kategory:Fabel]]
[[Kategory:Frânsktalich koart ferhaal]]
[[Kategory:Dútsktalich koart ferhaal]]
[[Kategory:Koart ferhaal út 1697]]
[[Kategory:Koart ferhaal út 1812]]
[[Kategory:Fryske oersetting]]
[[Kategory:Literatuer oer katten]]</text>
      <sha1>ccfaun52uo2p7fq5jh7q20csk5r6ukn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>William Wallace</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86571</id>
    <revision>
      <id>1242729</id>
      <parentid>1206303</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T10:23:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>46247</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:The Trial of William Wallace at Westminster.jpg]] → [[File:Daniel Maclise - The Trial of William Wallace at Westminster.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Artist's name</comment>
      <origin>1242729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27260" sha1="a2pk22p19mkhcu7fowjz6dkdsb0yinv" xml:space="preserve">{{Dyn koart
| namme                       = William Wallace
| ôfbylding                   = William wallace.jpg
| ôfbyldingstekst             = 
| ôfbyldingsbreedte           = 200px
| nasjonaliteit               = [[File:Royal arms of Scotland.svg|15px]] [[Skotlân|Skotsk]]
| bertedatum                  = ±[[1270]]
| berteplak                   = [[Ayrshire]]? ([[Skotlân]])
| stjerdatum                  = [[23 augustus]] [[1305]]
| stjerplak                   = [[Londen]] ([[Ingelân]])
| dynasty                     = 
| etnisiteit                  = [[File:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Skotten|Skotsk]]
| prizen                      = 
| funksje1                    = beskermhear fan Skotlân
| regear1                     = 
| amtsperioade1               = [[1297]] – [[1298]]
| foargonger1                 = 
| opfolger1                   = 
}}
{{Oar|de Skotske frijheidsstrider William Wallace|William Wallace (betsjuttingsside)}}
'''William Wallace''' (útspr.: ['wɪljəm 'wɔləs], likernôch &quot;ûil-jum ûol-lus&quot;; [[Midsiuwen|Midsiuwsk]] [[Skotsk-Gaelysk]]: ''Uilliam Uallas''; modern [[Skotsk-Gaelysk]]: ''Uilleam Uallas''; [[Normandje|Normandysk]]-[[Frânsk]]: ''William le Waleys''; [[Ayrshire]]?, ±[[1270]] – [[Londen]], [[23 augustus]] [[1305]]) wie in [[Skotlân|Skotsk]] [[fersetsbeweging|frijheidsstrider]] en [[opstanneling]] dy't himsels opwurp as ien fan 'e wichtichste lieders fan 'e [[Skotten]] ûnder de [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]] oan 'e ein fan 'e [[13e iuw|trettjinde]] en it begjin fan 'e [[fjirtjinde iuw]]. Wallace fersloech yn [[1297]] in [[Ingelân|Ingelsk]] leger yn 'e [[Slach by Stirling]], en waard dêrnei oansteld as [[beskermhear fan Skotlân]] (in soarte fan [[regint]]). As sadanich tsjinne er oant syn nederlaach yn 'e [[Slach by Falkirk (1298)|Slach by Falkirk]], yn [[1298]]. Neitiid liek it tij him tsjin 'e Skotten te kearen, en yn [[1303]] joegen alle Skotske lieders útsein Wallace har oer oan kening [[Edwert I fan Ingelân]]. Uteinlik waard Wallace yn [[1305]] ferret en oppakt by [[Glasgow]], wêrnei't er nei [[Londen]] brocht en [[eksekúsje|terjochtsteld]] waard.

Doe't [[Skotlân]] nei syn dea ûnder [[Robert de Bruce]] dochs noch syn ûnôfhinklikheid weromwûn, waard Wallace as ikoanyske frijheidsstrider ta in [[leginde]]. It measte dat tsjintwurdich oer syn libben bekend is, komt út it [[15e iuw|fyftjinde-iuwske]] [[epyske gedicht]] ''The Acts and Deeds of Sir William Wallace, Knight of Elderslie'', fan 'e [[minstreel]] [[Bline Harry]]. Dêrop binne lettere, ferneamde [[literatuer|literêre]] wurken basearre fan û.m. sir [[Walter Scott]] en [[Jane Porter (Ingelsk skriuwster)|Jane Porter]] en de mei ferskate [[Oscar]]s bekroande [[Hollywood]]-[[film]] ''[[Braveheart]]'' fan [[regisseur]] [[Mel Gibson]].

==Libben==
===Jonkheid en komôf===
Oer it komôf fan William Wallace is net in protte bekend, oars as dat er om [[1270]] hinne berne waard. Neffens [[Bline Harry]] wie syn berteplak [[Elderslie]], yn it [[Skotlân|Skotske]] greefskip [[Renfrewshire]], en wie Wallace de soan fan 'e [[ridder]] Malcolm Wallace fan Elderslie. Dêrmei soed er dus fan [[adel|leech-aadlik]] komôf west hawwe. Lykwols omfiemet Wallace syn eigen segel, dat weromfûn is op in brief út [[1297]] oan 'e [[boargemaster]] fan 'e [[Hillige Roomske Ryk|Dútske]] [[Hânze]]stêd [[Lübeck]], de tekst ''Willelmvs Filius Alani Walais'', oftewol &quot;William, soan fan Alan Wallace&quot;. Der wurdt wol spekulearre dat dy Alan Wallace deselde wêze kinne soe as de Alan Wallace dy't yn 'e ''[[Ragman Rolls]]'' fan [[1296]] fernijd stiet as pachter fan 'e Skotske Kroan yn [[Ayrshire]].
[[File:WallaceSeal.png|left|thumb|200px|Persoanlik segel fan William Wallace, fûn yn in brief (datearre [[11 oktober]] [[1297]]) oan 'e boarge-master fan [[Lübeck]].]]

Om't der yn Ayrshire in plak is dat fan [[Ellerslie]] hjit, wurdt wol tocht dat Bline Harry dat betize hat mei Elderslie (mei in d) yn Renfrewshire. Der is fierders gjin bewiis út 'e tiid fan Wallace oerlevere dat nei itsij Ellerslie, itsij Elderslie wiisd as syn berteplak, en beide plakken hawwe in bân mei de [[Clan Wallace]], dêr't William Wallace lid fan wie. In protte Wallaces út dy tiid wiene [[lienman|lienlju]] fan [[Jakobus Stewart, 5e grutsteedhâlder fan Skotlân]], en beide plakken leine doedestiden yn 'e lânerijen fan dy ealman. Yn elts gefal wie William Wallace nei hjoeddeistige ynsichten wierskynlik net fan [[adel]], mar ynstee in lid fan 'e [[boer]]estân. It is bekend dat er teminsten twa bruorren hie, dy't Malcolm en John hieten.

Oangeande de oarsprong fan it hiele [[Clan Wallace|Wallace-skaai]] kin noch fermeld wurde dat de namme ôflaat wie fan it [[Aldingelsk|Angelsaksysk]]e wurd ''wylisc'' (útspr. ['wʌlɪʃ], &quot;û-ullisj&quot;), dat &quot;frjemdling&quot; of &quot;útlanner&quot; betsjutte. Fan deselde oarsprong binne de nammen [[Wales]] en [[Cornwall]], wylst ''wylisc'' weromgiet op in âlder [[Germaanske talen|Germaansk]] wurd dêr't ek de nammen [[Walloanje]], [[Walachije]] (yn [[Roemeenje]]) en it [[Switserlân|Switserske]] kanton [[Wallis (kanton)|Wallis]] út fuortkomme. Yn 'e kontekst fan 'e [[Britske Eilannen]] ferwiisde de beneaming ''wylisc'' yn 'e regel nei [[Keltyske talen|Keltysktalige]] persoanen of gebieten (yn tsjinstelling ta it gebrûk fan besibbe foarmen op it [[Jeropa|Jeropeeske]] [[kontinint]], dêr't [[Romaanske talen|Romaansktalige]] persoanen en gebieten mei oantsjutten waarden), en it is dan ek mooglik dat de Wallaces fan oarsprong [[Wales|Welske]] [[ymmigrant]]en wiene, dy't har yn 'e [[Midsiuwen]] yn Skotlân nei wenjen setten. Mar it is likegoed mooglik dat it lânseigen [[Skotten]] wiene, mei't de term ''wylisc'' krektlyk brûkt waard foar de [[Kumbrysk]]talige [[Kelten]] fan súdwestlik Skotlân.
[[File:Braveheart_edinburghcastle.jpg|right|thumb|180px|It stânbyld fan Wallace oan 'e muorre fan it Kastiel fan [[Edinburch]].]]

===Politike eftergrûn===
Wallace groeide op doe't Skotlân regearre waard troch kening [[Aleksander III fan Skotlân|Aleksander III]], dy't it lân in perioade fan frede en [[ekonomy]]ske stabiliteit brocht. Yn [[1286]] kaam Aleksander lykwols om by in fal fan syn [[hynder]], en doe't fjouwer jier letter ek syn iennichste erfgenamte, syn pakesizzer [[Margareta fan Skotlân|Margareta]], byneamd de Faam fan Noarwegen, kaam te ferstjerren, ûntstie der in krisis yn Skotlân wêrby't de troan foarearst leech bleau.

Dat machtsfakuum bea in iepening foar [[Edwert I fan Ingelân]] om syn ynfloed yn Skotlân út te wreidzjen, temear om't him troch de Skotten frege waard om as skiedsrjochter te fungearjen tusken de ferskate troanpretendinten, in barren dat bekend kaam te stean as de '[[Great Cause|Grutte Kwestje]]' (''Great Cause''). Op Edwert syn oanstean waard yn [[1292]] [[Jan fan Skotlân|Jan fan Balliol]], byneamd Jan Leechmantel, te [[Berwick-upon-Tweed]] ta kening kroane, wylst er by dy gelegenheid sels fan 'e Skotten erkenning ôftwong as &quot;alderheechste hear&quot; (''Lord Paramount'') fan Skotlân, wat derop delkaam dat hy, as kening fan Ingelân, tenei de [[lienhear]] fan 'e kening fan Skotlân wie. Dêrmei ûndermine er daliks elts gesach dat de nije kening hawwe kinnen hie en makke er Jan ta in soarte fan Ingelsk [[lienman|fazal]].
[[File:Wallace,_as_depicted_in_a_children's_history_book_from_1906.jpg|left|thumb|200px|Wallace sa't er ôfbylde waard yn in [[berneboek]] út [[1906]].]]

Twa jier letter, yn [[1294]], easke Edwert fan 'e Skotske kening en eallju dat se yn it Ingelske leger tsjinje soene, dat op it fêstelân fan [[Jeropa]] tsjin 'e [[Frankryk|Frânsen]] focht. Dat gie sels Jan te fier, en ynstee fan oan Edwert syn easken te foldwaan, sleaten de Skotten doe in bûnsgenoatskip mei Frankryk, de saneamde ''[[Auld Alliance]]'' (&quot;Alde Alliânsje&quot;), dy't fan [[1295]] oant [[1560]] duorje soe. Edwert die dêrop in ynfal yn Skotlân, ferovere Berwick-upon-Tweed, fersloech it Skotske leger yn 'e [[Slach by Dunbar (1296)|Slach by Dunbar]], en sette Jan fan Balliol ôf. Jan waard dêrnei finzen set yn 'e [[Toer fan Londen]], en Edwert stelde [[Ingelân|Ingelske]] amtners oan om Skotlân foar him te bestjoeren. Yn [[augustus]] [[1296]] waarden mear as 1.500 Skotske eallju twongen om te Berwick in eed fan trou oan 'e Ingelske kening te swarren.

===Stille jierren===
Foarôfgeande oan [[1297]] is der frijwol neat oer William Wallace bekend. Guon [[histoarikus|histoarisy]] binne fan betinken dat er foartiid in beskate ûnderfining mei militêre saken opdien hawwe moat om syn kampanje fan 1297 ta in goed ein bringe te kinnen. Mooglik dat er as [[hierling]] yn 'e Ingelske oarloggen yn [[Wales]] fochten hie, sa't in protte jongere soannen fan legere eallju of [[grutboer]]en dat diene, dy't gjin erfskip yn it foarútsjoch hiene. Mei't syn persoanlike segel it embleem fan in [[bôgesjitter]] omfettet, wurdt wol spekulearre dat Wallace yn dy hoedanichheid tsjinne hawwe kinne soe. In oanwizing dêrta soe wêze kinne dat er yn alle oerlevere beskriuwings omskreaun wurdt as in mânske, spiersterke man, wat alle bôgesjitters wiene fanwegen de krêft dy't nedich wie om in [[grutte spanbôge]] te lûken. Oan 'e oare kant is it sa dat legindaryske persoanlikheden ornaris grutter en sterker foarsteld wurde as dat se yn wurklikheid wiene, dat it hat ek wol kâns dat de lichaamlike omskriuwings fan Wallace neat te betsjutten hawwe.
[[File:William Wallace statue, Scottish National Portrait Gallery, Edinburgh.JPG|right|thumb|200px|It stânbyld fan Wallace oan 'e muorre fan 'e Skotske Nasjonale Portretgallery, yn [[Edinburch]].]]

===Begjin fan 'e opstân===
De earste kears dat Wallace yn 'e kroniken neamd waard, wie yn [[maaie]] [[1297]], doe't er de Ingelske [[sheriff|hege sheriff]] fan [[Lanark]], [[Willem fan Heselrig]], [[moard op Willem fan Heselrig|deadie]], neffens Bline Harry út wraak om't dyselde syn frou, in [[Marion Braidfute fan Lamington]] wat oandien hie (al bestiet der mar kwealk bewiis dat sa'n frou wier bestien hat). Nei it foarfal te Lanark joech Wallace him mei syn oanhingers by [[Willem de Stoute, hear fan Douglas]], mei wa't er de [[Oanfal op Scone]] útfierde. Neitiid joegen ferskate eallju, wêrûnder [[Jakobus Stewart, 5e grutsteedhâlder fan Skotlân]], [[Robert Wishart]], de [[biskop]] fan [[Glasgow]], en [[Robert de Bruce|Robert fan Bruce, greve fan Carrick]], har by Wallace-en-dy. Yn dyselde snuorje wiene der mear lytsskalige rebûljes yn Skotlân geande, wêrûnder dy fan [[Andréas fan Moray]], yn it noarden. 

De Skotske saak krige lykwols in klap te ferwurkjen doe't Stewart, Wishart en Bruce op [[7 july]] in ferdrach mei de Ingelsen sleaten dat bekend kaam te stean as de [[Kapitulaasje fan Irvine]]. Wallace en Moray wiene dêr lykwols net by belutsen, en setten har opstannen fuort, en ek Bruce wie al rillegau dêrnei wer yn gefjochtshannelings tsjin 'e Ingelsen behelle. Wallace sette mei syn folgelingen in basis op yn it [[Wâld fan Ettrick]], yn [[Selkirkshire]], dêr't se in útfal wei diene op it biskoplik paleis fan Wishart, te [[Ancrum]]. Mooglik ûnder it belis fan [[Dundee]], begjin [[septimber]], metten Wallace en Moray inoar foar it earst en foegen se harren legerkes gear.
[[File:Stirling Bridge.jpg|left|thumb|250px|De brêge fan [[Stirling (Skotlân)|Stirling]], it toaniel fan 'e [[Slach by Stirling]] yn [[1297]].]]

===Slach by Stirling===
{{Apart|Slach by Stirling}}
Op [[11 septimber]] [[1297]] giene Wallace en Moray mei harren oanhingers de [[Slach by Stirling]] oan mei in Ingelsk leger ûnder lieding fan [[Jan fan Warenne, 6e greve fan Surrey|Jan fan Warenne, greve fan Surrey]]. Hoewol't de Skotten fier yn 'e minderheid wiene tsjin 'e Ingelsen, dy't in legermacht fan 3.000 man [[hynstefolk]] en 8.000 oant 10.000 man [[fuotfolk]] yn it fjild brochten, hiene se it slachfjild goed útsocht. Hja foelen de Ingelsen nammentlik oan by de brêge oer de rivier de [[Forth (rivier)|Forth]], nei't se wachte hiene oant de helte fan it Ingelske leger al oer de brêge hinne wie, wylst de oare helte him noch oan 'e oare kant fan 'e rivier befûn. Doe hoegden se mar de helte fan it Ingelske leger te ferslaan. Se twongen de Ingelske ynfantery tebek de brêge op, dêr't doe ûnderwilens de Ingelske kavalery út alle macht besocht om by de Skotten te kommen. Op in stuit beswiek dêrtroch de brêge ûnder it alderferskuorrendste gewicht dat derop kaam te rêsten, mei ta gefolch dat in protte fan 'e Ingelsen yn har swiere metalene [[wapenris]]sen kamen te ferdrinken.

Sa wûnen de Skotten in wichtige oerwinning, wêrmei't se teffens harren selsbetrouwen weromwûnen. Yn 'e slach wie [[Hugo fan Cressingham]], de Ingelske skathâlder yn Skotlân, omkommen. Neffens in ferhaal dat opdist waard yn 'e [[Kronyk fan Lanercost]] (in Ingelske boarne, en dêrom oangeande dit barren fan twifelige wearde), soe dy syn lichem nei de slach troch de Skotten strûpt wêze, wêrnei't syn [[hûd]] yn lytse stikjes snien en útdield waard oan 'e Skotske dielnimmers oan 'e slach, ta oantins oan harren oerwinning. Wallace sels soe neffens dit ferhaal in brede stripe hûd fan Cressingham syn [[nekke]] oan syn [[hakke]] ta nommen hawwe om dêr in swurdrym fan te meitsjen. 

Yn 'e Slach by Stirling makken de Skotten [[strategy]]sk gebrûk fan 'e gesteldheid fan it terrein fan it slachfjild om 'e oerwinning te beheljen. Doedestiden waard soks troch de adel beskôge as in gemiene streek (letterlike betsjutting: in streek fan lju dy't net fan adel wiene), mei't men yn 'e [[Jeropa|Jeropeeske]] [[ridder]]kultuer fan 'e [[Midsiuwen]] achte waard om oarloch útslutend te bedriuwen mei mankrêft en eare. Sadwaande rekken de relaasjes tusken Skotlân en Ingelân as gefolch fan dizze Skotske oerwinning noch sterker ferbittere as dat se al wiene. 
[[File:William_Wallace_Statue_,_Aberdeen2.jpg|right|thumb|250px|It stânbyld fan William Wallace yn [[Aberdeen]].]]

Nei Stirling waarden Wallace en Moray ta [[beskermhear fan Skotlân]] makke. Sokke beskermhearen wiene feitliks [[regint]]en, dy't it lân yn 'e oanhâldende ôfwêzichheid fan kening [[Jan fan Skotlân|Jan fan Balliol]] bestjoerden. Moray wie yn 'e slach ferwûne rekke, en beswiek earne yn it neijier fan [[1297]] oan syn ferwûnings. Omtrint [[novimber]] fan dat jier late Wallace in grutskalige ynfal yn noardlik [[Ingelân]], wêrby't de Skotten in plondertocht holden troch de greefskippen [[Kumbria|Kumberlân]] en [[Noardumberlân]]. By in seremoanje dy't holden waard yn 'e [[tsjerke]] te [[Selkirk (Skotlân)|Selkirk]] dy't bekendstie as de ''Kirk o' the Forest'' (&quot;Tsjerke fan 't Wâld&quot;), waard Wallace tsjin ein [[1297]] ta [[ridder]] slein. It is ûnbekend wa't dejinge wie dy't him riddere, mar dat moat ien fan trije Skotske greven west hawwe: [[Malise III, greve fan Strathearn]], [[Malcolm I, greve fan Lennox]], of [[Robert de Bruce|Robert fan Bruce, greve fan Carrick]].

===Slach by Falkirk===
{{Apart|Slach by Falkirk (1298)}}
Yn [[april]] [[1298]] foel in nij Ingelsk leger Skotlân binnen, dat diskear oanfierd waard troch Edwert I sels. De Ingelsen plonderen [[Lothian]] (súdeastlik Skotlân) en namen ferskate kastielen yn, mar it slagge harren net en twing de Skotten ta in iepen fjildslach. Wallace wie fan doel om mei syn Skotske troepen it Ingelske leger te folgjen oant Edwert syn foarrieden en jild útput rekken, wêrnei't se him op syn weromtocht mei oanhâldende lytse oanfaltsjes it libben soer meitsje soene. Dat wie in goede strategy, mei't de befoarrieding fan it Ingelske leger te winskjen oerliet. Edwert wie al rillegau twongen om syn kavalery yn te setten tsjin syn eigen troch honger yn opstân kommen fuotfolk. Mar yn [[july]], doe't er op it punt stie en lûk him werom op [[Edinburch]] om nije foarrieden gear te bringen, waard him trochdien dat de Skotten har kamp by [[Falkirk (Skotlân)|Falkirk]] opslein hiene. Hy teach dêr doe gau-gau mei syn leger hinne en kaam Wallace oer it mad. Sa slagge it him op [[22 july]] [[1298]] dochs noch om 'e Skotten ta in fjildslach te twingen.

Wallace stelde syn mei [[spear]]en tariste fuotfolk op yn fjouwer rûne, stikelbaarcheftige formaasjes, dy't omjûn wiene troch in ferdigeningsmuorre fan skean foarútwizende houtene peallen mei skerpe punten. De Ingelsen setten lykwols [[Wales|Welske]] bôgesjitters yn, dy't harren kant de taktyske superioriteit joegen. De eigen bôgesjitters fan 'e Skotten waarden fan it fjild fage troch in oanfal fan it Ingelske hynstefolk, en doe't dêrnei de Skotske ridders, ûnder it befel fan Skotske eallju, harren leger yn 'e steek lieten en fuortrieden, wie it Skotske fuotfolk oerlevere oan 'e Ingelsen, dy't fan alle kanten de fjouwer rûne formaasjes begûnen oan te fallen. De [[Slach by Falkirk (1298)|Slach by Falkirk]] rûn sadwaande út op in swiere nederlaach foar de Skotten, dy't ek ferskate lieders ferlearen, wêrûnder [[Jan fan Graham]] en [[Jan Stewart fan Bonkyll]]. Wallace sels ûntkaam oan sawol dea as kriichsfinzenskip, mar syn reputaasje hie slim fan 'e nederlaach te lijen.
[[File:Wallace_Monument_20080505_Stained_glass_William_Wallace.jpg|left|thumb|170px|In glês-yn-leadrút fan William Wallace.]]

Yn [[septimber]] [[1298]] tsjinne Wallace, as gefolch fan syn nederlaach, syn ûntslach yn as beskermhear fan Skotlân. Hy waard opfolge troch [[Robert de Bruce|Robert fan Bruce, greve fan Carrick]], de lettere kening Robert I, en [[Jan III Comyn, hear fan Badenoch]], de omkesizzer fan kening Jan. Wat Wallace nei septimber 1298 die, is mar dizenich bekend, mar der binne oanwizings dat er om utens gie nei it hof fan 'e [[Frankryk|Frânske]] kening [[Filips IV fan Frankryk|Filips IV]], om dêr de Skotske saak te bepleitsjen. Der is in brief fan Filips IV bewarre bleaun oan syn gesanten by de [[Hillige Stoel]], wêryn't er harren oarderet om William Wallace by te stean. Dat suggerearret dat Wallace út [[Parys]] wei trochreizge wêze moat nei [[Rome (stêd)|Rome]].

===Arrestaasje en terjochtstelling===
Yn [[1303]] wist Edwert I einlings en te'n lêsten hiele Skotlân te feroverjen, en alle Skotske lieders, mei útsûndering fan William Wallace, joegen har by in plechtichheid yn [[febrewaris]] [[1304]] formeel oan him oer. Hoewol't de Ingelske kening bearde dat Skotlân no weromkeare soe nei de stân fan saken ûnder it regear fan Aleksander III, wie de Skotske ynbring yn it bestjoer fan har eigen lân minym en inkeld foar de foarm, wylst it fannijs Ingelske bestjoerders wiene dy't it foar it sizzen krigen. Wallace wie yn elts gefal yn [[1304]] werom yn Skotlân, dêr't er dielnaam oan skermutselings mei Ingelske troepen te [[Skermutseling by Happrew|Happrew]] en [[Skermutseling by Earnside|Earnside]].

Wallace liket in soarte fan [[guerrilla-oarloch]] tsjin 'e Ingelske besetters fierd te hawwen, en wat mear súksessen oft er behelle, wat fûleindiger oft er hjitfolge waard. Hy wist op frije fuotten te bliuwen oant er op [[5 augustus]] [[1305]] te [[Robroyston]], yn 'e neite fan [[Glasgow]], oan 'e Ingelsen ferret waard troch [[Jan fan Menteith]], in Skotsk ridder dy't trou wie oan Edwert I. Yn syn persoanlike besittings troffen de Ingelsen [[brief fan frije trochtocht|brieven fan frije trochtocht]] oan dy't tekene wiene troch [[Jan fan Skotlân]], [[Filips IV fan Frankryk]] en [[Haakon V fan Noarwegen]]. 

Nei syn arrestaasje waard Wallace oerbrocht nei [[Londen]], dêr't er yn [[Westminster Hall]] berjochte waard foar [[ferrie]] en [[oarlochsmisdie|oarlochswreedheden tsjin boargers]], wêrby't er ''&quot;âlderdom noch sekse, mûnts noch non&quot;'' sparre hawwe soe. Hy waard kroane mei in kroan dy't frissele wie fan in [[iik|iketûke]], om oan te jaan dat er de 'kening fan 'e misdiedigers' wie. Wallace syn ferwar wie simpel. Hy sie: ''&quot;Ik kin Edwert net ferret hawwe, want ik haw nea syn ûnderdien west.&quot;'' Dat wie lykwols oan dôvemansearen rjochte, en hy waard op alle oanklachten skuldich ferklearre.
[[File:Daniel Maclise - The Trial of William Wallace at Westminster.jpg|right|thumb|250px|It proses tsjin Wallace yn Westminster Hall, op in [[skilderij]] fan [[Daniel Maclise]].]]

Op [[23 augustus]] [[1305]] waard Wallace út syn [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] yn 'e [[Toer fan Londen]] helle, fan alle klean ûntdien en doe efter in hynder oan neaken troch de strjitten fan Londen sleept nei de buert [[Smithfield (Londen)|Smithfield]]. Dêr waard er smoard troch him oan 'e [[hals (lichemsdiel)|hals]] op te hingjen, mar wer loslitten foar't er stoar. Doe waard er, wylst er noch libben en by bewustwêzen wie, [[kastraasje|ûntmanne]] en [[ûntweie|ûntweid]] (fan syn yngewant ûntdien), wêrnei't syn [[terms]] foar syn eagen ferbrând waarden. Uteinlik waard er [[ûnthalzing|ûnthalze]], en waard syn lichem yn fjouweren houd. Syn holle, dy't yn [[tarre]] dipt wie om it ûntbiningsproses te fertraagjen, waard op in piik op 'e [[Brêge fan Londen]] set. Fan 'e fjouwer parten fan syn lichem waard ien elk stjoerd nei [[Newcastle-upon-Tyne]], [[Berwick-upon-Tweed]], [[Stirling (Skotlân)|Stirling]] en [[Perth (Skotlân)|Perth]], dêr't se tepronk set waarden as ôfskrikwekjende foarbylden oangeande wat der mei opstannelingen barre soe.

===Neisleep===
Wallace syn marteldea hie net it effekt dat de Ingelsen derfan ferwachten. In healjier letter, yn [[febrewaris]] [[1306]], deade [[Robert de Bruce]] yn 'e saneamde ''[[Greyfriars Kirk (Dumfries)|Greyfriars Kirk]]'', te [[Dumfries]] syn wichtichste rivaal yn 'e striid om 'e Skotske troan, [[Jan III Comyn, hear fan Badenoch]]. Dêrnei liet er him op [[25 maart]] ta kening fan Skotlân kroanje. Nei ferskate tebeksetters en in lange wrakseling fersloech Bruce úteinlik yn [[1314]] de Ingelsen beslissend yn 'e ferneamde [[Slach by Bannockburn]], dêr't er de Skotske ûnôfhinklikens trijehûndert jier mei feilichstelde.
[[File:S F-E-CAMERON LONDON WALLACE MEMORIAL STBARTS.JPG|left|thumb|200px|Plakette yn 'e [[Londen]]ske buert Smithfield ta oantins oan Wallace op it plak dêr't er terjochtsteld is.]]

==Earbewizen==
Tsjintwurdich hinget der in plakette ta oantins oan William Wallace op 'e muorre fan it Sint-Bartoloméushospitaal te Smithfield, op it plak dêr't er om hals brocht waard. Yn [[1869]] waard yn 'e neite fan Stirling it [[Wallace Monumint]] oprjochte, deunby it plak dêr't er yn [[1297]] syn histoaryske oerwinning op 'e Ingelsen behelle. It [[Swurd fan Wallace]], dat neffens de tradysje fan William Wallace wie (hoewol't guon ûnderdielen oantoanber fan teminsten 160 jier nei syn dea datearje) waard lange tiid bewarre yn it Kastiel fan [[Dumbarton (Skotlân)|Dumbarton]], mar is no te sjen yn it Wallace Monumint.

==Historiografy==
Hoewol't it skriuwen fan in [[biografy]] oer lju dy't yn 'e [[Midsiuwen]] libben gauris dreech is, binne de útdagings yn it gefal fan William Wallace ekstra grut. Der is amper wat fan 'e man bekend bûten de militêre kampanje fan [[1297]]-[[1298]] en syn lêste pear wiken yn [[1305]]. Om it noch minder te meitsjen is de historiografy oangeande Wallace oant relatyf resint noch op 'e doele brocht troch ferskate postume 'libbensbeskriuwings' fan him, wêryn't ferhalen as wierheid opdist waarden dy't gjin inkele histoaryske ûnderbouwing hiene.

Sa waard oant fier yn 'e [[njoggentjinde iuw]] de hiele ynhâld fan it [[epos|epyske gedicht]] ''The Acts and Deeds of Sir William Wallace, Knight of Elderslie'', fan 'e minstreel [[Bline Harry]], klakkeleas foar wier oannommen. Mar om't Harry syn masterwurk omtrint [[1470]] skreau, op basis fan in 170 jier âlde [[mûnlinge oerlevering]], moatte by syn ferhaal dúdlik fraachtekens pleatst wurde. Boppedat is ''The Wallace'' in [[literatuer|literêr]] wurk, dêr't Bline Harry oanwiisber [[dichterlike frijheid|dichterlike frijheden]] yn ferwurke (mei't in grut diel fan 'e foarfallen net strykt mei histoaryske saken wêrfan't it ferrin bekend is. 
[[File:Wfm_wallace_monument.jpg|right|thumb|250px|It Wallace Monumint, yn 'e neite fan [[Stirling (Skotlân)|Stirling]].]]

==Wallace yn fiksje==
===Moderne literatuer===
* Yn 'e iere [[njoggentjinde iuw]] joech sir [[Walter Scott]] syn eigen sjenswize op it libben fan Wallace yn ''Exploits and Death of William Wallace, the 'Hero of Scotland'''.
* Skriuwster [[Jane Porter (Ingelsk skriuwster)|Jane Porter]] joech in oar romantisearre ferslach fan 'e Wallace-leginde yn ''The Scottish Chiefs'', út [[1810]].
* Yn 'e [[roman]] ''In Freedom's Cause'' ([[1885]]) portrettearre [[G.A. Henty]] it libben fan Wallace, [[Robert de Bruce]], de [[Jakobus Douglas, hear fan Douglas|Swarte Douglas]] en oare Skotske helden út it tiidrek fan 'e [[Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]].
* De [[histoaryske roman]] ''The Wallace'' ([[1975]]), fan skriuwer [[Nigel Tranter]], wie de earste literêre libbensbeskriuwing fan Wallace dy't histoaryske sekuerens neistribbe.
* ''Braveheart'' ([[1995]]) is de omwurking ta in roman fan [[Randall Wallace]] syn [[senario]] foar de [[Hollywood]]-[[film]] mei deselde namme.
* Yn ''The Temple and the Stone'' ([[1998]]) joegen [[Katherine Kurtz]] en [[Deborah Turner Harris]] in beskriuwing fan Wallace syn oerwinning by Stirling, syn nederlaach by Falkirk en syn berjochting en eksekúsje yn Londen (koartsein alles yn syn libben dêr't histoaryske boarnen foar te finen binne), mei dêropta in folslein fiktive konneksje tusken Wallace en de [[Timpeliers]].

===Film===
It bekendste ferslach fan Wallace syn libben is tsjintwurdich de mei fiif [[Oscar]]s (wêrûnder de Oscar foar bêste film) bekroande [[Hollywood]]-[[film]] ''[[Braveheart]]'', mei as [[regisseur]] en haadrolspiler [[Mel Gibson]]. De film waard opnommen op lokaasje yn [[Skotlân]] en [[Ierlân]], nei in [[senario]] troch [[Randall Wallace]]. Histoarisy binne lykwols kritysk oer dizze ferfilming fan it libben fan Wallace, bgl. op it mêd fan 'e kostúms (dy't net alhiel mei de perioade oerienkomme) en fral ek oangeande de frijaazje fan Wallace mei prinsesse [[Isabella fan Frankryk]] (spile troch [[Sophie Marceau]]), de frou fan 'e Ingelske kening [[Edwert II fan Ingelân|Edwert II]] en de skoandochter fan [[Edwert I fan Ingelân|Edwert I]].

Yn 'e film rekket Isabella fereale op 'e stoere Skotske frijheidsstrider, bringt in nacht mei him troch en flústeret Edwert I, as dy yn it stjerren leit en gjin wurd mear útbringe kin, yn it ear dat se yn ferwachting is, dêrby suggerearjend dat Wallace syn soan as [[Edwert III fan Ingelân|Edwert III]] op 'e Ingelske troan komme soe. Yn it echt wie Isabella njoggen jier âld doe't se har frijaazje mei Wallace hân hawwe soe, en troude hja pas mei Edwert II doe't dy al kening fan Ingelân wie. Har soan Edwert III waard sân jier nei Wallace syn dea berne.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/William_Wallace ''Notes'' en ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|William Wallace}}
}}

{{DEFAULTSORT:Wallace, William}}
[[Kategory:Skotsk opstanneling]]
[[Kategory:Skotsk generaal]]
[[Kategory:Skotske adel]]
[[Kategory:Beskermhear fan Skotlân]]
[[Kategory:Persoan yn de Skotske Unôfhinklikheidsoarloggen]]
[[Kategory:Persoan dy't de deastraf krigen hat]]
[[Kategory:Finzene yn de Toer fan Londen]]
[[Kategory:Clan Wallace]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1270]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1305]]</text>
      <sha1>a2pk22p19mkhcu7fowjz6dkdsb0yinv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>U2 (band)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122147</id>
    <revision>
      <id>1242728</id>
      <parentid>1108243</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T08:14:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Niegodzisie</username>
        <id>32947</id>
      </contributor>
      <origin>1242728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6177" sha1="ltzsun4gy0e3l5uoxlilue8956hqp9f" xml:space="preserve">{{Ynfoboks band
| band_namme    = U2
| ôfbylding     = U2 on Joshua Tree Tour 2017 Brussels 8-1-17.jpg
| ûnderskrift   = U2 yn 2017 fan l. nei rj.: Larry Mullen Jr., ''The Edge''; [[Bono]]; Adam Clayton
| nasjonaliteit = {{IRLnasj}}
| sjongtaal     = [[Ingelsk]]
| sjenre        = [[Rockmuzyk|Rock]]
| bestean       = [[1976]] – No
| record label  = Island
| manager       = 
| prizen        = 
| webside       = 
| hjoeddeistige_leden = 
| âld_leden     = 
| funksje1     = Sang
| lid1          = [[Bono]]
| funksje2      = Gitaar
| lid2          = [[The Edge]]
| funksje3      = Bas
| lid3          = [[Adam Clayton]]
| funksje4      = Drums
| lid4          = [[Larry Mullen jr]]
| funksje5      = 
| lid5          = 
| funksje6      = 
| lid6          = 
| âldfunksje1   = 
| âldlid1       = 
}}
[[File:U2 War Tour-1983-05-30 - Devore.jpg|thumb|250px|U2 by it US Festival, maaie 1983]]
De Ierske rockband '''U2''' is oprjochte yn septimber 1976. Sûnt it begjin bestiet de band út sjonger [[Bono]] (Paul David Hewson, berne 10 maaie 1960),  gitarist ''[[The Edge]]'' (David Howell Evans, berne op 8 augustus 1961) basgitarist [[Adam Clayton]]  (13 maart 1960) en drummer [[Larry Mullen jr]]  (31 oktober 1961). De band is neamd nei it Amerikaansk [[spionaazjefleantúch]] [[Lockheed U-2]] dat yn 1960 delsketten waard boppe Ruslân. 

De earste albums “''Boy”'' (1980) en ''“October”'' (1981) hiene noch net in dúdlik eigen styl, hoewol’t se rekkene waarden ta de yn dy jierren populêre New Wave. Yn 1983 kaam it album “''War''” út mei de hits “New Years Day” en “Sunday Bloody Sunday”, dat giet oer in bloedbad yn 1972 yn Noard-Ierlân. Mei dat album makken se har politike opfettings ek al dúdlik. Dat soe letter noch folle faker barre.

Yn 1984 waard it album “''The Unforgettable Fire”'' útbrocht en yn 1987 “''The Joshua Tree''”. Dat album wurdt troch in soad leafhawwers as it hichtepunt fan harren [[oeuvre]] sjoen mei de hits  “Where the Streets have no Name”, “I still haven’t found what I’m looking for” en “With or without you”. Dy lieten binne sterk en opswypkjend, mar der steane ek hiel rêstige lieten op it album.&lt;br&gt;  
Yn 1988 kaam “''Rattle and Hum''”, in oade oan de Amerikaanske muzyk, mei sawol konsert- as studio-opnames. Op it liet “Desire” docht de bluessjonger en –gitarist [[B.B. King]] mei.  
 
De band stie sa bot yn de belangstelling dat se wol in stapke werom dwaan moasten en sy ferfearen foar in skoft nei [[Berlyn]], dêr't hja ynspiraasje opdiene foar it nije album  “''Achtung Baby''” (1991) mei it bekende liet “One”, dat noch altyd heech yn de Top 2000 stiet. De band socht dúdlik in oare styl, dizze muzyk wie folle eksperimenteler. Dat wie noch mear sa op de albums “''Zoropa''” (1993) en “''Pop''” (1997). Dat lêste album hie safolle  súkses net. 

Mei de albums “''All that you can’t leave behind''” (2000) en “''How to Dismantle an Atomic Bomb''&quot; (2004) sloech de band wer it âlde, fertroude rock  paad yn. De lieten “Beautiful Day” en “Elevation” waarden in grut sukses. Yn 2009 folge “''No Line on the Horizon''.” Bij de tournee yn it ramt fan dit nije album wurke U2 mei in rûn poadium, sadat se it publyk om harren hinne hiene. Yn 2015 kaam it lêste album oant no ta út, “''Songs of Innocence''”.

De band hat altyd in soad oan woldiedichheid dien, sawol yn de teksten as yn de konserten. Se diene ûnder oaren mei oan Live Aid yn 1985 (wêrfan’t de opbringst nei de hongersneed yn Ethiopie gong) en in tournee foar [[Amnesty International]] yn 1986. Bono set him ek persoanlik yn foar projekten yn  Afrika.

== Diskografy ==
''Sjoch ek: [[:nl:Discografie_van_U2|Diskografy fan U2]] {{nl}}''
===Studio-albums===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Album !! Utbrocht op !! Label !! Singles
|-
|Boy
|[[20 oktober]] [[1980]]
| rowspan=&quot;15&quot; |Island
|A Day Without Me,&lt;br&gt;I Will Follow
|-
|October
|[[12 oktober]] [[1981]]
|Fire,&lt;br&gt;Gloria
|-
|War
|[[28 febrewaris]] [[1983]]
|New Year's Day,&lt;br&gt;Two Hearts Beat as One,&lt;br&gt;Sunday Bloody Sunday,&lt;br&gt;40
|-
|The Unforgettable Fire
|[[1 oktober]] [[1984]]
|Pride (In the Name of Love),&lt;br&gt;The Unforgettable Fire
|-
|The Joshua Tree
|[[9 maart]] [[1987]]
|With or Without You,&lt;br&gt;I Still Haven't Found What I'm Looking For,&lt;br&gt;Where the Streets Have No Name,&lt;br&gt;In God's Country,&lt;br&gt;One Tree Hill
|-
|Rattle and Hum
|[[10 oktober]] [[1988]]
|Desire,&lt;br&gt;Angel of Harlem,&lt;br&gt;When Love Comes to Town,&lt;br&gt;All I Want Is You
|-
|Achtung Baby
|[[18 novimber]] [[1991]]
|The Fly,&lt;br&gt;Mysterious Ways,&lt;br&gt;One,&lt;br&gt;Even Better Than the Real Thing,&lt;br&gt;Who's Gonna Ride Your Wild Horses
|-
|Zooropa
|[[5 july]] [[1993]]
|Numb,&lt;br&gt;Lemon,&lt;br&gt;Stay (Faraway, So Close!)
|-
|Pop
|[[3 maart]] [[1997]]
|Discothèque,&lt;br&gt;Staring at the Sun,&lt;br&gt;Last Night on Earth,&lt;br&gt;Please,&lt;br&gt;If God Will Send His Angels,&lt;br&gt;Mofo
|-
|All That You Can't Leave Behind
|[[30 oktober]] [[2000]]
|Beautiful Day,&lt;br&gt;Stuck in a Moment You Can't Get Out Of,&lt;br&gt;Elevation,&lt;br&gt;Walk On
|-
|How to Dismantle an Atomic Bomb
|[[22 novimber]] [[2004]]
|Vertigo,&lt;br&gt;Sometimes You Can't Make It on Your Own,&lt;br&gt;All Because of You,&lt;br&gt;City of Blinding Lights
|-
|No Line on the Horizon
|[[27 febrewaris]] [[2009]]
|Get On Your Boots,&lt;br&gt;Magnificent,&lt;br&gt;I'll Go Crazy If I Don't Go Crazy Tonight
|-
|Songs of Innocence
|[[9 septimber]] [[2014]]
|The Miracle (of Joey Ramone),&lt;br&gt;Every Breaking Wave,&lt;br&gt;Song for Someone
|-
|Songs of Experience
|[[1 desimber]] [[2017]]
|You're the Best Thing About Me,&lt;br&gt;Get Out of Your Own Way,&lt;br&gt;Love Is Bigger Than Anything in Its Way,&lt;br&gt;Summer of Love
|-
|Songs of Surrender
|[[2023]]
|
|-
|Carnaval de Luz
|[[2026]]
|
|
|}

===Live-albums===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Album !! Utbrocht op !! Label 
|-
|Under a Blood Red Sky
|[[21 novimber]] [[1983]]
|Island
|}

===Kompilaasje-albums===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|- align=&quot;left&quot;
! Album !! Utbrocht op
|-
|The Best of 1980–1990
|[[10 novimber]] [[1998]]
|-
|The Best of 1990–2000
|[[12 novimber]] [[2002]]
|-
|U218 Singles
|[[17 novimber]] [[2006]]
|}

[[Kategory:Ierske rockband]]
[[Kategory:Band oprjochte yn 1976]]</text>
      <sha1>ltzsun4gy0e3l5uoxlilue8956hqp9f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gijs Naber</title>
    <ns>0</ns>
    <id>126619</id>
    <revision>
      <id>1242655</id>
      <parentid>1198121</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T12:55:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TheGreyWanderer2025</username>
        <id>54731</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1242655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4113" sha1="2jpi3gltea93ja9kq02wr6cqhvbwd0q" xml:space="preserve">{{Akteur
| ôfbylding                    = Gijs Naber en Reinout Scholten van Aschat, 2011.png
| ôfbyldingstekst              = Gijs Naber (l) en Reinout Scholten van Asschat by de opnames fan ''De Heineken Ontvoering'', 2011.
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Gijs Naber
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlân]]sk
| berne                        = [[9 augustus]] [[1980]]
| berteplak                    = [[Finkefean]] ([[Utert (provinsje)|Utert]])
| stoarn                       = 
| stjerplak                    = 
| etnisiteit                   = [[File:Flag of the Netherlands.svg|border|20px]] [[Nederlanners|Nederlânsk]]
| jierren aktyf                = [[1998]] – no
| prizen                       = [[Gouden Keal (priis)|Gouden Keal]] 2014
| webside                      = gjint
}}
'''Gijs Naber''' ([[Finkefean]], [[9 augustus]] [[1980]]) is in [[Nederlân]]sk [[film]]-, [[tillefyzje]]- en [[toaniel]]akteur. Yn [[2014]] wûn er it [[Gouden Keal (priis)|Gouden Keal]] yn 'e [[kategory]] bêste [[akteur]] foar syn [[rol]] yn 'e [[film]] ''Aanmodderfakker''.

==Libben en karriêre==
===Jonkheid en oplieding===
Naber waard yn [[1980]] [[berne]] yn [[Finkefean]], dêr't er syn hiele [[jonkheid]] trochbrocht. Nei't er slagge wie foar de [[HAVO]] yn [[Uthoarn]], [[studearre]] er oan 'e [[Toanielakademy Maastricht]]. Yn [[1998]] [[debút|debutearre]] er mei santjin [[jier]] as [[akteur]] mei in [[rol]] yn 'e [[tillefyzjefilm]] ''De Ziener''.

===Karriêre===
Op 'e [[tillefyzje]] wie Naber fierders te sjen yn 'e tillefyzjefilm ''Lieve Céline'' ([[2013]]) en yn fêste rollen yn 'e [[dramasearje]]s ''Lieve Liza'' ([[2012]]) en ''Penoza'' ([[2013]]-[[2017]]). Ek hied er [[gastrol]]len yn 'e [[tillefyzjesearje]]s ''Spoorloos Verdwenen'' ([[2006]]), ''De Co-assistent'' ([[2007]]) en ''Van God Los'' ([[2012]]). Sûnt [[2007]] is er ferbûn oan it [[Ro Teäter]], wêrfoar't er û.m. spile yn 'e [[toanielstik]]ken ''Woef Side Story'' en ''De Komst van Xia''. Yn [[2013]] wûn Naber de [[Musical Award (Nederlân)|Musical Award]] yn 'e [[kategory]] bêste manlike [[byrol]] foar syn trije roltsjes yn 'e [[musical]] ''Lang en Gelukkig''.

Op it [[wite doek]] makke Naber syn [[debút]] yn [[2004]], mei de rol fan Wouter Heemskerk yn 'e [[film]] ''06/05''. Oare films dêr't er yn spile, wiene û.o. ''Zwartboek'' ([[2006]]), ''De Laatste Dagen van Emma Blank'' ([[2009]]), ''Vreemd Bloed'' ([[2010]]), ''Loft'' (2010), ''Homies'' ([[2015]]), ''Zwarte Tulp'' (2015) en ''Oh, Baby'' ([[2017]]).

Yn [[2010]] fertolke er de rol fan [[kroanprins]] [[Willem-Alexander fan de Nederlannen|Willem-Alexander]] yn 'e film ''Majesteit''. Yn ''De Heineken Ontvoering'', út [[2011]] (oer de [[ûntfiering fan Freddy Heineken]]), hie Naber de rol fan [[ûntfierder]] [[Cor van Hout]]. Yn [[2014]] wûn er in [[Gouden Keal (priis)|Gouden Keal]] foar bêste akteur mei syn fertolking fan 'e rol fan Thijs yn 'e film ''Aanmodderfakker''. Yn [[2018]] hied er de [[titelrol]] yn 'e [[histoaryske film|histoaryske]] [[aventoerefilm]] ''[[Redbad (film)|Redbad]]'', fan [[regisseur]] [[Roel Reiné]], oer de [[histoarysk]]e [[persoan]] fan [[Redbad]], [[kening]] fan 'e [[Friezen]].

===Priveelibben===
Gijs Naber hat sûnt [[2012]] in [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei [[aktrise]] [[Thekla Reuten]], mei wa't er [[gearwenjen|gearwennet]]. It pear krige yn [[augustus]] [[2015]] in [[soan]]. Yn oktober 2018 krigen sy harren twadde soan.

==Keppelings om utens==
* {{en}} [http://www.imdb.com/name/nm0618574/ Folsleine filmografy fan Gijs Naber yn 'e ''Internet Movie Database'' (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://nl.wikipedia.org/wiki/Gijs_Naber ''Bronnen, noten en/of referenties'', op dizze side].
}}

{{DEFAULTSORT:Naber, Gijs}}
[[Kategory:Nederlânsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Nederlânsk filmakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk toanielakteur]]
[[Kategory:Nederlânsk musicalakteur]]
[[Kategory:Gouden Keal-winner]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1980]]</text>
      <sha1>2jpi3gltea93ja9kq02wr6cqhvbwd0q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1910-er jierren</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130969</id>
    <revision>
      <id>1242727</id>
      <parentid>1215542</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T07:29:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ruthven</username>
        <id>22789</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Greeks in Bulgaria.JPG]] → [[File:Greek artillery in Kresna, Second Balkan War (1913) - Georges Scott.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name)</comment>
      <origin>1242727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="122990" sha1="4ax60l0q3gs63s426gahlr5wzi5f2b6" xml:space="preserve">{{Desennium
| ôfbylding                    = Royal_Irish_Rifles_ration_party_Somme_July_1916.jpg
| ôfbyldingstekst              = [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] (de ''Royal Irish Rifles'') yn 'e [[rinfuorgen]] oan it [[Westfront (Earste Wrâldkriich)|Westfront]], yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]].
| ôfbyldingsbreedte            = 
| desennia                     = [[1900-er jierren|&lt;&lt; 1900-er jrn]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;1910-er jrn&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1920-er jierren|1920-er jrn &gt;&gt;]] 
| jierren                      = [[1910]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1911]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1912]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1913]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1914]]&lt;br&gt; [[1915]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1916]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1917]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1918]]&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;[[1919]]
}}
De '''1910-er jierren''', ek oantsjut as de '''jierren ’10''' en inkeldris as de '''tsiener jierren''', wiene in [[desennium]] fan 'e [[20e iuw]] neffens de [[Gregoriaanske kalinder]]. Rekkenkundich sjoen begûn it op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[1911]] en duorre it oant en mei [[31&amp;nbsp;desimber]] [[1920]], mar yn 'e regel wurdt ornearre dat it duorre fan [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[1910]] oant en mei [[31&amp;nbsp;desimber]] [[1919]]. Dit desennium waard dominearre troch de [[Earste Wrâldoarloch]] ([[1914]]-[[1918]]) en oare [[oarloch|wapene konflikten]] dy't dêrút fuortkamen of der op oare wize mei gearhongen. De Earste Wrâldoarloch wie de lêste fan in hiele rige [[krisis|krises]] dêr't de grutmachten fan [[Jeropa]] yn behelle rekken, en dy't oant doe ta altyd mei in skamper ôfrûn wiene. Diskear wie der lykwols neat dat it fallen fan 'e [[domino]]stientsjes ûnderbriek. De [[moard op aartshartoch Frâns Ferdinand fan Eastenryk]], yn [[Sarajevo]], op [[28&amp;nbsp;juny]] [[1914]], joech sadwaande streekrjocht oanlieding ta in [[oarloch]] dêr't alle grutte Jeropeeske steaten yn fertize rekken. Dêrtroch stoar de [[naïviteit]] fan 'e [[Belle Époque]] in wrede dea.
__TOC__
==Oersjoch==
Yn 'e 1910-er jierren waard it hichtepunt berikt fan it [[Jeropa|Jeropeesk]] [[militarisme]], dat begûn wie yn it lêste part fan 'e [[njoggentjinde iuw]]. De earste helte fan it desennium omfieme de lêste jierren fan 'e saneamde [[Belle Époque]], it [[frede|freedsume]] tiidrek tusken de [[Frânsk-Dútske Oarloch]] fan [[1870]]-[[1871]] en it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]] yn [[1914]]. 'Freedsum' wie in relative oantsjutting, mei't der yn dy snuorje yn 'e [[koloanje]]s yn [[Afrika]] en [[Aazje]] suver oanhâldend [[oarloggen]] wiene, wylst ek op 'e [[Balkan (skiereilân)|Balkan]] allegeduerigen fochten waard. Sa waard ûnder de [[Earste Balkanoarloch]] fan [[1912]]-[[1913]] einlings en te'n lêsten in ein makke oan 'e besetting fan [[Súdeast-Jeropa]] troch it [[Osmaanske Ryk]], dy't al fan 'e [[Midsiuwen]] ôf duorre hie. Yn 'e [[Twadde Balkanoarloch]] fan [[1913]] waard troch de oerwinnende Balkansteaten tsierd oer de ferovere gebietsdielen út 'e earste oarloch.

Underwilens einige yn [[Portegal]] acht iuwen [[monargy]] mei de [[Revolúsje fan 5&amp;nbsp;oktober 1910]], wylst yn [[Sina]] yn [[1911]] mei de [[Sineeske Revolúsje (1911)|Sineeske Revolúsje]] in ein kaam oan it [[keizerryk]] fan 'e [[Qing-dynasty]]. [[Meksiko]] wie it hiele desennium lang yn 'e greep fan 'e [[Meksikaanske Boargeroarloch]], dy't begûn mei de ôfsetting fan [[diktator]] [[Porfirio Diaz]]. Dat konflikt, wêrby't [[legindarysk]]e [[guerrilja]]striders as [[Pancho Villa]] en [[Emiliano Zapata]] namme makken, soarge foar grutte ferwoastging en gaos yn it lân en puozze bytiden oer de noardgrins mei de [[Feriene Steaten]] hinne.
[[Ofbyld:Map_Europe_alliances_1914-en.svg|left|thumb|300px|[[Jeropa]] yn [[1914]], by it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]]. De [[Triple Entente]] yn grien, bûnsgenoaten fan 'e Triple Entente yn ljochtgrien, en de [[Triple Alliânsje]] yn legergrien.]]

Oan 'e wrâld sa't de lju út 'e Belle Époque him koene, kaam foargoed in ein troch [[moard op aartshartoch Frâns Ferdinand fan Eastenryk|de moard]], yn [[Sarajevo]] op [[28&amp;nbsp;juny]] [[1914]], op [[aartshartoch]] [[Frâns Ferdinand fan Eastenryk|Frâns Ferdinand]], de [[kroanprins|troanopfolger]] fan 'e [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske Dûbeldmonargy]]. Dat barren sette in keatling fan foarfallen yn wurking dy't persiis in [[moanne (tiid)|moanne]] letter, op [[28&amp;nbsp;july]], de [[Earste Wrâldoarloch]] útbrekke lieten. Dêryn stiene de [[Sintralen (Earste Wrâldkriich)|Sintralen]]: [[Dútslân]] en [[Eastenryk-Hongarije]], en harren bûnsgenoaten, [[Bulgarije]] en it [[Osmaanske Ryk]], foar de [[Alliëarden]] oer: it [[Feriene Keninkryk]], [[Frankryk]], [[Ruslân]], [[Servje]] en [[Belgje]], wylst oare lannen, lykas [[Itaalje]] en de [[Feriene Steaten]], harren letter by de Alliëarden oansleaten. It wie in oarloch op in skaal dy't de wrâld noch nea earder sjoen hie. Hast alle [[lân|lannen]] dy't deroan meidiene, begûnen de striid mei de optimistyske ferwachting binnen in pear [[wiken]] de oerwinning behelje te sillen.

Yn wurklikheid sleepte it konflikt him mear as fjouwer jier fuort, mei oan it [[Westfront (Earste Wrâldkriich)|Westfront]] en it [[Isonzofont]] yn [[Itaalje]] de ferskrikkings fan 'e [[rinfuorgen]], dêr't de striid yn in ympasse rekke wie, wylst almar mear [[troepen]] opoffere waarden foar de ferovering fan in pear [[meter]] grûn. Oan it [[Eastfront (Earste Wrâldkriich)|Eastfront]], it [[Balkanfront (Earste Wrâldkriich)|Balkanfront]], it [[Kaukasusfront (Earste Wrâldoarloch)|Kaukasusfront]], it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] en it [[Mesopotamyske Front (Earste Wrâldkriich)|Mesopotamyske Front]] giene wol grutte gebieten oer yn oare hannen, mar ek dêr [[sneuvele]]n withoefolle jongfeinten op it slachfjild, wylst de priis foar de [[boarger]]befolking dêr folle heger wie. Pas nei't Bulgarije en it Osmaanske Ryk ta [[kapitulaasje]] twongen wiene en Eastenryk-Hongarije ûnder de Alliëarde druk beswykt wie, koe op [[11&amp;nbsp;novimber]] [[1918]] de [[Wapenstilstân fan Compiègne]] sletten wurde mei Dútslân. De oerwinning fan 'e Alliëarden en de [[wrok]] dy't benammen Frankryk en Belgje foar de Dútsers oer fielden, laten op [[28&amp;nbsp;juny]] [[1919]] ta it iensidige [[Ferdrach fan Versailles|Fredesferdrach fan Versailles]], dat Dútslân ûnreälistysk hege [[ferhelbetelling]]s oplei. Dêrtroch krige de Dútske [[ekonomy]] nea de kâns om fan 'e oarloch te bekommen, mei as gefolch in [[earmoede|ferearmoedzjende]] en sadwaande tige ûntefreden befolking, dy't úteinlik yn [[1933]] [[Adolf Hitler]] oan 'e macht brocht.

Oare gefolgen fan 'e Earste Wrâldoarloch wiene de opheffing fan ferskate [[monargy]]en yn [[Jeropa]]. Sa waard yn Dútslân [[keizer]] [[Willem II fan Dútslân|Willem&amp;nbsp;II]] ôfset en de [[Weimarrepublyk]] oprjochte. It lân ferlear yn it easten in soad lân oan it nije [[Poalen]], wylst ek [[Frankryk]], [[Belgje]], [[Denemark]] en de [[Frije Stêd Danzig]] happen út it Dútske grûngebiet namen. Eastenryk-Hongarije, dêr't it [[Hûs Habsburch]] de troan ferlear, foel alhiel útinoar yn 'e nije lannen [[Eastenryk]], [[Hongarije]] en [[Tsjechoslowakije]], wylst ferskate gebietsdielen by [[Roemeenje]], [[Itaalje]], [[Poalen]] en [[Joegoslaavje]] kamen te hearren. Yn Joegoslaavje giene fierders de earder ûnôfhinklike [[keninkriken]] [[Keninkryk Servje|Servje]] en [[Keninkryk Montenegro|Montenegro]] op. As bûnsgenoat fan Dútslân ferlear Bulgarije gebiet oan ûnder mear [[Grikelân]], wylst it Osmaanske Ryk al syn net [[etnysk]] [[Turken|Turkske]] gebietsdielen opjaan moast. Sa ûntstiene as nije lannen it [[Keninkryk Jemen]] en it [[Keninkryk fan de Hidjas]], wylst oare Osmaanske provinsjes, lykas [[Irak]], [[Syrje]] en [[Palestina]], as [[mandaatgebiet]]en ûnder de Alliëarde grutmachten ferdield waarden. Itselde barde mei Dútske [[koloanje]]s, lykas [[Dútsk-East-Afrika]], [[Dútsk-Súdwest-Afrika]], [[Dútsk-Kameroen]] en [[Dútsk-Nij-Guineä]].
[[Ofbyld:Guetteur_au_poste_de_l'écluse_26.jpg|right|thumb|180px|In [[Frankryk|Frânske]] [[soldaat]] op 'e útkyk oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]].]]

De Earste Wrâldoarloch betsjutte ek de ein fan ien fan 'e Alliëarden, mei't it [[Keizerryk Ruslân]] te sink gie oan [[maatskiplik]]e spannings dy't earder al bestien hiene, mar sterk oanboaze waarden troch de druk dy't de oarloch op it lân útoefene. [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&amp;nbsp;II]], de lêste [[tsaar]] fan Ruslân, waard yn [[1917]] by de [[Febrewarisrevolúsje]] ôfset, wêrnei't ferskate [[ideology|politike streamings]] yn it lân strieden om 'e macht. Troch de [[Oktoberrevolúsje]], letter datselde jier, loeken de [[kommunistysk]]e [[bolsjewiken]] ûnder lieding fan [[Vladimir Lenin]] en [[Leon Trotski]] oan it langste ein, hoewol't se dêrnei ûnder de [[Russyske Boargeroarloch]] noch ôfweve moasten mei fijannen yn alderhanne úthoeken fan sawol [[Jeropeesk-Ruslân]] as [[Sibearje]].

Ut dy gaos ûntstiene ferskate nije ûnôfhinklike lannen, wêrûnder [[Finlân]], [[Estlân]], [[Letlân]], [[Litouwen]] en, alteast foar in stikmannich jierren, de [[Demokratyske Republyk Georgje]]. Oare Russyske gebietsdielen waarden opeaske troch Poalen en Roemeenje. Oan 'e oare kant fan Jeropa kamen ûnder de [[Peaske-opstân]] fan [[1916]] de [[Ieren (folk)|Ieren]] yn [[opstân]] tsjin 'e [[Ingelân|Ingelske]] oerhearsking. Hoewol't dy rebûlje yn bloed smoard waard, joech er oanlieding ta de [[Ierske Unôfhinklikheidsoarloch]], dy't yn [[1922]] útrinne soe op 'e ûnôfhinklikheid fan 'e [[Ierske Frijsteat]], de foarrinder fan 'e moderne [[Republyk Ierlân]].

Mei de Earste Wrâldoarloch gie fierders ek de [[Spaanske gryp]] mank, ien fan 'e deadlikste [[epidemy]]en ea, dy't him sa fluch oer de wrâld ferspriede koe troch it oanhâldende hinne en wer slepen fan grutte kloften [[soldaten]]. De Spaanske gryp briek ein [[1917]] út oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]], mar waard ferneamd nei it [[neutraliteit|neutrale]] [[Spanje]] om't de [[parse]] dêr frij wie om oer sokke dingen te skriuwen, wylst yn Frankryk de oarlochs[[sinsuer]] fan krêft wie om it [[moreel]] heech te hâlden. De epidemy berikte fan [[1918]] oant [[1920]] in hichtepunt en koste oan 50 miljoen oant miskien wol 100 miljoen minsken it libben. Oanslutend op 'e Earste Wrâldoarloch soe it noch jierrenlang ûnrêstich bliuwe, mei in searje oarloggen en [[boargeroarloch|binnenlânske konflikten]] dy't pas yn [[1923]] beëinige waarden mei it [[Ferdrach fan Lausanne]], dat in ein makke oan 'e [[Gryksk-Turkske Oarloch]].
[[File:Fuerzas surianas a las ordenes de Emiliano Zapata.jpg|right|thumb|250px|De [[rebel]]len fan [[Emiliano Zapata]] yn 'e [[Meksikaanske Boargeroarloch]].]]

== Wichtichste foarfallen ==
;[[1910]]
* [[13 jannewaris]] - Yn [[New York (stêd)|New York]] wurdt de earste [[radio]]-útstjoering ea fersoarge, besteande út twa live spile [[opera (muzyk)|opera's]].
*[[15 jannewaris]] - [[Frânsk-Ekwatoriaal-Afrika]] wurdt foarme út 'e [[Frankryk|Frânske]] [[koloanje]]s [[Frânsk-Gabon]], de [[Midden-Kongo]], [[Ubangûy-Sjary]] en [[Frânsk-Tsjaad]].
*[[14 febrewaris]] - Yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[stêd]]en [[Berlyn]], Halle en [[Frankfurt am Main]] fine grutte [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] plak tsjin 'e fierdere beheining fan it [[kiesrjocht]] yn [[Prusen]].
*[[14 maart]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[rykskânselier]] [[Theobald von Bethmann-Hollweg]] kundiget yn 'e [[Ryksdei]] in beskate foarm fan [[selsbestjoer]] oan foar [[Elzas-Loataringen]].
*[[26 maart]] - De [[Feriene Steaten]] ferskerpje harren regeljouwing op it mêd fan [[ymmigraasje]] troch [[amendemint|amendearring]] fan in [[wet]] út [[1907]].
*[[23 april]] - Yn [[Brussel]] wurdt de [[wrâldtentoanstelling]] iepene.
*[[26 maaie]] - Yn 'e [[Nederlân]]ske [[koloanje]] [[Nederlânsk-Suriname|Suriname]] wurdt in [[mislearre steatsgreep yn Suriname (1910)|steatsgreep feridele]] fan in espeltsje gearspanners dy't ûnder lieding fan [[plysje-ynspekteur]] [[Frans Pavel Vaclav Killinger]] it koloniale bewâld ûnder fuotten helje en in ûnôfhinklike [[republyk]] útroppe wolle.
*[[29 maaie]] - Der ûntstiet in ynsidint tusken it [[Fatikaan]] en de [[protestantisme|protestantske]] [[lannen]] yn noardlik [[Jeropa]] as [[paus]] [[Pius&amp;nbsp;X]] yn 'e [[ensyklyk]] ''Editae Saepe'' útfart tsjin 'e &quot;ûnechte tsjerkeherfoarmers&quot; út 'e [[sechstjinde iuw]]. [[Prusen]] ûndernimt sels [[diplomatike]] stappen tsjin 'e [[Hillige Stoel]] om wat it beskôget as [[mislediging]]s fan [[Luther]] en [[Kalvyn]]. It ynsidint wurdt ûntkrêftige as it Fatikaan oanjout dat it om in misse [[oersetting]] giet en dat de paus eins inkeld de herfoarmers binnen de [[Roomsk-Katolike Tsjerke]] bedoelde.
*[[31 maaie]] - De [[Uny fan Súd-Afrika]] (de foarrinner fan 'e moderne [[Republyk Súd-Afrika]]) wurdt ûnôfhinklik.
*[[15 juny]] - It [[Ruslân|Russyske]] [[parlemint]], de [[Dûma (Keizerryk Ruslân)|Dûma]], ûndergraaft it [[selsbestjoer]] fan it [[Gruthartochdom Finlân]] troch te bepalen dat alle Finske [[wet]]ten tenei earst troch de Dûma sels goedkard wurde moatte. Yn Finlân wurdt op dizze stap daliks tige ôfwizend reägearre, en de Finnen wegerje harren yn 'e Dûma fertsjintwurdigje te litten, mei't dat in stap op in delrinnen flak nei de folsleine [[anneksaasje]] fan harren [[autonome regio]] troch Ruslân wêze soe.
*[[4 july]] - Nei de oerwinning fan 'e [[negroïde]] [[bokser]] [[Li'l Artha Johnson]] op in [[jeropide ras|blanke]] tsjinstanner komt it yn in protte [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[stêd]]en ta in slimme [[ras (klassifikaasje fan minsken)|rasse-opskuor]]. Der falle in grut tal [[dea]]den.
*[[20 augustus]] - In iepentlik troch de [[Feriene Steaten]] stipe [[opstân]] hellet yn [[Nikaragûa]] it [[regear]] fan [[presidint]] [[José Madriz]] ûnder fuotten. Yn it plak dêrfan wurdt in pro-Amerikaansk regear ynstallearre.
*[[22 augustus]] - [[Koreä]] wurdt troch [[Japan]] [[Japanske anneksaasje fan Koreä|anneksearre]]. Dat betsjut de ein fan it [[Keizerryk Koreä]] en it begjin fan 'e 35-jierrige [[Japanske besetting fan Koreä]].
*[[3 septimber]] - Under [[mynwurker]]s yn [[Wales]] brekt [[Mynstaking yn Wales (1910-1911)|in grutte staking]] út.
*[[4 oktober|4]]-[[5 oktober]] - Yn [[Portegal]] wurdt by de [[Revolúsje fan 5&amp;nbsp;oktober 1910]] it [[regear]] fan [[kening]] [[Manuël II fan Portegal|Manuël&amp;nbsp;II]] ûnder fuotten helle. De kening moat de wyk nimme nei [[Ingelân]]. De [[liberale]] [[skriuwer]] en [[heechlearaar]] [[Teófilo Braga]] wurdt [[premier]] fan 'e nije [[Portegeeske Republyk]]. 
*[[5 oktober]] - Yn [[ballingskip]] yn [[Teksas]] ropt de [[Meksiko|Meksikaanske]] [[opposysje (polityk)|opposysjelieder]] [[Francisco Madero]] op ta [[wapen]]e ferset yn syn heitelân tsjin 'e [[diktatuer]] fan [[Porfirio Diaz]].
*[[10 oktober]] - Yn [[Frankryk]] set [[premier]] [[Aristide Briand]] it [[leger (lânmacht)|leger]] yn om in [[spoarwei]]staking te brekken.
*[[18 oktober]] - De [[liberaal]] [[Eleftherios Venizelos]] wurdt foar de earste kear [[premier]] fan [[Grikelân]].
*[[1 novimber]] - Yn [[Frankryk]] komt it [[regear]] fan [[premier]] [[Aristide Briand]] te fallen fanwegen de gong fan saken mei de grutte [[spoarwei]]staking yn [[oktober]].
*[[8 novimber]] - By de [[Mynstaking yn Wales (1910-1911)|mynstaking yn Wales]] is de sitewaasje no sa oanboaze, dat de [[plysje]] it fjoer op 'e [[staking|stakers]] iepenet. Dêrby komme 2 [[mynwurker]]s om en falle sa'n 200 [[ferwûne]]n.
*[[20 novimber]] - Yn [[Meksiko]] brekt in [[opstân]] út tsjin it bewâld fan [[diktator]] [[Porfirio Diaz]]. Dit is it begjin fan 'e [[Meksikaanske Boargeroarloch]].
*[[9 desimber]] - [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] besette de [[haven]]stêd [[Agadir]], yn it [[Keninkryk Marokko|Sultanaat Marokko]]. [[Dútslân]] protestearret dêr ferheftich tsjin.
[[Ofbyld:Annie Kenney and Christabel Pankhurst (cropped).jpg|right|thumb|180px|[[Demonstraasje (protest)|Demonstrearjende]] [[suffrazjette]]s ([[Annie Kennedy]] en [[Christabel Pankhurst]]) yn [[Ingelân]].]]
[[Ofbyld:Italoturca1.jpg|right|thumb|250px|[[Itaalje|Italjaanske]] [[troepen]] oan it front yn [[Tripolitaanje]] ([[1911]]), ûnder de [[Italjaansk-Turkske Oarloch]].]]
[[Ofbyld:Xinhai Revolution in Shanghai.jpg|right|thumb|250px|De [[Sineeske Revolúsje (1911)|Sineeske Revolúsje]] fan [[1911]] yn [[Sjanghai]].]]

;[[1911]]
*[[6 febrewaris]] - [[Frankryk]] fiert in [[wet]] yn dy't it begryp '[[sjampanje (wyn)|sjampanje]]' as wêzende in mûssearjende [[wyn (drank)|wynsoarte]] út 'e [[Sjampanje (regio)|Sjampanje]], sekuer omskriuwt en beskermet.
*[[20 april]] - Yn [[Portegal]] wurdt de [[skieding tusken tsjerke en steat]] ynfierd.
*[[20 april]] - De [[Agadirkrisis]] of Twadde Marokkaanske Krisis brekt út as [[Frankryk]] sabeare foar de beskerming fan [[Jeropa|Jeropeeske]] [[boarger]]s [[troepen]] nei it binnenlân fan it [[Keninkryk Marokko|Sultanaat Marokko]] stjoert. Eins is it de Frânsen te dwaan om Marokko yn harren macht te krijen. [[Dútslân]] hat dêr neat op tsjin, mar easket wol territoriale kompensaasje foar himsels. As [[Spanje]] en it [[Feriene Keninkryk]] harren ek mei de saak bemuoie, rint it hast út op in grutte Jeropeeske [[oarloch]].
*[[6 maaie]] - [[Kening]] [[Edwert VII fan it Feriene Keninkryk]] komt nei in koart [[sykte|siikbêd]] te [[ferstjerren]].
*[[7 maaie]] - [[George V fan it Feriene Keninkryk|George V]], de twadde [[soan]] fan 'e [[ferstoarn]]e [[Edwert VII fan it Feriene Keninkryk|Edwert&amp;nbsp;VII]], folget syn [[heit]] op as [[kening fan it Feriene Keninkryk]].
*[[25 maaie]] - Nei súksessen fan 'e [[rebel]]len yn 'e [[Meksikaanske Boargeroarloch]] stapt [[diktator]] [[Porfirio Diaz]] op, dy't mei in tuskenskoft fan fjouwer jier al sûnt [[1877]] oan 'e macht is.
*[[26 maaie]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[Ryksdei]] kart in [[wet]] goed dy't [[Elzas-Loataringen]] sawol in [[grûnwet]] as in eigen [[parlemint]] jout.
*[[31 maaie]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[natuerkundige]] [[Ernest Rutherford]] presintearret in nij model foar it [[atoom]], dat ferskate oant no ta ûnopheldere ferskynsels ferklearje kin.
*[[17 juny]] - Yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[haadstêd]] [[Londen]] wurdt in [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] foar ynfiering fan it [[frouljuskiesrjocht]] holden troch 40.000 [[suffrazjette]]s.
*[[1 july]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[kanonnearboat]] de ''Panther'' rint de troch de [[Frankryk|Frânsen]] behearske [[haven]] fan [[Agadir]], yn [[Marokko]], binnen. Hoewol't der gjin skot lost wurdt, is it drigemint dúdlik. De Agadirkrisis nimt dêrtroch soarchlike foarmen oan.
*[[7 july]] - De nije [[Meksiko|Meksikaanske]] [[presidint]] [[Francisco Madero]] hâldt syn triomfantlike yntocht yn [[Meksiko-Stêd]].
*[[24 july]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[wittenskipper]] en [[ûntdekkingsreizger]] [[Hiram Bingham III]] werûndekt yn 'e [[Perû]]viaanske [[Andes]] de âlde [[Inka-Ryk|Inka]]-[[stêd]] [[Machu Picchu]].
*[[15 augustus]] - Nei in [[Mynstaking yn Wales (1910-1911)|staking fan tsien moannen]] geane de [[mynwurker]]s yn [[Wales]] wer oan it wurk.
*[[10 augustus]] - Under druk fan 'e [[aartsbiskop fan Canterbury]] en [[kening]] [[George V fan it Feriene Keninkryk]] stimt it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Hegerhûs (Feriene Keninkryk)|Hegerhûs]] yn mei in [[wet]] dy't it [[fetorjocht]] fan it Hegerhûs opheft.
* [[21 augustus]] – De ''[[Mona Lisa]]'' fan [[Leonardo da Vinci]] wurdt stellen út it [[Louvre]] yn [[Parys]].
* [[14 septimber]] - By in [[opera (muzyk)|opera]]foarstelling yn [[Kiëv]] wurdt de [[Ruslân|Russyske]] [[premier]] [[Pjotr Stolypin]] [[fermoarde]] troch in [[Joaden|Joadsk]] lid fan 'e Russyske [[geheime tsjinst]].
* [[19 septimber]] - [[Reade Tiisdei]]: by de plechtige iepening fan 'e [[Steaten-Generaal]] op [[Prinskesdei]] hâldt de [[SDAP]] yn [[De Haach]] in [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] foar [[algemien kiesrjocht]] dêr't 20.000 minsken oan meidogge.
*[[29 septimber]] - [[Itaalje]] falt de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] gebietsdielen [[Tripolitaanje]] en de [[Syrenaika]] binnen: begjin fan 'e [[Italjaansk-Turkske Oarloch]].
*[[7 oktober]] - Yn [[Nederlân]] wurdt troch de oanname fan 'e wizige [[Arbeidswet (Nederlân)|Arbeidswet]] [[berne-arbeid]] foar [[bern (persoan)|bern]] ûnder de tolve jier ferbean, útsein yn 'e [[agraryske sektor]].
*[[10 oktober]] - Yn [[Sina]] begjint de [[Sineeske Revolúsje (1911)|Sineeske Revolúsje]] of Xinhairevolúsje, wêrby't [[Pu Yi]], de lêste [[keizer]] fan 'e [[Qing-dynasty]], ôfset wurdt en de [[Republyk Sina]] útroppen wurdt.
*[[4 novimber]] - De [[Agadirkrisis]] wurdt [[frede|freedsum]] oplost as [[Frankryk]] en [[Dútslân]] in oerienkomst slute. Dútslân akseptearret dêrby dat it [[Keninkryk Marokko|Sultanaat Marokko]] in Frânsk [[protektoraat]] wurdt ûnder de namme [[Frânsk-Marokko]], yn ruil foar [[Nij-Kameroen]], in diel fan 'e [[Frânske Kongo]] dat no by [[Dútsk-Kameroen]] komt te hearren. Dy [[koloanje]] kriget dêrtroch tagong ta de [[rivier]] de [[Kongo (rivier)|Kongo]]. [[Spanje]] wurdt tefredensteld mei in brede stripe lân yn it noarden fan Marokko, dy't de koloanje [[Spaansk-Marokko]] komt te foarmjen. 
*[[10 novimber]] - By de werovering fan [[Nanjing]] op 'e [[rebel]]len rjochtet it [[Sina|Sineeske]] [[keizer]]lik [[leger (lânmacht)|leger]] [[Bloedbad fan Nanjing (1911)|in bloedbad]] oan.
*[[28 novimber]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] [[boer]]elieder [[Emiliano Zapata]] presintearret it [[Plan fan Ayala]], wêryn't in yngripende [[lânherfoarming]] regele wurdt.
*[[desimber]] - [[Ruslân|Russyske]] [[troepen]] dogge [[Russyske ynfal yn Perzje (1911)|in ynfal]] yn [[Perzje]] om in ein te meitsjen oan 'e tanimmende [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] ynfloed yn dat lân.
*[[1 desimber]] - De [[Nederlân]]ske [[natuerkundige]] [[Heike Kamerlingh Onnes]] ûntdekt it ferskynsel [[supergelieding]].
*[[11 desimber]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[kening]] [[George V fan it Feriene Keninkryk|George&amp;nbsp;V]] makket yn [[Britsk-Ynje]] de ferdieling fan [[Bingalen]] yn [[West-Bingalen (1905-1911)|West-Bingalen]] en [[East-Bingalen]] ûngedien en ferpleatst de [[koloanje|koloniale]] [[haadstêd]] fan [[Kalkutta]] nei [[Delly]].
*[[14 desimber]] - De [[Noarwegen|Noarske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[Roald Amundsen]] berikt as earste [[minske]] de [[Súdpoal]] en ferslacht dêrby syn [[Feriene Keninkryk|Britske]] rivaal, [[Robert Falcon Scott]].
*[[29 desimber]] - It [[Keninkryk Mongoalje]] ferklearret him ûnôfhinklik fan [[Sina]].
[[File:Stöwer_Titanic.jpg|right|thumb|250px|It [[sinken fan de Titanic|sinken fan 'e ''Titanic'']], yn [[1912]].]]
[[File:Greek_infantry_1912.jpg|right|thumb|250px|[[Grikelân|Grykske]] [[ynfantery]] yn 'e [[Slach by Sarantaporo]] ûnder de [[Earste Balkanoarloch]] ([[1912]]).]]
[[File:Chataldzha_attack.jpg|right|thumb|250px|[[Bulgarije|Bulgaarske]] [[troepen]] bestoarmje [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] stellings fan 'e [[Çatalca|Çatalca-liny]] ûnder de [[Earste Balkanoarloch]].]]

;[[1912]]
*[[1 jannewaris]] - Formele oprjochting fan 'e [[Republyk Sina]].
*[[6 jannewaris]] - [[Nij-Meksiko]] wurdt as 47e [[Amerikaanske steaten|steat]] opnommen yn 'e [[Feriene Steaten]].
*[[9 jannewaris]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] dogge [[Amerikaanske ynfal yn Hondoeras (1912)|in ynfal]] yn [[Hondoeras]], om't [[presidint]] [[Manuel Bonilla]] in [[spoarline]] en in [[skipswerf]], dy't eigendom binne fan in Amerikaansk [[boarger|steatsboarger]], fan doel is te [[nasjonalisaasje|nasjonalisearjen]].
*[[10 jannewaris]] - [[Mongoalje]] wurdt in [[protektoraat]] fan [[Ruslân]].
*[[17 jannewaris]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[Robert Falcon Scott]] berikt de [[Súdpoal]] en konstatearret dêr ta syn [[teloarstelling]] dat de [[Noarwegen|Noar]] [[Roald Amundsen]] him foar west hat.
*[[25 jannewaris]] - By [[Ryksdeiferkiezings (1912)|Ryksdeiferkiezings]] yn [[Dútslân]] behellet de [[sosjalistysk]]e [[SPD]] in grutte oerwinning.
*[[7 febrewaris]] - De [[Twadde Alvestêdetocht]] wurdt wûn troch [[Coen de Koning]] út [[Arnhim]] yn in tiid fan 11 [[oere]]n en 40 [[minuten]].
*[[12 febrewaris]] - Yn [[Sina]] wurdt de [[Sineeske Revolúsje (1911)|Sineeske Revolúsje]] foltôge mei de [[abdikaasje]] fan 'e tolvejierrige [[keizer]] [[Pu Yi]].
*[[14 febrewaris]] - [[Arizona]] wurdt as 48e [[Amerikaanske steaten|steat]] opnommen yn 'e [[Feriene Steaten]].
*[[26 febrewaris]] - Yn it [[Feriene Keninkryk]] begjint [[Britske mynstaking (1912)|in massale mynstaking]], dêr't likernôch 425.000 [[mynwurker]]s oan meidogge. It is harren te dwaan om 'e ynfiering fan in [[minimumlean]].
*[[1 maart]] - [[Emmeline Pankhurst]], ien fan 'e liedsters fan 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[suffrazjette]]s, wurdt [[arrestaasje|arrestearre]] foar it yngoaien fan 'e [[rút|ruten]] fan 'e amtswente fan 'e Britske [[premier]], op [[10&amp;nbsp;Downing Street]].
*[[13 maart]] - [[Servje]] en [[Bulgarije]] slute it geheime [[Ferdrach fan Sofia (maart 1912)|Ferdrach fan Sofia]], dat rjochte is tsjin it [[Osmaanske Ryk]].
*[[29 maart]] - Op harren weromwei fan 'e [[Súdpoal]] komme de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ûntdekkingsreizger]] [[Robert Falcon Scott]] en syn fjouwer selskipslju ûnder in oanhâldende [[sniestoarm]] om fan 'e [[honger]] en ûntbearings.
*[[30 maart]] - Under it [[Ferdrach fan Fez]] wurdt it [[Keninkryk Marokko|Sultanaat Marokko]] fanôf hjoed in [[Frankryk|Frânske]] [[protektoraat]], [[Frânsk-Marokko]]. Yn 'e praktyk wurdt it gebiet frijwol itselde behannele as in [[koloanje]].
*[[2 april]] - Yn [[Sina]] wurdt troch [[Sun Yatsen]], de earste [[presidint]] fan 'e [[Republyk Sina]], de [[nasjonalistysk]]e [[politike partij]] [[Guomintang]] oprjochte.
*[[15 april]] - Op syn earste [[reis]] komt it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[passazjiersskip]] de [[RMS Titanic|RMS ''Titanic'']] yn 'e noardlike [[Atlantyske Oseaan]] te sinken. By dy [[ramp]] komme 1.517 minsken om.
*[[17 april]] - By it [[Bloedbad fan Andrejevski]] falle op 'e [[goud]]fjilden fan [[Andrejevski]], oan 'e [[rivier]] de [[Lena (rivier)|Lena]], yn [[Sibearje]], 270 [[dea]]den as de [[Ruslân|Russyske]] [[plysje]] it fjoer iepenet op [[staking|stakende]] [[mynwurker]]s.
*[[29 maaie]] - [[Grikelân]] en [[Bulgarije]] slute it geheime [[Ferdrach fan Sofia (maaie 1912)|Ferdrach fan Sofia]], dat rjochte is tsjin it [[Osmaanske Ryk]].
*[[31 maaie]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] mariniers lânje op [[Kuba]] om 'e saneamde [[Negeropstân]], in [[rebûlje]] ûnder [[negroïde|swarte]] [[arbeider]]s op 'e [[sûkerreid]]plantaazjes op it eilân, te ûnderdrukken.
*[[july]] - [[Tibet]] ferklearret him ûnôfhinklik fan [[Sina]], yn 'e foarm fan 'e [[Steat Tibet]].
*[[21 july]] - Yn [[Albaanje]] brekt de [[Albaneeske Opstân (1912)|Albaneeske Opstân]] út tsjin 'e oerhearsking troch it [[Osmaanske Ryk]].
*[[3 augustus]] - Yn in besykjen om 'e [[Albaneeske Opstân (1912)|Albaneeske Opstân]] del te bêdzjen, ferlient it [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[regear]] in beheinde foarm fan [[selsbestjoer]] oan [[Albaanje]].
*[[12 augustus]] - It [[regear]] fan [[Bulgarije]] easket fan it [[Osmaanske Ryk]] [[selsbestjoer]] foar [[Masedoanje (regio)|Masedoanje]].
*[[14 augustus]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] mariniers dogge [[Amerikaanske ynfal yn Nikaragûa (1912)|in ynfal]] yn [[Nikaragûa]], om in opstân tsjin it rezjym fan [[presidint]] [[Adolfo Díaz]] te ûnderdrukken.
*[[15 augustus]] - Oan 'e grinzen fan it [[Keninkryk Montenegro]] mei it [[Osmaanske Ryk]] fine [[skermutseling]]s plak tusken [[troepen]] fan 'e beide [[lannen]].
*[[30 augustus]] - [[Servje]], [[Bulgarije]], [[Grikelân]] en [[Montenegro]] kundigje de [[mobilisaasje]] ôf yn ferbân mei de oanboazjende spannings mei it [[Osmaanske Ryk]].
*[[3 septimber]] - De [[regear]]ings fan [[Servje]], [[Bulgarije]], [[Grikelân]] en [[Montenegro]] stjoere it [[Osmaanske Ryk]] in [[ultimatum]], wêryn't easke wurdt dat [[Albaanje]], [[Ald-Servje]] en [[Masedoanje (regio)|Masedoanje]] binnen trije dagen [[selsbestjoer]] krije moatte.
*[[4 septimber]] - It [[regear]] fan it [[Osmaanske Ryk]] wiist it [[utimatum]] fan 'e [[Balkan]]steaten ôf.
*[[8 oktober]] - Utbraak fan 'e [[Earste Balkanoarloch]]: [[Montenegro]] ferklearret de oarloch oan it [[Osmaanske Ryk]].
*[[17 oktober]] - [[Bulgarije]], [[Grikelân]] en [[Servje]] ferklearje de oarloch oan it [[Osmaanske Ryk]].
*[[18 oktober]] - De [[Italjaansk-Turkske Oarloch]] einiget yn in klinkende oerwinning foar [[Itaalje]]. It [[Osmaanske Ryk]] moat by it [[Ferdrach fan Lausanne (1912)|Ferdrach fan Lausanne]] [[Tripolitaanje]] en de [[Syrenaika]] yn [[Noard-Afrika]] ôfstean, dy't omfoarme wurde ta de [[koloanje]] [[Italjaansk-Lybje]]. Fierders wurdt ek de [[Dodekanesos]], in [[eilannegroep]] yn 'e [[Egeyske See]], in [[Italjaanske Dodekanesos|Italjaanske koloanje]].
*[[26 oktober]] - [[Servje|Servyske]] [[troepen]] feroverje yn it ramt fan 'e [[Earste Balkanoarloch]] de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[stêd]] [[Üsküp]] (Skopje).
*[[5 novimber]] - [[Woodrow Wilson]], de kandidaat fan 'e [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]], wurdt by [[Amerikaanske presidintsferkiezings (1912)|presidintsferkiezings]] ûnferwachts keazen ta [[presidint fan 'e Feriene Steaten]].
*[[5 novimber]] - De [[Amerikaanske steaten]] [[Arizona]], [[Kansas]] en [[Wiskonsin]] fiere it [[frouljuskiesrjocht]] yn.
*[[8 novimber]] - [[Grikelân|Grykske]] [[troepen]] feroverje yn it ramt fan 'e [[Earste Balkanoarloch]] de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[stêd]] [[Thessaloniki]].
*[[11 novimber]] - By in oanslach yn [[Madrid (stêd)|Madrid]] wurdt de [[Spanje|Spaanske]] [[premier]] [[José Canalejas y Mendez]] [[fermoarde]] troch in [[anargisme|anargist]].
*[[27 novimber]] - [[Spanje]] reorganisearret syn [[koloanje|koloniale]] besittings yn [[Marokko]] ta de [[koloanje]] [[Spaansk-Marokko]].
*[[28 novimber]] - [[Albaanje]] ropt de ûnôfhinklikheid út.
*[[3 desimber]] - Tusken de stridende partijen yn 'e [[Earste Balkanoarloch]] wurdt in wiffe [[wapenstilstân]] sletten.
*[[3 desimber]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[rykskânselier]] [[Theobald von Bethmann-Hollweg]] warskôget yn in [[taspraak]] oan 'e [[Ryksdei]] [[Ruslân]] dat Dútslân syn bûnsgenoat [[Eastenryk-Hongarije]] [[militêr]] bystean sil as it ea ta in oarloch tusken dat lân en Ruslân komt oer in kwestje dy't mei [[Servje]] te krijen hat.
*[[7 desimber]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[argeolooch]] [[Ludwig Borchart]] ûntdekt yn [[Egypte]] de [[Búste fan Nefertiti]].
*[[16 desimber]] - Yn ferbân mei de oanboazjende spannings mei it [[Keninkryk Servje]] giet [[Eastenryk-Hongarije]] oer ta it ôfkundigjen fan 'e [[mobilisaasje]].
[[File:Skadar_predaja_zastave.jpg|right|thumb|250px|De [[Montenegro|Montenegrynske]] [[kening]] [[Nikolaas fan Montenegro|Nikolaas]] nimt by de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] oerjefte nei it [[Belis fan Shkodër (1912-1913)|Belis fan Shkodër]] ûnder de [[Earste Balkanoarloch]] de Osmaanske [[flagge]] yn ûntfangst.]]
[[File:Greek artillery in Kresna, Second Balkan War (1913) - Georges Scott.jpg|right|thumb|250px|[[Grikelân|Grykske]] [[troepen]] tsjogge djipper [[Bulgarije]] yn ûnder de [[Twadde Balkanoarloch]] ([[1913]]).]]

;[[1913]]
*[[23 jannewaris]] - Yn [[Konstantinopel]] wurdt de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[minister]] fan Definsje, [[generaal]] [[Nazım Pasja]], by in oanslach troch de [[Jong-Turken]] [[fermoarde|deasketten]].
*[[3 febrewaris]] - By [[steatsgreep yn it Osmaanske Ryk (1913)|in steatsgreep]] yn it [[Osmaanske Ryk]] nimme de [[Jong-Turken]], in groep [[nasjonalistysk]]e [[ofsier|legerofsieren]] ûnder lieding fan [[Enver Bey]] en [[Talât Pasja]], de macht oer.
*[[19 febrewaris]] - Yn [[Meksiko]] wurdt [[presidint]] [[Francisco Madero]] by [[steatsgreep yn Meksiko (1913)|in steatsgreep]] mei stipe fan 'e [[Feriene Steaten]] ôfset. De nije presidint is [[Victoriano Huerta]].
*[[22 febrewaris]] - Yn [[Meksiko]] wurdt de ôfsette [[presidint]] [[Francisco Madero]] [[stânrjochtlike eksekúsje|stânrjochtlik eksekutearre]].
*[[24 febrewaris]] - Yn [[Ingelân]] wurdt de bekende [[suffrazjette]] [[Emmeline Pankhurst]] [[arrestaasje|arrestearre]] foar [[oprokkening]] yn ferbân mei de [[bomoanslach]] op 'e wente fan [[minister]] fan Finânsjes [[David Lloyd George]] yn [[Walton Heath]] yn [[Surrey]], op [[19&amp;nbsp;febrewaris]] l.l.
*[[18 maart]] - Yn [[Grikelân]] wurdt [[kening]] [[George I fan Grikelân|George&amp;nbsp;I]] by in oanslach troch de [[anargisme|anargist]] [[Alexandros Schinas]] [[fermoarde]]. Hy wurdt opfolge troch syn [[soan]] [[Konstantyn I fan Grikelân|Konstantyn&amp;nbsp;I]].
*[[20 maart]] - Yn [[Sina]] wurdt [[Song Jiaoren]], in foaroanman fan 'e [[nasjonalistysk]]e [[Guomintang]], by in oanslach [[fermoarde]].
*[[28 maart]] - It [[regear]] fan [[Dútslân]] presintearret in [[wet]]sfoarstel dat de omfang fan 'e Dútske [[striidkrêften]] mei 660.000 man en 153.000 [[hynder]]s útwreide wurde sille.
*[[26 april]] - Yn [[Gint (stêd)|Gint]] wurdt de [[wrâldtentoanstelling]] iepene.
*[[26 april]] - Yn [[Sina]] ropt [[Sun Yatsen]], de oprjochter fan 'e [[nasjonalistysk]]e [[politike partij]] [[Guomintang]], op om [[presidint]] [[Yuan Shikai]] ûnder fuotten te heljen, nei't út in offisjeel ûndersyk nei foarren kommen is dat Yuan belutsen wie by de [[moard]] op 'e Guomintang-lieder [[Song Jiaoren]], op [[20&amp;nbsp;maart]] l.l.
*[[6 maaie]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Legerhûs (Feriene Keninkryk)|Legerhûs]] fersmyt nei twa dagen fan [[debat]] in [[wet]]sfoarstel foar de ynfiering fan it [[frouljuskiesrjocht]].
*[[30 maaie]] - De [[Earste Balkanoarloch]] einiget mei in oerwinning fan 'e [[Balkan]]steaten. Under it [[Ferdrach fan Londen (1913)|Ferdrach fan Londen]] moat it [[Osmaanske Ryk]] suver al syn gebiet yn [[Jeropa]] opjaan, al wit it de [[stêd]] [[Konstantinopel]] te behâlden.
*[[4 juny]] - Op 'e [[Derby fan Epsom]] rekket de militante [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[suffrazjette]] [[Emily Wilding Davinson]] swier[[ferwûne]] as hja har by wize fan protestaksje ûnder de [[hynder|hynsterace]] foar it [[hynder]] smyt dat eigendom is fan [[kening]] [[George V fan it Feriene Keninkryk|George&amp;nbsp;V]]. Hja komt op [[8&amp;nbsp;juny]] oan har ferwûnings te [[ferstjerren]].
*[[11 juny]] - Yn [[Konstantinopel]] wurdt by in oanslach de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[grutfizier]] [[Mahmud Şevket Pasja]] [[fermoarde]].
*[[29 juny]] - Utbraak fan 'e [[Twadde Balkanoarloch]]: [[Bulgarije]] falt [[Grikelân]] en [[Servje]] oan, mei as doel om in grutter oandiel te krijen yn 'e gebieten dy't ûnder de [[Earste Balkanoarloch]] op it [[Osmaanske Ryk]] ferovere binne.
*[[30 juny]] - De [[Denemark|Deenske]] [[natuerkundige]] [[Niels Bohr]] presintearret syn ferbetterings fan it [[atoom]]model fan [[Ernest Rutherford]].
*[[1 july]] - [[Servje]], [[Montenegro]] en [[Grikelân]] ferklearje [[Bulgarije]] de oarloch.
*[[2 july]] - Yn [[Belgje]] wurdt in [[wet]] fan krêft dy't mei yngong fan [[1917]] [[ûnderofsier]]en yn it [[leger (lânmacht)|leger]] ferplichtet om net allinnich [[Frânsk]], mar ek [[Nederlânsk]] te sprekken.
*[[5 july]] - Yn it ramt fan 'e [[kabinetsformaasje]] yn [[Nederlân]] wurdt de foaroanman fan 'e [[SDAP]], [[Piter Jelles Troelstra]], ûntfongen troch [[keninginne]] [[Wilhelmina fan 'e Nederlannen|Wilhelmina]]. It is de earste kear dat in [[sosjalist]] op it paleis útnûge wurdt.
*[[7 july]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Legerhûs (Feriene Keninkryk)|Legerhûs]] kart in [[wet]] goed dy't [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] [[selsbestjoer]] jaan moat.
*[[10 july]] - [[Roemeenje]] ferklearret [[Bulgarije]] de oarloch. Roemeenske [[troepen]] stekke de [[Donau]] oer om it Bulgaarske leger, dat oan 'e west- en súdgrins yn gefjocht is mei [[Servje]] en [[Grikelân]], yn 'e rêch oan te fallen.
*[[12 july]] - It [[Osmaanske Ryk]] ferklearret [[Bulgarije]] de oarloch. Osmaanske [[troepen]] begjinne oan in opmars troch [[East-Traasje]], oer grûngebiet dat se ûnder de [[Earste Balkanoarloch]] oan 'e Bulgaren ferlern binne.
*[[15 july]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Hegerhûs (Feriene Keninkryk)|Hegerhûs]] fersmyt de troch it [[Legerhûs (Feriene Keninkryk)|Legerhûs]] goedkarde [[wet]] dy't [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] [[selsbestjoer]] jaan moat.
*[[20 july]] - It [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] leger weroveret de [[stêd]] [[Adrianopel]] (Edirne) op 'e [[Bulgarije|Bulgaren]].
*[[29 july]] - De ûnôfhinklikheid fan [[Albaanje]] kriget ynternasjonale erkenning as it [[Foarstedom Albaanje]].
*[[30 july]] - Yn 'e [[Roemeenje|Roemeenske]] [[haadstêd]] [[Boekarest]] slute de oarlochfierdende [[Balkan]]steaten in [[wapenstilstân]].
*[[5 augustus]] - Yn [[Dútslân]] wurde ferskate [[ofsier]]en en hege wurknimmers fan [[wapen]]fabrikant [[Krupp]] ta koarte [[finzenis]]straffen feroardiele foar it [[Krupp-skandaal]], wêrby't tsjin betelling ynformaasje oer it [[munysje]]-oankeapbelied fan it Dútske leger trochspile is oan Krupp. 
*[[10 augustus]] - De [[Twadde Balkanoarloch]] einiget mei de folsleine nederlaach fan [[Bulgarije]]. Under it [[Ferdrach fan Boekarest (1913)|Ferdrach fan Boekarest]] moat it lân in part fan 'e ferovere gebieten út 'e [[Earste Balkanoarloch]] opjaan oan [[Servje]] en [[Grikelân]]. Boppedat ferliest it ek de [[Súd-Dobroedsja]] oan [[Roemeenje]].
*[[28 augustus]] - Yn [[De Haach]] wurdt it [[Fredespaleis]] iepene, de sit fan it ynternasjonale [[Permaninte Hof fan Arbitraazje]]. De bou hjirfan is mooglik makke troch in jefte fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[miljonêr]] [[Andrew Carnegie]].
*[[1 septimber]] - De [[Sina|Sineeske]] [[diktator]] [[Yuan Shikai]] wit it lêste ferset tsjin syn bewâld te brekken troch de [[stêd]] [[Nanjing]], it bolwurk fan 'e [[opstân|opstannige]] [[Guomintang]]-[[politike partij|partij]], te feroverjen.
*[[21 septimber]] - By it [[Ferdrach fan Konstantinopel (1913)|Ferdrach fan Konstantinopel]] slút [[Bulgarije]] [[frede]] mei it [[Osmaanske Ryk]]. Dêrby wurdt bepaald dat de Bulgaren in grut part fan 'e feroverings út 'e [[Earste Balkenoarloch]] kwytreitsje. Sadwaande komt [[East-Traasje]] wer by it Osmaanske Ryk te hearren.
*[[18 oktober]] - It [[regear]] fan [[Eastenryk-Hongarije]] stjoert [[Servje]] in [[ultimatum]], wêryn't easke wurdt dat Servje binnen acht dagen syn [[troepen]] út it ûnder de [[Twadde Balkanoarloch]] besette [[Albaanje]] weromlûke sil.
*[[20 oktober]] - [[Servje]] jout ta oan 'e [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] druk en ûntrommet it besette [[Albaanje]].
*[[26 novimber]] - [[Ruslân]] foltôget syn [[bestjoer]]like herfoarmings yn [[Russysk-Poalen]], dy't derop rjochte binne om it tanimmende [[Poalen (folk)|Poalske]] [[nasjonalisme]] de kop yn te drukken. Sa mei fan no ôf oan de [[Poalsk]]e [[taal]] net mear yn 'e [[gemeenteried]]en brûkt wurde.
*[[10 desimber]] - De [[Nederlân]]ske [[natuerkundige]] [[Heike Kamerlingh Onnes]] kriget de [[Nobelpriis foar de Natuerkunde]] foar syn ûntdekking hoe't men [[helium]] [[floeistof|floeiber]] meitsje kin.
* [[12 desimber]] - [[Vincencio Peruggia]] besiket yn [[Florâns]] de troch him út it [[Louvre]] yn [[Parys]] [[dieverij|stellen]] ''[[Mona Lisa]]'' te ferkeapjen en wurdt oanholden.
*[[14 desimber]] - De [[Grikelân|Grykske]] [[kening]] [[Konstantyn I fan Grikelân|Konstantyn I]] ferklearret [[Grikelân]] en [[Kreta]] foar ferienige, en fiert dêrmei de [[Grykske anneksaasje fan Kreta]] troch.
[[File: Franz_Ferdinand_d'Este,_Erzherzog.jpg|right|thumb|180px|De [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[kroanprins|troanopfolger]] [[Frâns Ferdinand fan Eastenryk|Frâns Ferdinand]], waans [[moard op aartshartoch Frâns Ferdinand fan Eastenryk|moard]] de [[Earste Wrâldoarloch]] útlokke.]]
[[File:Ferdinand Behr arrested in Sarajevo 1914.jpg|right|thumb|250px|[[Gavrilo Princip]], de [[moardner]] fan 'e [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[kroanprins|troanopfolger]] [[aartshartoch]] [[Frâns Ferdinand fan Eastenryk|Frâns Ferdinand]], wurdt [[arrestaasje|arrestearre]] nei [[moard op aartshartoch Frâns Ferdinand fan Eastenryk|de moard]].]]
[[File:British Aircraft of the First World War 1914-1918 (IWM Q67556).jpg|right|thumb|250px|In [[Sopwith F-1 Camel]]. Yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] waarden foar it earst [[fleanmasine]]s yn [[oarloch]]ssitewaasjes ynset.]]
[[File:Sarikam.jpg|right|thumb|250px|[[Ruslân|Russyske]] [[troepen]] oan it [[Eastfront (Earste Wrâldoarloch)|Eastfront]] ûnder de [[Earste Wrâldoarloch]].]]

;[[1914]]
*[[27 jannewaris]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] dogge [[Amerikaanske ynfal yn Haïty (1914)|in ynfal]] yn [[Haïty]] nei't [[presidint]] [[Michel Oreste]] dêr by in [[opstân]] ôfset is.
*[[7 maart]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[ealman]] [[Willem II fan Wied]] wurdt [[foarst]] fan [[Foarstedom Albaanje|Albaanje]].
*[[9 april]] - Yn 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] [[stêd]] [[Tampico]] fynt it saneamde [[Tampico-ynsidint]] plak, wêrby't de [[bemanning]] fan in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[skip]] [[arrestaasje|arrestearre]] wurdt. Hoewol't de [[seelju]] frijwol daliks wer frijlitten wurde, nimt it [[regear]] fan 'e Feriene Steaten it foarfal heech op.
*[[11 april]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] [[presidint]] [[Victoriano Huerta]] ferbrekt de [[diplomasy|diplomatike betrekkings]] mei de [[Feriene Steaten]] fanwegen de oanboazjende spannings tusken de beide lannen.
*[[27 april]] - Nei in [[bombardemint]], wêrby't mear as 200 [[boarger]]s omkomme, wurdt de [[Meksiko|Meksikaanske]] [[haven]]stêd [[Veracruz (stêd)|Veracruz]] beset troch [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]]. Oanlieding hjirfoar it saneamde [[Tampico-ynsidint]]. Dizze [[Amerikaanske besetting fan Veracruz]] liedt yn hiel [[Latynsk-Amearika]] ta grutte [[ferûntweardiging]].
*[[1 maaie]] - Yn 'e [[Republyk Sina]] wurdt de al langer besteande [[diktatuer]] fan [[Yuan Shikai]] by [[wet]] formalisearre.
*[[25 maaie]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[Legerhûs (Feriene Keninkryk)|Legerhûs]] nimt in [[wet]] oan dy't in beheinde foarm fan [[selsbestjoer]] regelet foar [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] sûnder [[Ulster]], dat yn mearderheid [[protestantisme|protestantsk]] is en wegeret om út [[Dublin]] wei regearre te wurden.
*[[24 juny]] - De [[Feriene Steaten]] en [[Meksiko]] slute in [[ferdrach]] dat in ein meitsje moat oan 'e yn [[april]] begûne [[Amerikaanske besetting fan Veracruz]].
*[[28 juny]] - Yn [[Sarajevo]] wurde de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[kroanprins|troanopfolger]] [[aartshartoch]] [[Frâns Ferdinand fan Eastenryk|Frâns Ferdinand]] en syn [[oarehelte|frou]], [[hartoginne]] [[Sophie von Hohenberg]], [[moard op aartshartoch Frâns Ferdinand fan Eastenryk|fermoarde troch]] de [[Serven|Servyske]] [[nasjonalist]] [[Gavrilo Princip]]. Dit is it begjin fan 'e [[Julykrisis]], dy't liede sil ta it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]].
*[[29 juny]] - By ûnderfreging fan [[Gavrilo Princip]], de [[moardner]] fan 'e [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[kroanprins|troanopfolger]] [[aartshartoch]] [[Frâns Ferdinand fan Eastenryk|Frâns Ferdinand]], en fan dy syn helpers, troch de Eastenryksk-Hongaarske autoriteiten, komt oan it ljocht dat de gearspanners help hân hawwe út [[Servje]] wei.
*[[july]] - [[Mahatma Gandhi]], de [[abbekaat]] dy't namme makke hat as foaroanman fan 'e [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndyske]] mienskip yn [[Súd-Afrika]], keart werom nei Britsk-Ynje.
*[[14 july]] - De [[Meksiko|Meksikaanske]] [[presidint]] [[Victoriano Huerta]] moat ôftrede nei ferskate wichtige oerwinnings op syn [[regear]]ingsleger troch de [[opstanneling]]en fan [[Emiliano Zapata]] yn it suden en fan [[Pancho Villa]] en [[Venustiano Carranza]] yn it noarden.
*[[23 july]] - It [[regear]] fan [[Eastenryk-Hongarije]] stjoert nei oanlieding fan 'e [[moard op aartshartoch Frâns Ferdinand fan Eastenryk]] in [[ultimatum]] oan it regear fan it [[Keninkryk Servje]]. Dêryn wurdt û.m. in ferbod easke fan alle anty-Eastenrykske [[organisaasje]]s, de bemuoienis fan Eastenryksk-Hongaarske funksjonarissen yn Servje by it ûndersyk nei en ferbieden fan sokke Servyske organisaasjes, en it [[ûnslach]] fan alle Servyske [[boarger]]like en [[militêr]]e funksjonarissen fan wa't Eastenryk-Hongarije de nammen neitiid noch trochjaan sil.
*[[25 july]] - It [[regear]] fan it [[Keninkryk Servje]] akseptearret de measte easken fan it [[ultimatum]] dat [[Eastenryk-Hongarije]] twa dagen earder stjoerd hat, mar wegeret Eastenryksk-Hongaarske funksjonarissen foech te jaan op Servysk grûngebiet en ek om sûnder ynspraak alle Servyske [[boarger]]like en [[militêr]]e funksjonarissen te [[ûntslach|ûnslaan]] fan wa't Eastenryk-Hongarije de nammen trochjaan sil.
*[[28 july]] - [[Eastenryk-Hongarije]] ferklearret de oarloch oan it [[Keninkryk Servje]]. [[Ruslân]], de beskermhear fan Servje, kundiget de [[mobilisaasje]] ôf yn 'e fjouwer [[provinsje]]s dy't grinzgje oan Eastenryk-Hongarije.
*[[30 july]] - Yn reäksje op 'e [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[oarloch]]sferklearring oan [[Servje]] kundiget [[Ruslân]] de algehiele [[mobilisaasje]] ôf.
*[[31 july]] - [[Eastenryk-Hongarije]] kundiget de [[mobilisaasje]] ôf.
*[[31 july]] - Yn [[Frankryk]] wurdt de [[sosjalistysk]]e foaroanman [[Jean Jaurès]] fanwegen syn ferset tsjin 'e Frânske dielname oan in grutte [[Jeropa|Jeropeeske]] [[oarloch]] by in oanslach [[fermoarde]] troch de ekstreem-rjochtse [[nasjonalist]] [[Robert Villain]].
*[[1 augustus]] - Yn 'e reäksje op 'e oanboazjende spannings tusken [[Dútslân]] en de Frânske bûnsgenoat [[Ruslân]] kundiget [[Frankryk]] de [[mobilisaasje]] ôf. Dêrop kundiget ek Dútslân de mobilisaasje ôf. [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] [[Dútske ynfal yn Lúksemboarch (1914)|kringe oer de grinzen]] fan [[Lúksemboarch (gruthartochdom)|Lúksemboarch]]. Tsjin 'e jûn ferklearret Dútslân de oarloch oan Ruslân. It [[Feriene Keninkryk]] warskôget dêrop it Dútske regear dat it in ynfal yn it [[neutraliteit|neutrale]] [[Belgje]] as in ''[[casus belli]]'' beskôgje sil.
*[[2 augustus]] - De [[Dútske besetting fan Lúksemboarch yn de Earste Wrâldkriich|Dútske besetting fan Lúksemboarch]] wurdt foltôge. Dútslân stjoert it [[regear]] fan [[Belgje]] in [[ultimatum]] om Dútske troepen troch te litten nei [[Frankryk]]. Belgje wegeret frijwol daliks.
*[[3 augustus]] - [[Dútslân]] ferklearret de oarloch oan [[Frankryk]].
*[[4 augustus]] - [[Dútslân]] ferklearret [[Belgje]] de oarloch. Dútske [[troepen]] dogge dêrop frijwol daliks [[Dútske ynfal yn Belgje (1914)|in ynfal yn Belgje]]. Yn reäksje dêrop ferklearret it [[Feriene Keninkryk]], dat ûnder it [[Ferdrach fan Londen (1839)]] de Belgyske [[neutraliteit]] garandearre hat, Dútslân de oarloch.
*[[5 augustus]] - Begjin fan 'e [[Slach om Luik (1914)|Slach om Luik]] tusken [[Belgje|Belgyske]] en [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] oan 'e iene kant en de [[Dútslân|Dútske]] ynfallers oan 'e oare kant.
*[[6 augustus]] - [[Eastenryk-Hongarije]] ferklearret de oarloch oan [[Ruslân]].
*[[11 augustus]] - [[Frankryk]] ferklearret de oarloch oan [[Eastenryk-Hongarije]].
*[[11 augustus]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] falt it [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[leger (lânmacht)|leger]] it [[Keninkryk Servje]] binnen, wêrmei't de [[Servyske Kampanje (Earste Wrâldkriich)|Servyske Kampanje]] begjint.
*[[12 augustus]] - Yn 'e [[Slach by Halen]] keare [[Belgje|Belgyske]] [[troepen]] tsjin dat de [[Dútslân|Dútsers]] de [[rivier]] de [[Gete (rivier)|Gete]] oerstekke kinne.
*[[12 augustus]] - It [[Feriene Keninkryk]] ferklearret de oarloch oan [[Eastenryk-Hongarije]], dat op syn beurt [[Frankryk]] en it Feriene Keninkryk de oarloch ferklearret.
*[[15 augustus]] - Op [[feest]]like wize wurdt it [[Panamakanaal]] iepene.
*[[16 augustus]] - Yn 'e [[Meksikaanske Boargeroarloch]] feroverje de [[rebel]]len fan [[Emiliano Zapata]] en [[Pancho Villa]] de [[haadstêd]] [[Meksiko-Stêd]]. Dêrop fiere [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] in yntervinsje út.
*[[17 augustus]] - Ein fan 'e [[Slach om Luik (1914)|Slach om Luik]]: de [[Belgje|Belgyske]] [[stêd]] [[Luik (stêd)|Luik]] jout him oer oan 'e [[Dútslân|Dútsers]].
*[[19 augustus|19]]-[[24 augustus]] - It [[Servje|Servyske]] [[leger (lânmacht)|leger]] set oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] [[Slach by de Cer|in tsjinoffinsyf]] yn, wêrby't de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] út it [[Keninkryk Servje]] ferdreaun wurde.
*[[20 augustus]] - [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] besette de [[Belgje|Belgyske]] [[haadstêd]] [[Brussel]]. It Belgyske [[regear]] wykt út nei [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]].
*[[23 augustus]] - [[Japan]] ferklearret [[Dútslân]] de oarloch en falt de Dútske [[konsesje (Sina)|konsesjes]] yn [[Sina]] oan.
*[[24 augustus]] - Yn 'e [[Slach by Bergen (1914)|Slach by Bergen]] lije de [[Alliëarden]] in nederlaach. Fan gefolgen kinne [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] no noardlik [[Frankryk]] binnenkringe.
*[[26 augustus|26]]-[[30 augustus]] - [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] bringe it [[Ruslân|Russyske]] leger nei de [[Russyske ynfal yn East-Prusen (1914)|Russyske ynfal yn East-Prusen]] in ferpletterjende nederlaach ta yn 'e [[Slach by Tannenberg]].
*[[27 augustus]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] foltôgje de ferovering fan 'e [[koloanje]] [[Dútsk-Togolân]].
*[[2 septimber]] - Mei it each op 'e [[Blitzkrieg (kriich)|flugge Dútske opmars]] wykt it [[Frankryk|Frânske]] [[regear]] út [[Parys]] tebek nei [[Bordeaux (stêd)|Bordeaux]].
*[[3 septimber]] - Yn 'e [[Slach om Lemberg (1914)|Slach om Lemberg]] behelje de [[Ruslân|Russen]] in oerwinning op it [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[leger (lânmacht)|leger]], wêrby't 100.000 man [[kriichsfinzen]] nommen wurde.
*[[3 septimber]] - In healjier nei syn oanstelling as [[foarst]] fan [[Foarstedom Albaanje|Albaanje]], ferlit de [[Dútslân|Dútske]] [[ealman]] [[Willem&amp;nbsp;II fan Wied]] [[Albaanje]] as in desyllúzjonearre man.
*[[6 septimber|6]]-[[10 septimber]] - Yn 'e [[Slach oan de Marne]] bringt it [[Frankryk|Frânske]] [[leger (lânmacht)|leger]] de opmars fan 'e ynfallende [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] ta stilstân by de [[rivier]] de [[Marne (rivier)|Marne]]. Dêrmei is de Dútske [[Blitzkrieg (kriich)|Blitzkrieg]] mislearre. 
*[[7 septimber]]-[[4 oktober]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] kringe [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] yn it ramt fan 'e [[Servyske Kampanje (Earste Wrâldkriich)|Servyske Kampanje]] op 'e nij it [[Keninkryk Servje]] yn, mar se [[Slach oan de Drina|lûke har al rillegau wer tebek]] as twa [[Servje|Servyske]] [[difyzje (militêre ienheid)|difyzjes]] om harren flank hinne optsjogge en [[Sarajevo]] bedriigje.
*[[7 septimber|7]]-[[14 septimber]] - Yn 'e [[Earste Slach by de Mazoeryske Marren]] bringe de [[Dútslân|Dútsers]] de [[Ruslân|Russen]] op 'e nij in swiere nederlaach ta.
*[[15 septimber]] - By de [[Slach oan de Aisne]] wurdt it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] stabilisearre. De earste [[rinfuorgen]] wurde groeven. De kommende fjouwer jier sil der net folle beweging yn 'e frontlinys mear wêze.
*[[15 septimber]] - De lêste [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] mariniers lûke har werom út [[Meksiko]]. Dêrmei komt in ein oan 'e yn [[april]] begûne [[Amerikaanske besetting fan Veracruz]].
*[[18 septimber]] - Begjin fan 'e saneamde [[Wedrin nei de Kust]] fan 'e [[Noardsee]] en [[It Kanaal]] troch de [[Dútslân|Dútsers]] en de [[Alliëarden]] oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]].
*[[oktober]] - Op 'e [[Revolúsjonêre Konvinsje fan Aguascalientes|Revolúsjonêre Konvinsje]] yn [[Aguascalientes (stêd)|Aguascalientes]] brekt ferdieldheid út ûnder de [[Meksiko|Meksikaanske]] [[rebel]]len dy't [[presidint]] [[Victoriano Huerta]] ûnder fuotten helle hawwe. It komt ta in brek tusken de grutgrûnbesitter [[Venustiano Carranza]] oan 'e iene kant en de [[boer]]elieders [[Pancho Villa]] en [[Emiliano Zapata]] oan 'e oare kant.
*[[5 oktober]] - Boppe [[Reims]], yn noardlik [[Frankryk]], hellet in Frânske [[fleanmasine]] in [[Dútslân|Dútsk]] tastel del. Dit is it begjin fan 'e oarloch yn 'e loft.
*[[10 oktober]] - De [[Belgje|Belgyske]] [[stêd]] [[Antwerpen (stêd)|Antwerpen]] kapitulearret foar de [[Dútslân|Dútsers]]. Likernôch 1 miljoen Belgyske [[flechtling]]en sykje beskûl yn it [[neutraliteit|neutrale]] [[Nederlân]].
*[[13 oktober]] - Yn [[Súd-Afrika]] brekt ûnder lieding fan [[generaal]] [[Christiaan de Wet]] de [[Maritz-rebûlje]] út ûnder dútsksinnige [[Afrikaners]].
*[[13 oktober]] - It [[regear]] fan [[Belgje]] fêstiget him yn [[Sainte-Adresse]], by de [[Frankryk|Frânske]] [[stêd]] [[Le Havre]].
*[[15 oktober]] - It [[Amerikaanske Kongres]] nimt de saneamde [[Wet-Clayton]] (''Clayton Act'') oan, wêryn't û.m. it rjocht fan [[arbeider]]s erkend wurdt om te [[staking|staken]] en [[fakbûn]]en op te rjochtsjen.
*[[15 oktober|15]]-[[21 oktober]] - De [[Slach om Warsjau (1914)|Slach om Warsjau]], oan it [[Eastfront (Earste Wrâldoarloch)|Eastfront]], einiget yn in [[Ruslân|Russyske]] oerwinning. De [[Dútslân|Dútsers]] moatte har weromlûke.
*[[19 oktober]] - De [[stêd]] [[Lüderitz]], yn [[Dútsk-Súdwest-Afrika]], wurdt troch [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[troepen]] ûnder [[generaal]] [[Louis Botha]] ynnommen.
*[[29 oktober]] - Nei ûnferwachtse [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[bombardemint]]en fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]]en [[Odessa]] en [[Sebastopol]] ferklearret Ruslân de oarloch oan it Osmaanske Ryk.
*[[31 oktober]] - [[Belgje|Belgyske]] [[troepen]] keare de [[Dútslân|Dútsers]] oant it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] yn 'e [[Slach om de Izer]].
*[[2 novimber]] - It [[Feriene Keninkryk]] [[anneksearret]] formeel it [[eilân]] [[Syprus]], dat it al sûnt [[1878]] fan it [[Osmaanske Ryk]] yn [[pacht]] hie. It eilân wurdt no formeel de [[koloanje]] [[Britsk-Syprus]].
*[[5 novimber]] - It [[Feriene Keninkryk]] en [[Frankryk]] ferklearje de oarloch oan it [[Osmaanske Ryk]].
*[[7 novimber]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[konsesje (Sina)|konsesje]] yn [[Sina]], [[Qingdao]], wurdt beset troch [[Japan]]ske [[troepen]].
* [[16 novimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] dogge [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] yn it ramt fan 'e [[Servyske Kampanje (Earste Wrâldkriich)|Servyske Kampanje]] foar de trêde kear in wraam op it [[Keninkryk Servje]].
*[[21 novimber]] - Yn it ramt fan 'e [[Earste Slach om Iper]] bestookt it [[Dútslân|Dútske]] [[leger (lânmacht)|leger]] de [[Belgje|Belgyske]] [[stêd]] [[Iper (stêd)|Iper]] mei [[brângranaat|brângranaten]]. It hiele [[Bombardemint fan Iper|histoaryske stedssintrum brânt ôf]].
*[[2 desimber]] - [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] feroverje de [[Servje|Servyske]] [[haadstêd]] [[Belgrado]].
*[[3 desimber|3]]-[[13 desimber]] - [[Servje|Servyske]] [[troepen]] sette oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] [[Slach oan de Kolubara|in massaal tsjinoffinsyf]] yn, dat it [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] leger folslein oer it mad komt. De ynfallers wurde foar de trêde kear út it [[Keninkryk Servje]] ferdreaun.
*[[15 desimber]] - [[Kening]] [[Peter II fan Servje]] hâldt syn triomfantlike yntocht yn 'e befrijde Servyske [[haadstêd]] [[Belgrado]].
*[[17 desimber]] - [[Egypte]] wurdt troch it [[Feriene Keninkryk]] formeel losmakke fan it [[Osmaanske Ryk]]. It wurdt no in [[sultanaat]] ûnder Britsk [[protektoraat]].
[[File:Ambassador Morgenthau's Story p314.jpg|right|thumb|250px|De [[Armeenske Genoside]] troch de [[Turken]] koste oan hûnderttûzenen minsken it libben.]]
[[File:Scene just before the evacuation at Anzac. Australian troops charging near a Turkish trench. When they got there the... - NARA - 533108.tif|right|thumb|250px|[[Austraalje (lân)|Australyske]] [[troepen]] yn 'e oanfal yn 'e [[Slach om Gallipoli]].]]
[[File:Hromadná_poprava_srbského_obyvatelstva.jpg|right|thumb|250px|[[Eksekúsje]]s fan [[Servje|Servyske]] [[manlju]] en [[froulju]] troch [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen|besettingstroepen]].]]
[[File:Ottoman soldiers WWI.jpg|right|thumb|250px|[[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[troepen]] ûnder de [[Mesopotamyske Fjildtocht (Earste Wrâldkriich)|Mesopotamyske Fjildtocht]] fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]].]]
[[File:G-17713FF9.JPG|right|thumb|250px|Ferwuostigings yn [[Galveston (Teksas)]] nei de swiere [[Orkaan fan Galveston (1915)]].]]

;[[1915]]
*[[15 jannewaris]] - [[Japan]] leit [[Sina]] in pakket fan 21 easken foar, dy't yn 'e praktyk delkomme op 'e politike ûnderwerping fan Sina oan Japanske oerhearsking.
*[[31 jannewaris]] - By [[Bolimov]], yn [[Russysk-Poalen]], wurdt foar it earst yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] [[gifgas]] ynset, troch de [[Dútslân|Dútsers]] tsjin 'e [[Ruslân|Russen]].
*[[7 febrewaris|7]]-[[21 febrewaris]] - Yn 'e [[Twadde Slach by de Mazoeryske Marren]] bringe de [[Dútslân|Dútsers]] it [[Ruslân|Russyske]] [[leger (lânmacht)|leger]] in swiere nederlaach ta.
*[[9 febrewaris]] - It [[Feriene Keninkryk]] slút it [[Suëzkanaal]] foar de [[skipfeart]], ek fan [[neutraliteit|neutrale]] lannen.
*[[19 febrewaris]]-[[18 maart]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[marine]] besiket om 'e nocht om 'e trochfeart troch de [[Dardanellen]] te forsearjen, in troch it [[Osmaanske Ryk]] behearske [[seestrjitte]] dy't mei de [[Bosporus]] tagong jout ta de [[Swarte See]] en dêrmei ta de Britske bûnsgenoat [[Ruslân]].
*[[22 febrewaris]] - [[Dútslân]] kundiget de ûnbeheinde [[dûkboat]]oarloch ôf. De [[see|ynternasjonale wetters]] om [[Grut-Brittanje]] hinne wurde ta oarlochsgebiet ferklearre.
*[[26 febrewaris]] - Oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]], by [[Malancourt]], sette de [[Dútslân|Dútsers]] foar it earst [[flammesmiter]]s yn as [[wapen|oarlochswapen]].
*[[1 maart]] - It [[Feriene Keninkryk]] giet oer ta de blokkade fan 'e [[Dútslân|Dútske]] [[Noardsee]]-[[haven]]s en slút [[It Kanaal]] foar de [[skipfeart]].
*[[6 april]] - [[Itaalje]] easket fan [[Eastenryk-Hongarije]] [[Súd-Tiroal]], [[Istrje]] en [[Triëst]] op yn ruil foar [[neutraliteit]] yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]].
*[[22 april]] - Begjin fan 'e [[Twadde Slach om Iper]] oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]].
*[[24 april]] - Yn it [[Osmaanske Ryk]] begjint de [[Armeenske Genoside]], wêrby't it Osmaanske [[leger (lânmacht)|leger]] him keart tsjin 'e [[etnysk]] [[Armenen|Armeenske]] [[befolking]]. Der falle hûnderttûzenen [[dea]]den.
*[[25 april]] - [[Austraalje (lân)|Australyske]], [[Nij-Seelân|Nijseelânske]], [[Ingelân|Ingelske]], [[Ierlân (eilân)|Ierske]], [[Britsk-Ynje|Britsk-Yndyske]], [[Nijfûnlân]]ske en [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] lânje op it [[skiereilân]] [[Gallipoli (skiereilân)|Gallipoli]], by de [[Dardanellen]], yn it [[Jeropeesk-Turkije|Jeropeeske diel]] fan it [[Osmaanske Ryk]]. Se wurde oan 'e [[kust]] fêstset troch swiere Osmaanske wjerstân. Dit is it begjin fan 'e [[Slach om Gallipoli]], ek wol bekend as de Gallipoli-kampanje.
*[[26 april]] - Yn [[Londen]] wurdt in geheim [[ferdrach]] sletten tusken de [[Alliëarden]] en [[Itaalje]] oer territoriale kompinsaasje foar Itaalje as dat lân oan harren kant meidwaan soe oan 'e oarloch.
*[[4 maaie]] - [[Itaalje]] seit de [[Triple Alliânsje]], it bûnsgenoatskip mei [[Dútslân]] en [[Eastenryk-Hongarije]], op.
*[[7 maaie]] - De [[Sina|Sineeske]] [[presidint]] [[Yuan Shikai]] williget frijwol alle easken yn dêr't de [[Japan]]ners op [[15&amp;nbsp;jannewaris]] l.l. mei kommen binne. Sina wurdt dêrtroch frijwol in Japanske [[fazalsteat]].
*[[7 maaie]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[passazjiersskip]] de [[RMS Lusitania|RMS ''Lusitania'']] wurdt foar de [[kust]] fan [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] [[torpedo|torpedearre]] troch in [[Dútslân|Dútske]] [[dûkboat]] en sinkt binnen 18&amp;nbsp;[[minuten]]. Dêrby komme 1.198 minsken om, wêrûnder 128 [[Feriene Steaten|Amerikanen]]. Dat sil twa jier letter noch fan ynfloed wêze op it Amerikaanske beslút om mei te fjochtsjen tsjin 'e Dútsers.
*[[14 maaie]] - By [[steatsgreep yn Portegal|in steatsgreep]] yn [[Portegal]] wurdt [[premier]] [[Joaquim Pimenta de Castro]] ôfset.
*[[24 maaie]] - [[Itaalje]] ynterveniëarret oan 'e kant fan 'e [[Alliëarden]] yn 'e [[Earste Wrâldoarloch]] en ferklearret [[Eastenryk-Hongarije]] de oarloch.
*[[21 juny]] - De pro-[[Dútslân|Dútske]] [[Maritz-rebûlje]] fan 'e [[Afrikaners]] yn [[Súd-Afrika]] wurdt ûnderdrukt mei de [[arrestaasje]] fan [[generaal]] [[Christiaan de Wet]] yn 'e neite fan [[Bloemfontein]].
*[[22 juny]] - [[Dútslân|Dútske]] en [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] [[Slach om Lemberg (1915)|weroverje Lemberg]] op 'e [[Ruslân|Russen]].
*[[9 july]] - De lêste [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] yn [[Dútsk-Súdwest-Afrika]] jouwe har oer oan 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] [[generaal]] [[Louis Botha]].
*[[28 july]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] dogge in ynfal yn [[Haïty]]: begjin fan 'e [[Amerikaanske besetting fan Haïty]] (dy't oant [[1934]] duorje sil).
*[[5 augustus]] - [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] nimme [[Warsjau]] yn.
*[[17 augustus]] - By de swiere [[Orkaan fan Galveston (1915)|Orkaan fan Galveston]] komme yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[haven]]stêd [[Galveston (Teksas)]] 11 minsken om en wurdt foar [[$]]84,7 miljard oan skea oanrjochte (d.w.s. omrekkene yn jild fan 2016).
*[[20 augustus]] - [[Itaalje]] ferklearret de oarloch oan it [[Osmaanske Ryk]].
*[[26 augustus]] - [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] ferhoverje de [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Brest-Litovsk]].
*[[6 septimber]] - [[Tsaar]] [[Ferdinand I fan Bulgarije]] begjint geheime [[ûnderhanneling]]s mei [[Dútslân]] en [[Eastenryk-Hongarije]] oer [[Bulgarije|Bulgaarske]] dielname oan 'e [[Earste Wrâldoarloch]].
*[[29 septimber]] - Oan it [[Mesopotamyske Fjildtocht (Earste Wrâldoarloch)|Mesopotamyske Front]] feroverje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de [[stêd]] [[Al-Kût]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[6 oktober]] - [[Dútslân|Dútske]] en [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] begjinne oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] in nij offinsyf tsjin it [[Keninkryk Servje]].
*[[9 oktober]] - De [[Servje|Servyske]] [[haadstêd]] [[Belgrado]] falt yn [[Dútslân|Dútske]] en [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] hannen.
*[[5 oktober]] - De [[Alliëarden]] ûnthjitte [[militêr]]e stipe oan [[Servje]] en stjoere [[troepen]] nei de noardlike [[Grikelân|Grykske]] [[stêd]] [[Thessaloniki]]. [[Kening]] [[Konstantyn I fan Grikelân]], in [[sweager]] fan [[keizer]] [[Willem II fan Dútslân]], set dêrop de [[Grikelân|Grykske]] [[premier]] [[Eleftherios Venizelos]] ôf en steld in pro-[[Dútslân|Dútsk]] [[regear]] oan ûnder premier [[Sofokles Skouloudis]]. De Alliëarden negearje de protesten fan it nije Grykske regear en geane fierder mei it stjoeren fan troepen nei Thessaloniki.
*[[12 oktober]] - Nettsjinsteande fûleindige ynternasjonale protesten wurdt yn [[Brussel]] de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ferpleechster]] [[Edith Cavell]] troch de [[Dútslân|Dútsers]] [[terjochtsteld]] foar help by de ûntsnapping fan licht[[ferwûne]] [[kriichsfinzen]] [[Belgje|Belgyske]] en [[Grut-Brittanje|Britske]] [[militêr]]en út Dútske [[kriichsfinzenskip]].
*[[14 oktober]] - [[Bulgarije]] ferklearret [[Servje]] de oarloch en falt it lân út it súdeasten wei binnen.
*[[16 oktober]] - It [[Feriene Keninkryk]] en [[Frankryk]] ferklearje de oarloch oan [[Bulgarije]].
*[[19 oktober]] - [[Ruslân]] en [[Itaalje]] ferklearje de oarloch oan [[Bulgarije]].
*[[31 oktober]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] falt de [[Servje|Servyske]] [[stêd]] [[Kragujevac]] yn [[Dútslân|Dútske]] en [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] hannen.
*[[5 novimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] feroverje de [[Bulgarije|Bulgaren]] de [[Servje|Servyske]] [[stêd]] [[Niš]].
*mids [[novimber]] - [[Ruslân|Russyske]] troepen dogge [[Russyske ynfal yn Perzje (1915)|in ynfal]] yn [[Perzje]] om foar te kommen dat dêr in pro- [[Dútslân|Dútsk]] [[regear]] oan 'e macht komt.
*[[23 novimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] tsjogge de restanten fan it [[Servje|Servyske]] [[leger (lânmacht)|leger]], ynkl. [[kening]] [[Peter II fan Servje|Peter&amp;nbsp;II]], [[prins]]-[[regint]] [[Aleksander I fan Joegoslaavje|Aleksander]], [[sjef fan de Generale Stêf]] [[Radomir Putnik]] en it [[regear]] fan [[premier]] [[Nikola Pašić]], de [[berch|bergen]] yn op 'e grins fan [[Kosovo]] en [[Albaanje]], yn in wanhopich besykjen om oan 'e opmars fan 'e [[Dútslân|Dútske]], [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] en [[Bulgarije|Bulgaarske]] [[troepen]] te ûntkommen.
*[[5 desimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] feroverje de [[Bulgarije|Bulgaren]] de [[Servje|Servyske]] [[stêd]] [[Monastir]].
*[[5 desimber]] - Begjin fan it [[Belis fan Al-Kût]], dêr't it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[leger (lânmacht)|ekspedysjeleger]] yn [[Mesopotaamje]] him weromlutsen hat, troch de [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[10 desimber]] - De [[Alliëarden]] begjinne mei de [[evakuaasje]] fan harren [[troepen]] fan it [[skiereilân]] [[Gallipoli (skiereilân)|Gallipoli]].
*[[15 desimber]] - Nei in barre tocht troch de [[berch|bergen]] berikke de restanten fan it [[Servje|Servyske]] [[leger (lânmacht)|leger]] de [[flakte]] fan noardlik [[Albaanje]] yn 'e neite fan 'e [[stêd]] [[Shkodër]].
[[File:The_Battle_of_the_Somme,_July-november_1916_Q1308_(cropped).jpg|right|thumb|250px|[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] tsjogge op oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] ûnder de [[Slach oan de Somme]], yn [[1916]].]]
[[File:French_87th_Regiment_Cote_34_Verdun_1916.jpg|right|thumb|250px|[[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] yn 'e [[rinfuorgen]] fan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] ûnder de [[Slach om Verdun]], yn [[1916]].]]
[[File:Sackville Street (Dublin) after the 1916 Easter Rising.JPG|right|thumb|250px|Sackville Street (no O'Connell Street) yn 'e [[Ierlân|Ierske]] [[haadstêd]] [[Dublin]] nei de [[Peaske-opstân]] fan [[1916]].]]
[[File:Kämpfe auf dem Doberdo.JPG|right|thumb|250px|De [[Slach by Doberdò]], tusken [[Itaalje|Italjaanske]] en [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]], yn [[augustus]] [[1916]].]]

;[[1916]]
*[[5 jannewaris]] - [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] dogge [[Eastenryksk-Hongaarske ynfal yn Montenegro (1916)|in ynfal]] yn it [[Keninkryk Montenegro]].
*[[9 jannewaris]] - De lêste [[troepen]] fan it [[Britske Ryk]] wurde evakuëarre fan it [[skiereilân]] [[Gallipoli (skiereilân)|Gallipoli]]. Dêrmei einiget de [[Slach om Gallipoli]] yn in klinkende oerwinning foar it [[Osmaanske Ryk]].
*[[11 jannewaris]] - [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] besette it [[Grikelân|Grykske]] [[eilân]] [[Korfû]], dat nedich is as bestimming foar de [[evakuaasje]] fan 'e restanten fan 'e legers fan [[Servje]] en [[Montenegro]] út [[Albaanje]] wei.
*[[14 jannewaris]] - Yn [[Nederlân]] brekt by de troch in swiere [[stoarm]] feroarsake [[Wettersneed fan 1916]] de [[Sudersee]]dyk by [[Marken]] troch, mei as gefolch dat it [[Wetterlân]] derûnder strûpt. Der falle 19 [[dea]]den, in grut part fan 'e [[fee]]steapel komt om en de materiële skea is ûnbidige grut. Dizze [[ramp]] jout de oanset foar de oanlis fan 'e [[Suderseewurken]].
*[[17 jannewaris]] - De [[rebel]]len fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] foaroanman [[Pancho Villa]] sjitte 16 [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[lânmjitter]]s dea.
*[[22 jannewaris]] - De [[stêd]] [[Shkodër]], yn noardlik [[Albaanje]], wurdt beset troch [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]].
*[[25 jannewaris]] - [[Montenegro]] kapitulearret foar de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] troepen dy't it lân binnenfallen binne.
*[[18 febrewaris]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]], [[Frankryk|Frânske]], [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] en [[Belgje|Belgyske]] [[troepen]] foltôgje de ferovering fan [[Dútsk-Kameroen]].
*[[21 febrewaris]]-[[18 desimber]] - Yn 'e slepende [[Slach by Verdun]] besykje [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] troch it [[Frankryk|Frânske]] ferset by de [[stêd]] [[Verdun]] te brekken. Dat mislearret en de rin fan 'e linys bliuwt fierhinne gelyk, hoewol't mear as 300.000 [[soldaten]] komme te [[sneuveljen]].  
*[[3 maart]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]], [[Belgje|Belgyske]], [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] en [[Portegal|Portegeeske]] [[troepen]] falle [[Dútsk-East-Afrika]] binnen.
*[[9 maart]] - [[Dútslân]] ferklearret de oarloch oan [[Portegal]], nei't dat lân [[konfiskaasje|beslach lein]] hat op 71 [[Dútslân|Dútske]] en [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[keapfardijskip]]pen dy't nei it útbrekken fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]] beskûl socht hawwe yn Portegeeske [[haven]]s.
*[[14 maart]] - As reäksje op 'e oanfal fan 'e [[Meksiko|Meksikaanske]] [[rebel]]lelieder [[Pancho Villa]] op it grinsplak [[Columbus (Nij-Meksiko)]] begjint it [[Amerikaanske Leger]] in grutskalige [[militêr]]e yntervinsje yn 'e [[Meksikaanske Boargeroarloch]], dy't de [[Pancho Villa-ekspedysje]] neamd wurdt.
*[[8 april]] - Yn [[Noarwegen]] wurdt it [[frouljuskiesrjocht]] ynfierd.
*[[24 april|24]]-[[29 april]] - Yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] brekt de [[Peaske-opstân]] út tsjin 'e [[Grut-Brittanje|Britske]] oerhearsking. De [[rebûlje]] wurdt troch it [[Britske Leger]] yn bloed smoard. Fan 'e Ierske lieders wurde [[Patrick Pearse]], [[James Connolly]], [[Tom Clarke (Iersk republikein)|Tom Clarke]], [[Seán MacDermott]], [[Joseph Plunkett]], [[Éamonn Ceannt]] en [[Thomas MacDonagh]] troch de Britten [[eksekutearre]]. Inkeld [[Éamon de Valera]] en [[grevinne]] [[Constance Markievicz]] ûntkomme oan it [[fjoerpeloton]], hy fanwegen syn [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[nasjonaliteit]] en sy fanwegen har [[sekse]].
*[[29 april]] - Ein fan it [[Belis fan Al-Kût]]: it [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[leger (lânmacht)|ekspedysjeleger]] yn [[Mesopotaamje]], ûnder befel fan [[generaal]] [[Charles Townsend]], jout him oer oan 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]]. 
*[[5 maaie]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] dogge in ynfal yn 'e [[Dominikaanske Republyk]]: begjin fan 'e [[Amerikaanske besetting fan de Dominikaanske Republyk (1916-1924)|Amerikaanske besetting fan 'e Dominikaanske Republyk]] (dy't oant [[1924]] duorje sil).
*[[8 maaie]] - De earste [[Austraalje (lân)|Australyske]] en [[Nij-Seelân|Nijseelânske]] [[troepen]] dy't oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] fjochtsje sille, lânje yn [[Frankryk]].
*[[22 maaie]] - Yn it [[Feriene Keninkryk]] wurdt de algemiene [[tsjinstplicht]] ynfierd.
*[[31 maaie]] - Yn 'e [[Slach by Jutlân]], op 'e [[Noardsee]] foar de [[Denemark|Deenske]] [[kust]], bringt de [[Dútslân|Dútske]] [[marine]] de [[Feriene Keninkryk|Britten]] in gefoelige nederlaach ta, al feroaret dit neat oan 'e Britske hegemony op see.
*[[6 juny]] - De [[Alliëarden]] stelle in blokkade fan [[Grikelân]] yn, om it [[regear]] fan dat lân te twingen syn pro-[[Dútslân|Dútske]] politike koerts te wizigjen.
*[[10 juny]] - It [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[garnizoen]] fan [[Mekka]] jout him oer oan 'e [[Arabieren|Arabyske]] [[opstanneling]]en fan [[Hûssein bin Ali]], de [[sjaryf|grutsjaryf]] fan Mekka. Dyselde ropt de ûnôfhinklikheid út fan it [[Keninkryk fan de Hidjas]], besteande út 'e [[Hidjas]], in gebietsdiel fan it [[Osmaanske Ryk]].
*[[1 july|1]]-[[12 july]] - Yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Nij-Jersey]] fine [[haaie-oanfallen yn Nij-Jersey (1916)|in stikmannich oanfallen]] fan in [[haai]] plak, wêrby't 4 [[dea]]den en 1 [[ferwûne]] falle.
*[[1 july]]-[[18 novimber]] - Yn 'e slepende [[Slach oan de Somme]], de grutste [[fjildslach]] oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]], besykje [[troepen]] út it [[Feriene Keninkryk]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Bermuda]], [[Britsk-Ynje]], [[Kanada]], [[Nijfûnlân]], [[Nij-Seelân]], [[Súd-Afrika]], [[Súd-Rodeezje]] en [[Frankryk]] troch de [[Dútslân|Dútske]] linys te brekken. Dat mislearret en de slach einiget yn in bloedige ympasse dêr't mear as 1,1 miljoen [[soldaten]] by [[sneuvelje]].
*[[25 july]] - Oan it [[Kaukasusfront (Earste Wrâldoarloch)|Kaukasusfront]] feroverje [[Ruslân|Russyske]] [[troepen]] de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[stêd]] [[Erzincan]].
*[[4 augustus]] - Under it [[Ferdrach fan Deensk-West-Ynje]] ferkeapet [[Denemark]] de [[Deenske Famme-eilannen]] foar [[$]]25 miljoen yn [[goud]] oan 'e [[Feriene Steaten]]. De [[eilannegroep]] wurdt dêrtroch omfoarme ta de [[Amerikaanske Famme-eilannen]]. Reden foar de oankeap fan it gebiet is de Amerikaanske soarch oer de fêstiging fan [[Dútslân|Dútske]] [[militêr]]e bases op 'e eilannen nei in mooglike Dútske ynfal yn Denemark.
*[[12 augustus]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[rykskânselier]] [[Theobald von Bethmann-Hollweg]] en de [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[kânselier]] [[Karl von Stürgkh]] presintearje harren plannen oangeande de [[takomst]] fan [[Poalen]]. Dat moat in (yn namme) ûnôfhinklik [[grutfoarstedom]] wurde.
*[[17 augustus]] - [[Roemeenje]] slút yn it djipste geheim in [[militêr]] bûnsgenoatskip mei de [[Alliëarden]].
*[[27 augustus]] - [[Roemeenje]] ferklearret de oarloch oan [[Eastenryk-Hongarije]]. Roemeenske [[troepen]] dogge in ynfal fan [[Transsylvaanje]], in ûnderdiel fan it [[Keninkryk Hongarije]].
*[[28 augustus]] - [[Dútslân]] ferklearret de oarloch oan [[Roemeenje]].
*[[28 augustus]] - [[Itaalje]] ferklearret de oarloch oan [[Dútslân]].
*[[1 septimber]] - [[Bulgarije]] ferklearret de oarloch oan [[Roemeenje]].
*[[2 septimber]] - De [[Dobroedsja]], de [[Roemeenje|Roemeenske]] [[kust]]stripe oan 'e [[Swarte See]], wurdt beset troch [[Dútslân|Dútske]], [[Bulgarije|Bulgaarske]] en [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[troepen]].
*[[12 septimber]]-[[11 desimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] besykje de [[Alliëarden]] mei it [[Monastiroffinsyf]] om [[Bulgarije]] ta [[oerjefte]] te twingen en tagelyk de druk op [[Roemeenje]] te ferlichtsjen. Beide doelen mislearje, hoewol't der al wat terreinwinst op 'e Bulgaren boekt wurdt oan it [[Masedoanyske Front]].
*[[14 septimber|14]]-[[19 septimber]] - Yn 'e bloedige [[Slach om Tabora]] nimme [[Belgje|Belgyske]] [[troepen]] ûnder [[generaal]] [[Charles Tombeur]] [[Tabora]], de [[haadstêd]] fan [[Dútsk-East-Afrika]] yn.
*[[15 septimber]] - Oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] sette de [[Feriene Keninkryk|Britten]], ûnder de [[Slach oan de Somme]], by [[Flers Courcelet]] foar it earst [[tank (wapen)|tank]]s yn as [[wapen|oarlochswapen]].
*[[17 septimber]] - Op it terrein fan 'e [[Amsterdamske Iisklub]] organisearret de [[sosjalistysk]]e [[politike partij|partij]] [[SDAP]] in massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] foar [[algemien kiesrjocht]], dêr't 40.000 minsken oan meidogge.
*[[9 oktober]] - Op [[Kreta]] rjochtet de [[Grikelân|Grykske]] âld-[[premier]] [[Eleftherios Venizelos]], dy't mei stilswijende stipe fan 'e [[Alliëarden]] iepentlik yn [[opstân]] kommen is tsjin 'e pro-[[Dútslân|Dútske]] Grykske [[kening]] [[Konstantyn I fan Grikelân|Konstantyn&amp;nbsp;I]], in eigen [[regear|tsjinregear]] op.
*[[16 oktober]] - Yn [[Djedda]], op it [[Arabysk Skiereilân]], besiket de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[ofsier]] [[T.E. Lawrence]] ('Lawrence of Arabia') [[prins]] [[Faisal I fan Irak|Faisal]], de [[soan]] fan [[Hûssein bin Ali]], de [[sjaryf|grutsjaryf]] fan [[Mekka]], dy't tsjin de [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] oerhearsking yn opstân kommen is. Nei syn weromkear yn [[Egypte]] sil de rie fan Lawrence derfoar soargje dat it Britske oerbefel de [[Arabyske Opstân]] stypje sil.
*[[19 oktober]] - [[Frankryk]] en it [[Feriene Keninkryk]] beslute om it [[Grikelân|Grykske]] [[regear|tsjinregear]] fan [[Eleftherios Venizelos]] te erkennen as it iennichste legitime regear fan Grikelân.
*[[21 oktober]] - By in oanslach yn [[Wenen]] wurdt de [[Eastenryk]]ske [[kânselier]] [[Karl von Stürgkh]] fermoarde troch de [[sosjalistysk]]e [[kranteman]] [[Friedrich Adler]].
*[[23 oktober]] - [[Dútslân|Dútske]], [[Bulgarije|Bulgaarske]] en [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[troepen]] nimme de [[Roemeenje|Roemeenske]] [[stêd]] [[Constanţa]] yn.
*[[5 novimber]] - [[Keizer]] [[Willem II fan Dútslân]] en [[Frâns Joazef I fan Eastenryk-Hongarije]] proklamearje it (sabeare) ûnôfhinklike [[Keninkryk Poalen (1916-1918)|Keninkryk Poalen]].
*[[21 novimber]] - Yn 'e [[Eastenryk]]ske [[haadstêd]] [[Wenen]] [[ferstjerren|ferstjert]] yn 'e [[âlderdom]] fan 86 jier [[keizer]] [[Frâns Joazef&amp;nbsp;I fan Eastenryk-Hongarije]], nei't er 68 jier regearre hat. Hy wurdt opfolge troch syn [[omkesizzer]] [[Karel I fan Eastenryk-Hongarije|Karel&amp;nbsp;I]].
*[[26 novimber]] - It [[revolúsje|revolúsjonêre]] [[Grikelân|Grykske]] [[regear]] fan [[premier]] [[Eleftherios Venizelos]] ferklearret de oarloch oan [[Dútslân]].
*[[6 desimber]] - [[Fal fan Boekarest (1916)|Fal fan Boekarest]]: [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] ûnder lieding fan [[generaal]] [[August von Mackensen]] nimme de [[Roemeenje|Roemeenske]] [[haadstêd]] [[Boekarest]] yn.
*[[23 desimber|23]]-[[27 desimber]] - Oan it [[Eastfront (Earste Wrâldoarloch)|Eastfront]] lijt it [[Roemeenje|Roemeenske]] [[leger (lânmacht)|leger]] in nije nederlaach yn 'e [[Slach by Râmnicu Sărat (1916)|Slach by Râmnicu Sărat]]. De Roemeenske ferdigening stoart dêrnei yn, sadat de [[Sintrale Machten|Sintralen]] it hiele lân ûnder de foet rinne kinne.
*[[29 desimber]] - Yn 'e [[Ruslân|Russyske]] [[haadstêd]] [[Petrograd]] wurdt de yn paleisfermiddens tige ynfloedrike, mar ek tige kontroversjele [[mystikus]] [[Grigorij Raspûtin]] [[fermoarde]].
[[File:Canadian_tank_and_soldiers_Vimy_1917.jpg|right|thumb|250px|[[Kanada|Kanadeeske]] troepen lûke op mei in [[tank (wapen)|tank]] oan [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] yn [[1917]].]]
[[File:Austrians_executing_Serbs_1917.JPG|right|thumb|250px|[[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[troepen]] [[eksekutearje]] [[finzen]] nommen [[Servje|Serven]] ([[1917]]). It [[Keninkryk Servje]] ferlear ûnder de [[Earste Wrâldoarloch]] likernôch 850.000 minsken, wat delkaam op in fjirdepart fan 'e [[befolking]].]]
[[File:USA_bryter_de_diplomatiska_förbindelserna_med_Tyskland_3_februari_1917.jpg|right|thumb|250px|[[Presidint]] [[Woodrow Wilson]] kundiget yn in [[taspraak]] foar it [[Amerikaanske Kongres]] op [[3&amp;nbsp;febrewaris]] [[1917]] it ferbrekken fan 'e [[diplomasy|diplomatike betrekkings]] fan de [[Feriene Steaten]] mei [[Dútslân]] oan.]]
[[File:Romanian_troops_at_Marasesti_in_1917.jpg|right|thumb|250px|[[Roemeenje|Roemeenske]] [[troepen]] ûnder de [[Slach by Mărăşeşti]], yn [[1917]].]]

;[[1917]]
*[[1 jannewaris]] - It [[Feriene Keninkryk]], [[Frankryk]] en [[Itaalje]] erkenne de ûnôfhinklikheid fan it [[Keninkryk fan de Hidjas]].
*[[17 jannewaris]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[geheime tsjinst]] ûnderskept it saneamde [[Zimmermann-tillegram]], wêryn't de [[Dútslân|Dútske]] [[minister]] fan Bûtenlânske Saken [[Arthur Zimmermann]] de Dútske [[ambassadeur]] yn [[Meksiko]], [[Heinrich von Eckhardt]], opdraacht om it Meksikaanske regear te bepraten om 'e kant fan 'e [[Sintrale Machten|Sintralen]] te kiezen foar it gefal dat de [[Feriene Steaten]] har by de [[Alliëarden]] jaan sille.
*[[22 jannewaris]] - Yn [[Ruslân]] brekke [[staking]]s út tsjin 'e [[oarloch]]synset, dêr't hûnderttûzenen [[arbeider]]s oan meidogge. De posysje fan [[tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&amp;nbsp;II]] wurdt nuodlik.
*[[27 jannewaris]] - De [[Trêde Alvestêdetocht]] wurdt wûn troch [[Coen de Koning]] út [[Arnhim]] yn in tiid fan 9 [[oere]]n en 53 [[minuten]].
*[[3 febrewaris]] - As it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[skip]] de ''Housatonic'' sûnder warskôging troch in [[Dútslân|Dútske]] [[dûkboat]] [[torpedo|torpedearrre]] wurdt, ferbrekke de [[Feriene Steaten]] de [[diplomasy|diplomatike betrekkings]] mei [[Dútslân]].
*[[7 febrewaris]] - De [[Feriene Steaten]] lûke harren [[troepen]] út [[Meksiko]] werom. De saneamde [[Pancho Villa-ekspedysje]], in [[militêr]]e yntervinsje yn 'e [[Meksikaanske Boargeroarloch]], hat neat opsmiten.
*[[13 febrewaris]] - Yn 'e [[Frankryk|Frânske]] [[haadstêd]] [[Parys]] wurdt de [[Fryslân|Fryske]] [[stripper]] en [[koertisane]] [[Mata Hari]] [[arrestaasje|arrestearre]] op beskuldiging fan [[spionaazje]] foar de [[Dútslân|Dútsers]].
*[[1 maart]] - It [[Amerikaanske Ministearje fan Bûtenlânske Saken]] publisearret it [[Zimmermann-tillegram]] fan [[17&amp;nbsp;jannewaris]] l.l. In weach fan anty-[[Dútslân|Dútske]] gefoelens oerspielt de [[Feriene Steaten]].
*[[11 maart]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] ûnder [[generaal]] [[William Raine Marshall]] feroverje [[Bagdad]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[14 maart]] - Yn [[Ruslân]] fynt (neffens de [[Juliaanske kalinder]]) de [[Febrewarisrevolúsje]] plak, wêrby't it [[regear]] fan [[tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&amp;nbsp;II]] ûnder fuotten helle wurdt.
*[[15 maart]] - [[Tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân]] docht ûnder twang [[abdikaasje|ôfstân fan 'e troan]].
*[[19 maart]] - Yn eastlik [[Frankryk]] lûke de [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] harren tebek oant efter de [[Siegfriedliny]] en jouwe dêrby in oansjenlik terrein priis. De Dútske [[generaal]] [[Erich Ludendorff]] leaut lykwols dat de fijân fanút de bettere stellings fan 'e Siegfriedliny makliker ferslein wurde kin. 
*[[23 maart]] - It [[Dútslân|Dútske]] [[regear]] jout de [[Ruslân|Russyske]] [[kommunist]] [[Vladimir Lenin]], dy't yn [[ballingskip]] yn [[Switserlân]] ferbliuwt, en ferskate tsientallen oare Russyske ballingen, in [[brief fan frije trochtocht]] troch Dútslân en gebiet dat oan it [[Eastfront (Earste Wrâldoarloch)|Eastfront]] troch it Dútske leger behearske wurdt. Men ferwachtet dat Lenin-en-dy yn Ruslân foar safolle gaos soargje sille, dat Dútslân dan oan it Eastfront maklik de oerwinning behelje kin.
*[[6 april]] - Yn ferbân mei û.m. it [[Zimmermann-tillegram]] en it ta sinken bringen fan it [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[skip]] de ''Housatonic'' troch in [[Dútslân|Dútske]] [[dûkboat]] ferklearje de [[Feriene Steaten]] de oarloch oan [[Dútslân]]. 
*[[16 april]] - De [[Ruslân|Russyske]] [[kommunistysk]]e foaroanman [[Vladimir Lenin]] arrivearret út [[ballingskip]] yn 'e Russyske [[haadstêd]] [[Petrograd]].
*[[1 maaie]] - [[Pavel Miljûkov]], de [[minister]] fan Bûtenlânske Saken fan it nije [[regear]] fan [[Ruslân]], bewissiget de oare [[Alliëarden|Alliëarde lannen]] derfan dat syn lân net fan doel is en jou de striid tsjin [[Dútslân]] op. 
*[[2 maaie]] - Yn hiel [[Ruslân]] wurde massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] holden tsjin it stânpunt fan it nije [[regear]] oangeande de Russyske dielname oan 'e [[Earste Wrâldoarloch]].
*[[17 maaie]] - De [[kommunistysk]]e foaroanman [[Leon Trotski]] keart út [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[ballingskip]] werom yn 'e [[Ruslân|Russyske]] [[haadstêd]] [[Petrograd]].
*[[12 juny]] - De pro-[[Dútslân|Dútske]] [[kening]] [[Konstantyn I fan Grikelân]] docht [[ôfstân fan 'e troan]] en giet yn [[ballingskip]]. Hy wurdt opfolge troch syn [[soan]] [[Aleksander I fan Grikelân|Aleksander&amp;nbsp;I]].
*[[16 juny]] - It [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[regear]] ferlient [[amnesty]] oan alle dielnimmers oan 'e [[Peaske-opstân]] yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] (foar safier't dy net [[terjochtsteld]] binne).
*[[26 juny]] - Under lieding fan [[generaal]] [[John J. Pershing]] lânje de earste [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] yn [[Frankryk]] om oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] te fjochtsjen.
*[[26 maaie]] - Hiel [[Grikelân]] stiet no ûnder [[bestjoer]] fan it [[regear]] fan [[Eleftherios Venizelos]], dat stipe wurdt troch de [[Alliëarden]]. Venizelos wurdt formeel werbeneamd ta premier.
*[[29 juny]] - [[Grikelân]] ferklearret de oarloch oan [[Dútslân]], [[Eastenryk-Hongarije]], [[Bulgarije]] en it [[Osmaanske Ryk]].
*[[1 juny]] - [[Aleksander Kerenski]], de [[minister]] fan Oarloch yn it [[revolúsjêr]]e [[regear]] fan [[Ruslân]], lansearret yn [[Galysje (East-Jeropa)|Galysje]] it lêste grutte Russyske [[fjildtocht|offinsyf]] fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]], it nei him ferneamde [[Kerenski-offinsyf]].
*[[14 juny]] - [[Monargisme|Monargistyske]] [[troepen]] ûnder [[generaal]] [[Zhang Xun]] feroverje de [[Sina|Sineeske]] [[haadstêd]] [[Peking]].
*[[28 juny]]-[[5 july]] - By it [[Jirpelopskuor]] yn [[Amsterdam]], in folksopstân berne út [[lulkens]] om 'e [[hongersneed|itenskrapte]], komme 10 minsken om en reitsje goed 115 minsken [[ferwûne]].
*[[1 july]] - Yn [[Sina]] wurdt op 'e nij it [[keizerryk]] útroppen. De jonge [[Pu Yi]] wurdt fannijs as [[keizer]] ynstallearre.
*[[15 july]] - Republikeinske [[troepen]] weroverje de [[Sina|Sineeske]] [[haadstêd]] [[Peking]]. It krekt wer yn eare werombrochte [[keizerryk]] wurdt op 'e nij ôfskaft.
*[[17 july|17]]-[[18 july]] - De [[bolsjewiken|bolsjewistyske]] [[opstân fan de Petrograder Sovjet]] wurdt troch it [[revolúsjonêr]]e [[regear]] fan [[Ruslân]] delslein. De bolsjewistyske foaroanman [[Vladimir Lenin]] moat de wyk nimme nei [[Finlân]], dêr't er ûnderdûkt.
*[[19 july]] - It [[Kerenski-offinsyf]], it lêste grutte [[Ruslân|Russyske]] [[fjildtocht|offinsyf]] fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]], wurdt sûnder neamenswurdige resultaten ôfbrutsen.
*[[31 july]] - Oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] begjint de [[Trêde Slach om Iper]] mei in [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Belgje|Belgyske]] oanfal op 'e [[Dútslân|Dútske]] linys.
*[[20 augustus]] - Oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] begjint de [[Twadde Slach by Verdun]] mei in [[Frankryk|Frânske]] oanfal op 'e [[Dútslân|Dútske]] linys.
*[[3 septimber]] - [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]] feroverje oan it [[Eastfront (Earste Wrâldoarloch)|Eastfront]] de [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Riga]], yn it [[Baltikum]].
*[[7 septimber|7]]-[[12 septimber]] - De [[Ruslân|Russyske]] [[stêfsjef]], [[generaal]] [[Lavr Kornilov]], tsjocht mei [[troepen]] op nei de [[haadstêd]] [[Petrograd]], mei as doel om in kontra-revolúsjonêre [[steatsgreep]] út te fieren. De [[bolsjewiken]] yn 'e stêd foarmje [[arbeider]]smilysjes om it spul te kearen, mar de [[soldaten]] teare oer de side foar de anty-[[monargisme|monargistyske]] [[propaganda]], en de saneamde [[Kornilov-pûtsj]] mislearret sûnder dat der skot lost is.
*[[14 septimber]] - [[Aleksander Kerenski]], it haad fan it Provysjoneel Regear, ropt de [[Republyk Ruslân]] út.
*[[15 oktober]] - De [[Fryslân|Fryske]] [[stripper]] en [[koertisane]] [[Mata Hari]] wurdt troch de [[Frankryk|Frânsen]] [[terjochtsteld]] op beskuldiging fan [[spionaazje]] foar de [[Dútslân|Dútsers]].
*[[20 oktober]] - De [[bolsjewiken|bolsjwistyske]] foaroanman [[Vladimir Lenin]] keart fan syn ûnderdûkadres yn [[Finlân]] werom yn 'e [[Ruslân|Russyske]] [[haadstêd]] [[Petrograd]].
*[[24 oktober]] - Yn 'e [[Slach by Caporetto]] wurde de [[Itaalje|Italjanen]] ferneatigjend ferslein troch it [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] leger.
*[[31 oktober]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] iepenet de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[generaal]] [[Edmund Allenby, 1e boarchgreve Allenby|Edmund Allenby]] in nij [[fjildtocht|offinsyf]], dat begjint mei in klinkende oerwinning op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]] yn 'e [[Slach by Beërsjeba]].
*[[2 novimber]] - De [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[minister]] fan Bûtenlânske Saken, [[Arthur Balfour|Lord Balfour]], lit in ferklearring útgean dêr't er [[Palestina]] yn bestimpelet as &quot;nasjonaal tehûs foar it [[Joadske folk]]&quot;. Dizze saneamde [[Balfour-ferklearring]] wurdt troch de [[sionisme|sionisten]] as stipebetsjûging beskôge en sil in protte ynfloed hawwe op 'e [[minsklike migraasje|migraasje]] fan [[Joaden]] nei Palestina yn it [[Ynterbellum]] en op 'e úteinlike stifting fan 'e [[Steat Israel]].
*[[6 novimber]] - De [[Amerikaanske steat]] [[New York (steat)|New York]] fiert it [[frouljuskiesrjocht]] yn.
*[[7 novimber]] - Yn [[Ruslân]] fynt (neffens de [[Juliaanske kalinder]]) de [[Oktoberrevolúsje]] plak, wêrby't ûnder lieding fan [[Vladimir Lenin]] en [[Leon Trotski]] de [[kommunistysk]]e [[bolsjewiken]] oan 'e macht komme.
*[[8 novimber]] - It Provysjoneel Regear fan [[Ruslân]] jout him nei de bestoarming fan it [[Winterpaleis (Sint-Petersburch)|Winterpaleis]] yn [[Petrograd]] oer oan 'e [[bolsjewiken]].
*[[10 novimber|10]]-[[12 novimber]] - De kontra-[[revolúsjonêr]]e [[steatsgreep]] fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[premier]] [[Aleksander Kerenski]], de [[Kerenski-pûtsj]], wurdt troch de [[bolsjewiken]] ûnderdrukt.
*[[14 novimber]] - De [[bolsjewiken]] brekke de wjerstân fan harren fijannen yn [[Moskou]], en krije sa ek dy [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] yn harren macht.
*[[17 novimber]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] feroverje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de [[stêd]] [[Jaffa (stêd)|Jaffa]] ([[bibel]]sk: Joppe) op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[20 novimber]]-[[7 desimber]] - Oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] fynt de [[Slach by Kameryk (1917)|Slach by Kameryk]] plak, tusken [[Feriene Keninkryk|Britske]] en de [[Dútslân|Dútske]] [[troepen]]: dit is de earste [[tank (wapen)|tank]]slach út de [[skiednis]]. De Britten winne, brekke troch de Dútske linys en witte it front in stikje op te skowen, mar wurde úteinlik troch de Dútsers weromkrongen.
*[[26 novimber]] - It nije [[bolsjewiken|bolsjewistyske]] [[regear]] fan [[Ruslân]], ûnder lieding fan [[Vladimir Lenin]], docht de [[Sintrale Machten|Sintralen]] in útstel foar in [[wapenstilstân]].
*[[6 desimber]] - [[Finlân]] ropt de ûnôfhinklikheid út.
*[[7 desimber]] - [[Eastenryk-Hongarije]] ferklearret de oarloch oan 'e [[Feriene Steaten]].
*[[9 desimber]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] feroverje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de [[stêd]] [[Jeruzalim]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[9 desimber]] - Troch it weifallen fan [[Ruslân|Russyske]] [[militêr]]e stipe yn ferbân mei de [[Oktoberrevolúsje]] is [[Roemeenje]] twongen om in [[wapenstilstân]] mei de [[Sintrale Machten|Sintralen]] te sluten.
*[[9 desimber]] - De [[Russyske Boargeroarloch]] brekt út as kontra-[[revolúsjonêr]]e [[leger (lânmacht)|leger]]ienheden (de saneamde 'Witen') de [[stêd]] [[Rostov oan de Don]] oanfalle, dy't yn 'e hannen is fan 'e [[bolsjewiken]] (de 'Readen').
*[[15 desimber]] - It nije [[bolsjewiken|bolsjewistyske]] rezjym fan [[Ruslân]] en de [[Sintrale Machten|Sintralen]] slute it [[Bestân fan Brest-Litovsk]].
*[[15 desimber]] - Yn it ramt fan de [[Russyske Boargeroarloch]] wurdt de [[stêd]] [[Rostov oan de Don]] ynnommen troch de Witen.
[[File:Brest-litovsk treaty.jpg|right|thumb|250px|De [[Frede fan Brest-Litovsk]] wurdt tekene tusken [[Dútslân]] en [[Ruslân]] ([[1918]]).]]
[[File:US_64th_regiment_celebrate_the_Armistice.jpg|right|thumb|250px|[[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[soldaten]] oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] fiere op [[11&amp;nbsp;novimber]] [[1918]] it sluten fan de [[Wapenstilstân fan Compiègne]].]]
[[File:Tanks_on_parade_in_London_at_the_end_of_World_War_I,_1918_(3056450509).jpg|right|thumb|250px|In parade fan [[tank (wapen)|tank]]s yn [[Londen]] oan 'e ein fan 'e [[Earste Wrâldoarloch]].]]
[[Ofbyld:Wladiwostok_Parade_1918.jpg|right|thumb|250px|[[Alliëarden|Alliëarde]] [[troepen]] [[parade]]arje troch de [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Vladivostok]], yn it [[Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], dêr't se lâne binne om oan 'e kant fan 'e Witen te ynterveniëarjen yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]].]]
[[File:Emergency_hospital_during_Influenza_epidemic,_Camp_Funston,_Kansas_-_NCP_1603.jpg|right|thumb|250px|Slachtoffers fan de [[Spaanske gryp]] yn in [[militêr]] [[hospitaal|needhospitaal]] yn [[Kansas]] ([[1918]]).]]
[[File:Czech Troops.jpg|right|thumb|250px|It [[Tsjechoslowaakske Legioen]] yn [[Vladivostok]] ([[1918]]).]]
[[File:1918trainwreck.jpg|right|thumb|250px|By de [[Grutte Treinramp fan 1918]], yn de [[Feriene Steaten]], deunby [[Nashville (Tennessee)]], foelen mear as hûndert [[dea]]den.]]
[[File:Bundesarchiv_Bild_183-R72520,_Kiel,_Novemberrevolution,_Matrosenaufstand.jpg|right|thumb|250px|In opstân fan [[matroas (rang)|matroazen]] fan 'e [[Dútslân|Dútske]] [[marine]]basis yn [[Kiel (Dútslân)|Kiel]], as ûnderdiel fan de [[Dútske Revolúsje]] fan [[1918]].]]

;[[1918]]
*[[8 jannewaris]] - De [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Woodrow Wilson]] publisearret syn [[Fjirtjin Punten]], in [[frede]]splan dat ûnder mear in fermindering fan 'e [[wapen|bewapening]] fan alle lannen foarstiet; it opheffen fan alle [[ekonomy]]ske barriêres om te kommen ta in sitewaasje fan wrâldwide [[frijhannel]]; frijheid fan [[skipfeart]]; en [[selsbeskikkingsrjocht]] foar alle [[etnyske groep]]en yn [[Jeropa]] (mar net yn 'e [[koloanje]]s).
*[[15 jannewaris]] - Yn 'e [[Eastenryk]]ske [[haadstêd]] [[Wenen]] brekke massale [[staking]]s út tsjin 'e [[oarloch]], dy't oerslane nei oare dielen fan 'e [[Dûbeldmonargy]].
*[[22 jannewaris]] - De [[Oekraïne]] ropt de ûnôfhinklikheid út as de [[Oekraynske Folksrepublyk]].
*[[27 jannewaris]] - Yn [[Finlân]] brekt de [[Finske Boargeroarloch]] út tusken de [[konservatisme|konservative]] Witen en de [[kommunistysk]]e Readen. 
*[[27 jannewaris]] - It [[bolsjewiken|bolsjewistysk]] [[regear]] fan [[Ruslân]], de [[Ried fan Folkskommissarissen]], seit de [[Britsk-Russyske Konvinsje]] fan [[1907]] op.
*[[28 jannewaris]] - Yn [[Berlyn]] en oare [[Dútslân|Dútske]] [[stêd]]en brekke massale [[staking]]s út tsjin 'e [[oarloch]], benammen yn 'e oarlochs[[yndustry]].
*[[28 jannewaris]] - It [[bolsjewiken|bolsjewistysk]] [[regear]] fan [[Ruslân]], de [[Ried fan Folkskommissarissen]], rjochtet by [[dekreet]] it [[Reade Leger]] op. [[Leon Trotski]] moat dy nije [[kriichsmacht]] organisearje.
*[[2 febrewaris]] - It [[bolsjewiken|bolsjewistysk]] [[regear]] fan [[Ruslân]], de [[Ried fan Folkskommissarissen]], ferordonnearret de [[skieding tusken tsjerke en steat]].
*[[3 febrewaris]] - It [[bolsjewiken|bolsjewistysk]] [[regear]] fan [[Ruslân]], de [[Ried fan Folkskommissarissen]], annulearret by [[dekreet]] de Russyske [[steatsskuld]].
*[[8 febrewaris]] - Yn it ramt fan 'e [[Russyske Boargeroarloch]] nimt it [[Reade Leger]] de [[stêd]] [[Kiëv]] yn.
*[[14 febrewaris]] - It [[bolsjewiken|bolsjewistysk]] [[regear]] fan [[Ruslân]], de [[Ried fan Folkskommissarissen]], fiert by [[dekreet]] yn Ruslân de [[Gregoriaanske Kalinder]] yn. Tagelyk wurdt de [[Juliaanske Kalinder]] ôfskaft. (Dêrmei slacht men yn Ruslân 13 [[dagen]] oer en wurdt it fan [[1&amp;nbsp;febrewaris]] ynienen [[14&amp;nbsp;febrewaris]].)
*[[16 febrewaris]] - [[Litouwen]] ropt de ûnôfhinklikheid út.
*[[21 febrewaris]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] feroverje [[Austraalje (lân)|Australyske]] [[troepen]] de [[stêd]] [[Jericho]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[24 febrewaris]] - [[Estlân]] ropt de ûnôfhinklikheid út.
*[[25 febrewaris]] - Yn it ramt fan 'e [[Russyske Boargeroarloch]] nimt it [[Reade Leger]] de [[stêd]] [[Rostov oan de Don]] yn.
*[[3 maart]] - It [[bolsjewiken|bolsjewistyske]] rezjym yn [[Ruslân]] en de [[Sintrale Machten]] slute de [[Frede fan Brest-Litovsk]]. Hjirby rekket Ruslân it hiele [[Baltikum]] kwyt, en dêropta [[Finlân]], de [[Oekraïne]] en dielen fan [[Wyt-Ruslân]], yn totaal 26% fan [[Jeropeesk-Ruslân]].
*[[5 maart]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]] mariniers geane yn [[Moermansk]], yn it uterste noarden fan [[Jeropeesk-Ruslân]], oan lân om yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]] te ynterveniëarjen oan de kant fan 'e Witen.
*[[11 maart]] - It [[bolsjewiken|bolsjewistysk]] [[regear]] fan [[Ruslân]], de [[Ried fan Folkskommissarissen]], ferpleatst de [[haadstêd]] en de sit fan it Russyske regear fan [[Petrograd]] nei it fierder fan it front leine [[Moskou]].
*[[21 maart]]-[[18 july]] - Oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] geane de [[Dútslân|Dútsers]] by in lêste wraam op 'e [[Alliëarden|Alliëarde]] linys ta it uterste om 'e definitive oerwinning te beheljen ear't de oermacht oan mankrêft en materieel fan 'e [[Feriene Steaten]] folslein ynset wurde kin. By dit [[Maitydsoffinsyf]] behelje se oansjenlike terreinwinst, mar gjin beslissende oerwinning.
*[[25 maart]] - [[Wyt-Ruslân]] ropt de ûnôfhinklikheid út as de [[Wytrussyske Folksrepublyk]].
*[[1 april]] - It [[Feriene Keninkryk]] rjochtet in apart [[loftmacht|loftwapen]] op: de [[Royal Air Force]] (RAF).
*[[5 april]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Japan]]ske [[troepen]] lânje yn [[Vladivostok]], yn it [[Fiere Easten]] fan [[Sibearje]], om oan 'e kant fan 'e Witen te ynterveniëarjen yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]].
*[[9 april]] - [[Roemeenje]] beslút ta de [[Roemeenske anneksaasje fan Bessaraabje (1918)|anneksaasje fan Bessaraabje]], dat foarhinne ta [[Ruslân]] hearde.
*[[24 april]] - Yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] brekt in algemiene [[staking]] út tsjin 'e [[tsjinstplicht]].
*[[7 maaie]] - [[Roemeenje]] en de [[Sintrale Machten]] slute de [[Frede fan Boekarest (1918)|Frede fan Boekarest]], wêrby't Roemeenje grutte territoriale en [[ekonomy]]ske konsesjes dwaan moat.
*[[15 maaie]] - De [[Finske Boargeroarloch]] einiget mei in oerwinning foar de [[konservativen]] (Witen). De [[kommunisten]] (Readen) binne beslissend ferslein.
*[[25 maaie]] - It [[Tsjechoslowaakske Legioen]], in legerûnderdiel dat yn [[Ruslân]] meifocht tsjin 'e [[Sintrale Machten]], ynterveniëarret yn it [[Sibearje|Sibearyske]] [[Tsjeljabinsk]] oan 'e kant fan 'e Witen yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]] nei ûnthjitten fan 'e [[Alliëarden]] om 'e ûnôfhinklikheid fan [[Tsjechoslowakije]] te stypjen.
*[[26 maaie]] - [[Georgje]] ropt de ûnôfhinklikheid út as de [[Demokratyske Republyk Georgje]].
*[[28 maaie]] - [[Armeenje]] ropt de ûnôfhinklikheid út as de [[Demokratyske Republyk Armeenje]].
*[[28 maaie]] - [[Azerbeidzjan]] ropt de ûnôfhinklikheid út as de [[Azerbeidzjaanske Demokratyske Republyk]].
*[[30 juny]] - Yn it ramt fan 'e [[Russyske Boargeroarloch]] ferslacht it [[Reade Leger]] de [[opstân|opstannige]] [[Don-kozakken]].
*[[3 july]] - It oerbefel fan 'e [[Dútslân|Dútske]] [[striidkrêften]], de [[Oberste Heeresleitung]], nimt ûnder lieding fan [[maarskalk]] [[Paul von Hindenburg]] op ynformele wize alle foech oer fan it Dútske [[regear]] fan [[rykskânselier]] [[Georg von Hertling]].
*[[9 july]] - De [[Grutte Treinramp fan 1918]], by [[Nashville (Tennessee)|Nashville]], yn 'e [[Feriene Steaten]], kostet oan 101 minsken it libben.
*[[14 july]] - Yn [[Nederlân]] nimt it [[regear]] fan [[premier]] [[Pieter Cort van der Linden]] it beslút om mei de oanlis fan 'e [[Suderseewurken]] te begjinnen.
*[[17 july]] - Yn it [[Ipatjevhûs]] yn [[Jekaterinburch]] wurdt [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&amp;nbsp;II]], de lêste [[tsaar]] fan [[Ruslân]], mei syn hiele [[húshâlding]] [[moard op de Romanov-famylje|fermoarde troch]] de [[bolsjewiken]].
*[[17 july]] - [[Monako]] wurdt in [[Frankryk|Frânsk]] [[protektoraat]].
*[[25 july]] - Yn it ramt fan 'e [[Russyske Boargeroarloch]] beset it [[Tsjechoslowaakske Legioen]] de [[stêd]] [[Jekaterineburch]].
*[[8 augustus]]-[[11 novimber]] - Yn it [[Hûndertdeisk Offinsyf]] brekke [[troepen]] fan [[Frankryk]], it [[Feriene Keninkryk]], [[Britsk-Ynje]], [[Austraalje (lân)|Austraalje]], [[Kanada]], [[Nij-Seelân]], [[Nijfûnlân]], [[Súd-Afrika]], de [[Feriene Steaten]], [[Belgje]], [[Portegal]], [[Siam]] en [[Itaalje]] oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] nei fjouwer jier einlings en te'n lêsten troch de [[Dútslân|Dútske]] linys hinne.
*[[16 augustus]] - [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[troepen]] lânje yn 'e [[stêd]] [[Archangelsk (stêd)|Archangelsk]], yn it hege noarden fan [[Jeropeesk-Ruslân]], om oan 'e kant fan de Witen te ynterveniëarjen yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]].
*[[17 augustus]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] lânje yn de [[stêd]] [[Bakû]], yn [[Azerbeidzjan]], om oan 'e kant fan 'e Witen te ynterveniëarjen yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]].
*[[30 augustus]] - By in oanslach troch de [[terrorist]]e [[Franja Kaplan]] rekket de [[Ruslân|Russyske]] [[bolsjewiken|bolsjewistyske]] lieder [[Vladimir Lenin]] swier[[ferwûne]].
*[[14 septimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] begjint it [[Alliëarde Leger fan de Oriïnt]], ûnder lieding fan 'e [[Frankryk|Frânske]] [[generaal]] [[Louis Franchet d'Espèrey]], mei it grutte [[Vardaroffinsyf]] tsjin 'e [[Bulgarije|Bulgaren]].
*[[15 septimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] ferslane [[Frankryk|Frânske]], [[Servje|Servyske]] en [[Frânsk-Senegal|Senegaleesk-koloniale]] [[troepen]] de [[Bulgarije|Bulgaren]] yn 'e [[Slach by Dobro Polje]].
*[[18 septimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] ferslane [[Feriene Keninkryk|Britske]] en [[Grikelân|Grykske]] [[troepen]] de [[Bulgarije|Bulgaren]] yn 'e [[Slach by Dojran (1918)|Slach by Dojran]].
*[[18 septimber]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] iepenet de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[generaal]] [[Edmund Allenby, 1e boarchgreve Allenby|Edmund Allenby]] in nij [[fjildtocht|offinsyf]].
*[[23 septimber]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] feroverje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de [[stêd]]en [[Akko]] en [[Haifa]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[25 septimber]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] feroverje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de [[stêd]] [[Amman]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[28 septimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] feroverje [[Frankryk|Frânske]] [[koloanje|koloniale]] [[troepen]] de [[Servje|Servyske]] [[stêd]] [[Skopje]] op 'e [[Bulgarije|Bulgaren]].
*[[30 septimber]] - [[Bulgarije]] [[oerjefte|kapitulearret]] en slút it [[Bestân fan Thessaloniki]] mei de [[Alliëarden]]. [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] tsjogge de Bulgaarske [[haadstêd]] [[Sofia]] yn.
*[[2 oktober]] - Oan it [[Palestynske Front (Earste Wrâldkriich)|Palestynske Front]] feroverje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de [[stêd]] [[Damaskus]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[7 oktober]] - De [[Frankryk|Frânske]] [[marine]] feroveret de [[stêd]] [[Beirût]] op 'e [[Osmaanske Ryk|Osmanen]].
*[[9 oktober]] - Oan it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] feroverje de [[Alliëarden]] de [[stêd]] [[Kameryk]].
*[[19 oktober]] - Oant it [[Westfront (Earste Wrâldoarloch)|Westfront]] befrije [[Belgje|Belgyske]] en [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] de [[Flaanderen|Flaamske]] [[stêd]] [[Brugge]].
*[[20 oktober]] - [[Dútslân]] beëiniget syn [[dûkboat]]oarloch, wat in betingst is fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Woodrow Wilson]] foar it oanknoopjen fan [[frede]]sûnderhannelings.
*[[24 oktober]] - [[Itaalje]] begjint oan 'e [[rivier]] de [[Piave (rivier)|Piave]] in nij [[fjildtocht|offinsyf]] tsjin [[Eastenryk-Hongarije]].
*[[28 oktober]] - [[Tsjechoslowakije]] ropt de ûnôfhinklikheid út.
*[[30 oktober]] - It [[Osmaanske Ryk]] [[oerjefte|kapitulearret]] en slút it [[Bestân fan Moudros]] mei de [[Alliëarden]].
*[[30 oktober]] - [[Itaalje|Italjaanske]] [[troepen]] bringe it [[Eastenryk-Hongarije|Eastenryksk-Hongaarske]] [[leger (lânmacht)|leger]] in ferpletterjende nederlaach ta yn 'e [[Slach by Vittorio Veneto]].
*[[30 oktober]] - It [[Keninkryk Jemen]] (it lettere [[Noard-Jemen]]) wurdt ûnôfhinklik fan it [[Osmaanske Ryk]].
*[[1 novimber]] - Oan it [[Balkanfront (Earste Wrâldoarloch)|Balkanfront]] wurdt de [[Servje|Servyske]] [[haadstêd]] [[Belgrado]] befrijd troch [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] ûnder befel fan [[generaal]] [[Louis Franchet d'Espèrey]].
*[[3 novimber]] - [[Eastenryk-Hongarije]] [[oerjefte|kapitulearret]] en slút in [[wapenstilstân]] mei de [[Alliëarden]]. It [[regear]] fan [[Hongarije]] fielt him dêr lykwols net oan bûn.
*[[4 novimber]] - De [[Dútslân|Dútske]] [[stêd]] [[Kiel (Dútslân)|Kiel]] falt yn 'e hannen fan [[opstân|opstannige]] [[matroas (rang)|matroazen]]. Dit is it begjin fan 'e [[Dútske Revolúsje]], dy't him fluch útwreidet him nei oare Dútske stêden.
*[[7 novimber]] - [[Hongarije]] [[oerjefte|kapitulearret]] en slút it [[Bestân fan Belgrado]] mei de [[Alliëarden]].
*[[9 novimber]] - Troch de [[Dútske Revolúsje]] wurdt it [[regear]] fan [[rykskânselier]] [[prins]] [[Maksimiliaan fan Baden]] ûnder fuotten helle. [[Keizer]] [[Willem II fan Dútslân|Willem&amp;nbsp;II]] is twongen om [[troansôfstân]] te dwaan.
*[[10 novimber]] - De ôfsette [[Dútslân|Dútske]] [[keizer]] [[Willem II fan Dútslân|Willem&amp;nbsp;II]] nimt de wyk nei [[Nederlân]], dêr't er [[asylrjocht|asyl]] kriget en te [[Doorn]] komt te wenjen.
*[[11 novimber]] - [[Dútslân]] [[oerjefte|kapitulearret]] en slút mei de [[Alliëarden]] it [[Bestân fan Compiègne]].
*[[11 novimber]] - Yn it ramt fan 'e [[Eastenryksk-Hongaarske Revolúsje]] docht [[keizer]] [[Karel I fan Eastenryk-Hongarije|Karel&amp;nbsp;I]] [[ôfstân fan 'e troan]].
*[[11 novimber]] - [[Poalen]] (eins: de [[Twadde Poalske Republyk]]) wurdt oprjochte út gebietsdielen fan [[Dútslân]], [[Ruslân]] en [[Eastenryk-Hongarije]].
*[[11 novimber]] - Yn [[Nederlân]] ropt [[SDAP]]-lieder [[Piter Jelles Troelstra]] op ta [[revolúsje]], mar dêr wurdt fan suver alle kanten ôfwizend op reägearre.
*[[12 novimber]] - In [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[float]]ienheid fart de [[haven]] fan 'e [[Osmaanske Ryk|Osmaanske]] [[haadstêd]] [[Konstantinopel]] yn om besit fan 'e [[stêd]] te nimmen.
*[[18 novimber]] - [[Letlân]] ropt de ûnôfhinklikheid út.
*[[18 novimber]] - [[Alliëarden|Alliëarde]] [[troepen]] befrije de [[Belgje|Belgyske]] [[haadstêd]] [[Brussel]].
*[[29 novimber]] - It [[Keninkryk Servje]] [[Servyske anneksaasje fan Montenegro|anneksearret it buorlân]] [[Keninkryk Montenegro|Montenegro]].
*[[desimber]] - De ferovering fan [[Wyt-Ruslân]] troch it [[Reade Leger]] wurdt foltôge: ein fan 'e ûnôfhinklike [[Wytrussyske Folksrepublyk]].
*[[1 desimber]] - It [[Keninkryk fan Serven, Kroäten en Slovenen]] (letter koartwei [[Joegoslaavje]] neamd) wurdt oprjochte út 'e earder ûnôfhinklike [[keninkriken]] [[Keninkryk Servje|Servje]] en [[Keninkryk Montenegro|Montenegro]] en gebietsdielen fan [[Eastenryk-Hongarije]].
*[[1 desimber]] - Op in gearkomste yn [[Alba Iulia]] sprekke de lieders fan 'e [[etnysk]]e [[Roemenen]] yn [[Transsylvaanje]], dat ûnderdiel útmakket fan it [[Keninkryk Hongarije]], harren mei oerweldigjende mearderheid út foar de oansluting fan dat gebiet by [[Roemeenje]].
*[[1 desimber]] - [[Iislân]] wurdt ûnôfhinklik fan [[Denemark]] yn 'e foarm fan it [[Keninkryk Iislân]], dat yn in [[personele uny]] [[regear]]re wurde sil troch de [[Deenske Kroan]].
*[[5 desimber]] - De [[Letske Unôfhinklikheidsoarloch]] tsjin [[Ruslân]] brekt út. 
*[[9 desimber]] - [[Frankryk|Frânske]] [[troepen]] besette it [[Saarlân]].
[[File:Big four.jpg|right|thumb|250px|De lieders fan de [[Alliëarden]] op 'e [[Fredeskonferinsje fan Parys]], [[27&amp;nbsp;maaie]] [[1919]]. F.l.n.rj.: de [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[premier]] [[David Lloyd George]], de [[Itaalje|Italjaanske]] premier [[Vittorio Orlando]], de [[Frankryk|Frânske]] premier [[Georges Clemenceau]] en de [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Woodrow Wilson]].]]
[[File:Austria_Hungary_ethnic.svg|right|thumb|250px|In [[Etnysk|etno]]-[[taalkunde|linguïstyske]] [[lânkaart|kaart]] fan it útinoar fallende [[Eastenryk-Hongarije]].]]
[[File:William Orpen – The Signing of Peace in the Hall of Mirrors, Versailles 1919, Ausschnitt.jpg|right|thumb|350px|De [[Dútslân|Dútske]] ôffurdige [[Johannes Bell]] ûndertekenet it [[Ferdrach fan Versailles]], wylst de leden fan 'e [[Alliëarden|Alliëarde]] delegaasjes tasjogge.]]

;[[1919]]
*[[1 jannewaris]] - It [[Dútslân|Dútske]] [[Spartakusbûn]] ropt himsels út ta de [[KPD]], de ''Kommunistische Partei Deutschlands''.
*[[2 jannewaris]] - Yn [[Ierlân (eilân)|Ierlân]] brekt in anty-[[Feriene Keninkryk|Britske]] [[opstân]] út, dy't letter it begjin fan 'e [[Ierske Unôfhinklikheidsoarloch]] blike sil te wêzen.
*[[5 jannewaris|5]]-[[11 jannewaris]] - Yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[haadstêd]] [[Berlyn]] wurdt de [[kommunistysk]]e [[Spartakusopstân]] fan it [[Spartakusbûn]] (no de [[KPD]]) mei ynset fan it leger bloedich ûnderdrukt troch it [[sosjalistysk]]e [[regear]] fan [[rykskânselier]] [[Friedrich Ebert]].
*[[11 jannewaris]] - It [[Keninkryk Roemeenje]] [[Roemeenske anneksaasje fan Transsylvaanje (1919)|anneksearret]] [[Transsylvaanje]], dat ûnderdiel útmakket fan it [[Keninkryk Hongarije]].
*[[15 jannewaris]] - Yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[haadstêd]] [[Berlyn]] wurde de [[KPD]]-lieders [[Karl Liebknecht]] en [[Rosa Luxemburg]] nei harren [[arrestaasje]] yn ferbân mei de mislearre [[Spartakusopstân]] troch it leger [[stânrjochtlike eksekúsje|stânrjochtlik eksekutearre]].
*[[15 jannewaris]] - Yn 'e [[Argentynje|Argentynske]] [[haadstêd]] [[Buenos Aires]] iepenet de [[plysje]] it fjoer op in [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] fan [[arbeider]]s. It [[bloedbad]] dêr't mooglik mear as tûzen minsken by omkomme, makket ûnderdiel út fan 'e saneamde [[Tragyske Wike]] (''Semana Trágica'').
*[[18 jannewaris]] - Begjin fan 'e [[Fredeskonferinsje fan Parys]], ûnder [[foarsitter]]skip fan 'e [[Frankryk|Frânske]] [[premier]] [[Georges Clemenceau]].
*[[25 jannewaris]] - De [[Fredeskonferinsje fan Parys]] akseptearret it plan fan 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[presidint]] [[Woodrow Wilson]] foar de oprjochting fan in [[Folkebûn]].
*[[31 jannewaris]] - Op 'e [[Fredeskonferinsje fan Parys]] berikke de delegaasjes fan 'e [[Alliëarden|Alliëarde lannen]] oerienstimming oer it lot fan 'e [[koloanje]]s fan [[Dútslân]] (dy't de Alliëarden ûnderinoar ferdiele sille).
*[[6 febrewaris]] - It provysjoneel [[parlemint]] fan [[Dútslân]] komt byinoar yn 'e [[Tueringen|Tueringske]] [[stêd]] [[Weimar]], en beslút dêr ta de oprjochting fan 'e nei dat plak ferneamde [[Weimarrepublyk]], dy't yn it plak komt fan it [[Keizerryk Dútslân]].
*[[11 febrewaris]] - It [[regear]] fan [[Belgje]] tsjinnet op 'e [[Fredeskonferinsje fan Parys]] in noata yn wêryn't de [[anneksaasje]] troch Belgje easke wurdt fan 'e [[Nederlân]]ske gebietsdielen [[Siuwsk-Flaanderen]] en [[Súd-Limburch]].
*[[11 febrewaris]] - De [[sosjalist]] [[Friedrich Ebert]] wurdt de earste [[presidint]] fan [[Dútslân]].
*[[21 febrewaris]] - De noch mar krekt keazen [[sosjalistysk]]e [[premier]] fan 'e [[Dútslân|Dútske]] dielsteat [[Beieren]], [[Kurt Eisner]], wurdt by in oanslach [[fermoarde]] troch de ekstreem-rjochtse [[ealman]] [[Anton greve von Arco auf Valley]]. As pleatsferfangend premier [[Erich Auer]] de [[moard]] yn 'e Beierske [[parlemint|Lândei]] bekend makket, wurdt hysels fan 'e [[publike tribune]] ôf delsketten troch de [[slachter]] [[Alois Linder]], wêrby't er swier[[ferwûne]] rekket.
*[[25 febrewaris]] - Op 'e [[Fredeskonferinsje fan Parys]] wurdt it Hânfêst fan it [[Folkebûn]] oannommen.
*[[25 febrewaris]]-[[11 maart]] - De troch de [[kommunistysk]]e [[KPD]] útroppen algemiene [[staking]] yn 'e [[Dútslân|Dútske]] [[haadstêd]] [[Berlyn]], dy't útrûn wie op in [[wapen]]e [[rebûlje]], wurdt yn bloed smoard as 29 lieders fan 'e staking op befel fan 'e [[sosjalistysk]]e [[minister]] fan Definsje [[Gustav Noske]] [[stânrjochtlike eksekúsje|stânrjochtlik eksekutearre]] wurde.
*[[1 maart|1]]-[[6 maart]] - By oanhâldende massale [[demonstraasje (protest)|demonstraasjes]] yn 'e [[Koreä|Koreaanske]] [[stêd]] [[Seoel]] tsjin de [[Japan]]ske oerhearsking fan [[Koreä]], dêr't nei skatting mear as 2 miljoen minsken oan meidogge, grypt it Japanske [[leger (lânmacht)|leger]] hurd yn. Der falle tûzenen [[dea]]den.
*[[4 maart]] - Yn [[Moskou]] wurdt troch ôffurdigen fan 21 [[kommunistysk]]e [[politike partij]]en út [[Jeropa]] en [[Amearika]] de Trêde Kommunistyske Ynternasjonale oprjochte, better bekend as de [[Komintern]].
*[[21 maart]] - [[Béla Kun]] ropt yn [[Boedapest]] de [[Sovjetrepublyk Hongarije]] út.
*[[23 maart]] - Yn noardlik [[Itaalje]] rjochtet [[feteraan|oarlochsfeteraan]] [[Benito Mussolini]] syn [[faksistysk]]e [[knokploech|knokploegen]] [[Fasci di Combattimento]] op.
*[[23 maart]] - Op 'e [[Fredeskonferinsje fan Parys]] delegearret de ried fan [[Alliëarden|Alliëarde lannen]], de saneamde [[Ried fan X]], syn foech oan 'e [[Grutte Fjouwer (Earste Wrâldkriich)|Grutte Fjouwer]]: de [[premier]]s fan it [[Feriene Keninkryk]], [[Frankryk]] en [[Itaalje]], [[David Lloyd George]], [[Georges Clemenceau]] en [[Vittorio Orlando]], en de [[presidint]] fan de [[Feriene Steaten]], [[Woodrow Wilson]].
*[[30 maart]] - Yn [[Britsk-Ynje]] brekt ûnder lieding fan [[Mahatma Gandhi]] ferset út tsjin 'e saneamde [[Wet-Rowlatt]] (''Rowlatt Act''), dy't de [[Feriene Keninkryk|Britske]] autoriteiten yn de [[koloanje]] tenei it foech jout om &quot;ekstremisten&quot; sûnder foarm fan [[proses (rjochtspraak)|proses]] [[finzen|fêst te setten]].
*[[8 maart]] - Nei de weromlûking fan 'e [[Alliëarden|Alliëarde]] [[troepen]] dêrwei falt it [[Reade Leger]] yn it ramt fan 'e [[Russyske Boargeroarloch]] it [[skiereilân]] de [[Krim]] binnen.
*[[10 maart]] - Yn [[Meksiko]] wurdt de [[boer]]elieder [[Emiliano Zapata]] yn opdracht fan [[presidint]] [[Venustiano Carranza]] by in oanslach [[fermoarde]].
*[[13 april]] - Yn [[Amritsar]], yn [[Britsk-Ynje]], iepenje [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] it fjoer op in [[frede|freedsume]] [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] fan 'e lânseigen [[befolking]]. By dit [[Bloedbad fan Amritsar]] komme teminsten 379 en miskien wol 1.000 ûnwapene minsken om.
*[[6 maaie]] - De [[Fredeskonferinsje fan Parys]] stimt yn mei it plan fan 'e [[Súd-Afrika|Súdafrikaanske]] ôffurdige [[Jan Smuts]] om 'e eardere [[Dútslân|Dútske]] [[koloanje]]s as [[mandaatgebiet]]en ûnder tafersjoch fan it [[Folkebûn]] te stellen.
*[[6 maaie]] - De [[Trêde Britsk-Afgaanske Oarloch]] brekt út as [[Amanûllah Khan]], de [[emir]] fan [[Emiraat Afganistan|Afganistan]], mei syn leger [[Britsk-Ynje]] binnenfalt.
*[[15 maaie]] - De [[Gryksk-Turkske Oarloch]] brekt út as [[Grikelân|Grykske]] [[troepen]] op 'e [[kust]] fan [[Lyts-Aazje]] lânje en fanút de [[haven]]stêd [[Smyrna]] optsjogge nei it binnenlân.
*[[19 maaie]] - Begjin fan 'e [[Turkske Unôfhinklikheidsoarloch]], wêryn't de [[Turkske Nasjonalistyske Beweging]] stribbet nei de oprjochting fan in [[sekularisme|sekuliere]] [[Republyk Turkije]].
*[[26 maaie]] - De [[Fredeskonferinsje fan Parys]] wiist it earder ûnôfhinklike steatsje [[Neutraal Moresnet]] en de [[Dútslân|Dútske]] gebietsdielen [[Eupen]] en [[Malmédy]] as oarlochskompinsaasje ta oan [[Belgje]]. De saneamde 'Grutte Fjouwer' (it [[Feriene Keninkryk]], [[Frankryk]], [[Itaalje]] en de [[Feriene Steaten]]) lizze lykwols it near op 'e Belgyske [[anneksaasje]] fan 'e [[Nederlân]]ske gebietsdielen [[Siuwsk-Flaanderen]] en [[Súd-Limburch]].
*[[28 maaie]] - [[Belgje|Belgyske]] [[troepen]] besette [[Neutraal Moresnet]], [[Eupen]] en [[Malmédy]].
*[[6 juny]] - Utbraak fan 'e [[Earste Finsk-Russyske Oarloch]]: [[Finlân]] ferklearret [[Ruslân]] de oarloch en mingt him oan 'e kant fan 'e Witen yn 'e [[Russyske Boargeroarloch]].
*[[16 juny]] - De ferovering fan 'e [[Oekraïne]] troch it [[Reade Leger]] wurdt foltôge: ein fan 'e ûnôfhinklike [[Oekraynske Folksrepublyk]].
*[[28 juny]] - [[Dútslân]] slút [[frede]] mei de [[Alliëarden]] troch it [[Ferdrach fan Versailles]]. Dêrby seit it ta swiere [[ferhelbetelling]]s oan 'e Alliëarden (benammen [[Frankryk]] en [[Belgje]]) dwaan te sillen. Fierders rekket it ferskate gebietsdielen kwyt oan [[Poalen]], [[Frankryk]], [[Denemark]], [[Belgje]], [[Tsjechoslowakije]] en de [[Frije Stêd Danzig]]. Fierders komt it [[Saarlân]] yn 'e foarm fan it [[Protektoraat Saarlân]] ûnder [[Folkebûn|ynternasjonaal tafersjoch]] te stean. Ek al syn [[koloanje]]s moat Dútslân ôfstean; dat wurde saneamde [[mandaatgebiet]]en dy't de Alliëarden ûnderinoar ferdiele.
*[[10 july]] - [[Nederlân]] fiert it [[frouljuskiesrjocht]] yn. (D.w.s. it rjocht foar [[froulju]] om te stimmen; froulju mochten har yn Nederlân sûnt [[1917]] al wol ferkiesber stelle.)
*[[12 july]] - De [[Alliëarden]] heffe de blokkade fan 'e [[Dútslân|Dútske]] [[haven]]s op en geane wer [[hannel]]sbetrekkings mei it lân oan.
*[[6 augustus]] - It [[Roemeenje|Roemeenske]] [[leger (lânmacht)leger]] beset de [[Hongarije|Hongaarske]] [[haadstêd]] [[Boedapest]] en makket in ein oan 'e [[Sovjetrepublyk Hongarije|Hongaarske Sovjetrepublyk]] fan [[Béla Kun]].
*[[8 augustus]] - De [[Trêde Britsk-Afgaanske Oarloch]] einiget mei it [[Ferdrach fan Rawalpindi]] yn in [[militêr]]e ympasse. It [[Emiraat Afganistan]] boekt lykwols in [[diplomasy|diplomatike]] oerwinning as it [[Feriene Keninkryk]] yn it [[ferdrach]] de folsleine [[soevereiniteit]] fan Afganistan erkent.
*[[11 augustus]] - De nije [[Dútslân|Dútske]] [[grûnwet]] wurdt fan krêft: formeel begjin fan 'e [[Weimarrepublyk]] en ein fan it [[Keizerryk Dútslân]].
*[[31 augustus]] - Yn it ramt fan 'e [[Russyske Boargeroarloch]] nimme de Wite [[troepen]] fan [[generaal]] [[Anton Denikin]] de [[stêd]] [[Kiëv]] yn.
*[[1 septimber]] - Op 'e [[Fredeskonferinsje fan Parys]] lizze de 'Grutte Fjouwer' (it [[Feriene Keninkryk]], [[Frankryk]], [[Itaalje]] en de [[Feriene Steaten]]) it near op 'e yntegraasje fan [[Dútsk-Eastenryk]] yn [[Dútslân]].
*[[2 septimber]] - [[Itaalje]] fiert it [[algemien kiesrjocht]] en in stelsel fan [[proporsjonele fertsjintwurdiging]] yn.
*[[10 septimber]] - [[Eastenryk]] slút [[frede]] mei de [[Alliëarden]] troch it [[Ferdrach fan Saint-Germain-en-Laye (1919)|Ferdrach fan Saint-Germain-en-Laye]]. 
*[[11 septimber]] - It [[nasjonalistysk]]e [[Turkije|Turkske]] [[regear|tsjinregear]] yn [[Ankara]], dat ûnder lieding stiet fan [[generaal]] [[Mustafa Kemal Atatürk|Mustafa Kemal Pasja]], ferbrekt alle bannen mei it [[regear]] fan [[sultan]] [[Mehmed&amp;nbsp;VI]] yn [[Konstantinopel]].
*[[12 septimber]] - [[Itaalje|Italjaanske]] [[nasjonalist]]en ûnder lieding fan 'e [[skriuwer]] en [[politikus]] [[Gabriele d'Annunzio]] [[besetting fan Fiume|besette]] yn striid mei it [[Ferdrach fan Saint-Germain-en-Laye (1919)|Ferdrach fan Saint-Germain-en-Laye]] de [[Frijsteat Fiume]] (Rijeka).
*[[22 septimber]] - De [[Alliëarden]] geane [[diplomasy|diplomatike betrekkings]] oan mei [[Eastenryk]].
*[[27 septimber]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] lûke har werom út 'e [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Archangelsk (stêd)|Archangelsk]].
*[[12 oktober]] - [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[troepen]] lûke har werom út 'e [[Ruslân|Russyske]] [[stêd]] [[Moermansk]].
*[[27 oktober]] - It [[Amerikaanske Kongres]] negearret in [[feto]] fan [[presidint]] [[Woodrow Wilson]] troch mei twatrêde mearderheid de Volstead Prohibition Enforcement Act oan te nimmen. Dêrmei is de [[Drûchlizzing (Feriene Steaten)|Drûchlizzing]] fan 'e [[Feriene Steaten]] in feit.
*[[14 novimber]] - Yn it ramt fan 'e [[Russyske Boargeroarloch]] feroveret it [[Reade Leger]] de [[Sibearje|Sibearyske]] [[stêd]] [[Omsk]] op 'e Wite [[troepen]] fan [[admiraal]] [[Aleksander Koltsjak]].
*[[18 novimber]] - Foar de [[Dútslân|Dútske]] [[parlemintêr]]e ûndersykskommisje dy't him dwaande hâldt mei de skuldfraach oangeande de [[Earste Wrâldoarloch]] presintearret [[maarskalk]] [[Paul von Hindenburg]] syn [[Dolkstjit-leginde]]: de Dútsers soene de oarloch wûn hawwe as se net troch [[sosjalist]]en út eigen lân mei in [[dolk]] yn 'e [[rêch]] stutsen wiene.
*[[19 novimber]] - De [[Amerikaanske Senaat]] fersmyt mei 39 tsjin 55 stimmen it [[Ferdrach fan Versailles]], dat de [[frede]] mei [[Dútslân]] regelet. Dêrmei wurde de [[Feriene Steaten]] it iennichste [[Alliëarden|Alliëarde lân]] dat dat [[ferdrach]] net [[ratifikaasje|ratifisearret]]. Der sil no in aparte frede tusken Dútslân en de Feriene Steaten komme moatte.
*[[25 novimber]] - De [[regear]]ings fan [[Poalen]] en [[Dútslân]] slute in [[ferdrach]] oer de Dútske ûntromming fan [[West-Prusen]], dat neffens it [[Ferdrach fan Versailles]] diel fan Poalen wurde sil.
*[[27 novimber]] - [[Bulgarije]] slút [[frede]] mei de [[Alliëarden]] troch it [[Ferdrach fan Neuilly-sur-Seine]]. Dêrby moat it hiel [[West-Traasje]] ôfstean oan [[Grikelân]], en ferskate lytsere gebietsdielen oan it nij-foarme [[Joegoslaavje]]. 
*[[9 desimber]] - Under swiere druk fan 'e [[Alliëarden]] en nei earst in yngeande [[plondering]] útfierd te hawwen, lûkt it [[Roemeenje|Roemeenske]] [[leger (lânmacht)|leger]] him werom út 'e [[Hongarije|Hongaarske]] [[haadstêd]] [[Boedapest]].
*[[9 desimber]] - [[Roemeenje]] slút [[frede]]sferdraggen mei [[Eastenryk]] en [[Bulgarije]].
*[[16 desimber]] - It [[Dútslân|Dútske]] [[leger (lânmacht)|leger]] lûkt him tebek út [[Letlân]] en [[Litouwen]].
*[[22 desimber]] - As ûnderdiel fan 'e [[Earste Reade Panyk]] yn 'e [[Feriene Steaten]] wurde op it [[skip]] de ''Buford'' 250 linkse Amerikaanske [[boarger|steatsboargers]], ûnder wa de [[anargisme|anargistyske]] liedster [[Emma Goldman]], nei [[Ruslân]] [[deportearre]].

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/1910s ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|1910s}}
}}

[[Kategory:Desennium]]
[[Kategory:20e iuw]]</text>
      <sha1>4ax60l0q3gs63s426gahlr5wzi5f2b6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The A-Team</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151634</id>
    <revision>
      <id>1242720</id>
      <parentid>1114654</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:54:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1242720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15853" sha1="ct18qew94yf92s13fy974thslyq4tpn" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks telefyzjesearje
| ôfbylding             = A-Team-Logo.svg
| ôfbyldingstekst       = 
| ôfbyldingsbreedte     = 
| namme                 = ''The A-Team''
| betocht troch         = [[Frank Lupo]]&lt;br&gt;[[Stephen J. Cannell]]
| ûntwikkele troch      = 
| produsint(en)         = [[John Ashley (akteur)|John Ashley]] &lt;small&gt;(seiz. 1-4)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Patrick Hasburgh]] &lt;small&gt;(seiz. 1)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Tom Blomquist]] &lt;small&gt;(seiz. 5)&lt;/small&gt;
| útfierend produsint   = [[Frank Lupo]]&lt;br&gt;[[Stephen J. Cannell]]
| regisseur(s)          = 
| senario               = 
| basearre op           = 
| kamerarezjy           = 
| muzyk                 = [[Mike Post]]&lt;br&gt;[[Pete Carpenter]]
| tillefyzjestudio      = [[Universal Television]]&lt;br&gt;[[Stephen J. Cannell Productions]]
| distribúsje           = [[NBCUniversal Television Distribution|NBCUniversal TV Distribution]]
| haadrollen            = [[George Peppard]] &lt;br&gt;[[Dirk Benedict]] &lt;br&gt;[[Mr. T]] &lt;br&gt;[[Dwight Schultz]] &lt;br&gt;[[Melinda Culea]] &lt;small&gt;(seiz. 1-2)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;[[Marla Heasley]] &lt;small&gt;(seiz. 3-4)&lt;/small&gt; 
| voice-over            = [[John Ashley (akteur)|John Ashley]] &lt;small&gt;(by titelmuzyk)&lt;/small&gt;
| foarm                 = [[live action]]-[[tillefyzjesearje]]
| sjenre                = [[aksjesearje]]
| seizoenen             = 5
| jierren               = [[1983]] – [[1987]]
| tal ôfl.              = 98
| spyltiid (de ôfl.)    = 48 min.
| lân/lannen            = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]
| taal                  = [[Ingelsk]]
| prizen                = 
| webside               = [http://www.cannell.com/tv-show-detail/1/the-a-team.html www.cannell.com/.../the-a-team]
| besibbe searjes       = 
}}
{{Oar|de tillefyzjesearje út 'e 1980-er jierren|The A-Team (betsjuttingsside)}}
'''''The A-Team''''' wie in tige súksesfolle [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tillefyzjesearje]] dy't fiif [[seizoen (omrop)|seizoenen]] rûn, fan [[1983]] oant [[1987]], en dy't yn withoefolle lannen útstjoerd is. It wie in [[aksjesearje]] oer in team fan [[hierling]]en dat troch sljochtwei lju ynhierd wurde kin om 'e tiranny fan pleatslike machthawwers of [[kriminelen]] ûnder fuotten te heljen. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch [[George Peppard]], [[Dirk Benedict]], [[Mr. T]] en [[Dwight Schultz]]. ''The A-Team'' waard tige [[populêr]], benammen by [[bern (persoan)|bern]] en [[jongerein]], en wurdt no sjoen as in wier [[kultureel ikoan|ikoan]] fan 'e [[tillefyzje]] út 'e [[1980-er jierren]]. De searje waard produsearre yn opdracht fan it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[National Broadcasting Company|NBC]] en waard trije kear nominearre foar in [[Emmy Award]].

==Titel==
De term &quot;A-Team&quot;, yn 'e sin fan it earste en bêste team, is in [[bynamme]] dy't troch de [[kommando's]] fan it [[Amerikaanske Leger]] brûkt wurdt foar wat formeel Operasjoneel Detasjemint Alpha (ODA) hjit. De term rekke ûnder de [[Fjetnamoarloch]] yn it Amerikaanske [[militêr]] [[jargon]] ynboargere.

==Untstean==
''The A-Team'' waard kreëarre troch [[tillefyzjeprodusint]]en en [[senarioskriuwer]]s [[Stephen J. Cannell]] en [[Frank Lupo]] yn opdracht fan [[Brandon Tartikoff]], de [[direkteur]] fan 'e ôfdieling [[fermaak]] fan it [[tillefyzjenetwurk]] [[National Broadcasting Company|NBC]]. Cannell hie oan it begjin fan 'e [[1980-er jierren]] [[ûntslach]] krigen by [[konkurrinsje|konkurrint]] [[American Broadcasting Company|ABC]], nei't it him net slagge wie om in hitsearje te produsearjen, en waard doe oannommen troch NBC. ''The A-Team'' wie dêr syn earste projekt, en der waard oer it algemien net folle fan ferwachte. Lykwols hat Cannell yn in [[fraachpetear]] sein dat [[haadrolspiler]] [[George Peppard]], mei in foar him typearjend [[selsfertrouwen]], al grut súkses foarsei &quot;foar't we de [[kamera]] sels mar oanset hiene.&quot; 

==Produksje==
Der waarden fan ''The A-Team'' fiif [[seizoen (omrop)|seizoenen]] makke troch de [[tillefyzjestudio's]] [[Universal Television]] en [[Stephen J. Cannell Productions]]. It earste seizoen waard [[tillefyzjeprodusint|produsearre]] troch [[John Ashley (akteur)|John Ashley]] en [[Patrick Hasburgh]], seizoen twa oant en mei fjouwer troch Ashley allinne, en seizoen fiif troch [[Tom Blomquist]]. [[Frank Lupo]] en [[Stephen J. Cannell]] bleaune as [[útfierende produsinten]] oan it projekt ferbûn. De [[titelmuzyk]] waard [[komponist|komponearre]] troch [[Mike Post]] en [[Pete Carpenter]] y.g.m. [[Garry Schyman]] (dy't gjin fermelding yn 'e [[begjintitels]] krige). Ferskate ôfleverings fan ''The A-Team'' waarden hielendal of foar in part filme op 'e [[Golden Oak Ranch]] fan [[Disney]] by [[Santa Clarita (Kalifornje)|Santa Clarita]]. 

De [[pilotôflevering]] ''Mexican Slayride'' waard op [[30&amp;nbsp;jannewaris]] [[1983]] útstjoerd, fuort nei de [[Superbowl]], it kampioenskip fan it [[Amerikaansk fuotbal]], en hie mei dêrom tige hege [[sjochsifers]]. Yn it fjirde seizoen rekke it lykwols mei de sjochsifers yn it neigean, en yn it fyfde seizoen boaze dat noch fierder oan, nettsjinsteande de feroarings dy't oan 'e searje oanbrocht waarden. Sadwaande loek NBC úteinlik yn [[maart]] [[1987]] de stekker derút. Alle fiif seizoenen fan ''The A-Team'' waarden yn [[2007]] troch [[Universal Pictures Home Entertainment]] op [[dvd]] útbrocht.

==Utgongspunt fan 'e plot==
It A-Team is in ([[fiktive]]) [[kommando]]-ienheid fan it [[Amerikaanske Leger]], wêrfan't de leden yn 'e [[Fjetnamoarloch]] fochten hawwe. Nei't se foar de [[kriichsried]] dage waarden foar in [[misdriuw]] dêr't se ûnskuldich oan wiene, krigen se lykwols lange [[finzenisstraf]]fen oplein. Se wisten te ûntsnappen út it [[tichthûs (finzenis)|tichthûs]] en [[ûnderdûken|doeken ûnder]]. No wurkje se as [[hierling]]en en helpe se de lytse man tsjin 'e tiranny fan [[kriminelen]] en heechpleatste [[pommerant]]en dy't har macht misbrûke, wylst se allegeduerigen efterfolge wurde troch de [[militêre plysje]]. It team bestiet út 'e [[slûchslimmens|slûchslimme]] [[kolonel]] Hannibal Smith ([[George Peppard]]), de [[fersieren (seksualiteit)|rokkejager]] [[luitenant]] Face Peck ([[Dirk Benedict]]), de [[bodybuilding|krachtpatser]] [[sersjant]] B.A. Baracus ([[Mr. T]]), en de [[sljochtsinnigens|sljochtsinnige]] [[kaptein (rang)|kaptein]] en [[piloat]] Howling Mad Murdock ([[Dwight Schultz]]).
[[File:Long_Beach_Comic_Expo_2012_-_A-Team_van_(7186650356).jpg|left|thumb|250px|It opfallende [[Chevrolet G20]]-[[autobuske|buske]] fan it A-Team.]]

Alle [[ôflevering]]s fan ''The A-Team'' stiene fierhinne op harsels, útsein ien of twa twadielige ôfleverings per [[seizoen (omrop)|seizoen]]. De ôfleverings waarden fierhinne makke nei in fêst stramyn, en befetten ek faak weromkearende eleminten, lykas de [[fleaneangst]] fan B.A. en in útwrydsk hichtepunt as it team syn tsjinstanners ferslacht troch [[wapen]]s en [[pânserfiertúch|pânserfiertugen]] te meitsjen fan âlde rommel en húsrêding. 

Dat de [[sjochsifers]] yn it fjirde seizoen dramatysk omleech tommelen, wie neffens de Amerikaanske [[tillefyzjekritikus]] Gold Burt te witen oan it feit dat yn prinsipe al fjouwer seizoenen lang hieltyd itselde ferhaaltsje opdist waard. Yn reäksje dêrop waarden yn it lêste seizoen fan 'e searje ferskate feroarings trochfierd. Sa wie it A-Team oant dy tiid hieltyd beselskippe troch in [[frou]]like helpster, yn seizoen 1 en 2 troch [[sjoernaliste]] Amy Allen ([[Melinda Culea]]) en yn seizoen 3 en 4 troch in oare sjoernaliste, Tawnia Baker ([[Marla Heasley]]). Yn seizoen 5 soe ek sa'n soarte [[personaazje]] opfierd wurde, Tia, in [[wees]]bern út 'e [[Fjetnamoarloch]] dat no, as folwoeksen frou, yn 'e [[Feriene Steaten]] wennet, spile troch [[Tia Carrere]]. Dy rol waard lykwols skrast. 

Ynstee waard it A-Team einlings en te'n lêsten [[finzen]]nommen troch de militêre plysje. [[Generaal]] Hunt Stockwell ([[Robert Vaughn]]), in mysterieuze [[spesjaal agint]] fan 'e [[CIA]], stelt harren foar om ferskate tige gefaarlike misjes foar him út te fieren, wêrnei't hy derfoar soargje sil dat se folsleine [[amnesty]] krije. Dêrfoar moatte se earst wol op 'e nij útbrekke út it tichthûs en om dat te bewurkmasterjen, lit er harren sabeare [[terjochtstelle]] troch in [[fjoerpeloton]]. Syn hantlanger Frankie Santana ([[Eddie Velez]]) jout him neitiid by it team as ekspêr op it mêd fan [[springstof]] en oare spesjale effekten. De misjes dy't it team dêrnei ta in goede ein bringe moast, ferskilden frijwat fan dy út 'e eardere seizoenen, en hiene mear te krijen mei [[spionaazje]] as mei it [[mishanneling|yninoar slaan]] fan [[drugsdealer]]s of ynklauwerige [[grutgrûnbesitter]]s. Sa moasten se û.m. in [[diktator]] ûnder fuotten helje, in [[wittenskipper]] út 'e [[DDR]] rêde en geheime Amerikaanske regearings[[ynformaasje]] weromstelle fan 'e [[Sovjet-Uny]].

De feroarings yn it fyfde seizoen foelen lykwols net yn 'e smaak by de [[fan (persoan)|fans]], dat de sjochsifers giene fierder omleech. Sadwaande kamen fan it lêste seizoen yn 'e Feriene Steaten mar trettjin ôfleverings op 'e tillefyzje, foar't de searje stopsetten waard. By útstjoerings yn oare [[lannen en territoaria]] waard it fyfde seizoen faak hielendal fuortlitten. Yn 'e alderlêste ôflevering, ''The Grey Team'', beprate de leden fan it team wat se dwaan sille as se einlings amnesty krije, en de ymplikaasje is dat se fierhinne itselde dwaan sille dat se altyd al dien hawwe.

==Rolferdieling==
[[File:The A-Team.jpg|right|thumb|200px|De [[haadrolspiler]]s fan ''The A-Team''. F.l.n.rj.: [[Dirk Benedict]] as Face Peck, [[George Peppard]] (sittend) as Hannibal Smith, [[Dwight Schultz]] as Howling Mad Murdock en [[Mr. T]] as B.A. Baracus.]]
===Fêste rollen===
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;600px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:orange&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:orange&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[kolonel]] John &quot;Hannibal&quot; Smith
| [[George Peppard]]
|-
| [[luitenant]] Templeton &quot;Face&quot; Peck
| [[Dirk Benedict]] &lt;small&gt;(yn 'e pilotôflevering [[Tim Dunigan]])&lt;/small&gt;
|-
| [[sersjant]] Bosco &quot;B.A.&quot; Baracus
| [[Mr. T]]
|-
| [[kaptein (rang)|kaptein]] H.M. &quot;Howling Mad&quot; Murdock
| [[Dwight Schultz]]
|-
| Amy Amanda Allen
| [[Melinda Culea]] &lt;small&gt;(seizoen 1-2)&lt;/small&gt;
|-
| Tawnia Baker
| [[Marla Heasley]] &lt;small&gt;(seizoen 3-4)&lt;/small&gt;
|-
| Frankie Santana
| [[Eddie Velez]] &lt;small&gt;(seizoen 5)&lt;/small&gt;
|-
| [[generaal]] Hunt Stockwell
| [[Robert Vaughn]] &lt;small&gt;(seizoen 5)&lt;/small&gt;
|-
|}

===Weromkearende byrollen===
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;600px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:orange&quot;| '''personaazje''' 
| style=&quot;background:orange&quot;| '''akteur/aktrise''' 
|- 
| kolonel Francis Lynch fan 'e [[militêre plysje]] &lt;small&gt;(seizoen 1)&lt;/small&gt;
| [[William Lucking]]
|-
| kolonel Roderick Decker fan 'e militêre plysje &lt;small&gt;(seizoen 2-3 en begjin seizoen 4)&lt;/small&gt;
| [[Lance LeGault]]
|-
| kaptein Crane (assistint fan Decker) &lt;small&gt;(seizoen 2-3 en begjin seizoen 4)&lt;/small&gt;
| [[Carl Franklin]]
|-
| generaal Harlan &quot;Bull&quot; Fulbright fan 'e militêre plysje &lt;small&gt;(ein seizoen 4)&lt;/small&gt;
| [[Jack Ging]]
|-
|}
Bekende spilers fan [[gastrol]]len yn mar ien (of soms twa) ôfleverings fan ''The A-Team'' wiene û.o. [[popmuzyk|popsjonger]] [[Boy George]], [[showwrakseljen|showwrakselder]] [[Hulk Hogan]] en [[model (berop)|model]] [[Vanna White]], dy't harrensels spilen, en fierders [[Dean Stockwell]], [[Wendy Fulton]] (de [[oarehelte|frou]] fan Dwight Schultz), [[Isaac Hayes]], [[David McCallum]], [[Joe Namath]], [[Markie Post]], [[Yaphet Kotto]], [[Della Reese]] en [[Steven Keats]].

==Seizoenen==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[seizoen (omrop)|seizoen]]
! tal [[ôfleverings|ôfl.]]
! rûn fan
! rûn oant
! [[tillefyzjenetwurk|netwurk]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|1
| style=&quot;text-align:center;&quot;|14
|23 jannewaris 1983
|10 maaie 1983
|rowspan=&quot;5&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;|[[National Broadcasting Company|NBC]]
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|2
| style=&quot;text-align:center;&quot;|23
|20 septimber 1983
|15 maaie 1984
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|3
| style=&quot;text-align:center;&quot;|25
|18 septimber 1984
|14 maaie 1985
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|4
| style=&quot;text-align:center;&quot;|23
|24 septimber 1985
|13 maaie 1986
|-
| style=&quot;text-align:center;&quot;|5
| style=&quot;text-align:center;&quot;|13
|26 septimber 1986
|8 maart 1987
|-
|}

==Untfangst en resultaat==
''The A-Team'' is troch oanhâldende werhellings noch altyd prominint yn 'e [[Westerske wrâld|Westerske]] [[popkultuer]]. Guon fan 'e wichtichste eleminten fan 'e searje binne datoangeande it suver [[cartoon]]eske [[geweld]], wêrby't mar komselden immen earnstich [[ferwûne]] rekket, it fermogen fan 'e [[haadpersoan]]en om [[wapen]]s en [[fiertugen]] te meitsjen út âlde rommel en wat reserve-ûnderdielen, en de opfallende [[titelmuzyk]]. De fêste útspraak fan Hannibal Smith &quot;''I love it when a plan comes together''&quot; (frij fertaald: &quot;Geweldich as in plan slagget&quot;) is ek noch altyd rûnom bekend. Itselde jildt foar it [[swart]]e [[Chevrolet G20]]-[[autobuske|buske]] mei de diagonale [[read]]e streek op 'e sydkant, dy't it fêste ferfiermiddel fan it team wie.

''The A-Team'' makke de [[karriêre]] as [[akteur]]s fan [[Mr. T]] en [[Dwight Schultz]]. De searje waard trije kear nominearre foar in [[Emmy Award]]. De earste kear wie yn [[1983]], foar de [[pilotôflevering]], yn 'e [[kategory]] treflike [[lûdsmixing]] foar in searje. De twadde kear wie yn [[1984]], foar de [[ôflevering]] ''When You Comin' Back, Range Rider?'', op 'e nij yn 'e kategory treflike lûdsmixing foar in searje. En de trêde kear wie yn [[1987]], foar de ôflevering ''Firing Line'', foar treflike [[lûdsmontaazje]] foar in searje.

==Adaptaasjes==
Der waarden yn 'e [[1980-er jierren]] [[:en:The A-Team#Books|alve romans]] op ôfleverings fan ''The A-Team'' basearre, dy't op 'e merk brocht waarden troch [[útjouwerij]] [[Dell Publishing]]. [[Marvel Comics]] produsearre fierder in trijedielige [[strip]]searje op basis fan 'e searje. 

Yn [[2010]] waard op basis fan 'e searje fierders in [[film]] makke, dy't ek ''[[The A-Team (film)|The A-Team]]'' hiet. Dêryn komme deselde [[personaazje]]s foar, hoewol fansels (nei tritich jier) spile troch oare [[akteur]]s, mar fierders hat de film net folle mei de searje te krijen. De film krige mingde [[resinsje]]s fan 'e [[filmkritisy]] en prestearre [[teloarstellend]] yn 'e [[bioskopen]], sadat it neat waard mei in [[ferfolchfilm]]. 

Yn [[septimber]] [[2015]] makke it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[Fox Broadcasting Company|Fox]] bekend dat der in [[reboot (fiksje)|reboot]]searje op basis fan ''The A-Team'' yn [[preproduksje]] is, mei [[Chris Morgan (senarioskriuwer)|Chris Morgan]] as [[útfierend produsint]] en Cannell syn [[dochter]] [[Tawnia McKiernan]] en [[Albert Kim]] as [[senarioskriuwer]]s. It nije team soe út sawol [[manlju]] as [[froulju]] bestean moatte. 

==Keppelings om utens==
* {{en}} [http://www.cannell.com/tv-show-detail/1/the-a-team.html Offisjele webside fan ''The A-Team'']
* {{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=ucLb7ZDv8e8 De titelmuzyk fan ''The A-Team'' op YouTube]
* {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0084967/ Ynformaasje oer ''The A-Team'' yn 'e Internet Movie Database]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/The_A-Team ''References'', op dizze side].
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

{{DEFAULTSORT:A-Team, The}}
[[Kategory:Amerikaanske aksjesearje]]
[[Kategory:Ingelsktalige telefyzjesearje]]
[[Kategory:Telefyzjesearje út 1983]]
[[Kategory:Telefyzjesearje fan Universal Television]]
[[Kategory:Telefyzjesearje fan Stephen J. Cannell Productions]]
[[Kategory:Telefyzjesearje oer in hierling]]
[[Kategory:Telefyzjesearje oer it Amerikaanske Leger]]</text>
      <sha1>ct18qew94yf92s13fy974thslyq4tpn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Doctor Zhivago (film)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155550</id>
    <revision>
      <id>1242701</id>
      <parentid>1228735</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:05:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Rolferdieling */ kolommen netsjes rjocht ûnderinoar</comment>
      <origin>1242701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42066" sha1="o656trg44c82lepckftk5uzb7rtmx36" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks film
| ôfbylding                = Doctor Zhivago film logo.png
| ôfbyldingstekst          = 
| ôfbyldingsbreedte        =
| ferwizing                = '''(''[[:en:File:DrZhivago Asheet.jpg|Filmposter yn 'e Ingelske Wikipedy]]'')'''
| namme                    = ''Doctor Zhivago''
| regisseur                = [[David Lean]]
| produsint                = [[Carlo Ponti]]
| útfierend produsint      = 
| senario                  = [[Robert Bolt]]
| basearre op              = ''[[Doktor Zjivago (roman)|Doktor Zjivago]]'' &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;fan [[Boris Pasternak]]
| kamerarezjy              = [[Freddie Young]]
| muzyk                    = [[Maurice Jarre]]
| filmstudio               = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]&lt;br&gt;[[Carlo Ponti|Carlo Ponti Productions]]&lt;br&gt;[[Sostar S.A.]]
| distribúsje              = [[Metro-Goldwyn-Mayer]]
| haadrollen               = [[Omar Sharif]]&lt;br&gt; [[Julie Christie]]
| voice-over               = [[Alec Guinness]]
| byrollen                 = [[Geraldine Chaplin]]&lt;br&gt; [[Rod Steiger]]&lt;br&gt; [[Tom Courtenay]]&lt;br&gt; [[Alec Guinness]]&lt;br&gt; [[Ralph Richardson]]
| lân/lannen               = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten]]&lt;br&gt;[[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|20px]] [[Feriene Keninkryk]]&lt;br&gt;[[File:Flag of Italy.svg|border|20px]] [[Itaalje]]
| premiêre                 = [[22&amp;nbsp;desimber]] [[1965]]
| direkt op fideo          = 
| foarm                    = [[langspylfilm]]
| sjenre                   = [[histoaryske film|histoaryske]] [[romantyske film]]
| taal                     = [[Ingelsk]] &lt;small&gt;(ek wat [[Russysk]])&lt;/small&gt;
| spyltiid                 = 193 minuten &lt;small&gt;(oarspr. ferzje)&lt;/small&gt;&lt;br&gt;200 minuten &lt;small&gt;(ferzje fan 1992)&lt;/small&gt;
| budget                   = $11&amp;nbsp;miljoen
| opbringst                = $111,7&amp;nbsp;miljoen &lt;small&gt;([[Noard-Amearika]])&lt;/small&gt;
| prizen                   = 5 × [[Oscar]]&lt;br&gt;5 × [[Golden Globe]]&lt;br&gt;1 × [[Grammy Award]]
| filmsearje               = 
| foarich diel             = 
| folgjend diel            = 
}}
'''''Doctor Zhivago''''' ([[Italjaansk]]e [[titel (namme)|titel]]: ''Il Dottor Živago'') is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Itaalje|Italjaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[romantyske film|romantyske]] [[dramafilm]] út [[1965]] ûnder [[rezjy]] fan [[David Lean]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Omar Sharif]] en [[Julie Christie]]. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De [[film]] waard basearre op 'e [[histoaryske roman]] ''[[Doktor Zjivago (roman)|Doktor Zjivago]]'', fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[skriuwer]] [[Boris Pasternak]], dy't yn [[1957]] útjûn waard yn [[Itaalje]] om't syn wurk yn 'e [[Sovjet-Uny]] ferbean wie. It [[plot|ferhaal]] folget Joeri Zjivago ([[transliteraasje]] nei de [[Ingelsk]]e [[stavering]]: Yuri Zhivago), in [[troud]]e [[dokter]] waans [[libben]] folslein feroare wurdt troch de [[Russyske Revolúsje]] fan [[1917]] en de dêropfolgjende [[Russyske Boargeroarloch]]. Tsjin dy eftergrûn hat er ferskate moetings mei de ûngelokkige Lara Antipova, mei wa't er úteinlik in [[oerhoer|bûtenechtlike relaasje]] kriget. 

By it útkommen fan ''Doctor Zhivago'' wiene de doetiidske [[filmkritisy]] oer it algemien wat [[teloarsteld]]. Hja klagen oer de spyldoer fan mear as trije [[oere]]n en fûnen dat de film de [[skiednis]] fan [[Ruslân]] trivialisearre, mar erkenden de yntinsiteit fan it [[romantyk (leafde)|leafdesferhaal]] en de behanneling fan [[minsklik]]e [[tema (ûnderwerp)|tema's]] yn 'e film. Nettsjinsteande dat wie ''Doctor Zhivago'' in reuseftich [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]] en wûn de film fiif [[Oscar]]s, fiif [[Golden Globe]]s (wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|priis foar bêste dramafilm]]) en in [[Grammy Award]]. Meitiid groeide de [[reputaasje]] fan 'e film tige by tige, en tsjintwurdich wurdt ''Doctor Zhivago'' oer it algemien beskôge as ien fan 'e bêste films ea makke en miskien wol de bêste [[romantyske film]] aller tiden.

==Plot==
De film begjint mei in [[ramtferhaal]], dat spilet oan 'e ein fan 'e [[1940-er jierren]] of yn 'e [[1950-er jierren]]. [[Luitenant-generaal]] Jevgraf Andrejevitsj Zjivago fan 'e [[KGB]] besiket in [[fabryk]] by in [[keardaam]], dêr't er in jonge [[wurknimster]], Tanja Komarova, by him bringe lit. Hy is derfan oertsjûge dat hja de as jong [[bern (persoan)|bern]] [[fermist]] rekke [[dochter]] is fan syn [[healbroer]], [[dokter]] Joeri Andrejevitsj Zjivago, en dy syn [[mêtresse]] Larissa &quot;Lara&quot; Antipova. Tanja is earst neat te wiis mei de oandacht fan in heechpleatste KGB-funksjonaris, en hâldt har sadwaande op 'e flakte. Om har [[fertrouwen]] te winnen, fertelt Jevgraf har it [[libben]]sferhaal fan syn healbroer (har [[heit]]).

Op jonge [[leeftyd]] ferliest Joeri yn [[Sibearje]] syn [[mem]], sadat er [[wees]] wurdt. Syn mem hat foar har [[dea]] lykwols beävensearre dat har [[freonskip|freondinne]] Anna foar har [[soan]] soargje sil, dat nei de [[begraffenis]] wurdt Joeri meinommen nei [[Moskou]], troch Anna en har [[oarehelte|man]] Aleksandr Gromeko. Hy groeit dêr fierder op mei Tonja, de [[dochter]] fan 'e Gromeko's, dy't fan syn eigen jierren is. De Gromeko's binne in [[rykdom|rike]] [[famylje (besibskip)|famylje]], wat Joeri letter by steat stelt om foar [[dokter]] te learen. Yn syn [[frije tiid]] begjint er te [[dichtsjen]], wat syn wiere libbensdoel wurdt. Yn [[1913]] keart Tonja werom yn Moskou nei't se [[ûnderwiis]] folge hat op in [[ynternaat]] yn [[Parys]]. Hja is [[fereale]] op Joeri, mar hoewol't hy har tige graach lije mei, is it eins in [[ûnbeäntwurde leafde]]. Nettsjinsteande dat fielt er him foar syn [[oannommen famylje]] oer ferplichte om mei har te [[trouwen]], eat dêr't fral Anna tige by de beide [[bern (persoan)|bern]] op oanstiet. Sadwaande [[ferlove]]t Joeri him mei Tonja.

Underwilens groeit, yn in folle [[earmoede|earmer]] fermidden, ek Lara yn Moskou op. Hja ferseit har oan 'e hast tsien jier âldere, [[ideälisme|ideälistyske]] Pavel &quot;Pasja&quot; Antipov, dy't pas mei har [[seks|op bêd]] wol nei't se troud binne. Yn [[1913]] kriget Lara mei santjin jier, net alhiel út [[frije wil]], in [[seks]]uele [[relaasje (ynterpersoanlike bân)|relaasje]] mei de freon of [[minner]] fan har [[mem]] Amelia, de folle âldere en rike Viktor Komarovski. Dyselde [[jûn]]s wurdt in [[frede|freedsume]] [[demonstraasje (protest)|demontraasje]] troch in ôfdieling [[kozakken]] mei grou [[geweld]] útinoar slein. Dat bart by de Gromeko's foar hûs; Joeri fljocht deropta om 'e [[ferwûne]]n te helpen, mar wurdt troch kozakken oardere om wer yn 'e hûs te gean. Pasja, dy't meirûn yn 'e demonstraasje, fynt in [[revolver]] dy't ien fan 'e oare demonstranten falle litten hat en nimt dat [[fjoerwapen]] mei. Letter freget er Lara om it foar him te ferstopjen.
{{Plotbedjer film}}
Wannear't Amelia ûntdekt wat der geande is tusken har dochter en Komarovski, besiket se [[selsmoard|harsels fan kant te meitsjen]]. Komarovski, dy't har fynt, ropt de help yn fan in befreone [[heechlearaar]] [[medisinen]], [[perfester]] Boris Kurt, om't er bang is foar it [[skandaal]] dat sûnder mis ûntstean sil as er der in pleatslike dokter by hellet. Kurt bringt syn [[studint]] Joeri mei, dy't dêrtroch Lara foar it earst sjocht, hoewol't se him net gewaar wurdt. As er der tsjûge fan is hoe't Lara en Komarovski mei-inoar omgeane as se miene dat se allinne binne, begjint er te begripen wat der allegear oan 'e hân is. 

Net folle letter, mei de [[kryst]], bringt Lara Komarovski yn 'e kunde mei Pasja. De moeting ferrint stroef en nei ôfrin besiket Komarovski Lara har foarnommen houlik mei Pasja te ûntpraten. As dat net slagget, [[ferkrêfting|ferkrêftet]] er har om te bewizen dat se &quot;in [[promiskuïteit|slet]]&quot; is en dêrom ûngeskikt foar it libben fan in troude frou. [[Fernedering|Fernedere]] hellet Lara de revolver foar it ljocht dy't Pasja har tabetroud hie, en giet nei it hûs fan Komarovski om [[wraak]] te nimmen. As er dêr net blykt te wêzen, spoart se him op by in [[feest]] yn ferbân mei de kryst, en besiket him dêr yn oanwêzigens fan alle oare gasten, ûnder wa Joeri, [[dea]] te sjitten. Se mist lykwols en rekket him yn 'e [[earm]]. De oare gasten gripe har fêst om har oan 'e [[plysje]] oer te dragen, mar Komarovski stiet derop dat se har gean litte, om't oars syn hiele aaklike sekslibben buorkundich reitsje sil. 
[[File:Doctor_Zhivago_(film)-The_Cossacks_attack_a_peaceful_demonstration.jpg|right|thumb|250px|[[Tsaar|Tsaristyske]] [[kozakken]] falle in [[frede|freedsume]] [[demonstraasje (protest)|demonstraasje]] oan.]]

Pasja, dy't Lara nei it feest folge is, klearret in paad troch de gasten en nimt har mei dêrwei. Komarovski syn [[skotwûne]] wurdt behannele troch Joeri, dy't syn ôfkarring oer de hannel en wannel fan syn [[pasjint]] dúdlik blike lit, mar ek taseit dat er neat útbringe sil, mei't it allegear ûnder syn [[beropsgeheim]] falt. Komarovski wurdt ta [[razernij]] brocht troch de korrekte hannelswize fan Joeri en byt him ta dat er Lara &quot;oan him jout&quot; en dat hy him fierder mar mei har rêde moat. Underwilens is Pasja alhiel telider slein troch de bekentenis fan Lara oer har relaasje mei Komarovski, mar likegoed trout er mei har. Se [[ferhuzing|ferfarre]] nei Joerjatin, in plak oan 'e eastkant fan it [[Oeralberchtme]], dêr't Pasja [[skoalmaster]] wurdt. Lara bringt dêr in [[poppe]] te wrâld, in [[famke]] dat Katja komt te hjitten. Hja is de [[dochter]] fan Komarovski. Yn Moskou trout Joeri mei Tonja, mei wa't er in [[soan]] kriget, Sasja.

As de [[Earste Wrâldoarloch]] útbrekt, wurdt Jevgraf Zjivago oardere om foar de [[bolsjewiken]] yn it [[Keizerlik Russysk Leger]] te ynfiltrearjen, sadat er mank de [[troepen]] stokelje kin. Joeri wurdt ûnder de [[tsjinstplicht]] as [[legerdokter]] nei it front stjoerd. Pasja nimt as [[frijwilliger]] tsjinst, klimt op ta in [[ofsier]]sposysje, mar rekket [[fermist]] nei't er in mislearre oanfal op 'e [[Keizerryk Dútslân|Dútske]] linys oanfierd hat. Lara draacht dêrop de soarch foar de jonge Katja oer oan freonen en nimt tsjinst as [[ferpleechkundige]] om nei har man te sykjen. As begjin [[1917]] de Russyske wjerstân tsjin 'e Dútske opmars úteinlik ynstoart, moetsje Joeri en Lara inoar by de gaoatyske weromtocht. Se bedarje yn in [[fjildhospitaal]], dêr't se tegearre in healjier tsjinje wylst Ruslân dramatyske feroarings trochmakket. [[Tsaar]] [[Nikolaas II fan Ruslân|Nikolaas&amp;nbsp;II]] wurdt ôfset en [[Lenin]], de foaroanman fan 'e radikale [[bolsjewiken]], keart út [[ballingskip]] werom yn Moskou, dêr't er lieding jout oan 'e [[Oktoberrevolúsje]], dy't de bolsjewiken oan 'e macht bringt. Underwilens reitsje Joeri en Lara [[fereale]] opinoar, mar om't se allebeide troud binne, jouwe se net ta oan harren langst nei inoar.

As der in [[wapenstilstân]] sletten wurdt tusken it nije Russyske regear en de Dútsers, keart Lara werom nei Joerjatin om foar har dochter te soargjen, wylst Joeri nei hûs giet yn Moskou. Syn [[pleechmem]] Anna is ûnderwilens [[ferstoarn]], en de [[filla]] fan 'e Gromeko's blykt troch de bolsjewistyske autoriteiten [[ûnteigening|ûnteigene]] te wêzen om yn [[appartemint]]en ferdield te wurden foar wol tweintich [[húshâlding]]s. Joeri, Tonja, Sasja en Tonja har heit Aleksandr libje no mei-inoar yn ien [[keamer]] fan it gebou. Joeri past him ridlik maklik oan 'e nije sitewaasje oan, en giet wer oan it wurk yn itselde [[sikehûs]] dêr't er foar de oarloch ek wurke. Yn syn frije tiid begjint er wer te dichtsjen, dêr't er ûnder de oarloch gjin tiid foar hie. 

Syn healbroer Jevgraf, dy't no in lid is fan 'e [[Tsjeka]] (de bolsjewistyske [[geheime plysje]]), warskôget Joeri dat syn [[poëzij]] troch it bolsjewistyske regear feroardiele  is as &quot;[[antagonist]]ysk foar it [[kommunisme]] oer&quot;. Mei't er wol foar it ferstân hat dat Joeri it dichtsjen net litte kin en dat er him sa úteinlik sels it grêf yn skriuwe sil, trunet er him oan om Moskou te ferlitten. Hy regelet reispapierren foar Joeri, Tonja, Sasja en Aleksandr nei ''Varykino'', it [[lânhûs]] fan 'e Gromeko's eastkant de Oeral. Underwilens is lykwols de [[Russyske Boargeroarloch]] útbrutsen tusken de bolsjewiken (de '[[Bolsjewiken|Readen]]'), en de oanhingers fan 'e tsaar (de '[[Wite beweging|Witen]]'). De famylje giet oan board fan in swierbewekke [[frachttrein]] en makket in lange, ûnnoflike [[reis]] yn in folloege [[wagon]] nei it easten. Se komme telâne yn in diel fan it lân dat fan 'e Witen 'befrijd' is troch in legindarysk bolsjewistyske generaal dy't Strelnikov hjit.
[[File:Trailer-Doctor Zhivago-Yuri Zhivago and Lara.JPG|left|thumb|250px|Joeri Zjivago ([[Omar Sharif]]) en Lara Antipova ([[Julie Christie]]) op bêd nei't se inoar yn Joerjatin weromfûn hawwe.]]

As de trein in tuskenstop makket, en Joeri him eefkes wat fertrêdet, komt er te ticht by de [[pânsertrein]] fan Strelnikov, dy't op in oare [[spoarline]] fuortby stiet, en wurdt er [[finzen]] nommen troch de [[skyldwacht]]en fan 'e generaal. As er by Strelnikov brocht wurdt, ken Joeri de generaal wer as Pasja Antipov, fan 'e jûn dat Lara Komarovski besocht dea te sjitten. Yn harren [[petear]] komt te praat dat Lara mei Katja yn Joerjatin wennet, dat op it stuit yn 'e hannen is fan Wite troepen en dêrom troch Strelnikov [[bombardemint|bombardearre]] wurdt. De oprjochte, ideälistyske skoalmaster fan foarhinne liket net mear te bestean; wat restearret is in gefoelleaze strider foar 'e bolsjewistyske saak, dy't neat mear om syn gesin jout. Hoe dan ek, Strelnikov beslút dat Joeri gjin bedriging ynhâldt, dat hy wurdt wer nei syn eigen trein ta brocht, sadat er trochreizgje kin nei ''Varykino''.

Dêr oankommen ûntdekke Joeri-en-dy dat it lânhûs ûnteigene is troch it pleatslike bolsjewistyske bestjoer. Hoewol't it leech stiet, doare se der net yn te gean, mei't dat as in 'kontra-revolúsjonêre die' sjoen wurde soe, dêr't de [[deastraf]] op stiet, net inkeld foar harrensels, mar ek foar de âlde Petja, dy't harren mei [[hynder-en-wein]] fan it [[treinstasjon]] nei it lânhûs ta riden hat. Sadwaande sette se har nei wenjen yn in [[arbeidershûs]] njonken it lânhûs, dêr't foarhinne harren [[tsjinstfolk]] tahold. De hiele [[winter]] stoarret Joeri út it rút yn 'e rjochting fan Joerjatin, dat mar in [[kilometer]] of tsien fierderop leit, om't er wit dat Lara dêr wennet. As it [[maityd]] wurdt, fiteret Tonja har rêsteleaze man alhiel sûnder euvelmoed oan om ris nei Joerjatin te riden om te sjen oft de [[bibleteek]] dêr noch iepen is. Mei in [[boek]] as twa sil er teminsten wat om hannen hawwe. Dat, Joeri set nei Joerjatin ta, dêr't er yn 'e bibleteek Lara treft. Se reitsje oan 'e praat en hja nimt him mei nei hûs, dêr't se al gau-eftich mei-inoar [[seks|op bêd]] slagje. 

In hiel skoft reizget Joeri om it hoartsje op en del fan ''Varykino'' nei Joerjatin om Lara te besykjen, dy't syn [[mêtresse]] wurdt yn in relaasje dy't foar harren beiden [[oerhoer]] is. Tonja is har dêr folslein ûnbewust fan en Strelnikov hat Lara al sûnt de Earste Wrâldoarloch net sjoen. Joeri wurdt lykwols wat langer wat slimmer pleage troch [[skuldgefoel]]ens. As Tonja [[swierwêzen|swier rekket]] fan harren twadde bern en op alle dagen rint, beslút er op in stuit hommels om syn relaasje mei Lara ôf te brekken. Hy riidt nei Joerjatin en fertelt har dat se inoar nea wer sjen sille. Sy antwurdet dat se him folslein begrypt, mar net leaut. Underweis werom nei ''Varykino'' komt Joeri in groep Reade [[partizanen]] [[hynder|te pearde]] tsjin, dy't him [[ronseljen|ronselje]] (wat delkomt op in [[ûntfiering]]), om't se ferlet hawwe fan in legerdokter. Hy kriget net de kâns om noch kontakt op te nimmen mei syn famylje.
[[File:Geraldine_Chaplin_-_Omar_Sharif.jpg|right|thumb|200px|Joeri Zjivago ([[Omar Sharif]]) mei syn [[swierwêzen|swiere]] [[oarehelte|frou]] Tonja ([[Geraldine Chaplin]]) yn ''Varykino''.]]

Twa jier tsjinnet Joeri yn 'e Russyske Boargeroarloch by de Readen yn harren striid mei de Witen en mei [[bûtenlânske yntervinsje yn de Russyske Boargeroarloch|bûtenlânske troepen]] dy't it bolsjewistyske regear yn Ruslân ûnder fuotten bringe wolle. Dêrby docht er syn medysk wurk nei syn bêste kinnen, ek al is er praktysk in finzene. Uteinlik binne de partizanen ree om him gean te litten, om't se [[begrutsjen]] mei him krije en fine dat er genôch dien hat. De [[polityk kommissaris]] fan 'e ienheid wol dêr lykwols neat fan witte. Yn 'e twadde [[winter]] rekket Joeri op in dei troch omstannichheden efterop en sjocht er syn kâns skoan om út te piken. Hy [[desersje|desertearret]] en makket lykme-allinne in lange reis nei hûs, oant er op 't lêst [[útputting|skjin ynein]], [[sykte|siik]] en oanhelle mei [[befriezingsferskynsels]] Joerjatin berikt. 

As Joeri dêr heart dat Tonja mei har heit en Sasja ûnderwilens fan ''Varykino'' weromgien is nei Moskou, siket er Lara op. Dy fersoarget him oant er wer fierhinne opbettere is. Pas dan fertelt se him dat Tonja nei syn ferdwining sels nei Joerjatin kommen is om him te sykjen, en dat se dêr úteinlik Lara fûn. Lara hie op dat stuit gjin oare kar as om Joeri syn oerhoer op te bychtsjen, mei't Tonja al fierhinne in byld krigen hie fan wat der oan 'e hân wie troch wat se fan oaren yn Joerjatin heard hie. Lara jout Joeri in [[brief]] dat foar him út Moskou kommen is. It hat in fearnsjier ûnderweis west en Lara hat it ek al in fearnsjier yn bewarring. It is fan Tonja, dy't it adressearre hat oan Lara yn 'e hope dat Joeri ea by syn mêtresse weromkomme soe. Yn it brief stiet dat Tonja in sûne dochter krigen hat, dy't Anna hjit. De bolsjewistyske autoriteiten hawwe lykwols besletten om har mei har bern en har heit binnen inkele dagen [[deportaasje|it lân út te setten]]. Tonya is fan doel om har yn Parys nei wenjen te setten.

No't Tonja en syn bern likegoed op 'e moanne libje koene wat harren berikberens foar Joeri oanbelanget, wurde hy en Lara wer minners. Op in jûn let krije se besite fan Komarovski, dy't harren warskôget dat de Tsjeka harren yn 'e rekken hâldt omreden fan Lara har houlik mei Strelnikov. De generaal blykt te machtich wurden en dêrom yn ûngenede fallen te wêzen. De [[opportunisme|opportunistyske]] Komarovski, dy't himsels by de nije machthawwers yn 'e geunst witten hat te wurkjen, is koartby beneamd ta de [[minister]] fan Bûtenlânske Saken fan 'e bolsjewistyske, yn namme ûnôfhinklike [[Fiereastlike Republyk]]. Om't er beseft dat er de [[biologyske heit]] fan Katja is, biedt er Lara en Joeri oan om harren en it famke mei te nimmen nei [[Vladivostok]], dêr't noch kontakt mei it bûtenlân mooglik is. Se soene dêrwei skip gean kinne oer de [[Stille Oseaan]] om nei Parys ta, bygelyks. It is Joeri lykwols noch net fergetten wat Komarovski Lara oandien hat, dat hy smyt de man ta de doar út.

Neitiid beslute Joeri en Lara lykwols dat it faaks dochs net in ferkeard idee is om Joerjatin te ferlitten. Se bejouwe har mei Katja nei ''Varykino'', dêr't se ynbrekke yn it âlde, ûnteigene lânhûs fan 'e Gromeko's om har dêr nei wenjen te setten. Se bringe dêr in grut part fan 'e winter troch, wylst Joeri [[nacht]]s opbliuwt om 'e gedichten fan syn ''Lara''-syklus te skriuwen, dy't oer de frou geane oan wa't er syn hert ferpâne hat. Letter sille benammen dy gedichten him [[populariteit]] ûnder it folk besoargje, mar ek de ôfkarring fan 'e oerheid fan 'e [[Sovjet-Uny]]. 

De min ofte mear [[idylle|idyllyske]] tiid wurdt rou fersteurd as Komarovski weromkomt, diskear mei in pear soldaten. Hy fertelt Joeri en Lara dat Strelnikov einlings pakt is, op noch gjin tsien kilometer fan Joerjatin, dêr't er blykber hinne ûnderweis wie. Hy wegere nei syn [[arrestaasje]] om gehoar te jaan oan 'e namme Strelnikov, mar harke inkeld nei de namme Pavel Antipov. Ear't er foar it [[fjoerpeloton]] brocht wurde koe, makke er himsels fan kant. Komarovski stelt dat foar de autoriteiten it fierder yn libben litten fan Lara no gjin doel mear tsjinnet. Hja is foar harren in los eintsje dat ôftriedde wurde moat, en sadwaande sille se mei gauwens del komme om har finzen te nimmen en te [[eksekutearjen]]. Dêrom biedt er op 'e nij oan om Joeri, Lara en Katja mei te nimmen nei it [[Russyske Fiere Easten]], dêr't er harren beskermje kin. Joeri beslút diskear it oanbod oan te nimmen en stjoert Lara en Katja mei Komarovski, mei it [[ûnthjit]] dat er harren daliks folgje sil. As se lykwols ôfset binne, makket er gjin risselwaasje om harren efternei. Yn 'e trein nei it easten seit Lara tsjin Komarovski dat se wol wist dat Joeri net meigean soe, mar dat se sels wol moast, om't se net allinne om harsels tinke kin: se is swier fan Joeri syn bern.
[[File:Trailer-Doctor_Zhivago-Yevgraf_and_Tonya_Komarovskaya.jpg|left|thumb|300px|[[Rita Tushingham]] as Tanja Komarova en [[Alec Guinness]] as Jevgraf Zjivago.]]

Wat dêrnei bard is, hat Jevgraf nea ûntdekke kinnen. Acht jier letter moetet er yn Moskou by tafal de [[earmoede|ferearmoede]] Joeri, dy't tsjin dy tiid in broazele [[sûnens]] hat. Jevgraf helpt him oan in [[baan (wurk)|baan]] en nije klean. As Joeri op syn earste [[wurkdei]] ûnderweis nei it sikehûs út it rút fan 'e [[tram]] Lara op 'e strjitte rinnen sjocht, hastiget er him en stap út om efter har oan. De ynspanning wurdt him lykwols tefolle en hy kriget in [[hertoanfal]]. Hy falt derhinne en beswykt dêre op 'e strjitte, wylst Lara sûnder wat te merken trochrint en in hoeke om slacht. Ta [[ferbjustering]] fan Jevgraf is der grutte belangstelling foar Joeri syn [[begraffenis]], ek al binne syn wurken op dat stuit noch strang ferbean.

Under it [[roufolk]] is ek Lara, dy't Jevgraf oansprekt en syn help freget by it sykjen nei Tanja, de dochter fan har en Joeri, dy't se kwytrekke is yn 'e gaos fan 'e Russyske Boargeroarloch yn it Fiere Easten. Tegearre geane se de [[weeshûs|weeshuzen]] fan Moskou del, en hoewol't se it fanke net fine kinne, rekket Jevgraf stadichoan fereale op Lara. Op in dei giet Lara op eigen manneboet om in boadskip de stêd yn en komt net wer werom. Jevgraf mient dat se om 'e iene of oare reden oppakt wêze moat en wierskynlik omkommen is yn ien fan 'e [[gûlag|wurkkampen]].

Werom yn it fabryk by de keardaam fertelt Jevgraf oan Tanja Komarova dat er wis is dat sy de ferdwûne dochter wêze moat fan syn healbroer en Lara. Tanja is der lykwols net fan oertsjûge. As er har deroer ûnderstiet hoe't se har famylje kwytrekke is, fertelt se dat har &quot;heit&quot; (Komarovski?) har hân losliet doe't se fuortdraafden foar it oarlochsgeweld. Se ûnthjit om yn har omgean te litten wat Jevgraf har allegear ferteld hat. As se nei hûs sil mei har ferloofde, merkt de generaal har [[balalajka]] op, in Russysk [[poenynstrumint]], dêr't Joeri syn mem ek ien fan hie. Dyselde stie bekend as in natoertalint op 'e balalajka, en as Jevgraf Tanja freget wa't har spyljen leard hat, antwurdet har ferloofde [[grutskens|grutsk]] dat se it fan nimmen leard hat, mar dat it har fansels oanwaaid is. &quot;Ah,&quot; seit Jevgraf, &quot;in natoertalint.&quot;

==Rolferdieling==
[[File:Omar Sharif 1963.JPG|right|thumb|160px|[[Omar Sharif]].]]
[[File:Julie Christie - 1965.jpg|right|thumb|160px|[[Julie Christie]].]]
[[File:Sir Alec Guinness 3 Allan Warren.jpg|right|thumb|160px|[[Alec Guinness]].]]
;haadrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;500px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot; width=&quot;320px&quot; | '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot; width=&quot;180px&quot; | '''akteur/aktrise''' 
|- 
| [[dokter]] Joeri Adrejevitsh Zjivago
| [[Omar Sharif]]
|-
| Larissa &quot;Lara&quot; Antipova
| [[Julie Christie]]
|-
|}
&lt;br&gt;
;byrollen
{| height=&quot;100px&quot; width=&quot;500px&quot; style=&quot;background:#F8F8F8; border:1px solid #aaaaaa&quot;
| style=&quot;background:gold&quot; width=&quot;320px&quot; | '''personaazje''' 
| style=&quot;background:gold&quot; width=&quot;180px&quot; | '''akteur/aktrise''' 
|- 
| Antonina &quot;Tonja&quot; Gromeka
| [[Geraldine Chaplin]]
|-
| Viktor Ippolitovitsj Komarovski
| [[Rod Steiger]]
|-
| Pavel &quot;Pasja&quot; Antipov / [[generaal]] Strelnikov
| [[Tom Courtenay]]
|-
| [[luitenant-generaal]] Jevgraf Andrejevitsj Zjivago
| [[Alec Guinness]]
|-
| Aleksandr Maksimovitsj Gromeko
| [[Ralph Richardson]]
|-
| Anna Gromeka
| [[Siobhán McKenna]]
|-
| Tanja Komarova (de [[fabryksarbeider|fabryksarbeidster]])
| [[Rita Tushingham]]
|-
| [[perfester]] Boris Kurt
| [[Geoffrey Keen]]
|-
| Petja
| [[Jack MacGowran]]
|-
| Kostojed Amoerski
| [[Klaus Kinski]]
|-
| âlde [[soldaat]]
| [[Erik Chitty]]
|-
| Bakûnin ([[yngenieur]] by [[keardaam]])
| [[Mark Eden]]
|-
| Amelia, Lara har [[mem]]
| [[Adrienne Corri]]
|-
| [[kolonel]]
| [[Roger Maxwell (akteur)|Roger Maxwell]]
|-
| [[polityk kommissaris]]
| [[Peter Madden]]
|-
| Sasja
| [[Jeffrey Rockland]]
|-
| Koeril (de [[bolsjewyk]])
| [[Bernard Kay]]
|-
| ôffurdige
| [[Wolf Frees]]
|-
| [[froulik]]e [[konsjerzje]]
| [[Gwen Nelson]]
|-
| Katja
| [[Lucy Westmore]]
|-
| de jonge Joeri
| [[Tarek Sharif]]
|-
| de jonge Tonja #1
| [[Pamella Carrington-Coutte]]
|-
| de jonge Tonja #2
| [[Mercedes Ruiz]]
|-
| frou dy't yn trein springt
| [[Lili Muráti]]
|-
| Liberius
| [[Gérard Tichy]]
|-
| Razin
| [[Noel Willman]]
|-
|}

==Produksje en distribúsje==
===Eftergrûn===
It wurk fan [[Boris Pasternak]] wie ferbean yn syn heitelân, de [[Sovjet-Uny]]. Syn [[roman]] ''[[Doktor Zjivago (roman)|Doktor Zjivago]]'' waard dêrom it lân [[smokkeljen|útsmokkele]] en bedarre yn [[Itaalje]], by [[útjouwer]] [[Giangiacomo Feltrinelli]], dy't it yn [[1957]] útjoech. De Sovjet-autoriteiten kanten har wakker oan tsjin it boek, dat se beskôgen as in oanfal op harren lân en polityk systeem, mar de kampanje tsjin 'e roman hie in averjochts effekt en holp krekt om it boek yn it [[Westerske wrâld|Westen]] ta in sensaasje te meitsjen. It stie 26 [[wike]]n op it earste plak fan 'e [[bestseller]]list fan ''[[The New York Times]]''. 

Neitiid waard oan Pasternak yn [[1958]] de [[Nobelpriis foar de Literatuer]] takend, mar hoewol't yn 'e bygeande beskriuwing benammen nei syn [[poëzij]] ferwiisd waard, hie eltsenien wol foar it ferstân dat de [[priis (ûnderskieding)|priis]] foar ''Doktor Zjivago'' bedoeld wie. De Sovjet-Uny ynterpretearre de tawizing fan 'e priis dêrom as in fijannige die, en Pasternak kaam bleat te stean oan in kampanje fan 'e Sovjet-autoriteiten om him wei te setten as in [[ferrieder]]. Dêrom fielde er him twongen om 'e priis te wegerjen. De sitewaasje groeide út ta in ynternasjonale ''cause célèbre'' en makke Pasternak ta in [[symboal]] fan it ferset tsjin it Sovjet-systeem yn 'e tiid fan 'e [[Kâlde Oarloch]].

===Preproduksje===
De [[Itaalje|Italjaanske]] [[filmprodusint]] [[Carlo Ponti]] seach in ferfilming fan ''Doktor Zjivago'' as in ideaal fehikel om 'e [[karriêre]] fan syn [[oarehelte|frou]] [[Sophia Loren]] fierder út te bouwen. Hy beloek de [[Ingelân|Ingelske]] [[regisseur]] [[David Lean]] by it projekt, dy't koartby grut súkses hân hie mei syn [[oarlochsfilm]] ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]'' ([[1962]]). Lean woe lykwols in yntimere, mear [[romantyk (leafde)|romantyske]] film meitsje as dat Ponti foar eagen stie. It [[senario]] dat troch [[Robert Bolt]] op basis fan Pasternak syn roman skreaun waard, skaaide mear út nei Lean syn ideeën.

===Casting===
Lean seach neat yn [[Sophia Loren]] as Lara Antipova, en wist Ponti oer te heljen en sjoch ôf fan it [[cast]]en fan syn frou yn dy rol troch te sizzen dat Loren &quot;te lang&quot; wie. Oan Bolt fertroude er lykwols ta dat er Loren net oannimlik fûn as jongfaam dy't noch nea mei in man op bêd west hie, sa't Lara yn it begjin fan 'e film ferskynt. Ferskate oare [[aktrise]]s waarden yn omtinken nommen foar de rol, ûnder wa [[Yvette Mimieux]], [[Sarah Miles]] en [[Jane Fonda]]. Uteinlik waard [[Julie Christie]] cast, op basis fan har [[aktearjen]] yn ''[[Billy Liar (film)|Billy Liar]]'' ([[1963]]) en omreden fan in oanrikkemandearring troch de ferneamde [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] filmmakker [[John Ford]], dy't har yn ''[[Young Cassidy]]'' ([[1965]]) regissearre hie. 

Foar de [[titelrol]] yn 'e film hie Lean earst [[Peter O'Toole]] op it each, de stjer fan ''Lawrence of Arabia'', mar dy betanke foar de ear. [[Max von Sydow]] en [[Paul Newman]] waarden ek yn omtinken nommen, en [[Michael Caine]] die [[audysje]] en naam diel oan proefopnamen mei Julie Christie. De [[Egypte|Egyptyske]] akteur [[Omar Sharif]], dy't ek yn ''Lawrence of Arabia'' mei Lean gearwurke hie, wie in grut [[fan (persoan)|fan]] fan 'e roman fan Pasternak, en doe't er der lucht fan krige dat Lean it boek ferfilmje soe, frege er om cast te wurden as Pasja Antipov (in rol dy't úteinlik nei [[Tom Courtenay]] gie). Yn syn [[autobiografy]] ''What's It All About?'', út [[1994]], skreau Michael Caine dat hy dejinge wie dy't, wylst er mei Lean it resultaat fan 'e proefopnamen beseach, suggerearre dat Sharif skoan Joeri Zjivago spylje koe. Sharif sels wie mei stomheid slein doe't Lean him foar dy rol frege. Yn 'e film spile Sharif syn eigen soan [[Tarek Sharif|Tarek]] de rol fan 'e jonge Joeri Zjivago.

Foar de rol fan Viktor Komarovski waarden [[Marlon Brando]] en dêrnei [[James Mason]] frege, dy't it oanbod ôfsloegen. Uteinlik waard [[Rod Steiger]] yn dy rol cast. [[Audrey Hepburn]] waard yn omtinken nommen foar de rol fan Tonja Gromeka, dy't úteinlik nei [[Geraldine Chaplin]] gie, in [[dochter]] fan 'e ferneamde [[komyk]] [[Charlie Chaplin]].

===Opnamen===
Foar ''Doctor Zhivago'' wie in [[budget]] beskikber fan [[$]]11&amp;nbsp;miljoen, wat foar dy in reuseftich fermogen wie. Ponti die de produksje foar de [[filmstudio's]] [[Metro-Goldwyn-Mayer]], [[Carlo Ponti|Carlo Ponti Productions]] en [[Sostar S.A.]] De film wie dêrmei in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Itaalje|Italjaanske]] [[ko-produksje]]. De [[kamerarezjy]] wie oarspronklik yn 'e hannen fan [[Nicolas Roeg]], mar dy stapte op nei't er [[rûzje|spul]] krigen hie mei Lean en waard ferfongen troch [[Freddie Young]].

Mei't in ferbean boek yn 'e [[Sovjet-Uny]] fansels net ferfilme wurde koe, moasten de [[opnamen (film)|opnamen]] foar ''Doctor Zhivago'' earne oars plakfine. Lean hie mei ''Lawrence of Arabia'' goede [[ûnderfining]]s opdien yn [[Spanje]], sadat dat lân syn earste ûntwyk wie. De opnamen duorren tsien [[moanne (tiid)|moannen]]. De [[meteorologen]] foarseine [[snie]] yn guon dielen fan Spanje foar de [[winter]] fan [[1964]] op [[1965]], dat Lean tocht dat er it foarinoar hie en dat er dan de wintersênes filmje koe. De foarsizzings blieken lykwols net út te kommen, en de [[cast]] en [[filmcrew]] makken de [[waarm]]ste Spaanske winter yn fyftich jier mei. 

Guon [[sêne]]s mei in protte [[snie]], lykas de wintersênes yn ''Varykino'' en de sêne mei de trein fan Strelnikov, waarden heech yn 'e [[berchtme|bergen]] by [[Soria]] opnommen, yn [[Kastylje]], wylst foar oaren útwykt waard nei [[Finlân]] (Joeri syn [[desersje]] by de partizanen wei en teffens in protte [[lânskip]]sbylden) of [[Kanada]] (Joeri-en-dy op reis nei ''Varykino''). In stikmannich wintersênes waard lykwols yn Spanje opnommen by [[temperatuer]]en fan soms wol 25&amp;nbsp;[[°C]]. Sa waarden foar de [[kavalery]]sjarzje fan 'e partizanen oer de beferzen [[mar]] [[izer]]en platen oer in drûch [[rivier]]bêd hinne pleatst en bestruid mei [[moarmer]]grús. De hiele [[filmset]] fan [[Moskou]] waard út it neat wei opboud net fier bûten [[Madrid]]. De sênes fan it [[ramtferhaal]] oan it begjin en de ein fan 'e film waarden opnommen by de [[Aldeadávila-keardaam]], op 'e grins fan Spanje mei [[Portegal]].
[[File:Presa_de_Aldeadávila.jpg|right|thumb|180px|It [[ramtferhaal]] fan 'e film waard opnommen by de [[Aldeadávila-keardaam]], op 'e grins fan [[Spanje]] en [[Portegal]].]]

In berucht ynsidint die him ûnder de opnamen fan ''Doctor Zhivago'' foar by it filmjen fan 'e sêne wêryn't in âldere frou yn 'e ridende trein mei Joeri Zjivago en syn húshâlding springt. De [[Hongarije|Hongaarske]] aktrise [[Lili Muráti]], dy't dy rol spile, knoffele dêrby ûnder de wagon, en der giene ferhalen dat se in [[earm]] of in [[skonk]] kwytrekke of sels omkommen wie. Yn wurklikheid ûntkaam se lykwols wûnder boppe wûnder oan slimme [[ferwûning]]s, sadat se binnen trije wiken wer oan it wurk koe. It liket der sterk op dat Lean de opname fan har fal yn 'e film brûkt hat.

===Postproduksje===
Yn 'e [[postproduksje]] waard de [[filmmontaazje]] troch Lean en [[filmeditor]] [[Norman Savage]] dien yn 'e [[Estudios CEA]] yn [[Madrid]]. Ek waard doe de [[filmmuzyk]] fan [[Maurice Jarre]] tafoege.

===Distribúsje===
De [[filmdistribúsje|distribúsje]] fan ''Doctor Zhivago'' waard fersoarge troch [[Metro-Goldwyn-Mayer]]. De film gie op [[22&amp;nbsp;desimber]] [[1965]] yn 'e [[Feriene Steaten]] yn [[premiêre]], mar pas op [[26&amp;nbsp;april]] [[1966]] yn it [[Feriene Keninkryk]] en net earder as [[10&amp;nbsp;desimber]] fan dat jier yn [[Itaalje]]. Yn [[1966]] wie ''Doctor Zhivago'' te sjen op it [[Ynternasjonaal Filmfestival fan Cannes]]. Op [[28&amp;nbsp;septimber]] [[1992]] kaam ''Doctor Zhivago'' op 'e nij yn 'e Amerikaanske bioskopen, diskear yn in ''[[extended cut]]'' fan 200&amp;nbsp;[[minuten]], sân minuten langer as de oarspronklike ferzje. De film ferskynde foar it earst op [[dvd]] op [[24&amp;nbsp;septimber]] [[2002]], en yn [[2010]] kaam er ek op [[blu-ray]] út.

==Untfangst==
Fan 'e [[filmkritisy]] krige ''Doctor Zhivago'' by it útkommen fan 'e film wat [[teloarsteld]]e [[resinsje]]s. Der wie benammen [[krityk]] op 'e lange spyldoer fan mear as trije [[oere]]n en op it romantisearjen fan 'e [[Russyske Revolúsje]] en de [[Russyske Boargeroarloch]], dat as it trivialisearjen fan 'e [[skiednis]] sjoen waard. Dy miening wie bygelyks [[Bosley Crowther]] fan ''[[The New York Times]]'' tagedien, mar nettsjinsteande dat moast er tajaan dat er ûnder de yndruk wie fan 'e bylden. [[Brendan Gill]] fan it [[tydskrift]] ''[[The New Yorker]]'' neamde ''Doctor Zhivago'' &quot;in oangripende teloarstelling&quot;. Hy skreau: &quot;Dizze kundige akteurs hawwe suver neat oars te dwaan krigen as [[kostúm]]s te dragen en banaal [[petear|rûchkâlt út te wikseljen]]. ''Doctor Zhivago'' is ien fan 'e stilste films aller tiden, en út en troch in hobbelige treinrit of in op lompe wize ynfoege kavalery-oanfal makket dy essinsjele ymmobiliteit nammenste opfallender.&quot;

Yn 'e [[Feriene Keninkryk|Britske]] [[krante]] ''[[The Guardian]]'' skreau Richard Roud: &quot;Yn 'e film wurdt de revolúsje werombrocht ta in stikmannich frijwat yrritante foarfallen: it sykjen fan baarnhout, it bemachtigjen fan in plak yn in trein, en in protte aaklike lju út 'e legere [[maatskiplike klasse]]n dy't har ferfeelsum [[hâlde en drage]]. Wat men ek fine mei fan 'e Russyske Revolúsje, it wie beslist mear as in rige konsuminteproblemen. Teminsten al foar Zjivago sels. It hiele punt fan it boek wie no krekt dat hoewol't Zjivago de útkomst fan 'e revolúsje ôfkarde, hy de revolúsje sels yn prinsipe goedkarde. As dat net sa wie, hie it gjin [[trageedzje]] west.&quot; [[Richard L. Coe]] fan ''[[The Washington Post]]'' neamde de film dan wer &quot;fisueel prachtich en treflik aktearre&quot;, en identifisearre de (neffens him te lange) spyldoer as it wichtichste probleem.

Oan 'e oare kant neamde it blêd ''[[Time (tydskrift)|Time]]'' de film &quot;belêzen, âlderwetsk, sielferfoljend en troch- en trochromantysk.&quot; En ''[[Variety (tydskrift)|Variety]]'' skreau: &quot;De grutte en it oersjoch fan 'e Russyske Revolúsje, sa't dy werjûn wurde yn 'e [[personaazje]]s fan dejingen dy't òf har deroan oanpasten òf dertroch ferplettere waarden, is troch [[David Lean]] fongen yn ''Doctor Zhivago'', gauris mei ferheffende dramatyske yntinsiteit. [De r]egisseur hat ien fan 'e sekuerst ûntwurpen en útfierde films makke&amp;nbsp;– dy't yn ferskate fisuele aspekten superieur is oan ''[[Lawrence of Arabia (film)|Lawrence of Arabia]]''.&quot;

Meitiid bettere de [[reputaasje]] fan ''Doctor Zhivago'' tige by tige op, hoewol't der krityk bleau op 'e persepsje fan trivialisearring fan 'e skiednis. Yn [[1995]] omskreau de foaroansteande Amerikaanske filmkritikus [[Roger Ebert]] de film as &quot;in foarbyld fan aldertreflikst fakmanskip yn 'e âlde styl yn 'e tsjinst fan in [[sentimintaliteit|sentimintele]] [[romantyk (leafde)|romantyske]] [[fisy]].&quot; Hy skreau ek: &quot;It ferhaal, yn 't bysûnder sa't it ferienfâldige is troch Lean en syn [[senarioskriuwer]], [[Robert Bolt]], liket [[polityk]] te wêzen yn deselde sin sa't ek ''[[Gone with the Wind (film)|Gone with the Wind]]'' polityk is: as spektakel en [[dekôr]], mar sûnder [[ideology]].&quot; Hy konkludearre dat de politike ynhâld foar it meastepart &quot;in bykomstichheid&quot; is.

Op 'e [[webside]] [[Rotten Tomatoes]], dy't resinsjes sammelet, hat ''Doctor Zhivago'' in goedkarringspersintaazje fan 84%, basearre op 49 ûnderskate resinsjes. De konsensuskrityk fan 'e webside, gearstald út al dy resinsjes, stelt: &quot;It is miskien net de bêste film út it [[oeuvre]] fan David Lean, mar ''Doctor Zhivago'' is dochs briljant filme en meislepende [[romantyk (leafde)|romantysk]].&quot; Op [[Metacritic]], de wichtichste [[konkurrint]] fan Rotten Tomatoes, behellet ''Doctor Zhivago'' in goedkarringspersintaazje fan 69%, basearre op 14 resinsjes. ''Doctor Zhivago'' wurdt no oer it algemien beskôge as ien fan 'e bêste films ea makke en teffens as miskien wol de bêste [[romantyske film]] aller tiden. Yn [[1998]] waard de film troch it [[Amerikaansk Filmynstitút]] (AFI) op it 39e plak set fan 'e ranglist fan 'e 100 bêste ea, en yn [[1999]] part it [[Britsk Filmynstitút]] (BFI) de film it 27e plak ta op 'e ranglist fan 'e bêste Britske films aller tiden.

==Resultaat==
===Opbringst===
''Doctor Zhivago'' brocht yn 'e [[bioskopen]] yn 'e [[Feriene Steaten]] en [[Kanada]] [[$]]111,7&amp;nbsp;miljoen op. Wrâldwiid waarden der 248,2&amp;nbsp;miljoen [[kaartsje]]s ferkocht om 'e film yn 'e bioskoop te sjen. Hoewol't de krekte wrâldwide [[opbringst (jild)|opbringst]] ûnbekend is, fertsjinne de film mei in [[budget]] fan $11&amp;nbsp;miljoen allinne yn [[Noard-Amearika]] al in [[winst (ûndernimming)|winst]] dy't it tsienfâldige bedroech fan wat der oan útjûn wie ([[marketing]]kosten net meirekkene). Dêrmei wie de film de op ien nei meast opbringende film fan [[1965]] (nei de [[filmmusical]] ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]'' en krekt foàr de [[James Bond (filmsearje)|''James Bond''-film]] ''[[Thunderball (film)|Thunderball]]''). Anno [[2016]] wie ''Doctor Zhivago'' yn Noard-Amearika de op sân nei meast opbringende film aller tiden as men de opbringst oanpast foar [[ynflaasje]]. It is (oanpast foar ynflaasje) ek ien fan 'e top&amp;nbsp;10 fan meast opbringende films wrâldwiid mei in omrekkene opbringst fan likernôch $2,1&amp;nbsp;miljard.

===Prizen===
By de [[Oscar]]s waard ''Doctor Zhivago'' yn [[1966]] nominearre foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] yn 10 [[kategory]]en, krekt likefolle as de wichtichste [[konkurrinsje|konkurrint]], ''[[The Sound of Music (film)|The Sound of Music]]''. Beide films wûnen ek 5 Oscars, mar ''The Sound of Music'' wûn de wichtichste prizen: de [[Oscar foar bêste film]] en dy foar bêste [[regisseur]]. ''Doctor Zhivago'' wie dêrnjonken ek noch nominearre foar de Oscars foar bêste [[byrol]] fan in [[akteur]] ([[Tom Courtenay]]), bêste [[filmmontaazje]] en bêste [[lûdsmixing]]. De film wûn de Oscars foar bêste adaptearre [[senario]] ([[Robert Bolt]]), bêste [[kamerarezjy]] ([[Freddie Young]]), bêste orizjinele [[filmmuzyk]] ([[Maurice Jarre]]), bêste [[kostúm]]ûntwerp ([[Phyllis Dalton]]) en bêste [[produksje-ûntwerp]] ([[John Box]], [[Terence Marsh]] en [[Dario Simoni]]). [[Julie Christie]], dy't net nominearre wie foar har rol yn ''Doctor Zhivago'', wûn de Oscar foar bêste aktrise foar har rol yn ''[[Darling (film út 1965)|Darling]]''.

By de [[Golden Globe]]s waard ''Doctor Zhivago'' nominearre yn 6 kategoryen, wêrûnder nije stjer fan it jier ([[Geraldine Chaplin]]). De film wûn fiif prizen: foar [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|bêste dramafilm]], bêste [[regisseur]] ([[David Lean]]), bêste [[akteur]] ([[Omar Sharif]]), bêste senario (Robert Bolt) en bêste orizjinele filmmuzyk (Maurice Jarre). ''Doctor Zhivago'' wûn fierders de [[Grammy Award]] foar bêste [[soundtrack]]  en 3 [[Itaalje|Italjaanske]] [[David di Donatello|David di Donatello's]]. Ek waard de film nominearre foar 3 [[Grut-Brittanje|Britske]] [[BAFTA's]].

==Keppelings om utens==
* {{en}} [http://www.imdb.com/title/tt0059113/ Ynformaasje oer ''Doctor Zhivago'' yn 'e Internet Movie Database (IMDb)]

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Doctor_Zhivago_(film) ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Doctor Zhivago (film)}}
}}
{{DISPLAYTITLE:''Doctor Zhivago'' (film)}}

[[Kategory:Amerikaanske histoaryske film]]
[[Kategory:Amerikaanske romantyske dramafilm]]
[[Kategory:Amerikaanske oarlochsfilm]]
[[Kategory:Britske histoaryske film]]
[[Kategory:Britske romantyske dramafilm]]
[[Kategory:Britske dramafilm]]
[[Kategory:Britske oarlochsfilm]]
[[Kategory:Italjaanske histoaryske film]]
[[Kategory:Italjaanske romantyske dramafilm]]
[[Kategory:Italjaanske oarlochsfilm]]
[[Kategory:Anty-oarlochsfilm]]
[[Kategory:Histoaryske romantyske film]]
[[Kategory:Ingelsktalige film]]
[[Kategory:Film fan Metro-Goldwyn-Mayer]]
[[Kategory:Film fan David Lean]]
[[Kategory:Film út 1965]]
[[Kategory:Film oer de Earste Wrâldkriich]]
[[Kategory:Film oer de Russyske Revolúsje]]
[[Kategory:Film oer de Russyske Boargeroarloch]]
[[Kategory:Film oer it Reade Leger]]
[[Kategory:Film oer oerhoer]]
[[Kategory:Film oer ferkrêfting]]
[[Kategory:Film oer it Keizerryk Ruslân]]
[[Kategory:Film oer de Sovjet-Uny]]
[[Kategory:Film oer kommunisme]]
[[Kategory:Film oer in trein]]
[[Kategory:Film oer snie en iis]]
[[Kategory:Film mei in Russysk tema]]
[[Kategory:Film basearre op in literêr wurk]]
[[Kategory:Winner fan de Golden Globe foar Bêste Film – Drama]]</text>
      <sha1>o656trg44c82lepckftk5uzb7rtmx36</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Washington Post</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160257</id>
    <revision>
      <id>1242696</id>
      <parentid>1106261</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:43:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13557" sha1="7x6s7wll1ycwvqqrya5nca22nr7n3qq" xml:space="preserve">{{Tydskrift
| ôfbylding                    = The Washington Post logo.svg
| ôfbyldingstekst              = 
| ôfbyldingsbreedte            = 
| namme                        = &lt;font color=white&gt; ''The Washington Post'' &lt;/font color=white&gt;
| histoaryske namme            = 
| nasjonaliteit                = [[File:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]
| taal                         = [[Ingelsk]]
| sjenre                       = [[deiblêd]]
| frekwinsje                   = 1x [[dei]]s
| bestean                      = [[1877]] – no
| oprjochter                   = [[Stilson Hutchins]]
| plak haadredaksje            = [[Washington, D.C.]]
| útjouwer                     = [[WP Company LLC]]
| oplaach                      = 474.767 [[wurkdagen]] &amp; [[sneon]]s&lt;br&gt;838.014 [[snein]]s &lt;small&gt;(2013)&lt;/small&gt;
| tal abonnees                 = 
| ISSN                         = 0190-8286
| webside                      = [https://www.washingtonpost.com/ www.washingtonpost.com]
}}
'''''The Washington Post''''', ek wol bekend as '''''The Post''''' en gauris [[ôfkoarte]] ta '''''WaPo''''', is in tige foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[krante]], dy't sân [[dagen]] yn 'e [[wike]] ferskynt. It is in nasjonale krante, dy't [[sjoernalist|gearstald]], [[drukkerij|printe]] en [[útjouwerij|publisearre]] wurdt yn 'e [[haadstêd]] [[Washington, D.C.]] ''The Washington Post'' hat it [[imago]] fan in kwaliteitskrante, en kin yn 'e [[Nederlân]]ske kontekst ferlike wurde mei de ''[[NRC]]''. Om't de krante yn Washington, D.C. ferskynt, dat it sintrum fan 'e Amerikaanske [[polityk]] is, wurdt der yn ''The Washington Post'' yn it bysûnder omtinken oan politike saken jûn. De krante hat (anno 2022) 47 [[Pulitzerpriis|Pulitzerprizen]] wûn.

==Skiednis==
''The Washington Post'' waard yn [[1877]] oprjochte troch [[Stilson Hutchins]] ([[1838]]-[[1912]]) en wie yn [[1880]] de earste Amerikaanske krante dy't in [[snein]]sedysje begûn en sa sân [[dagen]] yn 'e [[wike]] útkaam. Yn [[1889]] ferkocht Hutchins de krante oan [[Frank Hatton (Amerikaansk politikus)|Frank Hatton]], dy't earder [[postmaster-generaal]] west hie, en [[Beriah Wilkins]], in earder lid fan it [[Amerikaanske Kongres]] út [[Ohio]] foar de [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]]. Om harren deiblêd te [[promoasje (marketing)|promoatsjen]], fregen de nije eigners [[John Philip Sousa]], de [[dirigint]] fan 'e [[militêre kapel]] fan it [[Amerikaansk Marinierskorps]], om in [[mars (muzyk)|mars]] te [[komponist|komponearjen]] foar de útrikkingsseremoanje fan 'e [[priis (ûnderskieding)|prizen]] foar de [[essay]]wedstryd dy't se útskreaun hiene. It [[muzyk]]stik dat Sousa op dat fersyk makke, ''[[The Washington Post (mars)|The Washington Post]]'' waard tige [[populêr]] en is noch altyd syn bekendste wurk.

Yn [[1893]] [[ferhuze]] ''The Washington Post'' nei in [[gebou]] op 'e hoeke fan 14th Street en E Street Northwest, dêr't de [[kantoar]]en, [[redaksje|nijsredaksje]] en [[drukkerij]] allegear deun byinoar sieten. Yn [[1894]] waard Wilkins nei it [[ferstjerren]] fan Hatton foar de folle hûndert persint eigner fan 'e krante. Yn [[1898]], ûnder de [[Spaansk-Amerikaanske Oarloch]], printe ''The Washington Post'' in [[yllustraasje]] fan [[Clifford K. Berryman]] ôf, mei as [[titel (namme)|titel]] ''Remember the Maine''; dat waard yn 'e oarloch neitiid de [[striidgjalp]] foar [[matroas (rang)|matroazen]] fan 'e [[Amerikaanske Marine]]. (De [[USS Maine (skip út 1889)|USS&amp;nbsp;''Maine'']] wie koart foar it begjin fan 'e oarloch yn 'e [[haven]] fan [[Havana]], yn 'e [[Spanje|Spaanske]] [[koloanje]] [[Kuba]], troch kontroversjele oarsaken [[sonken]], mei it ferlies fan 268 Amerikaanske libbens ta gefolch.) Yn [[1902]] ferskynde in twadde ferneamd wurden plaatsje fan Berryman yn ''The Washington Post'', ''Drawing the Line in Mississippi'', mei in ôfbylding fan [[presidint]] [[Theodore Roosevelt]] dy't [[begrutsjen]] hat mei in [[bear]]ewelpke; dat [[ynspiraasje (keunst)|ynspirearre]] de [[New York (stêd)|New&amp;nbsp;Yorkske]] [[winkelman]] [[Morris Michtom]] ta de skepping fan 'e [[teddybear]].
[[File:Sign,_&quot;Welcome_Home_From_the_Crow-Eaters,&quot;_on_the_front_of_the_Washington_Post_Building_in_Washington,_DC._President..._-_NARA_-_199955.jpg|left|thumb|180px|It haadkertier fan ''The Washington Post'' yn [[1948]].]]

Nei it ferstjerren fan Wilkins, yn [[1903]], gie ''The Washington Post'' oer yn 'e hannen fan syn [[soan]]nen John en Robert, dy't de krante yn [[1905]] ferkochten oan [[John Roll McLean]], de eigner fan 'e ''[[Cincinnati Enquirer]]'' yn [[Cincinnati]]. Under it presidintskip fan [[Woodrow Wilson]] printe ''The Washington Post'' yn [[1915]] de bekendste [[typflater]] yn 'e [[Amerikaanske skiednis]] ôf yn in [[artikel (publikaasje)|artikel]] oer de [[hofmakkerij]] troch Wilson, dy't [[widner]] wie, fan syn lettere twadde [[oarehelte|frou]] [[Edith Wilson|Edith Bolling Galt]]: de krante woe skriuwe dat er har &quot;in jûn fan [[fermaak]] bean&quot; hie (''entertaining''), mar skreau ynstee dat er har &quot;binnendrongen&quot; wie (''entering''). Yn dy [[kekenens|kekene]] tiden waard dat in grut [[skandaal]].

Foar syn [[dea]] yn [[1916]] stoppe McLean ''The Washington Post'' yn in [[trust]], om't er gjin [[fidúsje]] hie yn it saaklik fermogen fan syn soan, [[Edward Beale McLean]], dy't de [[reputaasje]] hie in [[playboy (persoan)|playboy]] te wêzen. De jongere McLean stapte nei syn heite [[dea]] lykwols nei de [[rjochtbank]] en tebriek de trust, wêrnei't er ''The Washington Post'' mei syn wanbehear yn oardel [[desennium]] alhiel ferrinnewearre. Yn [[1933]] gie de krante [[fallisemint|fallyt]] en waard opkocht troch de [[finansier]] [[Eugene Meyer (finansier)|Eugene Meyer]], ûnder waans lieding de finânsjes wer op oarder brocht waarden en ''The Washington Post'' syn goede namme weromwûn. Meyer waard yn [[1946]] as útjouwer opfolge troch syn [[skoansoan]] [[Philip Graham]]. Dyselde konsolidearre de posysje fan 'e krante troch yn [[1954]] it lêste oare [[moarnsblêd]] yn Washington, D.C., de ''[[Washington Times-Herald]]'', op te keapjen. Troch de ienwurding fan 'e beide deiblêden hiet ''The Washington Post'' krapoan tweintich jier lang offisjeel ''The Washington Post and Times-Herald'', foar't men it lêste part fan 'e titel yn [[1973]] wer falle liet. 

Nei de dea fan Graham, yn [[1963]], kaam ''The Washington Post'' ûnder it bewâld fan syn [[oarehelte|frou]] en de [[dochter]] fan Eugene Meyer, [[Katharine Graham]] ([[1917]]-[[2001]]). Hja wie ien fan 'e earste [[froulju]] dy't oan it haad stiene fan in Amerikaanske nasjonale krante, en yn har [[autobiografy]] soe se letter har eigen [[eangst]] en gebrek oan [[selsfertrouwen]] beskriuwe, dat se yn har nije funksje fielde omreden fan har [[frou]]wêzen. It is dêrom [[iroanysk]] dat ''The Washington Post'' ûnder har lieding syn romroftichste heechtijdagen belibbe, earst mei de publikaasje fan 'e [[Pentagon Papers]] ([[1971]]) en dêrnei mei it ûndersyk nei it [[Watergateskandaal]] ([[1972]]-[[1974]]). De Pentagon Papers wiene in tal geheime [[dokumint]]en fan it [[Pentagon]], it [[Amerikaanske Ministearje fan Definsje]], wêryn't de tweintichjierrige belutsenens fan 'e Feriene Steaten sûnt de ein fan 'e [[1940-er jierren]] fêstlein wie by de [[Earste Yndosineeske Oarloch|Earste]] en [[Twadde Yndosineeske Oarloch]] (wêrûnder de [[Fjetnamoarloch]]). Oer dy perioade út 'e [[skiednis]] fan ''The Washington Post'' waard yn [[2017]] de [[film]] ''[[The Post (film)|The Post]]'' makke.
[[File:Land on the Moon 7 21 1969-repair.jpg|right|thumb|180px|In [[famke]] mei de [[edysje]] fan ''The Washington Post'' fan [[moandei]] [[21&amp;nbsp;july]] [[1969]], mei op 'e [[foarside]] it [[nijs]] oer de [[earste moannelâning|moannelâning]].]]

De bekendste snuorje út 'e skiednis fan 'e krante foel lykwols foar doe't útfierend [[haadredakteur]] [[Ben Bradlee]] nei de [[ynbraak]] yn it [[Watergatekompleks]] de [[sjoernalist]]en [[Bob Woodward]] en [[Carl Bernstein]] ûndersykje liet wêrom't de ynbrekkers blykber it [[Demokratysk Nasjonaal Komitee|Nasjonaal Komitee]] fan 'e [[Demokratyske Partij (Feriene Steaten)|Demokratyske Partij]] [[ôflústerjen|ôflústerje]] wollen hiene. Nettsjinsteande oansjenlike tsjinwurking fan it [[regear]] fan 'e [[Republikeinske Partij (Feriene Steaten)|Republikeinske]] [[presidint]] [[Richard Nixon]] besleat de krante efter syn ferslachjouwers stean te bliuwen, ek doe't der druk útoefene waard om mei it ûndersyk op te hâlden, en hoewol't frijwol gjin inkele oare lanlike Amerikaanske krante de publikaasjes fan ''The Washington Post'' oer dit ûnderwerp nijswurdich fûn. Op 't langelêst brocht it oanhâldende gegraaf fan Woodward en Bernstein lykwols in [[dôfpotaffêre]] smoarfol [[korrupsje]] oan it ljocht, dy't it [[Watergateskandaal]] kaam te hjitten. Dy iepenbierings laten ta de fal fan presidint Nixon.

Tsjin 'e twadde helte fan 'e [[1970-er jierren]] waard de [[foarútgong|progressive]] ''Washington Post'' troch [[konservatisme|konservativen]] wol &quot;de ''[[Pravda]]'' oan 'e [[Potomac (rivier)|Potomac]]&quot; neamd (''Pravda'' wie de steatskrante fan 'e [[kommunist]]yske [[Sovjet-Uny]] en de Potomac streamt troch Washington, D.C.). Yn [[1979]] waard Katharine Graham opfolge troch har soan [[Donald E. Graham]], dy't begjin [[1990-er jierren]] ek [[algemien direkteur]] en [[foarsitter]] fan 'e [[ried fan tafersjoch]] waard. Yn [[2000]] folge [[Boisfeuillet Jones jr.]] Graham op as útjouwer en algemien direkteur. Op [[1&amp;nbsp;oktober]] [[2013]] waard ''The Washington Post'' oankocht troch [[miljardêr]] [[Jeff Bezos]], de oprjochter fan [[Amazon.com]]. Neitiid waard de krante mei guon oare publikaasjes ûnderbrocht yn 'e [[holding]] [[Nash Holdings LLC]], dy't Bezos spesjaal foar dat doel oprjochte hie. Yn [[septimber]] stelde Bezos [[Fred Ryan|Frederick J. Ryan jr.]], de oprjochter fan 'e [[nijs]][[webside]] ''[[Politico]]'', oan as útjouwer en algemien direkteur fan ''The Washington Post''.

==Konkurrinten==
Nei de opname fan 'e ''[[Washington Times-Herald]]'' yn ''The Washington Post'', yn [[1954]], wiene der noch twa [[konkurrinsje|konkurrearjende]] [[krante]]n yn [[Washington, D.C.]] oer: de ''[[Washington Star]]'' en ''[[The Washington Daily News]]''. Dat wiene allebeide [[jûnskrante]]n, wylst ''The Washington Post'' in [[moarnskrante]] is. De beide deiblêden [[fúzje|fusearren]] yn [[1972]] en waard yn [[1981]] opheft. ''[[The Washington Times]]'', in krante dy't yn [[1982]] oprjochte waard troch [[Sun Myung Moon]], de lieder fan 'e [[Unifikaasjetsjerke]], wie neitiid in [[konservatisme|konsevative]] konkurrint fan 'e fierhinne [[foarútgong|progressive]] ''Post'', mei (yn [[2005]]) in sândepart fan 'e [[oplaach]] fan 'e ''Post''. Tsjin 'e ein fan 'e [[2000-er jierren]] kaam dêr ''[[The Washington Examiner]]'' by, in [[populisme|populistyske]] [[tabloid]] à la ''[[De Telegraaf]]'', mar dy krante waard yn [[juny]] [[2013]] wer opheft.
[[File:Washington_Post_building.jpg|left|thumb|250px|It eardere [[haadkantoar]] fan ''The Washington Post'' oan 15th Street NW yn [[Washington, D.C.]]]]

==Hjoeddeistige sitewaasje==
Tsjintwurdich is ''The Washington Post'' ien fan 'e meast foaroansteande [[deiblêd]]en fan 'e [[Feriene Steaten]], yn 'e mande mei ''[[The New York Times]]'', ''[[The Wall Street Journal]]'' en de ''[[Los Angeles Times]]''. Yn syn skiednis hat de krante wol 47 [[Pulitzerpriis|Pulitzerprizen]] wûn, wêrûnder mar leafst seis ûnderskate Pulitzerprizen yn ien jier ([[2008]]), in prestaasje dy't inkeld ûnderdocht foar de sân ûnderskate Pulitzerprizen fan ''The New York Times'' yn [[2002]]. 

''The Washington Post'' is ien fan mar in pear Amerikaanske kranten dy't eigen [[nijsburo|nijsburo's]] om utens ûnderhâldt, dy't fêstige binne yn [[Beirût]] ([[Libanon]]), [[Berlyn]] ([[Dútslân]]), [[Bogotá]] ([[Kolombia]]), [[Hongkong]], [[Islamabad]] ([[Pakistan]]), [[Jeruzalim]] ([[Israel]]), [[Kabûl]] ([[Afganistan]]), [[Kaïro]] ([[Egypte]]), [[Londen]] ([[Feriene Keninkryk]]), [[Meksiko-Stêd]] ([[Meksiko]]), [[Nairobi]] ([[Kenia]]), [[New Delhi]] ([[Yndia]]), [[Parys]] ([[Frankryk]]), [[Peking]] ([[Sina]]) en [[Tokio]] ([[Japan]]). Dêrnjonken hat ''The Washington Post'' ek acht pleatslike nijsburo's yn [[Marylân]] en [[Firginia]], de [[Amerikaanske steaten]] dy't oan it [[Washington, D.C.|Distrikt fan Kolumbia]] grinzgje (û.m. yn [[Annapolis (Marylân)|Annapolis]] en [[Richmond (Firginia)|Richmond]]).

Yn [[maart]] [[2013]] bedroech de [[oplaach]] fan ''The Washington Post'' op [[wurkdagen]] en [[sneon]]en 474.767 eksimplaren (op [[snein]]en lei dat oantal op 838.014). Dêrmei is it (op wurkdagen) de Amerikaanske krante mei de op seis nei grutste sirkulaasje, nei ''[[USA Today]]'', ''[[The Wall Street Journal]]'', ''[[The New York Times]]'', de ''[[Los Angeles Times]]'', de ''[[Daily News (New York)|Daily News]]'' en de ''[[New York Post]]''.

==Keppelings om utens==
*{{en}}[https://www.washingtonpost.com/ Offisjele webside fan ''The Washington Post'']

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/The_Washington_Post ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Washington Post}}
}}
{{DISPLAYTITLE:''{{PAGENAME}}''}}

{{DEFAULTSORT:Washington Post, The}}
[[Kategory:Amerikaanske krante]]
[[Kategory:Ingelsktalige krante]]
[[Kategory:Kultuer yn Washington, D.C.]]
[[Kategory:Krante of tydskrift oprjochte yn 1877]]
[[Kategory:Watergateskandaal]]</text>
      <sha1>7x6s7wll1ycwvqqrya5nca22nr7n3qq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hades (god)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>164107</id>
    <revision>
      <id>1242698</id>
      <parentid>1230327</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:51:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23856" sha1="nhk3rghj69h3w39x6jva3wh55wquu2g" xml:space="preserve">{{Godheid
| ôfbylding          = Hades-et-Cerberus-III.jpg
| ôfbyldingstekst    = 
| ôfbyldingsbreedte  = 
| namme              = Hades &lt;br&gt;&lt;small&gt;ᾍδης (''Hádēs'')&lt;/small&gt;
| bynamme            = 
| religy             = [[Gryksk heidendom]]
| domein             = de [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], de [[dea]], [[grot]]ten, de &lt;br&gt;[[nacht]], [[dream]]en, [[flok (ûnheilsbewarring)|flokken]], it [[tsjuster]], &lt;br&gt;de [[grûn]], [[fruchtberens]], [[rykdom]], it &lt;br&gt;[[hjirneimels]] en [[metaal|metalen]]
| wente              = [[Hades (ûnderwrâld)]]
| selskipsdier       = [[Serberus]] &lt;small&gt;(trijekoppige hûn)&lt;/small&gt;
| oarehelte          = [[Perséfoné]]
| heit               = [[Kronos]]
| mem                = [[Reä (goadinne)|Reä]]
| broer              = [[Poseidon]], [[Seus]]
| suster             = [[Demeter]], [[Hestia]], [[Heara]]
| soan               = [[Sagreüs]]
| dochter            = [[Makaria]] e.o.
| ekwifalint         = [[Dis Pater]], [[Orkus]], [[Pluto (god)|Pluto]], [[Aita (god)|Aita]]
| foarwerp           = [[hoarn fan oerfloed]], [[skepter]], [[kaai]]en
| plant              = [[narsis]], [[sypres]]
| bist               = [[slange]]n, [[hûn]]
| oar                = 
}}
'''Hades''' ([[Gryksk]]: ᾍδης, ''Hádēs'', útspr.: [ˈhadiːs], likernôch &quot;&lt;u&gt;Ha&lt;/u&gt;-diis&quot;, of Ἅιδης, ''Háidēs'', útspr.: [ˈhai̭diːs ], likernôch: &quot;&lt;u&gt;hai&lt;/u&gt;-diis&quot;) is yn it [[Grykske heidendom]] en de [[Grykske mytology]] de [[god]] fan 'e [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], de [[dea]], [[grot]]ten, de [[nacht]], [[dream]]en, [[flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], it [[tsjuster]], de [[grûn]], [[fruchtberens]], [[rykdom]], it [[hjirneimels]] en [[metaal|metalen]]. It meast waard er lykwols sjoen as de [[kening]] fan 'e [[Hades (ûnderwrâld)|Grykske ûnderwrâld]], it plak dêr't [[minske]]n nei harren [[dea]] hinnegiene. Dêrmei waard er frijwol [[synonym]], en de Grykske ûnderwrâld waard dêrom ek [[Hades (ûnderwrâld)|Hades]] neamd. 

Hades wie neffens de [[myte]]n de âldste [[soan]] fan [[Kronos]] en [[Reä (goadinne)|Reä]], mar de lêste dy't, nei't hy en syn [[bruorren]] [[kannibalisme|opiten]] wiene troch harren [[heit]], wer [[koarjen|opkoarre]] waard. Yn 'e mande mei syn jongere bruorren [[Seus]] en [[Poseidon]] fersloech er syn heite [[generaasje]] fan goaden, de [[titanen]], wêrnei't se it regear oer de [[kosmos]] oernamen. Hades krige de ûnderwrâld taparte, Seus de [[himel]] en Poseidon de [[see]], wylst de [[Ierde (planeet)|ierde]] foar alle trije like tagonklik wie. 

Hades waard gauris ôfbylde mei [[Serberus]], de trijekoppige [[hiemhûn]] fan 'e ûnderwrâld. Yn lettere tiden waarden de [[Etrusken|Etruskyske]] god [[Aita (god)|Aita]] en de [[Romeinen|Romeinske]] goaden [[Dis Pater]] en [[Orkus]] as ekwifalinten fan Hades sjoen. De lêste beiden fusearren mei tiid ta [[Pluto (god)|Pluto]], in [[Latyn|latinisearring]] fan '''Plouton''' (Gryksk: Πλούτων, ''Ploútōn'', útspr.: [ˈplutɔːn], likernôch: &quot;&lt;u&gt;plû&lt;/u&gt;-tôn&quot;), dat in Grykske [[eufemistysk]]e [[titel (adel)|titel]] fan Hades wie.

==Namme==
De oarsprong fan 'e [[namme]] 'Hades' is ûnwis, mar al fan 'e [[Aldheid]] ôf wurdt ornaris oannommen dat it &quot;de ûnsjoene&quot; betsjut. In oansjenlik diel fan ''[[Cratylus (dialooch)|Cratylus]]'', in [[dialooch]] fan 'e [[wiisgear]] [[Plato (wiisgear)|Plato]], is wijd oan 'e [[etymology]] fan 'Hades'. Dêrby lit Plato [[Sokrates]], dy't er as ien fan 'e dielnimmers oan 'e dialooch opfiert, in [[folksetymology]] bepleitsje as soe de namme in [[ferbastering]] wêze fan &quot;syn kennis [''eidenai''] fan alle nommele dingen&quot;. [[Taalkunde|Moderne taalkundigen]] hawwe foarslein dat 'Hades' him ûntwikkele hat út 'e [[Proto-Gryksk]]e foarm *''Awides'' (&quot;ûnsjoen&quot;).
[[File:Red figure volute krater with scene of the Underworld, follower of the Baltimore Painter, Hermitage.JPG|left|thumb|180px|In [[krûk]] mei in sêne út 'e [[Hades (ûnderwrâld)|ûnderwrâld]].]]

De ierst oerlevere foarm fan 'e namme is Ἀΐδης, ''Aḯdēs'', dat de gebrûklike [[digamma]] mist. Yn it [[Homêrysk Gryksk]] en it [[Ioanysk Gryksk]] stie Hades bekend as ''Áïdēs''. Oare [[poëzij|poëtyske]] foarmen binne bgl. Ἀϊδωνεύς, ''Aïdōneús'', en de [[ferbûging (grammatika)|ferbûging]]s Ἄϊδος, ''Äïdos'' ([[genityf]] of twadde [[namfal]]), Ἄϊδι, ''Áïdi'' ([[datyf]] of trêde namfal) en Ἄϊδα, ''Áïda'' ([[akkusatyf]] of fjirde namfal). De byhearrende [[taalkundige rekonstruksje|rekonstruëarre]] [[nominatyf]] of earste namfal *Ἄϊς, *''Áïs'', is lykwols net oerlevere. Yn 'e [[Klassike Aldheid]] kaam de god bekend te stean as Ἅιδης, ''Háidēs'', útspr.: [ˈhai̭diːs ], likernôch: &quot;&lt;u&gt;hai&lt;/u&gt;-diis&quot;, mar letter feroare de [[iota]] yn in [[stomme letter]] (''Hádēs'', útspr.: [ˈhadiːs], likernôch &quot;&lt;u&gt;Ha&lt;/u&gt;-diis&quot;), dy't yn it [[Byzantynsk-Gryksk]] yn in [[subskript-iota]] feroare (ᾍδης) en yn it [[Nijgryksk]] alhiel weilitten waard (Άδης). 

Mooglik út [[eangst]] foar it útsprekken fan syn namme, wat syn oandacht lûke kinne soe, begûnen de [[Grykske Aldheid|Alde Griken]] om 'e [[fyfde iuw&amp;nbsp;f.Kr.]] hinne nei Hades te ferwizen ûnder de namme Plouton (Gryksk: Πλούτων, ''Ploútōn'', útspr.: [ˈplutɔːn], likernôch: &quot;&lt;u&gt;plû&lt;/u&gt;-tôn&quot;). De woartel fan dy [[eufemistysk]]e oantsjutting kaam fan it Grykske wurd foar &quot;[[rykdom|ryk]]&quot;, wat ferklearre wurde kin trochdat de [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]] ûnder de [[grûn]] leit, en de grûn de boarne fan rykdom is yn 'e foarm fan sawol oerfloedige [[rispinge]]n as [[dylchstof]]fen. Mear útwrydske beneamings op itselde [[tema (ûnderwerp)|tema]] wiene Πλουτοδότης, ''Ploutodótēs'', en Πλουτοδοτήρ, ''Ploutodotḗr'', beide mei de betsjutting &quot;skinker fan rykdom&quot;. Hades waard ek wol Ζεὺς καταχθόνιος, ''Zeus katachthonios'', neamd, wat betsjutte: &quot;[[Seus]] fan 'e Underwrâld&quot;.

==Domein==
Hades wie de [[god]] fan 'e [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], dy't yn 'e [[kosmology]] fan it [[Grykske heidendom]] suver [[synonym]] mei him waard en sadwaande ek bekend kaam te stean as [[Hades (ûnderwrâld)|Hades]]. Om't dat it plak wie dêr't de [[minske]]n nei harren [[ferstjerren]] hinne giene, wied er ek de god fan it [[hjirneimels]] en de [[dea]]. Hades wie lykwols net de Dea sels, of de personifikaasje fan 'e dea; dat wie de [[wjuk]]te, yn in dûnkere [[mantel]] bewuolle [[Tanatos]], de soan fan [[Nyks (mytology)|Nyks]] en [[Erebus]], hoewol't yn in passaazje út it [[toanielstik]] ''[[Alkêstis (toanielstik)|Alkêstis]]'' fan [[Euripides]] frij dúdlik steld wurdt dat Hades en Tanatos ien-en-deselde wiene. Om't de ûnderwrâld, sa't de namme al seit, ûnder de grûn lei, hearden ek [[grot]]ten, de [[grûn]] en it [[tsjuster]] ta it domein fan Hades, en yn it ferlingde fan it tsjuster ek de [[nacht]] en [[dream]]en, en yn it ferlingde fan 'e grûn ek [[fruchtberens]] en [[metaal|metalen]], en dêrmei [[rykdom]]. Ta einbeslút wie Hades ek de god fan [[flok (ûnheilsbewarring)|flokken]].
[[File:Pinax with Persephone and Hades Enthroned, 500-450 BC, Greek, Locri Epizephirii, Mannella district, Sanctuary of Persephone, terracotta - Cleveland Museum of Art - DSC08242.JPG|right|thumb|180px|In [[reliêf (byldhouwurk)|reliëf]] fan [[Perséfoné]] en Hades op harren [[troan]]en. Ut 'e 1e helte fan 'e [[5e iuw&amp;nbsp;f.Kr.]], yn it [[Cleveland Museum of Art]].]]

==Foarstelling==
Hades waard oer it algemien foarsteld as in [[burd|beburde]] [[man (sekse)|man]] yn syn [[middeljierren]]. Syn [[striidwein]] waard lutsen troch in [[fjouwerspan]] swarte [[hynder]]s, dy't, neffens [[Klaudianus]], [[Orfaius]], [[Aiton]], [[Nykteüs]] en [[Alastor (mytology)|Alastor]] hieten, wylst oare boarnen se Nonius, Ameteüs, Abastor of Abêtor en Meteüs neame. [[Attribút|Attributen]] fan Hades wiene de [[narsis]]blom en de [[sypres]]sebeam, de [[kaai]] fan 'e ûnderwrâld, de [[skepter]] fan 'e ûnderwrâld en soms de [[hoarn fan oerfloed]], fanwegen syn bân mei de [[rispinge]], dy't ommers fan ûnder de grûn kaam. Syn selskipdieren wiene [[Serberus]], de trijekoppige [[hellehûn]], en/of ien of mear [[slange]]n.

==Myten oer Hades==
===Jonkheid===
Yn 'e [[Grykske mytology]] wie Hades de earstberne [[soan]] fan 'e [[titanen]] [[Kronos]], de god fan 'e [[tiid]], en dy syn [[oarehelte]] [[Reä (goadinne)|Reä]]. Hy hie trije âldere [[suster]]s, [[Hestia]], [[Demeter]] en [[Heara]], en ek in jongere [[broer]], [[Poseidon]]. Alle fiif [[bern (persoan)|bern]] waarden troch Kronos [[kannibalisme|opiten]] sadree't se [[berne|te wrâld kamen]]. It jongste bern, in twadde broer fan Hades dy't [[Seus]] hiet, wie troch tadwaan fan Reä oan dat lot ûntkommen. Doe't dyselde [[folwoeksen]] wurden wie, twong er syn heit om syn [[bruorren en susters]] op te [[koarjen]]. De seis jongere goaden spanden doe gear mei bûnsgenoaten en fersloegen yn 'e tsien jier duorjende [[Titane-oarloch]] de âldere goaden.

Nei harren oerwinning en de dea fan Kronos loeken Seus, Poseidon en Hades (neffens in ferneamde passaazje yn 'e ''[[Ilias]]'' (Boek&amp;nbsp;XV, r.&amp;nbsp;187-193) lotten om út te meitsjen hokker diel fan 'e skepping se oer hearskje soene. Seus loek de [[himel]] of [[loft]], Poseidon de [[see]] en Hades de [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]]. Dat lêste omfette sawol it ûnsjoene ryk dêr't de [[siel]]en fan 'e [[dea]]den hinnegiene nei't se de wrâld fan 'e [[libben]]en ferlitten hiene, as alle fysike dingen dy't har ûnder de grûn befûnen. Guon [[myte]]n suggerearje dat Hades ûntefreden wie oer de útkomst fan 'e lotting, mar dat er gjin oare kar hie as om him der by del te lizzen.
[[File:Hades,_Hierapolis.jpg|left|thumb|180px|In [[stânbyld]] fan Hades út [[Hierapolis]].]]

===As god fan 'e ûnderwrâld===
Nettsjinsteande moderne konnotaasjes fan 'e [[dea]] as wat [[boasaardigens|kweadaardichs]], wie Hades, sa't er yn 'e [[myte]]n ôfskildere wurdt, eins gjin ferkeardenien. Hy wie mear passyf as aktyf boasaardich, mei't it syn rol wie om it lykwicht te hâlden. Hy wie lykwols gjin [[sympaty]]k figuer, mar earder ôfhâldich en strang, en hy ferwachte fan al syn ûnderdienen yn gelikense mjitte dat se har oan syn [[wet]]ten hâlde soene, likefolle oft se by libben no [[kening]] of [[bidler]] west hiene. Oars as by de oare Grykske goaden binne der fan Hades fierders net folle [[persoanlikheid|karaktertrekken]] bekend, mei't de [[Alde Griken]] út eangst om syn oandacht te lûken net tefolle oer him neitinke woene.

Hades regearre oer de deaden, yn dy taak bystien troch oaren oer wa't er folslein gesach útoefene. It Hûs fan Hades waard beskreaun as fol &quot;gasten&quot; dy't nea fuortgean koene. Sels ferliet er mar komselden de ûnderwrâld. Wat der yn 'e wrâld dêrboppe barde, koe him net folle skele, mei't er him folslein op it bestjoer fan syn eigen ryk talei. Syn wichtichste wet wie dat nimmen dy't de ûnderwrâld yngien wie, der wer ta'n út gean soe. As immen dochs besocht út te piken, koed er yn grutte [[razernij]] ûntstekke. Syn [[grime]] wie like skriklik as immen op ûnnatuerlike wize besocht de dea te ûntrinnen, of as er op oare wize [[slachtoffer]] fan [[bedragerij]] waard, sa't [[Sisyfus]] en [[Piritûs]] ta har skea ûntdieken. Hoewol't er syn ûnderdienen oer it algemien gewurde liet, hie Hades der bot bestek op om dy beide te [[straf]]fen. Yn 't bysûnder wie dat sa mei Piritûs, dy't de ûnderwrâld binnengloep mei de bedoeling om Hades syn [[oarehelte]] [[Perséfoné]] te [[ûntfieren]] en ta frou te nimmen. Dyselde waard dêrom twongen om plak te nimmen yn 'e 'Stoel fan Ferjitnis'.

Yn in oare myte ûntjoech de [[healgod]] [[Asklepius]], de soan fan [[Apollo (god)|Apollo]] en de [[Tessaalje|Tessalyske]] [[prinsesse]] [[Koronis (mytology)|Koronis]], him ta in ferneamd en [[talint]]earre [[dokter]]. Hy wie sa ûnderlein, dat er úteinlik sels de [[dea]]den wer ta [[libben]] bringe koe. Dêrmei kaam er lykwols Hades op it sear, dy't soks opfette as it him ûntstellen fan eat dêr't er rjocht op hie. Hy beprate [[Seus]] om Asklepius dea te slaan mei in [[wjerljocht]]sslach, mar nei syn dea waard Asklepius nei de [[Olympus (berch)|Olympus]] brocht, de wente fan 'e goaden, dêr't er folslein [[fergoading|fergoade]] rekke en de god fan 'e [[genêskunde]] waard. 
[[File:Hates_abduction.jpg|right|thumb|250px|In [[18e-iuwsk]] [[skilderij]] fan 'e [[ûntfiering]] fan [[Perséfoné]] troch Hades.]]

Der is mar ien gefal bekend út 'e Grykske myten, wêryn't Hades him bûten de ûnderwrâld bejoech, en sels dat liket in gefal west te hawwen wêrby't er mar kwealk bûten de [[poarten fan de hel|poarten fan syn domein]] kaam. Dat wie doe't er besocht de [[stêd]] [[Pylos]] te ferdigenjen en de healgod [[Hearakles]] him delskeat mei in [[pylk (projektyl)|pylk]]. Neitiid moast er nei de Olympus reizgje om te genêzen. Oare myten wêryn't Hades in rol spilet, geane yn 'e regel oer lju dy't om 'e iene of oare reden in [[reis]] nei de ûnderwrâld ûndernimme, lykas it gefal wie mei Hearakles, [[Odysseus]], [[Aeneäs]] (beselskippe fan 'e [[sibylle]] fan [[Cumae]]), [[Orfeüs]], [[Teseus]] mei [[Piritûs]], en yn in let ferhaal oer [[Psyche (mytology)|Psyche]]. Net ien fan allegear wiene dy oangenaam ferrast troch wat se yn 'e ûnderwrâld oantroffen, hoewol't Hades in ûnkarakteristike [[genede]] toande oan Orfeüs nei't dyselde Perséfoné op it moed kommen wie mei syn [[muzyk]]. 

===Hades syn oarehelte===
De [[oarehelte]] fan Hades wie de goadinne [[Perséfoné]], de [[dochter]] fan [[Seus]] en [[Demeter]]. Hoewol't Seus troch [[hantsjebakken]] Perséfoné oan Hades ta frou jûn hie, sa't ferteld wurdt yn 'e earste regels fan 'e ''[[Homearyske Hymne oan Demeter]]'', ûnderwurp Perséfoné har net út frije wil oan 'e god fan 'e ûnderwrâld. Ynstee ward hja troch Hades ûntfierd of [[skaken (stellen)|skaakt]] (ôfhinklik fan hoe't men it besjocht) wylst se [[blom]]men oan it plôkjen wie yn 'e fjilden fan [[Nysa]]. Har [[mem]] Demeter, de goadinne fan 'e [[lânbou]] en [[fruchtberens]], wie it út noch yn net mei dy gong fan saken iens, en hja spriek in [[flok (ûnheilsbeswarring)|flok]] oer it lân út dy't in grutte [[hongersneed]] feroarsake.

De oare goaden kamen ien foar ien by Demeter del om op har yn te praten, dat se de flok opheffe soe. Net inkeld rûnen se it gefaar dat de hiele [[minskheid]] fan 'e [[ferhongering|honger omkomme]] soe, mar, en dat wie minder, as dat barde soe der nimmen mear wêze om [[offerritueel|offers]] oan harren te bringen. Demeter woe lykwols fan gjin wiken witte, en hold út dat de grûn gjin frucht mear drage soe oant se har dochter wer seach. Seus stjoerde doe syn soan [[Hermes]], de boadskipper fan 'e goaden, nei de ûnderwrâld ta om mei Hades te praten, yn 'e [[hope]] dat dy Perséfoné gean litte wolle soe. Hades stimde dêryn ta en liet har gean, mar joech har temûk, by wize fan [[ôfskie]] tocht se, in [[sied (plant)|siedsje]] fan in [[granaatapel]] te [[iten]]. 
[[File:Amphora_Hades_Louvre_G209_n2.jpg|left|thumb|250px|In [[amfoara]] mei in ôfbylding fan Hades (rj.), te sjen yn it [[Louvre]] yn [[Parys]].]]

Nei't Perséfoné weriene waard mei har mem, frege dy har lykwols oft se yn 'e ûnderwrâld ek wat iten hie, en Perséfoné befêstige dat se granaatapelsiedsje hân hie. De [[ûntsteltenis|ûntstelde]] Demeter lei har dêrop út dat Perséfoné troch it iten fan it iten fan 'e deaden oan 'e ûnderwrâld bûn wie. Bemiddeling troch Seus late ta in kompromis, dêr't alle belutsen partijen mei libje koene: Perséfoné soe in trêdepart fan it jier mei Hades yn 'e ûnderwrâld trochbringe en twatrêdepart mei Demeter yn 'e boppewrâld. Yn 'e tiid dat Perséfoné by Hades wie, [[rou]]we har mem Demeter om har ôfwêzigens. Fan gefolgen ferlearen [[beam]]men dan har [[blêdte]] en waard de ierde [[kjeld|kâld]] en ûnfruchtber. Sadree't Perséfoné wer by har mem weromkearde, groeiden der nije blêden oan 'e beammen en waard de wrâld wer grien en fruchtber; sa ferklearren de Alde Griken de [[winter]] en de wikseling fan 'e [[jiertiden]].

===Oare myten===
De [[held]]en [[Teseus]] en [[Piritûs]] sprieken ôf om allebeide mei in dochter fan [[Seus]] te [[trouwen]]. Dat se dy dêrfoar [[ûntfiere]] en [[finzen]]hâlde moasten, fûnen se gjin beletsel. Teseus keas foar [[Helena fan Troaje]], dy't se tegearre as lyts [[famke]] ûntfierden en by Teseus syn [[mem]] [[Aitra (Grykske mytology)|Aitra]] brochten, dêr't se bliuwe koe oant se âld genôch wie om mei Teseus te trouwen. Underwilens soe Teseus Piritûs oan 'e frou helpe. Piritûs keas foar Perséfoné, dat twaresom krongen de helden de ûnderwâld yn om har te ûntfieren. Hades, dy't foarkennis fan harren snoade plan hie, ûnthelle har beiden as gasten en rjochte yn harren eare in [[iten|feestmiel]] oan. Sadree't de mannen plaknommen, krinkelen der lykwolse [[slange]]n om harren [[fuotten]] en holden harren fêst. Teseus waard úteinlik rêden troch [[Hearakles]], mar Piritûs kaam nea de ûnderwrâld mear út as straf foar syn [[heechmoed]] om 'e frou fan in god stelle te wollen. 

[[Hearakles]] kaam foar it earst yn oanrekking mei Hades troch [[Tolve Wurken fan Hearakles|syn tolve wurken]], wêrfan't it lêste wie om [[Serberus]] te fangen. Fan alle wurken wie dat it meast riskante. [[Eurysteüs]], de fijân fan Hearakles, dy't him syn wurken oplei, wie sa frustrearre oer it feit dat Hearakles oanhâldend taken folbrocht dy't er foar ûnmooglik holden hie, dat er him úteinlik wat opdroech dat perfoarst nimmen oprêde koe. Hearakles moast delgean nei de ûnderwrâld om dêr de ferskuorrende trijekoppige [[hellehûn]] Serberus te fangen, dy't de poarten fan Hades bewekke. Hearakles gie yndie nei de ûnderwrâld ta en ûnderhannele dêr mei syn [[omke]] Hades. Dyselde stimde deryn ta om Serberus oan him mei te jaan as er it bist sûnder [[wapen]]s oerwinne koe. Doe't dat Hearakles slagge, koed er Serberus meinimme nei Eurysteüs, dy't fan dat stuit ôf benaud wie foar de macht en krêft fan Hearakles.
[[File:Hades_abducting_Persephone.jpg|right|thumb|400px|De [[ûntfiering]] fan [[Perséfoné]] troch Hades op in [[fresko]] yn 'e lytse [[Masedoanje (Aldheid)|Masedoanyske]] keninklike [[grêftombe]] yn [[Vergina]], yn noardlik [[Grikelân]], datearjend fan omtrint [[340&amp;nbsp;f.Kr.]]]]

Neffens in myte waard Hades op in stuit [[fereale]] op 'e [[nimf (mytysk wêzen)|nimf]] [[Minte]], dy't assosjearre waard mei de [[rivier]] de [[Kosytus]]. Hja waard dêrom troch in [[jaloerskens|jaloerske]] Perséfoné [[stalferwikseling|omtsjoend]] ta de earste [[munt (plant)|muntplant]].

===Neiteam===
Hades hie neffens de myten ferskate [[bern (persoan)|bern]], te witten [[Sagreüs]], [[Makaria]] en neffens guon boarnen ek [[Melinoë]], [[Plutus]] en de [[Erynjes]] (in kategory fan [[wraak]]goadinnen). Sagreüs wie de [[soan]] fan 'e [[minsklik]]e [[frou]] [[Kore (mytology)|Kore]], mei wa't Hades neffens it ferhaal [[seksuele omgong]] hie yn 'e foarm fan in [[slange]].

==Ferearing==
As de god fan 'e [[dea]] wie Hades in njoer figuer foar de [[libben]]en, dy't oer it algemien alhiel gjin haast hiene om him te moetsjen. Dêrom diene de [[Alde Griken]] fan alles om syn oandacht te ûntrinnen. Sa waarden der mar komselden [[eed|eden]] by syn namme sward, wylst soks by de nammen fan 'e oare goaden geregeldwei dien waard. As se him [[offerritueel|offers]] brochten, kearden se harren [[gesicht]]en ôf. Sels dan wiene se skruten om syn namme te brûken; ynstee sloegen se faak mei de hân op 'e grûn om derfoar te soargjen dat er harren hearde. Der waarden benammen swarte [[bist]]en oan him offere, lykas swarte [[skiep]]. It [[bloed]] fan sokke offerbisten liet men yn in gat of skuor yn 'e grûn drippe. De ûnnedige klam dy't yn 'e myten lein wurdt op it feit dat der gjin [[minske-offer]]s oan Hades brocht waarden, wiist derop dat soks yn in fier [[ferline]] mooglik wol bard wie.

==Rollen en oantsjuttings==
Krek as de measte Grykske [[goaden]] hie Hades in ferskaat oan [[bynamme]]n en [[titel (adel)|titels]]. De wichtichsten dêrfan wiene:
*'''Adesius''', syn namme yn [[Latium]]. De betsjutting hat mei 'graasje' te krijen.
*'''Agelastus''', nei de betsjutting '[[melankelikens]]'.
*'''Agesilaus''', nei de 'oantrekking op 'e minsken' dy't harren nei syn ryk brocht.
*'''Agetes''' of '''Hegetes''', in namme dy't him jûn waard troch [[Pindarus]], en dy't wiist op syn 'liedingjaan'. 
*'''Aidoneos'''; dizze namme komt nei alle gedachten fuort út betizing fan Hades mei [[kening]] [[Aidoneos]] fan 'e [[Molossers (folk)|Molossers]], waans dochter Perséfoné oft Teseus en Piritûs besochten te ûntfieren yn in alternative ferzje fan harren myte.
*'''Eubuleüs''', in namme dy't 'goerie' of 'goede bedoelings' betsjut.
*'''Iao''', syn namme yn [[Clares]], in stêd yn [[Ioanje]]. 
*'''Klymenus''', in namme dy't 'de beruchte' betsjut.
*'''Moiragetes''', syn namme as 'gids fan 'e [[skikgoadinne]]n'.
*'''Ofiéüs''', syn namme as de 'bline god' mank de [[Messeenje|Messenen]]. De oantsjutting kaam fuort út 'e praktyk dat beskate [[sjenner]]s oan him wijd wiene, dy't by de berte de [[eagen]] útstutsen waarden.
*'''Polydegmon''', in namme dy't betsjut &quot;dejinge dy't in protte lju ûntfangt&quot;.

==Identifikaasje mei oare goaden==
===Mei Dionysus en Seus===
Saakkundigen binne fan tinken dat yn [[Grikelân]] Seus [[Meilichios]] en Seus [[Eubûleüs]], dy't sterk ferskilden fan [[Seus]] Olympios, de kening fan 'e goaden, net ôfwikende manifestaasjes fan Seus wiene, mar alternative nammen foar Hades. Fral Seus Meilichios hat in sterk [[ktoanysk]] karakter. 
[[File:Persephone_Hades_BM_Vase_E82.jpg|right|thumb|220px|[[Perséfoné]] en Hades op in [[Attika|Attyske]] [[faas]] fan omtrint [[435&amp;nbsp;f.Kr.]]]]

Yn 'e [[fyfde iuw f.Kr.]] ferklearre de [[filosoof]] [[Heraklitus]], dy't [[tsjinstelde (taalkunde)|tsjinstelden]] ferienje woe, dat Hades, de god fan 'e dea, en de út 'e dea weropstiene god [[Dionysus]], dy't er omskreau as de &quot;essinsje fan ûnferwoastber [[libben]]&quot; ien en deselde god wiene. Bewiis foar it histoarysk bestean fan in kultus om in inkele godheid Hades-Dionysus hinne is hiel breed, benammen mank de [[Magna Graecia|Grykske koloanjes yn Súd-Itaalje]], alteast as men útgiet fan 'e sterke oanwêzigens fan 'e symbolyk fan 'e dea yn 'e ferearing fan Dionysus. 

Sawol Hades as Dionysus waard fierders yn in trijefâldige godheid assosjearre mei [[Seus]]. Krekt as Dionysus hie Seus bannen mei de [[Hades (ûnderwrâld)|Grykske ûnderwrâld]], en waard er sterk identifisearre mei Hades, sa sterk sels dat se út en troch as twa tsjinstelde gesichten fan deselde god beskôge waarden. De feriening fan Hades, Seus en Dionysus ta ien god waard brûkt om berte, dea en weropstanning te symbolisearjen en [[himel]], [[Ierde (planeet)|ierde]] en [[hel]] mei-inoar te ferbinen.

===Mei net-Grykske goaden===
Hades waard mank de [[Etrusken]] identifisearre mei de god [[Aita (god)|Aita]]. Yn 'e lettere [[Romeinske mytology]] waarden twa goaden, [[Dis Pater]] en [[Orkus]], as ekwifalint fan Hades beskôge. Dy beiden ferraanden meitiid ta twa gesichten fan ien en deselde god, ntl. [[Pluto (god)|Pluto]], in [[Latyn|latinisearring]] fan Plouton. By de [[Romeinen]] hie Pluto in [[preester]]esse en in [[ferearing]] dy't net wêzentlik ferskilde fan dy fan 'e oare goaden, wylst de Alde Griken alles diene om Hades syn belangstelling te ûntrinnen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hades ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Hades}}
}}

[[Kategory:Grykske mytology]]
[[Kategory:God fan de ûnderwrâld]]
[[Kategory:God fan de dea]]
[[Kategory:God fan de fruchtberens]]
[[Kategory:Ktoanysk wêzen]]
[[Kategory:God fan de rykdom]]</text>
      <sha1>nhk3rghj69h3w39x6jva3wh55wquu2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242703</id>
      <parentid>1242698</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:06:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- typfl</comment>
      <origin>1242703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23855" sha1="3dml78u2hjyqwdwfkn15prnilk72gon" xml:space="preserve">{{Godheid
| ôfbylding          = Hades-et-Cerberus-III.jpg
| ôfbyldingstekst    = 
| ôfbyldingsbreedte  = 
| namme              = Hades &lt;br&gt;&lt;small&gt;ᾍδης (''Hádēs'')&lt;/small&gt;
| bynamme            = 
| religy             = [[Gryksk heidendom]]
| domein             = de [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], de [[dea]], [[grot]]ten, de &lt;br&gt;[[nacht]], [[dream]]en, [[flok (ûnheilsbewarring)|flokken]], it [[tsjuster]], &lt;br&gt;de [[grûn]], [[fruchtberens]], [[rykdom]], it &lt;br&gt;[[hjirneimels]] en [[metaal|metalen]]
| wente              = [[Hades (ûnderwrâld)]]
| selskipsdier       = [[Serberus]] &lt;small&gt;(trijekoppige hûn)&lt;/small&gt;
| oarehelte          = [[Perséfoné]]
| heit               = [[Kronos]]
| mem                = [[Reä (goadinne)|Reä]]
| broer              = [[Poseidon]], [[Seus]]
| suster             = [[Demeter]], [[Hestia]], [[Heara]]
| soan               = [[Sagreüs]]
| dochter            = [[Makaria]] e.o.
| ekwifalint         = [[Dis Pater]], [[Orkus]], [[Pluto (god)|Pluto]], [[Aita (god)|Aita]]
| foarwerp           = [[hoarn fan oerfloed]], [[skepter]], [[kaai]]en
| plant              = [[narsis]], [[sypres]]
| bist               = [[slange]]n, [[hûn]]
| oar                = 
}}
'''Hades''' ([[Gryksk]]: ᾍδης, ''Hádēs'', útspr.: [ˈhadiːs], likernôch &quot;&lt;u&gt;Ha&lt;/u&gt;-diis&quot;, of Ἅιδης, ''Háidēs'', útspr.: [ˈhai̭diːs], likernôch: &quot;&lt;u&gt;hai&lt;/u&gt;-diis&quot;) is yn it [[Grykske heidendom]] en de [[Grykske mytology]] de [[god]] fan 'e [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], de [[dea]], [[grot]]ten, de [[nacht]], [[dream]]en, [[flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], it [[tsjuster]], de [[grûn]], [[fruchtberens]], [[rykdom]], it [[hjirneimels]] en [[metaal|metalen]]. It meast waard er lykwols sjoen as de [[kening]] fan 'e [[Hades (ûnderwrâld)|Grykske ûnderwrâld]], it plak dêr't [[minske]]n nei harren [[dea]] hinnegiene. Dêrmei waard er frijwol [[synonym]], en de Grykske ûnderwrâld waard dêrom ek [[Hades (ûnderwrâld)|Hades]] neamd. 

Hades wie neffens de [[myte]]n de âldste [[soan]] fan [[Kronos]] en [[Reä (goadinne)|Reä]], mar de lêste dy't, nei't hy en syn [[bruorren]] [[kannibalisme|opiten]] wiene troch harren [[heit]], wer [[koarjen|opkoarre]] waard. Yn 'e mande mei syn jongere bruorren [[Seus]] en [[Poseidon]] fersloech er syn heite [[generaasje]] fan goaden, de [[titanen]], wêrnei't se it regear oer de [[kosmos]] oernamen. Hades krige de ûnderwrâld taparte, Seus de [[himel]] en Poseidon de [[see]], wylst de [[Ierde (planeet)|ierde]] foar alle trije like tagonklik wie. 

Hades waard gauris ôfbylde mei [[Serberus]], de trijekoppige [[hiemhûn]] fan 'e ûnderwrâld. Yn lettere tiden waarden de [[Etrusken|Etruskyske]] god [[Aita (god)|Aita]] en de [[Romeinen|Romeinske]] goaden [[Dis Pater]] en [[Orkus]] as ekwifalinten fan Hades sjoen. De lêste beiden fusearren mei tiid ta [[Pluto (god)|Pluto]], in [[Latyn|latinisearring]] fan '''Plouton''' (Gryksk: Πλούτων, ''Ploútōn'', útspr.: [ˈplutɔːn], likernôch: &quot;&lt;u&gt;plû&lt;/u&gt;-tôn&quot;), dat in Grykske [[eufemistysk]]e [[titel (adel)|titel]] fan Hades wie.

==Namme==
De oarsprong fan 'e [[namme]] 'Hades' is ûnwis, mar al fan 'e [[Aldheid]] ôf wurdt ornaris oannommen dat it &quot;de ûnsjoene&quot; betsjut. In oansjenlik diel fan ''[[Cratylus (dialooch)|Cratylus]]'', in [[dialooch]] fan 'e [[wiisgear]] [[Plato (wiisgear)|Plato]], is wijd oan 'e [[etymology]] fan 'Hades'. Dêrby lit Plato [[Sokrates]], dy't er as ien fan 'e dielnimmers oan 'e dialooch opfiert, in [[folksetymology]] bepleitsje as soe de namme in [[ferbastering]] wêze fan &quot;syn kennis [''eidenai''] fan alle nommele dingen&quot;. [[Taalkunde|Moderne taalkundigen]] hawwe foarslein dat 'Hades' him ûntwikkele hat út 'e [[Proto-Gryksk]]e foarm *''Awides'' (&quot;ûnsjoen&quot;).
[[File:Red figure volute krater with scene of the Underworld, follower of the Baltimore Painter, Hermitage.JPG|left|thumb|180px|In [[krûk]] mei in sêne út 'e [[Hades (ûnderwrâld)|ûnderwrâld]].]]

De ierst oerlevere foarm fan 'e namme is Ἀΐδης, ''Aḯdēs'', dat de gebrûklike [[digamma]] mist. Yn it [[Homêrysk Gryksk]] en it [[Ioanysk Gryksk]] stie Hades bekend as ''Áïdēs''. Oare [[poëzij|poëtyske]] foarmen binne bgl. Ἀϊδωνεύς, ''Aïdōneús'', en de [[ferbûging (grammatika)|ferbûging]]s Ἄϊδος, ''Äïdos'' ([[genityf]] of twadde [[namfal]]), Ἄϊδι, ''Áïdi'' ([[datyf]] of trêde namfal) en Ἄϊδα, ''Áïda'' ([[akkusatyf]] of fjirde namfal). De byhearrende [[taalkundige rekonstruksje|rekonstruëarre]] [[nominatyf]] of earste namfal *Ἄϊς, *''Áïs'', is lykwols net oerlevere. Yn 'e [[Klassike Aldheid]] kaam de god bekend te stean as Ἅιδης, ''Háidēs'', útspr.: [ˈhai̭diːs ], likernôch: &quot;&lt;u&gt;hai&lt;/u&gt;-diis&quot;, mar letter feroare de [[iota]] yn in [[stomme letter]] (''Hádēs'', útspr.: [ˈhadiːs], likernôch &quot;&lt;u&gt;Ha&lt;/u&gt;-diis&quot;), dy't yn it [[Byzantynsk-Gryksk]] yn in [[subskript-iota]] feroare (ᾍδης) en yn it [[Nijgryksk]] alhiel weilitten waard (Άδης). 

Mooglik út [[eangst]] foar it útsprekken fan syn namme, wat syn oandacht lûke kinne soe, begûnen de [[Grykske Aldheid|Alde Griken]] om 'e [[fyfde iuw&amp;nbsp;f.Kr.]] hinne nei Hades te ferwizen ûnder de namme Plouton (Gryksk: Πλούτων, ''Ploútōn'', útspr.: [ˈplutɔːn], likernôch: &quot;&lt;u&gt;plû&lt;/u&gt;-tôn&quot;). De woartel fan dy [[eufemistysk]]e oantsjutting kaam fan it Grykske wurd foar &quot;[[rykdom|ryk]]&quot;, wat ferklearre wurde kin trochdat de [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]] ûnder de [[grûn]] leit, en de grûn de boarne fan rykdom is yn 'e foarm fan sawol oerfloedige [[rispinge]]n as [[dylchstof]]fen. Mear útwrydske beneamings op itselde [[tema (ûnderwerp)|tema]] wiene Πλουτοδότης, ''Ploutodótēs'', en Πλουτοδοτήρ, ''Ploutodotḗr'', beide mei de betsjutting &quot;skinker fan rykdom&quot;. Hades waard ek wol Ζεὺς καταχθόνιος, ''Zeus katachthonios'', neamd, wat betsjutte: &quot;[[Seus]] fan 'e Underwrâld&quot;.

==Domein==
Hades wie de [[god]] fan 'e [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], dy't yn 'e [[kosmology]] fan it [[Grykske heidendom]] suver [[synonym]] mei him waard en sadwaande ek bekend kaam te stean as [[Hades (ûnderwrâld)|Hades]]. Om't dat it plak wie dêr't de [[minske]]n nei harren [[ferstjerren]] hinne giene, wied er ek de god fan it [[hjirneimels]] en de [[dea]]. Hades wie lykwols net de Dea sels, of de personifikaasje fan 'e dea; dat wie de [[wjuk]]te, yn in dûnkere [[mantel]] bewuolle [[Tanatos]], de soan fan [[Nyks (mytology)|Nyks]] en [[Erebus]], hoewol't yn in passaazje út it [[toanielstik]] ''[[Alkêstis (toanielstik)|Alkêstis]]'' fan [[Euripides]] frij dúdlik steld wurdt dat Hades en Tanatos ien-en-deselde wiene. Om't de ûnderwrâld, sa't de namme al seit, ûnder de grûn lei, hearden ek [[grot]]ten, de [[grûn]] en it [[tsjuster]] ta it domein fan Hades, en yn it ferlingde fan it tsjuster ek de [[nacht]] en [[dream]]en, en yn it ferlingde fan 'e grûn ek [[fruchtberens]] en [[metaal|metalen]], en dêrmei [[rykdom]]. Ta einbeslút wie Hades ek de god fan [[flok (ûnheilsbewarring)|flokken]].
[[File:Pinax with Persephone and Hades Enthroned, 500-450 BC, Greek, Locri Epizephirii, Mannella district, Sanctuary of Persephone, terracotta - Cleveland Museum of Art - DSC08242.JPG|right|thumb|180px|In [[reliêf (byldhouwurk)|reliëf]] fan [[Perséfoné]] en Hades op harren [[troan]]en. Ut 'e 1e helte fan 'e [[5e iuw&amp;nbsp;f.Kr.]], yn it [[Cleveland Museum of Art]].]]

==Foarstelling==
Hades waard oer it algemien foarsteld as in [[burd|beburde]] [[man (sekse)|man]] yn syn [[middeljierren]]. Syn [[striidwein]] waard lutsen troch in [[fjouwerspan]] swarte [[hynder]]s, dy't, neffens [[Klaudianus]], [[Orfaius]], [[Aiton]], [[Nykteüs]] en [[Alastor (mytology)|Alastor]] hieten, wylst oare boarnen se Nonius, Ameteüs, Abastor of Abêtor en Meteüs neame. [[Attribút|Attributen]] fan Hades wiene de [[narsis]]blom en de [[sypres]]sebeam, de [[kaai]] fan 'e ûnderwrâld, de [[skepter]] fan 'e ûnderwrâld en soms de [[hoarn fan oerfloed]], fanwegen syn bân mei de [[rispinge]], dy't ommers fan ûnder de grûn kaam. Syn selskipdieren wiene [[Serberus]], de trijekoppige [[hellehûn]], en/of ien of mear [[slange]]n.

==Myten oer Hades==
===Jonkheid===
Yn 'e [[Grykske mytology]] wie Hades de earstberne [[soan]] fan 'e [[titanen]] [[Kronos]], de god fan 'e [[tiid]], en dy syn [[oarehelte]] [[Reä (goadinne)|Reä]]. Hy hie trije âldere [[suster]]s, [[Hestia]], [[Demeter]] en [[Heara]], en ek in jongere [[broer]], [[Poseidon]]. Alle fiif [[bern (persoan)|bern]] waarden troch Kronos [[kannibalisme|opiten]] sadree't se [[berne|te wrâld kamen]]. It jongste bern, in twadde broer fan Hades dy't [[Seus]] hiet, wie troch tadwaan fan Reä oan dat lot ûntkommen. Doe't dyselde [[folwoeksen]] wurden wie, twong er syn heit om syn [[bruorren en susters]] op te [[koarjen]]. De seis jongere goaden spanden doe gear mei bûnsgenoaten en fersloegen yn 'e tsien jier duorjende [[Titane-oarloch]] de âldere goaden.

Nei harren oerwinning en de dea fan Kronos loeken Seus, Poseidon en Hades (neffens in ferneamde passaazje yn 'e ''[[Ilias]]'' (Boek&amp;nbsp;XV, r.&amp;nbsp;187-193) lotten om út te meitsjen hokker diel fan 'e skepping se oer hearskje soene. Seus loek de [[himel]] of [[loft]], Poseidon de [[see]] en Hades de [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]]. Dat lêste omfette sawol it ûnsjoene ryk dêr't de [[siel]]en fan 'e [[dea]]den hinnegiene nei't se de wrâld fan 'e [[libben]]en ferlitten hiene, as alle fysike dingen dy't har ûnder de grûn befûnen. Guon [[myte]]n suggerearje dat Hades ûntefreden wie oer de útkomst fan 'e lotting, mar dat er gjin oare kar hie as om him der by del te lizzen.
[[File:Hades,_Hierapolis.jpg|left|thumb|180px|In [[stânbyld]] fan Hades út [[Hierapolis]].]]

===As god fan 'e ûnderwrâld===
Nettsjinsteande moderne konnotaasjes fan 'e [[dea]] as wat [[boasaardigens|kweadaardichs]], wie Hades, sa't er yn 'e [[myte]]n ôfskildere wurdt, eins gjin ferkeardenien. Hy wie mear passyf as aktyf boasaardich, mei't it syn rol wie om it lykwicht te hâlden. Hy wie lykwols gjin [[sympaty]]k figuer, mar earder ôfhâldich en strang, en hy ferwachte fan al syn ûnderdienen yn gelikense mjitte dat se har oan syn [[wet]]ten hâlde soene, likefolle oft se by libben no [[kening]] of [[bidler]] west hiene. Oars as by de oare Grykske goaden binne der fan Hades fierders net folle [[persoanlikheid|karaktertrekken]] bekend, mei't de [[Alde Griken]] út eangst om syn oandacht te lûken net tefolle oer him neitinke woene.

Hades regearre oer de deaden, yn dy taak bystien troch oaren oer wa't er folslein gesach útoefene. It Hûs fan Hades waard beskreaun as fol &quot;gasten&quot; dy't nea fuortgean koene. Sels ferliet er mar komselden de ûnderwrâld. Wat der yn 'e wrâld dêrboppe barde, koe him net folle skele, mei't er him folslein op it bestjoer fan syn eigen ryk talei. Syn wichtichste wet wie dat nimmen dy't de ûnderwrâld yngien wie, der wer ta'n út gean soe. As immen dochs besocht út te piken, koed er yn grutte [[razernij]] ûntstekke. Syn [[grime]] wie like skriklik as immen op ûnnatuerlike wize besocht de dea te ûntrinnen, of as er op oare wize [[slachtoffer]] fan [[bedragerij]] waard, sa't [[Sisyfus]] en [[Piritûs]] ta har skea ûntdieken. Hoewol't er syn ûnderdienen oer it algemien gewurde liet, hie Hades der bot bestek op om dy beide te [[straf]]fen. Yn 't bysûnder wie dat sa mei Piritûs, dy't de ûnderwrâld binnengloep mei de bedoeling om Hades syn [[oarehelte]] [[Perséfoné]] te [[ûntfieren]] en ta frou te nimmen. Dyselde waard dêrom twongen om plak te nimmen yn 'e 'Stoel fan Ferjitnis'.

Yn in oare myte ûntjoech de [[healgod]] [[Asklepius]], de soan fan [[Apollo (god)|Apollo]] en de [[Tessaalje|Tessalyske]] [[prinsesse]] [[Koronis (mytology)|Koronis]], him ta in ferneamd en [[talint]]earre [[dokter]]. Hy wie sa ûnderlein, dat er úteinlik sels de [[dea]]den wer ta [[libben]] bringe koe. Dêrmei kaam er lykwols Hades op it sear, dy't soks opfette as it him ûntstellen fan eat dêr't er rjocht op hie. Hy beprate [[Seus]] om Asklepius dea te slaan mei in [[wjerljocht]]sslach, mar nei syn dea waard Asklepius nei de [[Olympus (berch)|Olympus]] brocht, de wente fan 'e goaden, dêr't er folslein [[fergoading|fergoade]] rekke en de god fan 'e [[genêskunde]] waard. 
[[File:Hates_abduction.jpg|right|thumb|250px|In [[18e-iuwsk]] [[skilderij]] fan 'e [[ûntfiering]] fan [[Perséfoné]] troch Hades.]]

Der is mar ien gefal bekend út 'e Grykske myten, wêryn't Hades him bûten de ûnderwrâld bejoech, en sels dat liket in gefal west te hawwen wêrby't er mar kwealk bûten de [[poarten fan de hel|poarten fan syn domein]] kaam. Dat wie doe't er besocht de [[stêd]] [[Pylos]] te ferdigenjen en de healgod [[Hearakles]] him delskeat mei in [[pylk (projektyl)|pylk]]. Neitiid moast er nei de Olympus reizgje om te genêzen. Oare myten wêryn't Hades in rol spilet, geane yn 'e regel oer lju dy't om 'e iene of oare reden in [[reis]] nei de ûnderwrâld ûndernimme, lykas it gefal wie mei Hearakles, [[Odysseus]], [[Aeneäs]] (beselskippe fan 'e [[sibylle]] fan [[Cumae]]), [[Orfeüs]], [[Teseus]] mei [[Piritûs]], en yn in let ferhaal oer [[Psyche (mytology)|Psyche]]. Net ien fan allegear wiene dy oangenaam ferrast troch wat se yn 'e ûnderwrâld oantroffen, hoewol't Hades in ûnkarakteristike [[genede]] toande oan Orfeüs nei't dyselde Perséfoné op it moed kommen wie mei syn [[muzyk]]. 

===Hades syn oarehelte===
De [[oarehelte]] fan Hades wie de goadinne [[Perséfoné]], de [[dochter]] fan [[Seus]] en [[Demeter]]. Hoewol't Seus troch [[hantsjebakken]] Perséfoné oan Hades ta frou jûn hie, sa't ferteld wurdt yn 'e earste regels fan 'e ''[[Homearyske Hymne oan Demeter]]'', ûnderwurp Perséfoné har net út frije wil oan 'e god fan 'e ûnderwrâld. Ynstee ward hja troch Hades ûntfierd of [[skaken (stellen)|skaakt]] (ôfhinklik fan hoe't men it besjocht) wylst se [[blom]]men oan it plôkjen wie yn 'e fjilden fan [[Nysa]]. Har [[mem]] Demeter, de goadinne fan 'e [[lânbou]] en [[fruchtberens]], wie it út noch yn net mei dy gong fan saken iens, en hja spriek in [[flok (ûnheilsbeswarring)|flok]] oer it lân út dy't in grutte [[hongersneed]] feroarsake.

De oare goaden kamen ien foar ien by Demeter del om op har yn te praten, dat se de flok opheffe soe. Net inkeld rûnen se it gefaar dat de hiele [[minskheid]] fan 'e [[ferhongering|honger omkomme]] soe, mar, en dat wie minder, as dat barde soe der nimmen mear wêze om [[offerritueel|offers]] oan harren te bringen. Demeter woe lykwols fan gjin wiken witte, en hold út dat de grûn gjin frucht mear drage soe oant se har dochter wer seach. Seus stjoerde doe syn soan [[Hermes]], de boadskipper fan 'e goaden, nei de ûnderwrâld ta om mei Hades te praten, yn 'e [[hope]] dat dy Perséfoné gean litte wolle soe. Hades stimde dêryn ta en liet har gean, mar joech har temûk, by wize fan [[ôfskie]] tocht se, in [[sied (plant)|siedsje]] fan in [[granaatapel]] te [[iten]]. 
[[File:Amphora_Hades_Louvre_G209_n2.jpg|left|thumb|250px|In [[amfoara]] mei in ôfbylding fan Hades (rj.), te sjen yn it [[Louvre]] yn [[Parys]].]]

Nei't Perséfoné weriene waard mei har mem, frege dy har lykwols oft se yn 'e ûnderwrâld ek wat iten hie, en Perséfoné befêstige dat se granaatapelsiedsje hân hie. De [[ûntsteltenis|ûntstelde]] Demeter lei har dêrop út dat Perséfoné troch it iten fan it iten fan 'e deaden oan 'e ûnderwrâld bûn wie. Bemiddeling troch Seus late ta in kompromis, dêr't alle belutsen partijen mei libje koene: Perséfoné soe in trêdepart fan it jier mei Hades yn 'e ûnderwrâld trochbringe en twatrêdepart mei Demeter yn 'e boppewrâld. Yn 'e tiid dat Perséfoné by Hades wie, [[rou]]we har mem Demeter om har ôfwêzigens. Fan gefolgen ferlearen [[beam]]men dan har [[blêdte]] en waard de ierde [[kjeld|kâld]] en ûnfruchtber. Sadree't Perséfoné wer by har mem weromkearde, groeiden der nije blêden oan 'e beammen en waard de wrâld wer grien en fruchtber; sa ferklearren de Alde Griken de [[winter]] en de wikseling fan 'e [[jiertiden]].

===Oare myten===
De [[held]]en [[Teseus]] en [[Piritûs]] sprieken ôf om allebeide mei in dochter fan [[Seus]] te [[trouwen]]. Dat se dy dêrfoar [[ûntfiere]] en [[finzen]]hâlde moasten, fûnen se gjin beletsel. Teseus keas foar [[Helena fan Troaje]], dy't se tegearre as lyts [[famke]] ûntfierden en by Teseus syn [[mem]] [[Aitra (Grykske mytology)|Aitra]] brochten, dêr't se bliuwe koe oant se âld genôch wie om mei Teseus te trouwen. Underwilens soe Teseus Piritûs oan 'e frou helpe. Piritûs keas foar Perséfoné, dat twaresom krongen de helden de ûnderwâld yn om har te ûntfieren. Hades, dy't foarkennis fan harren snoade plan hie, ûnthelle har beiden as gasten en rjochte yn harren eare in [[iten|feestmiel]] oan. Sadree't de mannen plaknommen, krinkelen der lykwolse [[slange]]n om harren [[fuotten]] en holden harren fêst. Teseus waard úteinlik rêden troch [[Hearakles]], mar Piritûs kaam nea de ûnderwrâld mear út as straf foar syn [[heechmoed]] om 'e frou fan in god stelle te wollen. 

[[Hearakles]] kaam foar it earst yn oanrekking mei Hades troch [[Tolve Wurken fan Hearakles|syn tolve wurken]], wêrfan't it lêste wie om [[Serberus]] te fangen. Fan alle wurken wie dat it meast riskante. [[Eurysteüs]], de fijân fan Hearakles, dy't him syn wurken oplei, wie sa frustrearre oer it feit dat Hearakles oanhâldend taken folbrocht dy't er foar ûnmooglik holden hie, dat er him úteinlik wat opdroech dat perfoarst nimmen oprêde koe. Hearakles moast delgean nei de ûnderwrâld om dêr de ferskuorrende trijekoppige [[hellehûn]] Serberus te fangen, dy't de poarten fan Hades bewekke. Hearakles gie yndie nei de ûnderwrâld ta en ûnderhannele dêr mei syn [[omke]] Hades. Dyselde stimde deryn ta om Serberus oan him mei te jaan as er it bist sûnder [[wapen]]s oerwinne koe. Doe't dat Hearakles slagge, koed er Serberus meinimme nei Eurysteüs, dy't fan dat stuit ôf benaud wie foar de macht en krêft fan Hearakles.
[[File:Hades_abducting_Persephone.jpg|right|thumb|400px|De [[ûntfiering]] fan [[Perséfoné]] troch Hades op in [[fresko]] yn 'e lytse [[Masedoanje (Aldheid)|Masedoanyske]] keninklike [[grêftombe]] yn [[Vergina]], yn noardlik [[Grikelân]], datearjend fan omtrint [[340&amp;nbsp;f.Kr.]]]]

Neffens in myte waard Hades op in stuit [[fereale]] op 'e [[nimf (mytysk wêzen)|nimf]] [[Minte]], dy't assosjearre waard mei de [[rivier]] de [[Kosytus]]. Hja waard dêrom troch in [[jaloerskens|jaloerske]] Perséfoné [[stalferwikseling|omtsjoend]] ta de earste [[munt (plant)|muntplant]].

===Neiteam===
Hades hie neffens de myten ferskate [[bern (persoan)|bern]], te witten [[Sagreüs]], [[Makaria]] en neffens guon boarnen ek [[Melinoë]], [[Plutus]] en de [[Erynjes]] (in kategory fan [[wraak]]goadinnen). Sagreüs wie de [[soan]] fan 'e [[minsklik]]e [[frou]] [[Kore (mytology)|Kore]], mei wa't Hades neffens it ferhaal [[seksuele omgong]] hie yn 'e foarm fan in [[slange]].

==Ferearing==
As de god fan 'e [[dea]] wie Hades in njoer figuer foar de [[libben]]en, dy't oer it algemien alhiel gjin haast hiene om him te moetsjen. Dêrom diene de [[Alde Griken]] fan alles om syn oandacht te ûntrinnen. Sa waarden der mar komselden [[eed|eden]] by syn namme sward, wylst soks by de nammen fan 'e oare goaden geregeldwei dien waard. As se him [[offerritueel|offers]] brochten, kearden se harren [[gesicht]]en ôf. Sels dan wiene se skruten om syn namme te brûken; ynstee sloegen se faak mei de hân op 'e grûn om derfoar te soargjen dat er harren hearde. Der waarden benammen swarte [[bist]]en oan him offere, lykas swarte [[skiep]]. It [[bloed]] fan sokke offerbisten liet men yn in gat of skuor yn 'e grûn drippe. De ûnnedige klam dy't yn 'e myten lein wurdt op it feit dat der gjin [[minske-offer]]s oan Hades brocht waarden, wiist derop dat soks yn in fier [[ferline]] mooglik wol bard wie.

==Rollen en oantsjuttings==
Krek as de measte Grykske [[goaden]] hie Hades in ferskaat oan [[bynamme]]n en [[titel (adel)|titels]]. De wichtichsten dêrfan wiene:
*'''Adesius''', syn namme yn [[Latium]]. De betsjutting hat mei 'graasje' te krijen.
*'''Agelastus''', nei de betsjutting '[[melankelikens]]'.
*'''Agesilaus''', nei de 'oantrekking op 'e minsken' dy't harren nei syn ryk brocht.
*'''Agetes''' of '''Hegetes''', in namme dy't him jûn waard troch [[Pindarus]], en dy't wiist op syn 'liedingjaan'. 
*'''Aidoneos'''; dizze namme komt nei alle gedachten fuort út betizing fan Hades mei [[kening]] [[Aidoneos]] fan 'e [[Molossers (folk)|Molossers]], waans dochter Perséfoné oft Teseus en Piritûs besochten te ûntfieren yn in alternative ferzje fan harren myte.
*'''Eubuleüs''', in namme dy't 'goerie' of 'goede bedoelings' betsjut.
*'''Iao''', syn namme yn [[Clares]], in stêd yn [[Ioanje]]. 
*'''Klymenus''', in namme dy't 'de beruchte' betsjut.
*'''Moiragetes''', syn namme as 'gids fan 'e [[skikgoadinne]]n'.
*'''Ofiéüs''', syn namme as de 'bline god' mank de [[Messeenje|Messenen]]. De oantsjutting kaam fuort út 'e praktyk dat beskate [[sjenner]]s oan him wijd wiene, dy't by de berte de [[eagen]] útstutsen waarden.
*'''Polydegmon''', in namme dy't betsjut &quot;dejinge dy't in protte lju ûntfangt&quot;.

==Identifikaasje mei oare goaden==
===Mei Dionysus en Seus===
Saakkundigen binne fan tinken dat yn [[Grikelân]] Seus [[Meilichios]] en Seus [[Eubûleüs]], dy't sterk ferskilden fan [[Seus]] Olympios, de kening fan 'e goaden, net ôfwikende manifestaasjes fan Seus wiene, mar alternative nammen foar Hades. Fral Seus Meilichios hat in sterk [[ktoanysk]] karakter. 
[[File:Persephone_Hades_BM_Vase_E82.jpg|right|thumb|220px|[[Perséfoné]] en Hades op in [[Attika|Attyske]] [[faas]] fan omtrint [[435&amp;nbsp;f.Kr.]]]]

Yn 'e [[fyfde iuw f.Kr.]] ferklearre de [[filosoof]] [[Heraklitus]], dy't [[tsjinstelde (taalkunde)|tsjinstelden]] ferienje woe, dat Hades, de god fan 'e dea, en de út 'e dea weropstiene god [[Dionysus]], dy't er omskreau as de &quot;essinsje fan ûnferwoastber [[libben]]&quot; ien en deselde god wiene. Bewiis foar it histoarysk bestean fan in kultus om in inkele godheid Hades-Dionysus hinne is hiel breed, benammen mank de [[Magna Graecia|Grykske koloanjes yn Súd-Itaalje]], alteast as men útgiet fan 'e sterke oanwêzigens fan 'e symbolyk fan 'e dea yn 'e ferearing fan Dionysus. 

Sawol Hades as Dionysus waard fierders yn in trijefâldige godheid assosjearre mei [[Seus]]. Krekt as Dionysus hie Seus bannen mei de [[Hades (ûnderwrâld)|Grykske ûnderwrâld]], en waard er sterk identifisearre mei Hades, sa sterk sels dat se út en troch as twa tsjinstelde gesichten fan deselde god beskôge waarden. De feriening fan Hades, Seus en Dionysus ta ien god waard brûkt om berte, dea en weropstanning te symbolisearjen en [[himel]], [[Ierde (planeet)|ierde]] en [[hel]] mei-inoar te ferbinen.

===Mei net-Grykske goaden===
Hades waard mank de [[Etrusken]] identifisearre mei de god [[Aita (god)|Aita]]. Yn 'e lettere [[Romeinske mytology]] waarden twa goaden, [[Dis Pater]] en [[Orkus]], as ekwifalint fan Hades beskôge. Dy beiden ferraanden meitiid ta twa gesichten fan ien en deselde god, ntl. [[Pluto (god)|Pluto]], in [[Latyn|latinisearring]] fan Plouton. By de [[Romeinen]] hie Pluto in [[preester]]esse en in [[ferearing]] dy't net wêzentlik ferskilde fan dy fan 'e oare goaden, wylst de Alde Griken alles diene om Hades syn belangstelling te ûntrinnen.

{{boarnen|boarnefernijing=
Foar boarnen en oare literatuer, sjoch ûnder: [http://en.wikipedia.org/wiki/Hades ''References'', op dizze side].
----
{{commonscat|Hades}}
}}

[[Kategory:Grykske mytology]]
[[Kategory:God fan de ûnderwrâld]]
[[Kategory:God fan de dea]]
[[Kategory:God fan de fruchtberens]]
[[Kategory:Ktoanysk wêzen]]
[[Kategory:God fan de rykdom]]</text>
      <sha1>3dml78u2hjyqwdwfkn15prnilk72gon</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dieuwertje Blok</title>
    <ns>0</ns>
    <id>181484</id>
    <revision>
      <id>1242657</id>
      <parentid>1198823</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T14:43:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>oare foto</comment>
      <origin>1242657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4495" sha1="pns2unueyl0hqv136w0pwv2guuyqkxp" xml:space="preserve">{{Ynfoboks telefyzje- of radiopersoanlikheid
| ôfbylding                    = Dieuwertje Blok (2018).jpg
| ôfbyldingstekst              = Dieuwertje Blok (2018)
| ôfbyldingsbreedte            = 
| echte namme                  = Dieuwer Sarah Blok
| skûlnamme                    =
| nasjonaliteit                = {{NEDnasj}}
| berne                        = [[8 augustus]] [[1957]]
| berteplak                    = [[Nederhorst den Berg]]
| stoarn                       = [[2 maart]] [[2025]]
| stjerplak                    = Aerdenhout
| etnisiteit                   = {{NEDetn}}&lt;br&gt;{{ISRetn}}
| regionale identiteit         = 
| wurksum as                   = Omropster, presintatrise,&lt;br&gt;Aktrise
| medium                       = Telefyzje
| wurksum by                   = [[NTR]],&lt;br&gt;[[Katholieke Radio Omroep|KRO]]
| bekend fan                   = Sinterklaassjoernaal,&lt;br&gt;SchoolTV
| jierren aktyf                = [[1978]]-[[2025]]
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}'''Dieuwer Sarah (Dieuwertje) Blok''' ([[Nederhorst den Berg]], [[8 augustus]] [[1957]] - [[Aerdenhout]], [[2 maart]] [[2025]]) wie in [[Nederlân|Nederlânske]] [[presintatrise]] en [[aktrise]]. Hja wie oan har memmekant fan [[Joaden|Joadsk]] [[komôf]].

==Libbensrin==
Dieuwertje wie in dochter fan histoarikus [[Dick Blok]], en beppesizzer fan keunstneres [[Stella Fontaine]] (skûlnamme fan Saartje Gazan-Canes). Se hie twa susters: jazzsjongeres Francine Blok en radio- en telefyzjemakster [[Tessel Blok]]. Har heit wie in skoft wethâlder foar de [[PvdA]] yn Nederhorst den Berg. 

Nei har [[Middelber Algemien Fuortset Underwiis|mavo]]diploma helle te hawwen, ferfolge se de middelbere skoalle op de [[Heger Algemien Fuortset Underwiis|havo]].

Nei't se earst in jier by platemaatskippij ''&quot;VIP Records&quot;'' wurke hie, waard se fotoredakteur op de fotoredaksje fan it [[Katolike Radio Omrop|KRO]]-programmablêd ''&quot;TV Studio&quot;''. Yn [[1980]] waard se omropster foar de KRO. Se presintearre ''&quot;Sport op Maandag&quot;'' en ''&quot;KRO's Middageditie&quot;''. Nei in iepenhertich artikel yn ''&quot;Vrij Nederland&quot;'', dêr't se yn oer harsels skreau en ferklearre ateïst te wêzen, stapte se yn [[1985]] oer nei de [[VARA]]. Dêr presintearre se ''&quot;Filmnieuws&quot;'' en ''&quot;Zomertijd&quot;''. Yn [[1989]] naam Blok tegearre mei Bas Westerweel de presintaasje fan it ''&quot;[[SchoolTV Weekjournaal]]&quot;'' op har. Datselde jier stapte Blok oer nei de kommersjele omrop [[RTL 4|RTL-Véronique]] (eardere namme fan RTL 4). Se presintearre dêr ''&quot;[[De 5 Uur Show]]&quot;'', De ''&quot;Prime Time Show&quot;'' en har eigen talkshow ''&quot;Dieuwertje&quot;''.  Doe't har talkshow yn 1990 abrupt fan it skerm helle waard, spande se in rjochtsaak oan tsjin RTL 4. 

Yn [[1994]] kearde Blok werom by de KRO, dêr't se oant yn [[2001]] ''&quot;[[Ontbijt TV]]&quot;'' presintearre en in searje KRO-programma's makke ûnder de titel ''&quot;Er is meer tussen Hemel en Aarde&quot;''. Dieuwertje Blok boaske yn [[2000]] mei radio- en telefyzjepresintator [[Peter de Bie]]. Ut in earder houlik hie sy in soan en in dochter. Se presintearre fan 2001 oant en mei [[2023]] it ''&quot;[[Sinterklaasjournaal]]&quot;'', en sûnt [[2002]] presintearre se ek de lanlike yntocht fan [[Sinteklaas]].

Yn [[2024]] waard by har hûdkanker op har noas konstatearre, har noas fanwegen dizze sykte amputearre wurde, wêrtroch't se har wurk foarearst dellizze moast. Ein jannewaris waard lykwols dúdlik dat dizze sykte ûngenêslik wie. Se naam dêrop definityf ôfskied fan har radio- en telefyzjewurk.&lt;br&gt;Dieuwertje Blok ferstoar op 2 maart 2025, yn 'e âldens fan 67 jier, oan de gefolgen fan [[hûdkanker]].

== Bibliografy ==
Yn septimber 2022 makke Blok har skriuwersdebút mei it boek ''Dragelijke lichtheid'', dat in ûntdekkingstocht nei it ferline fan har mem Hendrina &quot;Henny&quot; Gazan en har tiidgenoaten is. 

== Underskieding ==
Op 3 desimber 2024 waard Blok beneamd ta [[ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]. By de útrikking waard de ferbinende krêft fan Blok priizge.

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
* Wikipedy:NL
{{Commonscat|Dieuwertje Blok}}
}}

{{DEFAULTSORT:Blok, Dieuwertje}}
[[Kategory:Nederlânsk telefyzjepresintator]]
[[Kategory:Nederlânsk radiopresintator]]
[[Kategory:Nederlânsk telefyzje-akteur]]
[[Kategory:Nederlânsk filmakteur]]
[[Kategory:KRO-wurknimmer]]
[[Kategory:NTR-wurknimmer]]
[[Kategory:Ridder yn de Oarder fan Oranje-Nassau]]
[[Kategory:Nederlânsk persoan fan Joadsk komôf]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1957]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 2025]]</text>
      <sha1>pns2unueyl0hqv136w0pwv2guuyqkxp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Maskergaaien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186277</id>
    <revision>
      <id>1242683</id>
      <parentid>1242639</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:28:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10080" sha1="fpmpxpnsxm9wzggya387dgw9i22a9qk" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme               = maskergaaien
| ôfbylding           = Brown jay (Psilorhinus morio cyanogenys) Peten.jpg
| ôfbyldingsbreedte   =
| ôfbyldingstekst     = Brune gaai
| takson1             = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1              = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2             = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2              = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3             = [[ûnderstamme]]:
| namme3              = [[wringedieren]] (''Vertebrata'')
| takson4             = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme4              = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson5             = [[ûnderklasse]]:
| namme5              = [[moderne fûgels]] (''Neornithes'')
| takson6             = [[tuskenklasse]]:
| namme6              = [[nijkakigen]] (''Neognathae'')
| takson7             = [[boppeskift]]:
| namme7              = [[nije fûgels]] (''Neoaves'')
| takson8             = ''sûnder rang'':
| namme8              = [[mosk- en pappegaai-eftigen]]&lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Psittacopasserae'')
| takson9             = [[skift]]:
| namme9              = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson11            = ''sûnder rang'':
| namme11             = [[sjongfûgeleftigen]] (''Eupasseres'')
| takson12            = [[ûnderskift]]: 
| namme12             = [[sjongfûgels]] (''Passeri'')
| takson13            = ''sûnder rang'':
| namme13             = [[echte sjongfûgels]] (''Euoscines'')
| takson14            = [[tuskenskift]]: 
| namme14             = [[krie-eftigen]] (''Corvides'')
| takson15            = [[boppefamylje]]:
| namme15             = [[echte krie-eftigen]] (''Corvoidea'')
| takson16            = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme16             = [[kriefûgels]] (''Corvidae'')
| takson17            = [[ûnderfamylje]]:
| namme17             = [[maskergaaifûgels]] &lt;br&gt;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;(''Cyanocoracinae'')
| takson18            = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme18             = '''maskergaaien''' (''Cyanocorax'')
| beskriuwer, jier    = [[Heinrich Boie|Boie]], 1826
}}
De '''maskergaaien''' of '''ravensgaaien''' (''Cyanocorax'') foarmje in [[fûgel]][[Skaai (taksonomy)|skaai]] út de famylje [[kriefûgels]] (''Corvidae''). De [[typesoarte]] fan it skaai is de [[brune gaai]] (''Cyanocorax morio''). 

== Beskriuwing ==
Se wurde likernôch 25 oant 40 sm lang en ha in slank oant stevich bealchje mei sterke skonken en sterke klauwen. Meastentiids ha se in kombinaasje fan blauwe, swarte, fiolette, poarperen of wite kleuren. Guon soarten ha túfkes. Se ha lytse oant middelgrutte snavels, dy't geskikt binne foar it iten fan fruchten, ynsekten en lytse proaidieren. 

== Hâlden en dragen ==
De fûgels binne tige sosjaal en wurde faak yn lytse groepen of famyljeferbân waarnommen. Se binne ek lûdroftich, yntelligint en nijsgjirrich. Guon soarten libje heech yn 'e beammen, oaren mear yn legere dielen fan beammen of strûken of oan boskrânen. Se bouwe harren nêsten yn beammen of strûken en in lechsel bestiet út 2 oant 5 aaien, beide âlders briede en fuorje de jonge fûgels. 

== Fersprieding ==
De soarten komme meast foar yn [[Midden-Amearika|Midden-]] en [[Súd-Amearika]].

== Soarten ==
It skaai bestiet út 20 soarten. 

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! IUCN-status/Trend
|-
| [[Ofbyld:Azure-naped_Jay.jpg|120px]] || ''Cyanocorax heilprini'' || [[azuernekkegaai]]  || Brazylje, Kolombia, Fenezuëla || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20heilprini ''Cyanocorax heilprini'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Gralha Azul no Parque Nacional de Aparados da Serra.jpg|120px]] || ''Cyanocorax caeruleus'' || [[azuerblauwe gaai]] || Súdeast-[[Brazylje]] ([[São Paulo]] oant [[Rio Grande do Sul]]), meast eastlike diel fan [[Paraguay]] en it meast noardeastlike diel fan [[Argentynje]] || hast bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20coeruleus ''Cyanocorax coeruleus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Brown Jay, Rancho Naturalista, Costa Rica 1.jpg|120px]] || ''Cyanocorax morio'' || [[brune gaai]]  || Eastlik Meksiko en Midden-Amearika, ek yn Súd-[[Teksas]] || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20morio ''Cyanocorax morio'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Cyanocorax violaceus.jpg|120px]] ||''Cyanocorax violaceus'' || [[fioletgaai]]  || [[Bolivia]], [[Brazylje]], [[Kolombia]], [[Ekwador]], [[Guyana]], [[Perû]], [[Fenezuëla]] || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20violaceus ''Cyanocorax violaceus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Bushy-crested Jay 2496235716.jpg|120px]] || ''Cyanocorax melanocyaneus'' || [[gieleachgaai]]  || Gûatemala, [[El Salvador]], Hondoeras, [[Nikaragûa]] || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20melanocyaneus ''Cyanocorax melanocyaneus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Green jay hugh ramsey park 4.2.23 DSC 8388-topaz-denoiseraw.jpg|120px]] || ''Cyanocorax luxuosus'' || [[griene gaai]]  || Súdlik Teksas oant [[Hondoeras]] || gjin status, wurdt troch IUCN as ûndersoarte fan 'e Inkagaai beskôge. 
|-
| [[Ofbyld:Inca Jay, Querrequerre (Cyanocorax yncas).jpg|120px]] || ''Cyanocorax yncas'' || [[Inkagaai]]  || [[Andes]]berchtme fan Kolombia en Fenezuëla troch Ekwador en Perû oant Bolivia || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Green Upwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20yncas ''Cyanocorax yncas'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Yucatan Jay Adult.jpg|120px]] || ''Cyanocorax yucatanicus'' ||[[Jûkatangaai]] || [[Jûkatan (skiereilân)|Jûkatan]] || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20yucatanicus ''Cyanocorax yucatanicus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Chara pinta - Tufted jay (Cyanocorax dickeyi).jpg|120px]] || ''Cyanocorax dickeyi'' || [[kroangaai]] || [[Westlike Sierra Madre]] fan [[Sinaloa]] en [[Durango]], Meksiko || hast bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20dickeyi ''Cyanocorax dickeyi'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Gralha do campo.jpg|120px]] || ''Cyanocorax cristatellus'' || [[kroltoefgaai]]  || Noardeastlik Brazylje || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20cristatellus ''Cyanocorax cristatellus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Purplish Jay (Cyanocorax cyanomelas) (28374089735).jpg|120px]] || ''Cyanocorax cyanomelas'' || [[poarpergaai]] || Noard-[[Argentynje]], Bolivia, Súd-Brazylje, Paraguay, Súdeastlik Perû || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20cyanomelas ''Cyanocorax cyanomelas'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Cyanocorax beecheii in tree december 2017.jpg|120px]] || ''Cyanocorax beecheii'' || [[poarperrêchgaai]]  || Noardwest-Meksiko || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20yucatanicus ''Cyanocorax beecheii'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:San Blas Jay.jpg|120px]] || ''Cyanocorax sanblasianus'' || [[San Blasgaai]]  ||  Meksiko || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20sanblasianus ''Cyanocorax sanblasianus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Cyanocorax affinis.jpg|120px]] || ''Cyanocorax affinis'' || [[swartboarstgaai]]  || Kolombia, noardwestlik Fenezuëla, Panama en meast eastlike diel fan Kosta Rika || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20affinis ''Cyanocorax affinis'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Black-throated magpie-jay (16118421149).jpg|120px]] || ''Cyanocorax colliei'' || [[swartkielekstergaai]]  || Westlik [[Meksiko]] || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20colliei ''Cyanocorax colliei'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Gralha-picaça no Parque Nacional do Iguaçu.jpg|120px]] || ''Cyanocorax chrysops'' || [[swartkroangaai]]  || súdwestlik Brazylje, Bolivia, Paragûay [[Oerûguay]], Noardeast-Argentynje || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20chrysops ''Cyanocorax chrysops'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:White-throated magpie-jay (Calocitta formosa pompata) Copan 3.jpg|120px]] || ''Cyanocorax formosus'' || [[wytkielekstergaai]]  || Súdwest-Meksiko oant [[Kosta Rika]] || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20formosus ''Cyanocorax formosus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Cyanocorax cyanopogon -Natal, Rio Grande do Norte, Brazil-8.jpg|120px]] || ''Cyanocorax cyanopogon''|| [[wytnekkegaai]] || Brazylje || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20cyanopogon'' ''Cyanocorax cyanopogon'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:White-tailedJay.jpg|120px]] || ''Cyanocorax mystacalis'' || [[wytsturtgaai]]  || Ekwador en Perû || net bedrige&lt;br&gt;[[Ofbyld:Red Downwards Trend Arrow.svg|25px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20mystacalis ''Cyanocorax mystacalis'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Cayenne Jay (Cyanocorax cayanus) (cropped).jpg|120px]] || ''Cyanocorax cayanus'' || [[Cayennegaai]]  ||  Brazylje, [[Frânsk-Guyana]], [[Guyana]], [[Suriname]], Fenezuëla || net bedrige&lt;br&gt;stabyl&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20cayanus ''Cyanocorax cayanus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}
{{boarnen|boarnefernijing=
{{reflist|3}}
----
{{Commonscat|Cyanocorax|maskergaaien}}
}}
[[Kategory:Maskergaai| ]]
[[Kategory:Kriefûgel]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]</text>
      <sha1>fpmpxpnsxm9wzggya387dgw9i22a9qk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Nesker Konvint</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193999</id>
    <revision>
      <id>1242722</id>
      <parentid>1240598</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:56:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Skiednis */</comment>
      <origin>1242722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8278" sha1="0b9hzih3yiavnp99rl8x9plopfeclly" xml:space="preserve">{{Ynfoboks kleaster
| namme                       = Nesker Konvint
| ôfbylding                   = Nes (It Hearrenfean), ruïne konvint fan Nes.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = De ruïne fan it Nesker Konvint
| wapen                       =  
| lân                         = {{NLf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Heerenveen flag.svg|border|20px]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[File:Nes-Boarnsterhim vlag.svg|border|20px]] [[Nes (It Hearrenfean)|Nes]]
| adres                       = Kleasterwei 10
| koördinaten                 = 
| denominaasje                = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| tsjerkeprovinsje            = 
| bisdom                      =
| aartsbisdom                 = 
| oarder                      = [[Dútske Oarder]]
| kongregaasje                = 
| oprjochting                 = ±[[1243]]
| oprjochter                  =
| opheffing                   = [[1580]]
| weriepening                 =
| patroanhillige              =
| wijd oan                    = 
| status                      = ôfbrutsen
| hjoeddeiske funksje         = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = ±[[1243]]
| sloopjier                   = koart nei [[1580]]&lt;br&gt;restanten letter
| boustyl                     = 
| hichte                      = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| oare gegevens               = 
| webside                     = 
| mapname                     = It Hearrenfean (gemeente)
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 03
| lat_sec                     = 13.2
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 14.3
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
It '''Nesker Konvint''' of it '''Konvint fan Nes''' wie in kleaster en [[kommanderij]] fan 'e [[Dútske Oarder]] yn [[Nes (It Hearrenfean)|Nes]] yn 'e hjoeddeiske gemeente [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]].

== Skiednis ==
De kommanderij stie op in [[terp]] by de [[Boarn]] en ûntstie foar 1242, mar in krekt stiftingsjier is net bekend. Lokale boarnen neame 1228 as stiftingsjier, wylst de earste wisse skriftlike gegevens út 1243 datearje. De Ridderlike Dútske Oarder Balije fan Utert skriuwt dat it konvint foar 1242 ta stân kaam.

De kommanderij ûntstie nei alle gedachten yn in gebiet dêr't al in [[parochytsjerke]] wie. Dizze tsjerke waard opnommen yn 'e organisaasje fan 'e Dútske Oarder. De fêstiging fan 'e oarder yn Nes wurdt yn ferbân brocht mei Fryske [[krúsfarders]] en harren kontakten mei de Dútske Oarder. De oarder hie njonken har religieuze funksje ek in fersoargings- en hospitaalfunksje.&lt;ref&gt;[https://rdo.nl/nl/commanderijen/ RDO Balije fan Utert/Kommanderijen: ''De commanderij van Nes''.]&lt;/ref&gt;

== De kommanderij ==
It Nesker Konvint wie gjin kleaster yn 'e wenstige betsjutting fan in sletten mienskip fan muontsen, mar in kommanderij fan 'e Dútske Oarder. De mienskip bestie út prysters en lekebruorren. Dêrnjonken wiene der ynearsten ek froulike religieuzen. Dy groep waard letter in aparte mienskip by [[Lúnbert]] en harren kleaster stie dêr bekend as Stientsjerk of Mariënbosch.

Ta de kommanderij fan Nes hearden ek dochterfêstigingen. Ut it besit fan 'e grutte parochy fan [[Aldeboarn]], dy't yn 1243 troch de [[Prinsbisdom Utert|biskop fan Utert]] oan 'e Dútske Oarder skonken wie, waard letter grûn ôfstien foar it frouljuskonvint Katryp, dat letter bekend waard as Stientsjerk, en foar de kommanderij fan [[Aldskoat]]. Katryp lei súdeastlik fan Nes yn it fean by Lúnbert en foarme in ûnderkonvint fan Nes. Oan 'e skinking fan 'e biskop oan 'e Dútske Oarder wie boppedat alle jierren in finansjele fergoeding ferbûn.&lt;ref&gt;[https://bmgn-lchr.nl/article/view/URN%3ANBN%3ANL%3AUI%3A10-1-104353/2213 J.A. Mol, ''De Friese huizen van de Duitse orde. Nes, Steenkerk en Schoten en hun plaats in het middeleeuwse Friese kloosterlandschap'']&lt;/ref&gt;

[[Ofbyld:Kathûs.jpg|thumb|left|It Kathûs.]]
Mei't it konvint ek in soad lân en pleatsen yn 'e omkriten fan Nes besiet hie it ek in wichtige ekonomyske funksje. Ien fan 'e pleatsen dy't it konvint besiet wie It Kathûs by Nes. It grûnbesit soarge dat de kommanderij ek bûten it eigen terrein in sichtbere oanwêzigens hie.&lt;ref&gt;[https://akkrum.net/over-nes Akkrum.net]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.itfryskegea.nl/projecten/kathus/ It Fryske Gea.]&lt;/ref&gt;

De kommanderij fan Nes foarme yn 'e [[Midsiuwen]] in wichtich sintrum fan 'e Dútske Oarder yn Súdeast-Fryslân. Ien fan 'e taken wie it oplieden en leverjen fan prysters foar tsjerken út 'e omkriten.  

De kommanderij makke diel út fan in grutter netwurk fan besittings en religieuze ynstellings fan 'e Dútske Oarder yn Fryslân. Fanút Nes stiene ek oare religieuze ynstellings yn relaasje ta de Dútske Oarder. 

== Reformaasje ==
Yn 1580 keas Fryslân de kant fan 'e opstannige gewesten tsjin [[Filips II fan Spanje|kening Filips II]]. Mei de ynfiering fan it [[kalvinisme]] yn Fryslân waarden de [[katolike]] ynstellings opheft en konfiskearre troch de oerheid. Sa kaam der yn 1580 ek in ein oan 'e kommanderij fan Nes. Wylst de kommanderij fan Nes as konfiskearre goed yn hannen bleau fan 'e [[Steaten fan Fryslân]], waard yn 1602 it Sint-Nikolaaskonvint yn Skoaten mei syn besit oan 'e Dútske Oarder weromjûn.&lt;ref&gt;[https://hetutrechtsarchief.nl/onderzoek/resultaten/archieven?mivast=39&amp;mizig=210&amp;miadt=39&amp;miview=inv2&amp;milang=nl&amp;micode=RDO-OA#inv3t2 Utertsk Argyf.]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:20140530 Klokkenstoel kerkhof Nes (Akkrum) Fr NL (2).jpg|thumb|left|De klokkestoel fan Nes.]]

== Ferfal en argeologyske oerbliuwsels ==
Nei't de gebouwen fan 'e kommanderij en de byhearrende tsjerke harren funksje ferlearen, ferfoelen se yn ruïnes. Yn 'e rin fan 'e 18e iuw waarden se foar it grutste part oprêden. Fan 'e eardere kleastergebouwen bleau de tsjerke it langst bestean, mar lang om let rekke dy ek yn ferfal. De lêste resten fan 'e tsjerke waarden yn 'e 17e iuw ôfbrutsen en allinnich it tsjerkhôf bleau. Dêr stiet hjoed-de-dei in klokkestoel. 

Ut de tiid fan it konvint leit dêr noch in byldhoude grêfstien út 'e earste helte fan 'e 16e iuw. Op it begraafplak binne ek resten fan grêfstiennen fan persoanen, dy't mei it konvint ferbûn wiene, oantroffen. Neffens de Ridderlike Dútske Oarder Balije fan Utert docht in fragmint fan in grêfstien fan Reiner fan der Elburg, dy't yn 1547 ferstoar, noch tinken oan 'e Dútske Oarder.

Ek lokale histoaryske boarnen fermelde dat by wurksumheden oan 'e klokkestoel yn 1907 fragminten fan in âlde kommandeursgrêfstien fûn waarden.

== Wapen fan Nes ==
Yn it wapen en de flagge fan Nes binne noch spoaren fan 'e skiednis fan it doarp en it eardere kleaster fan 'e Dútske Oarder werom te finen. It swarte krús is ûntliend oan it wapen fan  'e Dútske Oarder en de pompeblêden ferwize der nei dat it Nesker Konvint in Fryske fêstiging wie.

== Ofbylden ==
{| style=&quot;float: left; margin-right: 15px; border: none; background: transparent;&quot;
| 
[[Ofbyld:Akte door Sifried, bisschop van Keulen,.jpg|thumb|center|200px|Akte oerdracht patronaatsrjocht fan 'e by Aldeboarn lizzende kapel fan Lyedingaberde (Lúnbert), 13 juny 1281.]]
| 
[[Ofbyld:Wierookvat en pijpenhouder Antiek Wierookvat van brons, afkomstig uit het klooster te Nes (titel op object), RP-P-1905-5414.jpg|thumb|center|200px|Brûnzen wijreekfet út it kleaster fan Nes, ôfbylde op in litografy út 1872.]]
| 
[[Ofbyld:Nes (Heerenveen) wapen.svg|thumb|center|200px|Wapen fan Nes.]]
|}
&lt;br style=&quot;clear:both;&quot; /&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
[[Kategory:Kleaster yn Fryslân]]  
[[Kategory:Nes (It Hearrenfean)]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn It Hearrenfean (gemeente)]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 13e iuw]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]]
[[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 16e iuw]]</text>
      <sha1>0b9hzih3yiavnp99rl8x9plopfeclly</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242723</id>
      <parentid>1242722</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T00:08:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>ynlieding langer makke y.f.m. side fan 'e wike</comment>
      <origin>1242723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9026" sha1="qat1o9pqi0k192k82hgvp7yyx8h4x44" xml:space="preserve">{{Ynfoboks kleaster
| namme                       = Nesker Konvint
| ôfbylding                   = Nes (It Hearrenfean), ruïne konvint fan Nes.jpg
| ôfbyldingsbreedte           = 
| ôfbyldingstekst             = De ruïne fan it Nesker Konvint
| wapen                       =  
| lân                         = {{NLf}}
| bestjoerlike ienheid 1      = provinsje
| namme bestjoerlike ienheid 1= {{FRLf}}
| bestjoerlike ienheid 2      = gemeente
| namme bestjoerlike ienheid 2= [[File:Heerenveen flag.svg|border|20px]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]
| bestjoerlike ienheid 3      = 
| namme bestjoerlike ienheid 3= 
| plak                        = [[File:Nes-Boarnsterhim vlag.svg|border|20px]] [[Nes (It Hearrenfean)|Nes]]
| adres                       = Kleasterwei 10
| koördinaten                 = 
| denominaasje                = [[Roomsk-Katolike Tsjerke]]
| tsjerkeprovinsje            = 
| bisdom                      =
| aartsbisdom                 = 
| oarder                      = [[Dútske Oarder]]
| kongregaasje                = 
| oprjochting                 = ±[[1243]]
| oprjochter                  =
| opheffing                   = [[1580]]
| weriepening                 =
| patroanhillige              =
| wijd oan                    = 
| status                      = ôfbrutsen
| hjoeddeiske funksje         = 
| arsjitekt                   = 
| yngenieur                   = 
| boujier                     = ±[[1243]]
| sloopjier                   = koart nei [[1580]]&lt;br&gt;restanten letter
| boustyl                     = 
| hichte                      = 
| monumintale status          = 
| monumintnûmer               = 
| oare gegevens               = 
| webside                     = 
| mapname                     = It Hearrenfean (gemeente)
| mapwidth                    = 
| lat_deg                     = 53
| lat_min                     = 03
| lat_sec                     = 13.2
| lat_dir                     = N
| lon_deg                     = 5
| lon_min                     = 51
| lon_sec                     = 14.3
| lon_dir                     = E
| tekst by posysjekaart       = 
}}
It '''Nesker Konvint''' of it '''Konvint fan Nes''' wie in [[kleaster]] en [[kommanderij]] fan 'e [[Dútske Oarder]] by [[Nes (It Hearrenfean)|Nes]] yn 'e hjoeddeiske [[Fryslân|Fryske]] [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]. It stiftingsjier is net wis, mar soe [[1228]] west hawwe kinne. It wie gjin kleaster yn 'e wenstige betsjutting fan in sletten [[religieuze]] mienskip; ynstee wie it in kommanderij dy't opboud wie út [[pryster]]s en [[leek (religy)|lekebruorren]]. It Nesker Konvint hie ferskate dochterfêstigings, mar waard yn [[1580]] yn it ramt fan 'e [[Reformaasje]] troch de [[oerheid]] fan Fryslân opheft. De [[gebou]]wen waarden foar in diel koarte tiid letter ôfbrutsen, wylst de restanten meitiid yn ferfal rekken en geandewei de [[santjinde iuw|santjinde]] en [[achttjinde iuw]] opromme waarden. Tsjintwurdich is fan it Nesker Konvint inkeld it [[tsjerkhôf]] noch oer, dêr't in [[klokkestoel]] stiet.

== Skiednis ==
De Kommanderij stie op in [[terp]] by de [[Boarn]] en ûntstie foar 1242, mar in krekt stiftingsjier is net bekend. Lokale boarnen neame 1228 as stiftingsjier, wylst de earste wisse skriftlike gegevens út 1243 datearje. De Ridderlike Dútske Oarder Balije fan Utert skriuwt dat it konvint foar 1242 ta stân kaam.

De kommanderij ûntstie nei alle gedachten yn in gebiet dêr't al in [[parochytsjerke]] wie. Dizze tsjerke waard opnommen yn 'e organisaasje fan 'e Dútske Oarder. De fêstiging fan 'e oarder yn Nes wurdt yn ferbân brocht mei Fryske [[krúsfarders]] en harren kontakten mei de Dútske Oarder. De oarder hie njonken har religieuze funksje ek in fersoargings- en hospitaalfunksje.&lt;ref&gt;[https://rdo.nl/nl/commanderijen/ RDO Balije fan Utert/Kommanderijen: ''De commanderij van Nes''.]&lt;/ref&gt;

== De kommanderij ==
It Nesker Konvint wie gjin kleaster yn 'e wenstige betsjutting fan in sletten mienskip fan muontsen, mar in kommanderij fan 'e Dútske Oarder. De mienskip bestie út prysters en lekebruorren. Dêrnjonken wiene der ynearsten ek froulike religieuzen. Dy groep waard letter in aparte mienskip by [[Lúnbert]] en harren kleaster stie dêr bekend as Stientsjerk of Mariënbosch.

Ta de kommanderij fan Nes hearden ek dochterfêstigingen. Ut it besit fan 'e grutte parochy fan [[Aldeboarn]], dy't yn 1243 troch de [[Prinsbisdom Utert|biskop fan Utert]] oan 'e Dútske Oarder skonken wie, waard letter grûn ôfstien foar it frouljuskonvint Katryp, dat letter bekend waard as Stientsjerk, en foar de kommanderij fan [[Aldskoat]]. Katryp lei súdeastlik fan Nes yn it fean by Lúnbert en foarme in ûnderkonvint fan Nes. Oan 'e skinking fan 'e biskop oan 'e Dútske Oarder wie boppedat alle jierren in finansjele fergoeding ferbûn.&lt;ref&gt;[https://bmgn-lchr.nl/article/view/URN%3ANBN%3ANL%3AUI%3A10-1-104353/2213 J.A. Mol, ''De Friese huizen van de Duitse orde. Nes, Steenkerk en Schoten en hun plaats in het middeleeuwse Friese kloosterlandschap'']&lt;/ref&gt;

[[Ofbyld:Kathûs.jpg|thumb|left|It Kathûs.]]
Mei't it konvint ek in soad lân en pleatsen yn 'e omkriten fan Nes besiet hie it ek in wichtige ekonomyske funksje. Ien fan 'e pleatsen dy't it konvint besiet wie It Kathûs by Nes. It grûnbesit soarge dat de kommanderij ek bûten it eigen terrein in sichtbere oanwêzigens hie.&lt;ref&gt;[https://akkrum.net/over-nes Akkrum.net]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.itfryskegea.nl/projecten/kathus/ It Fryske Gea.]&lt;/ref&gt;

De kommanderij fan Nes foarme yn 'e [[Midsiuwen]] in wichtich sintrum fan 'e Dútske Oarder yn Súdeast-Fryslân. Ien fan 'e taken wie it oplieden en leverjen fan prysters foar tsjerken út 'e omkriten.  

De kommanderij makke diel út fan in grutter netwurk fan besittings en religieuze ynstellings fan 'e Dútske Oarder yn Fryslân. Fanút Nes stiene ek oare religieuze ynstellings yn relaasje ta de Dútske Oarder. 

== Reformaasje ==
Yn 1580 keas Fryslân de kant fan 'e opstannige gewesten tsjin [[Filips II fan Spanje|kening Filips II]]. Mei de ynfiering fan it [[kalvinisme]] yn Fryslân waarden de [[katolike]] ynstellings opheft en konfiskearre troch de oerheid. Sa kaam der yn 1580 ek in ein oan 'e kommanderij fan Nes. Wylst de kommanderij fan Nes as konfiskearre goed yn hannen bleau fan 'e [[Steaten fan Fryslân]], waard yn 1602 it Sint-Nikolaaskonvint yn Skoaten mei syn besit oan 'e Dútske Oarder weromjûn.&lt;ref&gt;[https://hetutrechtsarchief.nl/onderzoek/resultaten/archieven?mivast=39&amp;mizig=210&amp;miadt=39&amp;miview=inv2&amp;milang=nl&amp;micode=RDO-OA#inv3t2 Utertsk Argyf.]&lt;/ref&gt;
[[Ofbyld:20140530 Klokkenstoel kerkhof Nes (Akkrum) Fr NL (2).jpg|thumb|left|De klokkestoel fan Nes.]]

== Ferfal en argeologyske oerbliuwsels ==
Nei't de gebouwen fan 'e kommanderij en de byhearrende tsjerke harren funksje ferlearen, ferfoelen se yn ruïnes. Yn 'e rin fan 'e 18e iuw waarden se foar it grutste part oprêden. Fan 'e eardere kleastergebouwen bleau de tsjerke it langst bestean, mar lang om let rekke dy ek yn ferfal. De lêste resten fan 'e tsjerke waarden yn 'e 17e iuw ôfbrutsen en allinnich it tsjerkhôf bleau. Dêr stiet hjoed-de-dei in klokkestoel. 

Ut de tiid fan it konvint leit dêr noch in byldhoude grêfstien út 'e earste helte fan 'e 16e iuw. Op it begraafplak binne ek resten fan grêfstiennen fan persoanen, dy't mei it konvint ferbûn wiene, oantroffen. Neffens de Ridderlike Dútske Oarder Balije fan Utert docht in fragmint fan in grêfstien fan Reiner fan der Elburg, dy't yn 1547 ferstoar, noch tinken oan 'e Dútske Oarder.

Ek lokale histoaryske boarnen fermelde dat by wurksumheden oan 'e klokkestoel yn 1907 fragminten fan in âlde kommandeursgrêfstien fûn waarden.

== Wapen fan Nes ==
Yn it wapen en de flagge fan Nes binne noch spoaren fan 'e skiednis fan it doarp en it eardere kleaster fan 'e Dútske Oarder werom te finen. It swarte krús is ûntliend oan it wapen fan  'e Dútske Oarder en de pompeblêden ferwize der nei dat it Nesker Konvint in Fryske fêstiging wie.

== Ofbylden ==
{| style=&quot;float: left; margin-right: 15px; border: none; background: transparent;&quot;
| 
[[Ofbyld:Akte door Sifried, bisschop van Keulen,.jpg|thumb|center|200px|Akte oerdracht patronaatsrjocht fan 'e by Aldeboarn lizzende kapel fan Lyedingaberde (Lúnbert), 13 juny 1281.]]
| 
[[Ofbyld:Wierookvat en pijpenhouder Antiek Wierookvat van brons, afkomstig uit het klooster te Nes (titel op object), RP-P-1905-5414.jpg|thumb|center|200px|Brûnzen wijreekfet út it kleaster fan Nes, ôfbylde op in litografy út 1872.]]
| 
[[Ofbyld:Nes (Heerenveen) wapen.svg|thumb|center|200px|Wapen fan Nes.]]
|}
&lt;br style=&quot;clear:both;&quot; /&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}
[[Kategory:Kleaster yn Fryslân]]  
[[Kategory:Nes (It Hearrenfean)]]
[[Kategory:Earder bouwurk yn It Hearrenfean (gemeente)]]
[[Kategory:Organisaasje oprjochte yn de 13e iuw]]
[[Kategory:Organisaasje opheft yn 1580]]
[[Kategory:Bouwurk út de 13e iuw]]
[[Kategory:Bouwurk sloopt yn de 16e iuw]]</text>
      <sha1>qat1o9pqi0k192k82hgvp7yyx8h4x44</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sosjale media</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194256</id>
    <revision>
      <id>1242718</id>
      <parentid>1241405</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T23:50:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>red</comment>
      <origin>1242718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20287" sha1="jzeyp8qyjv6paot2u6ye69jmx02gl2j" xml:space="preserve">'''Sosjale media''', gauris oantsjut mei de [[Ingelsk]]e term '''''social media''''', binne [[ynternet|online]] [[software|applikaasjes]] dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers [[kommunisearje]] kinne.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;&gt;Andreas M. Kaplan en Michael Haenlein, [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0007681309001232 ''Users of the world, unite! The challenges and opportunities of Social Media''], ''Business Horizons'', jg. 53, nr. 1, 2010, s. 59–68, doi:10.1016/j.bushor.2009.09.003.&lt;/ref&gt; Der bestiet gjin algemiene, slutende definysje fan it begryp, en de definysjes fan sosjale media dy't àl besteane, binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;&gt;OECD, [https://www.oecd.org/en/publications/growing-up-in-the-social-media-age_a1132839-en.html ''Growing up in the social media age''], ''OECD Digital Economy Papers'', nr. 385, OECD Publishing, Parys, 23 juny 2026, doi:10.1787/a1132839-en.&lt;/ref&gt; Yn [[wittenskip]]like omskriuwingen fan it begryp 'sosjale media' wurde û.o. it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media collection 2026.png|thumb|In samling ikoanen fan ferskate sosjale-mediaplatfoarms en -tsjinsten yn 2026.]]
Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn [[2010]] as in groep online applikaasjes dy't fuortbouwe op de [[technology]]ske en [[ideology]]ske grûnslach fan ''Web 2.0'' en dy't it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; Yn harren klassifikaasje ûnderskaten se ûnder de brede term sosjale media û.o. gearwurkingsprojekten, [[bloch]]s, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt; It begryp 'sosjale media' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;Kaplan2010&quot;/&gt;

== Begryp en ramt ==
In faak oanhelle definysje fan in 'sosjale-netwurkside' waard yn 2007 formulearre troch danah m. boyd en Nicole B. Ellison.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;&gt;danah m. boyd en Nicole B. Ellison, [https://academic.oup.com/jcmc/article/13/1/210/4583062 ''Social Network Sites: Definition, History, and Scholarship''], ''Journal of Computer-Mediated Communication'', jg. 13, nr. 1, 1 oktober 2007, s. 210–230, doi:10.1111/j.1083-6101.2007.00393.x.&lt;/ref&gt; Hja omskreaune sokke siden as webbasearre tsjinsten dêr't minsken binnen in ôfbeakene systeem in iepenbier of foar in part iepenbier profyl oanmeitsje kinne, in list byhâlde kinne fan oare brûkers mei wa't se in ferbining hawwe en de eigen ferbiningen en dy fan oaren besjen kinne.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De aard en beneaming fan sokke ferbiningen kinne fan platfoarm ta platfoarm ferskille.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Boyd en Ellison makken bewust ûnderskied tusken ''social network sites'' en de term ''social networking sites''.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Neffens harren leit by it wurd ''networking'' de klam op it lizzen fan nije kontakten, faak mei ûnbekenden, wylst dat op in protte sosjale-netwurksiden net de wichtichste aktiviteit is.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; In protte fan dy siden wurde neffens harren benammen brûkt om kontakt te hâlden mei minsken dy't al diel útmeitsje fan it sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De sichtberens fan de sosjale ferbiningen tusken brûkers beskôgen se as in wichtich ûnderskiedend skaaimerk fan sosjale-netwurksiden.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

Yn lettere definysjes wurdt de kategory sosjale media breder ôfbeakene.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De [[OECD]] stelde yn 2026 fêst dat akademyske definysjes fan sosjale media troch de tiid hinne feroare binne en dat moderne sosjale media ferskate foarmen fan digitale kommunikaasje, troch brûkers makke ynhâld en sosjale ynteraksje omfetsje kinne.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Ek de National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine brûke yn harren rapport oer jongerein in brede omskriuwing, dêr't ûnder oare sosjale netwurken, fideodielplatfoarms, blogs, gaming en firtuele wrâlden ûnder falle kinne.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;&gt;National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine, [https://www.nationalacademies.org/read/27396 ''Social Media and Adolescent Health''], National Academies Press, Washington D.C., 2024, doi:10.17226/27396.&lt;/ref&gt;

== Skiednis en ûntjouwing ==
Neffens de definysje fan boyd en Ellison wie ''SixDegrees.com'', dat yn 1997 lansearre waard, de earste werkenbere sosjale-netwurkside.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Brûkers fan SixDegrees koene in profyl oanmeitsje en oare brûkers as freon tafoegje; fan 1998 ôf koene se ek troch de freonelisten fan oare brûkers blêdzje.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Profylsiden en digitale listen mei kontakten bestiene al earder op oare ynternettsjinsten, mar SixDegrees wie neffens boyd en Ellison de earste tsjinst dy't dy funksjes yn ien systeem kombinearre.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; De tsjinst krige miljoenen brûkers, mar waard gjin duorsum bedriuw en waard yn 2000 sletten.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De grutskalige fersprieding fan sosjale media naam yn de jierren 2000 fierder ta.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;&gt;Esteban Ortiz-Ospina, [https://ourworldindata.org/rise-of-social-media ''The rise of social media''], ''Our World in Data'', 18 septimber 2019.&lt;/ref&gt; Neffens in histoaryske analyze fan ''Our World in Data'' wie MySpace it earste sosjale-mediaplatfoarm dat likernôch ien miljoen moanlikse aktive brûkers berikte, in mylpeal dy't om 2004 hinne helle waard.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt; ''Our World in Data'' brûkt dat momint as in mooglik begjinpunt fan de opkomst fan sosjale media yn de foarm dy't letter op grutte skaal bekend waard, mar neamt tagelyk SixDegrees út 1997 as in eardere foarrinner.&lt;ref name=&quot;OWID2019&quot;/&gt;

Boyd en Ellison beskreaune yn 2007 dat der doe al hûnderten sosjale-netwurksiden bestiene mei ferskillende doelgroepen, funksjes en brûkerskultueren.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Guon siden rjochten har op in breed publyk, wylst oare siden minsken byinoar brochten op grûn fan ûnder oare mienskiplike ynteresses, taal of oare dielde skaaimerken.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Ek de technologyske mooglikheden ferskilden fan side ta side, bygelyks troch it oanbieden fan funksjes foar bloggen en it dielen fan foto's en fideo's.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

== Gebrûk ==
Sosjale media wurde troch in grut part fan de befolking yn de Europeeske Uny brûkt.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/en/web/products-eurostat-news/w/ddn-20260409-1 ''89% of 16-29-year-olds used socials in 2025''], 9 april 2026.&lt;/ref&gt; Yn 2025 joech 67,3 persint fan de EU-befolking fan 16 oant en mei 74 jier oan yn de trije moannen foarôfgeand oan it ûndersyk oan sosjale netwurken meidien te hawwen.&lt;ref name=&quot;Eurostat2025&quot;&gt;Eurostat, [https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/regions-2025 ''Regions in Europe – 2025 edition''], 2025.&lt;/ref&gt; Eurostat rekkenet dêr aktiviteiten ta lykas it oanmeitsjen fan in brûkersprofyl en it pleatsen fan berjochten of oare bydragen op sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;
[[Ofbyld:Social media.png|thumb|Sosjale-media-applikaasjes op in smartphone, fotografearre yn 2013.]]
By jongere minsken lei dat persintaazje heger.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Fan de 16- oant en mei 29-jierrigen yn de EU brûkte yn 2025 89,3 persint sosjale netwurken.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; Yn njoggentjin fan de sânentweintich EU-lidsteaten lei it persintaazje yn dy leeftydsgroep boppe de 90 persint.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt; De ferskillen tusken jongere minsken en de totale befolking wiene lykwols net yn alle lidsteaten like grut.&lt;ref name=&quot;Eurostat2026&quot;/&gt;

Ek út Amerikaansk enkêteûndersyk docht bliken dat it gebrûk sterk mei de leeftyd gearhinget.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;&gt;Jeffrey Gottfried en Eugenie Park, [https://www.pewresearch.org/internet/2025/11/20/americans-social-media-use-2025/ ''Americans’ Social Media Use 2025''], Pew Research Center, 20 novimber 2025.&lt;/ref&gt; Yn in enkête fan it Pew Research Center ûnder 5.022 folwoeksenen yn de [[Feriene Steaten]] joech yn 2025 84 persint oan YouTube te brûken, 71 persint [[Facebook]] en 50 persint [[Instagram]].&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Fan de Amerikaanske folwoeksenen tusken 18 en 29 jier brûkte 80 persint Instagram, tsjin 19 persint fan de minsken fan 65 jier en âlder.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt; Dy sifers hawwe betrekking op de Amerikaanske folwoeksen befolking en net op de wrâldbefolking.&lt;ref name=&quot;Pew2025&quot;/&gt;

== Sosjale funksjes ==
Sosjale-netwurksiden wurde net allinnich brûkt om nije minsken te moetsjen.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Boyd en Ellison stelden op grûn fan it doetiidske ûndersyk fêst dat in protte grutte sosjale-netwurksiden benammen brûkt waarden foar kommunikaasje mei minsken dy't al diel útmakken fan it bredere sosjale netwurk fan in brûker.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt; Sokke tsjinsten meitsje dy sosjale ferbiningen sichtber foar oare brûkers binnen it systeem.&lt;ref name=&quot;BoydEllison2007&quot;/&gt;

De OECD beskriuwt sosjale media as digitale omjouwings dêr't jonge minsken kontakt mei leeftydsgenoaten ûnderhâlde en ynformaasje ta har nimme.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; Neffens de OECD kinne sosjale media besteande relaasjes stypje en brûkers tagong jaan ta nije minsken en mienskippen mei mienskiplike ynteresses of identiteiten.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De organisaasje wiist tagelyk op ûndersyk nei mooglike risiko's en neidielen fan sokke digitale omjouwings.&lt;ref name=&quot;OECD2026&quot;/&gt; De National Academies beskriuwe yn harren rapport oer adolesinten dêrom sawol mooglike foardielen as mooglike neidielen fan sosjale media.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike foardielen wurde ûnder oare kontakt mei famylje en freonen, sosjale stipe, learen en it ûntwikkeljen fan hobby's en ynteresses neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; As mooglike neidielen wurde ûnder oare skealike sosjale fergelikingen en it ferkringen fan tiid foar sliep, lichaamlike aktiviteit, stúdzje en oare aktiviteiten neamd.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

== Gegevens en bedriuwsmodellen ==
It sammeljen en brûken fan gegevens makket by in tal grutte sosjale-mediabedriuwen diel út fan it bedriuwsmodel.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;&gt;Federal Trade Commission, [https://www.ftc.gov/reports/look-behind-screens-examining-data-practices-social-media-video-streaming-services ''A Look Behind the Screens: Examining the Data Practices of Social Media and Video Streaming Services''], septimber 2024.&lt;/ref&gt; De Amerikaanske Federal Trade Commission publisearre yn 2024 in rapport oer de gegevenspraktiken fan njoggen grutte bedriuwen mei sosjale-media-, kommunikaasje- en fideotsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It ûndersyk omfette ûnder oare [[Meta]], [[YouTube]], [[X]], Snap, ByteDance, [[Discord]], [[Reddit]] en [[WhatsApp]], en ek [[Amazon.com|Amazon]] yn ferbân mei [[Twitch]].&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

Neffens de FTC sammele de ûndersochte bedriuwen grutte hoemannichten persoanlike en demografyske gegevens.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Dêr sieten yn guon gefallen gegevens fan databrokers by en gegevens oer minsken dy't sels gjin brûker fan it oanbelangjende platfoarm wiene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; It rapport stelde ek fêst dat gegevens troch guon bedriuwen foar lange of ûnbepaalde tiid bewarre wurde koene.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; By in protte fan de ûndersochte bedriuwen joech it bedriuwsmodel neffens de FTC in finansjele stimulâns om in soad brûkersgegevens te sammeljen, benammen foar rjochte reklame.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; Rjochte reklame makke by in protte fan dy bedriuwen it grutste part fan de ynkomsten út.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt; De FTC-fynsten hawwe lykwols betrekking op de bedriuwen dy't yn it ûndersyk opnommen wiene en beskriuwe net alle besteande sosjale-mediatsjinsten.&lt;ref name=&quot;FTC2024&quot;/&gt;

== Desynformaasje ==
De fersprieding fan falske ynformaasje op sosjale media is ûnderwerp fan empirysk ûndersyk.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;&gt;Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral, [https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29590045/ ''The spread of true and false news online''], ''Science'', jg. 359, nr. 6380, 9 maart 2018, s. 1146–1151, doi:10.1126/science.aap9559.&lt;/ref&gt; In ûndersyk fan Soroush Vosoughi, Deb Roy en Sinan Aral analysearre de fersprieding fan ferhalen op [[Twitter]] yn de perioade 2006–2017.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; Yn dy dataset ferspraten ferhalen dy't troch factcheck-organisaasjes as falsk klassifisearre wiene fierder, flugger, djipper en breder as ferhalen dy't as wier klassifisearre wiene.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De ûndersikers fûnen ek dat bots de fersprieding fan wiere en falske ferhalen yn likernôch deselde mjitte fersnellen.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt; De resultaten fan dat ûndersyk hawwe betrekking op [[Twitter]] en op de troch de ûndersikers analysearre perioade en dataset.&lt;ref name=&quot;Vosoughi2018&quot;/&gt;

In analyze fan Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts út 2024 stelt dat brede útspraken oer de omfang en gefolgen fan online desynformaasje net altyd oerienkomme mei it beskikbere empiryske bewiis.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;&gt;Ceren Budak, Brendan Nyhan, David M. Rothschild, Emily Thorson en Duncan J. Watts, [https://www.nature.com/articles/s41586-024-07417-w ''Misunderstanding the harms of online misinformation''], ''Nature'', jg. 630, 2024, s. 45–53, publisearre 5 juny 2024.&lt;/ref&gt; Neffens dy analyze is de gemiddelde bleatstelling oan falske en tige opruiende ynhâld yn ûndersochte digitale omjouwings faak relatyf leech en is in grut part fan dy bleatstelling konsintrearre by in relatyf lytse groep brûkers.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt; De auteurs warskôgje ek foar it sûnder foldwaande kausaal bewiis taskriuwen fan bredere maatskiplike ferskynsels, lykas polarisaasje, oan algoritmyske oanbefellingssystemen allinnich.&lt;ref name=&quot;Budak2024&quot;/&gt;

== Jongerein en mentale sûnens ==
De relaasje tusken sosjale-mediagebrûk en de mentale sûnens fan jongerein is in ûndersyksgebiet dêr't in grut tal stúdzjes nei dien is, mar dêr't de útkomsten net altyd deselde kant út wize.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;&gt;Amy Orben, Adrian Meier, Tim Dalgleish en Sarah-Jayne Blakemore, [https://www.nature.com/articles/s44159-024-00307-y ''Mechanisms linking social media use to adolescent mental health vulnerability''], ''Nature Reviews Psychology'', jg. 3, 2024, s. 407–423, doi:10.1038/s44159-024-00307-y.&lt;/ref&gt; In oersjochstúdzje fan Amy Orben en kollega's út 2024 beskriuwt de resultaten fan ûndersyk nei sosjale media en de mentale sûnens fan adolesinten as mingd en net konsistint.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt; De auteurs jouwe oan dat der, nettsjinsteande de grutte maatskiplike belangstelling, noch mar beheind bewiis beskikber is dat streekrjocht yn konkrete oanbefellings foar húshâldings, skoallen en belied omset wurde kin.&lt;ref name=&quot;Orben2024&quot;/&gt;

De National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine kamen yn 2024 yn in konsensusrapport ta de konklúzje dat it besteande ûndersyk net genôch bewiis leveret om fêst te stellen dat sosjale media op befolkingsnivo feroarings yn de sûnens fan adolesinten feroarsaakje.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; In protte ûndersiken fine ferbiningen of statistyske assosjaasjes tusken sosjale-mediagebrûk en sûnensútkomsten, mar sokke assosjaasjes stelle net automatysk in kausaal ferbân fêst.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt; It rapport beskriuwt de relaasje tusken online ûnderfiningen en fysike en mentale sûnens as kompleks en yn guon gefallen wjersidich.&lt;ref name=&quot;NASEM2024&quot;/&gt;

De American Psychological Association stelde yn in advys út 2023 dat it brûken fan sosjale media op himsels net as foardielich of skealik foar adolesinten klassifisearre wurde kin.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;&gt;American Psychological Association, [https://www.apa.org/topics/social-media-internet/health-advisory-adolescent-social-media-use ''Health advisory on social media use in adolescence''], maaie 2023.&lt;/ref&gt; Neffens de APA kinne de gefolgen ôfhingje fan ûnder oare persoanlike skaaimerken en kwetsberens, de ynhâld dy't sjoen of dield wurdt, de funksjes dy't brûkt wurde en de sosjale kontekst dêr't it gebrûk yn plakfynt.&lt;ref name=&quot;APA2023&quot;/&gt;

De Amerikaanske ''Surgeon General'' publisearre yn 2023 in advys oer sosjale media en de mentale sûnens fan bern en jongerein.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;&gt;Office of the U.S. Surgeon General, [https://www.hhs.gov/surgeongeneral/reports-and-publications/youth-mental-health/social-media/index.html ''Social Media and Youth Mental Health: The U.S. Surgeon General’s Advisory''], 2023.&lt;/ref&gt; Yn it advys wurdt steld dat op grûn fan it doe beskikbere bewiis net konkludearre wurde koe dat sosjale media foldwaande feilich binne foar bern en adolesinten.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Neffens de yn it advys oanhelle gegevens brûkte oant 95 persint fan de Amerikaanske jongerein fan 13 oant 17 jier op syn minst ien sosjale-mediaplatfoarm.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt; Hast twa tredde joech oan sosjale media alle dagen te brûken en likernôch in tredde sei sosjale media hast oanhâldend te brûken.&lt;ref name=&quot;SurgeonGeneral2023&quot;/&gt;

== Regeljouwing yn de Europeeske Uny ==
Yn de Europeeske Uny falle sosjale-netwurkplatfoarms ûnder de regels fan de ''Digital Services Act'' (DSA).&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/faqs/digital-services-act-questions-and-answers ''Digital Services Act: Questions and Answers''].&lt;/ref&gt; De DSA jildt foar online tuskentsjinsten en platfoarms yn de EU, wêrûnder sosjale netwurken en platfoarms foar it dielen fan ynhâld.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt; De ferplichtingen ferskille nei gelang fan ûnder oare de grutte en it type fan de tsjinst.&lt;ref name=&quot;DSAQA&quot;/&gt;

Online platfoarms en sykmasines mei 45 miljoen of mear gemiddelde moanlikse brûkers yn de EU kinne troch de Europeeske Kommisje oanwiisd wurde as in ''Very Large Online Platform'' (VLOP) of ''Very Large Online Search Engine'' (VLOSE).&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-vlops ''DSA: Very large online platforms and search engines''].&lt;/ref&gt; Sokke tsjinsten moatte njonken de algemiene DSA-regels oan ekstra ferplichtingen foldwaan.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt; Dy ferplichtingen omfetsje ûnder oare it identifisearjen, analysearjen en beoardieljen fan systeemrisiko's dy't mei de tsjinst ferbûn binne.&lt;ref name=&quot;DSAVLOP&quot;/&gt;

De DSA befettet ek transparânsjeeasken foar ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/dsa-brings-transparency ''How the Digital Services Act enhances transparency online''].&lt;/ref&gt; Sûnt 17 febrewaris 2024 moatte oanbieders fan tuskentsjinsten mei regelmjittige tuskenskoften iepenbiere rapporten publisearje oer harren ynhâldsmoderaasje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Dêryn kin ûnder oare stean hoefolle ynhâld fuorthelle is en yn hoefier't automatyske moderaasjesystemen krekt wurkje of flaters meitsje.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt; Foar VLOP's en VLOSE's jilde ekstra transparânsjeferplichtingen en moatte sokke rapporten op syn minst om de seis moanne publisearre wurde.&lt;ref name=&quot;DSATransparency&quot;/&gt;

Platfoarms moatte ûnder de DSA yn harren betingsten ek ynformaasje jaan oer de wichtichste parameters fan harren oanbefellingssystemen.&lt;ref name=&quot;DSARecommender&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/factpages/safer-fairer-online-environment ''A Safer &amp; Fairer Online Environment''].&lt;/ref&gt; Foar tige grutte online platfoarms jilde fierdere easken yn ferbân mei sokke systemen, wêrûnder it beskikber stellen fan op syn minst ien maklik tagonklike opsje dy't net op profilearring fan de brûker basearre is.&lt;ref name=&quot;DSARecommender2&quot;&gt;Europeeske Kommisje, [https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/news/commission-launches-investigation-shein-under-digital-services-act ''Commission launches investigation into Shein under the Digital Services Act''], 17 febrewaris 2026.&lt;/ref&gt;

{{boarnen|boarnefernijing=
&lt;references/&gt;
}}

[[Kategory:Sosjale media| ]]
[[Kategory:Ynternet]]
[[Kategory:Telefoan]]
[[Kategory:Media]]</text>
      <sha1>jzeyp8qyjv6paot2u6ye69jmx02gl2j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Piapiak</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194566</id>
    <revision>
      <id>1242666</id>
      <parentid>1242575</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:13:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4382" sha1="ckrvkfcbxo1s93nbvjfcou6jz5i30r7" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = piapiak
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Piapiac Kedougou.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = '''piapiaks''' (''Ptilostomus'') 
|Wittenskiplike namme= Ptilostomus afer
|Beskriuwer, jier= ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Ptilostomus distribution map.jpg|250px]]
}} 
De '''piapiak''' (''Ptilostomus afer'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; 

== Foarkommen en lûd ==
[[Ofbyld:Piapiac (Ptilostomus afer) sub-adult (l) and immature (r) (cropped).jpg|thumb|left|Jonge fûgels]]
De piapiak is in opfallende, slanke kriefûgel mei in lange, spitse sturt en in frij stevige snaffel. De fûgel is 35 oant 42 sm lang en 121 oant 130 gram swier. Hy docht yn syn ferskining wat tinken oan in [[ekster]]. Folwoeksen fûgels binne glânzgjend swart mei in poarperen glâns by geunstich ljocht. De sturt liket de brune kant oer te skaaien. Jonge fûgels hawwe in rôze-eftige snaffel mei in swarte punt. 

It lûd fan 'e fûgel wurdt omskreaun as pypjend en heech – te ferlykjen mei dat fan in [[protter]] – en wurdt yn 'e Ingelsktalige literatuer meastentiids werjûn as &quot;cheeet&quot;.

== Fersprieding en taksonomy ==
Dizze fûgel komt foar yn [[Afrika]] besuden de [[Sahara]]. It is de iennige soarte yn it [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e piapiaks (''Ptilostomus'') en de soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]]; der wurde dus gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:African Savannah Elephant (Loxodonta africana) (6861465797).jpg|thumb|left|Piapiaks op in [[oaljefant]]]]
De piapiak libbet op iepen savannes mei palmen, op lânbougrûn en yn doarpkes op it plattelân. De fûgels sykje yn groepen op 'e grûn nei iten, faak yn 'e buert fan grutte sûchdieren lykas fee. Se rinne soms njonken dizze dieren of sitte sels op harren rêch om ynsekten te fangen. Ek wurde piapiaks waarnommen yn 'e toppen fan beammen en palmen. Lykas oare kriefûgels stopje se harren nêst ferside yn 'e tichte fegetaasje of beamkroanen.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in tige grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel dêrom as '[[net bedrige]]' (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/piapiac-ptilostomus-afer BirdLife, oproppen 15 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/piapia1/TD-MC?continue eBird, oproppen 15 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/piapia1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 15 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Ptilostomus afer|Piapiak}}
}}
{{DEFAULTSORT:Piapiak}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Piapiak]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Benyn]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Boerkina Faso]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kameroen]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Sintraal-Afrikaanske Republyk]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tsjaad]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kongo (Demokratyske Republyk)]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ivoarkust]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gambia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guinee-Bissau]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kenia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Libearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Maly]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Mauretaanje]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Niger]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nigearia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Senegal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sierra Leöane]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Súd-Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sûdan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tanzania]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Togo]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Uganda]]</text>
      <sha1>ckrvkfcbxo1s93nbvjfcou6jz5i30r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Taiwankitta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194571</id>
    <revision>
      <id>1242667</id>
      <parentid>1242592</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:14:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>minus net-besteande kaart</comment>
      <origin>1242667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4363" sha1="dshxgghgikmu6o6rdetzerq1twp98je" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Taiwankitta
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Urocissa caerulea 461944834.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[langsturtkitta's]] (''Urocissa'') 
|Wittenskiplike namme= Urocissa caerulea
|Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1863
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = 
}} 
De '''Taiwankitta''' (''Urocissa caerulea'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[endemisme|endemysk]] foar it eilân [[Taiwan]]. Der is ek in lytse, troch minsken yntrodusearre populaasje yn [[Japan]]. Hoewol't de oantallen wat ôfnimme, wurdt de populaasje as net bedrige beskôge.

== Foarkommen en lûd ==
De Taiwankitta is in grutte (64 oant 69 sm lang), kleurrike kriefûgel, ynklusyf in tige lange sturt. It fearrekleed is foar it grutste part djip kobaltblau, mei swart op 'e kop, it boarst en de ûnderkant fan 'e wjukken. De ûnderkant fan it lichem is ljochter blau en rint nei de ûnderbúk ta oer yn wyt. 
[[Ofbyld:Толстоклювая лазоревая сорока.jpg|thumb|left|Тaiwankitta]]
De wjukken binne blau, mar de tertsjêre slachpinnen hawwe wite úteinen. De tige lange, kylfoarmige sturt bestiet út fearren dy't elts in swart-wite punt hawwe. De snaffel is stevig, bûge en hat in felreade kleur; ek de poaten binne read en de eagen binne giel. 

De fûgel lit ûnder mear in metaaleftich, kraskjend lûd hearre: &quot;kyack-kyack-kyack-kyack.&quot;

== Fersprieding en taksonomy ==
Yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet komt de Taiwankitta allinnich foar op Taiwan, dêr't it in [[stânfûgel]] is. De soarte is ek yntrodusearre yn Japan, dêr't in populaasje ûntstien is yn 'e prefektuer Hyōgo op it súdwesten fan it eilân [[Honshu]].&lt;ref&gt;[https://www.nies.go.jp/biodiversity/invasive/DB/detail/20390e.html Natonal Institute for Envirement Studies]&lt;/ref&gt; De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Hâlden en dragen ==
De Taiwankitta libbet yn grienbliuwend leafbosk en oan boskrânen, op hichten tusken de 300 en 1200 meter. It is in allesfretter dy't him fiedt mei ferskate [[Wringeleazen|wringeleaze dieren]], beien en figen; der is ek waarnommen dat de fûgel kikkerts fangt. De soarte is honkfêst, al kinne de fûgels by strange winters ek nei oare hichten trekke.

=== Fuortplanting ===
[[Ofbyld:Urocissa caerulea-calling.jpg|thumb|left|Roppende Taiwankitta]]
De Taiwankitta briedt yn maaie en juny; aaien wurde meastentiids fan heal oant ein maaie lein. De soarte is bekend mei koöperative briedsoarch, wêrby't oare fûgels – wierskynlik neiteam út in earder briedjier – helpe by it fersoargjen fan 'e jongen.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf troch it ferlies fan leefgebiet; dy tebekgong is lykwols net earnstich genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Nammejouwing ==
De Taiwankitta waard yn 1863 troch [[John Gould|John Gould]] taksonomysk beskreaun as in aparte soarte. De wittenskiplike soartenamme ''caerulea'' betsjut &quot;himelsblau&quot;.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/taiwan-blue-magpie-urocissa-caerulea BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/formag1 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/formag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Urocissa caerulea|Taiwankitta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Taiwankitta}}
[[Kategory:Langsturtkitta]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kriefûgel]]
[[Kategory:Langsturtkitta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]</text>
      <sha1>dshxgghgikmu6o6rdetzerq1twp98je</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242669</id>
      <parentid>1242667</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:15:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nammejouwing */ kt</comment>
      <origin>1242669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4311" sha1="anji7d4bu6u4dg8svfp525k57qh18e6" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Taiwankitta
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Urocissa caerulea 461944834.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[langsturtkitta's]] (''Urocissa'') 
|Wittenskiplike namme= Urocissa caerulea
|Beskriuwer, jier= [[John Gould|Gould]], 1863
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart = 
}} 
De '''Taiwankitta''' (''Urocissa caerulea'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[endemisme|endemysk]] foar it eilân [[Taiwan]]. Der is ek in lytse, troch minsken yntrodusearre populaasje yn [[Japan]]. Hoewol't de oantallen wat ôfnimme, wurdt de populaasje as net bedrige beskôge.

== Foarkommen en lûd ==
De Taiwankitta is in grutte (64 oant 69 sm lang), kleurrike kriefûgel, ynklusyf in tige lange sturt. It fearrekleed is foar it grutste part djip kobaltblau, mei swart op 'e kop, it boarst en de ûnderkant fan 'e wjukken. De ûnderkant fan it lichem is ljochter blau en rint nei de ûnderbúk ta oer yn wyt. 
[[Ofbyld:Толстоклювая лазоревая сорока.jpg|thumb|left|Тaiwankitta]]
De wjukken binne blau, mar de tertsjêre slachpinnen hawwe wite úteinen. De tige lange, kylfoarmige sturt bestiet út fearren dy't elts in swart-wite punt hawwe. De snaffel is stevig, bûge en hat in felreade kleur; ek de poaten binne read en de eagen binne giel. 

De fûgel lit ûnder mear in metaaleftich, kraskjend lûd hearre: &quot;kyack-kyack-kyack-kyack.&quot;

== Fersprieding en taksonomy ==
Yn syn natuerlike ferspriedingsgebiet komt de Taiwankitta allinnich foar op Taiwan, dêr't it in [[stânfûgel]] is. De soarte is ek yntrodusearre yn Japan, dêr't in populaasje ûntstien is yn 'e prefektuer Hyōgo op it súdwesten fan it eilân [[Honshu]].&lt;ref&gt;[https://www.nies.go.jp/biodiversity/invasive/DB/detail/20390e.html Natonal Institute for Envirement Studies]&lt;/ref&gt; De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte]]n erkend wurde.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Hâlden en dragen ==
De Taiwankitta libbet yn grienbliuwend leafbosk en oan boskrânen, op hichten tusken de 300 en 1200 meter. It is in allesfretter dy't him fiedt mei ferskate [[Wringeleazen|wringeleaze dieren]], beien en figen; der is ek waarnommen dat de fûgel kikkerts fangt. De soarte is honkfêst, al kinne de fûgels by strange winters ek nei oare hichten trekke.

=== Fuortplanting ===
[[Ofbyld:Urocissa caerulea-calling.jpg|thumb|left|Roppende Taiwankitta]]
De Taiwankitta briedt yn maaie en juny; aaien wurde meastentiids fan heal oant ein maaie lein. De soarte is bekend mei koöperative briedsoarch, wêrby't oare fûgels – wierskynlik neiteam út in earder briedjier – helpe by it fersoargjen fan 'e jongen.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf troch it ferlies fan leefgebiet; dy tebekgong is lykwols net earnstich genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Nammejouwing ==
De Taiwankitta waard yn 1863 troch [[John Gould|John Gould]] taksonomysk beskreaun as in aparte soarte. De wittenskiplike soartenamme ''caerulea'' betsjut &quot;himelsblau&quot;.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/taiwan-blue-magpie-urocissa-caerulea BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/formag1 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/formag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Urocissa caerulea|Taiwankitta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Taiwankitta}}
[[Kategory:Langsturtkitta]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Taiwan]]
[[Kategory:Eksoat yn Japan]]</text>
      <sha1>anji7d4bu6u4dg8svfp525k57qh18e6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Srylankaanske kitta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194573</id>
    <revision>
      <id>1242668</id>
      <parentid>1242597</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedrigingen */ kt</comment>
      <origin>1242668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3704" sha1="kdiepkp67d1ogys3cfls5bcwxzakoru" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Srylankaanske kitta
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Urocissa ornata 92428280.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[langsturtkitta's]] (''Urocissa'') 
|Wittenskiplike namme= Urocissa ornata
|Beskriuwer, jier= ([[Johann Georg Wagler|Wagler]], 1829)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Urocissa ornata distribution map.jpg|250px]]
}} 
De '''Srylankaanske kitta''' (''Urocissa ornata'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[endemisme|endemysk]] op [[Sry Lanka]].

== Skaaimerken en lûd ==
[[Ofbyld:Urocissa ornata 63140239.jpg|thumb|left|Fûgel yn Karawita, Sry Lanka]]
De Srylankaanske kitta is in 42 oant 47 sm lange kriefûgel mei in skaaimerkende blauwe en kanielbrune tekening. De fûgel hat in reade snaffel, in reade ring om 'e eagen en reade poaten. It lichem is blau, mei in lange, blauwe sturt dy't einiget yn in wite punt; de kop, it boarst en de slachpinnen binne kanielbrún. 

De fûgel lit in ferskaat oan lûden hearre, wêrûnder in skerp &quot;tsjink-tsjink&quot;, in heas &quot;krakrakrakrak&quot; en in lûd &quot;wie-wie&quot;.

== Fersprieding en taksonomy ==
Dizze fûgel komt allinnich foar yn tichte, grienbliuwende berchbosken op [[Sry Lanka]].&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[Monotypysk takson|monotypysk]]; der wurde dus gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.

== Hâlden en dragen ==
De fûgel libbet yn heech, oarspronklik oerbosk yn legere berchgebieten en oanswettend leechlân, op hichten fan 2.135 meter oant ûnder de 150 meter. Bytiden wurdt de soarte ek waarnommen yn gebieten dêr't minsklike aktiviteit west hat. 

It iten bestiet meastentiids út lytse dieren, lykas imerkes, krobben, rûpen, beamkikkerts en lytse hagedissen. Dêrnjonken yt de fûgel ek fruchten en beien, bygelyks fan ''Freycinetia''-planten. 

=== Fuortplanting ===
De briedtiid rint fan heal jannewaris oant ein maart. It nêst fan tûken leit fiif oant trettjin meter boppe de grûn yn in beam. Lykas oare kitta's ferstopje se harren nêst goed ferside yn it tichte grien. It wyfke leit trije oant fiif aaien. De Srylankaanske kitta tsjinnet as gasthear foar de [[Aziatyske koël]] (''Eudynamys scolopaceus''), in fûgel dy't oan [[briedparasitisme]] docht.

== Status en bedrigingen ==
De Srylankaanske kitta hat in beheind en lytser wurdend ferspriedingsgebiet, dat troch ûntbosking boppedat fragmintearre is. Oannommen wurdt dat de populaasje ôfnimt. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as 'kwetsber' (''Vulnerable'', VU). De wrâldpopulaasje wurdt rûsd op 6.000 oant 14.000 folwoeksen fûgels.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sri-lanka-blue-magpie-urocissa-ornata BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/ceymag1/L3989081 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/ceymag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Urocissa ornata|Srylankaanske kitta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Srilankaanske kitta}}
[[Kategory:Langsturtkitta]]
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sry Lanka]]</text>
      <sha1>kdiepkp67d1ogys3cfls5bcwxzakoru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gielsnaffelkitta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194575</id>
    <revision>
      <id>1242670</id>
      <parentid>1242598</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:15:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nammejouwing */ kt</comment>
      <origin>1242670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4445" sha1="r9t2vlyr8d5xqd5o71856870ytrcm65" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Gielsnaffelkitta
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Yellow-billed Blue-Magpie in Senchal Wildlife Sanctuary August 2026 by Tisha Mukherjee 01.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[langsturtkitta's]] (''Urocissa'') 
|Wittenskiplike namme= Urocissa flavirostris
|Beskriuwer, jier= ([[Edward Blyth|Blyth]], 1846)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
|lânkaart =
}} 
De '''gielsnaffelkitta''' (''Urocissa flavirostris'') is in [[Aazje|Aziatyske]] [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
[[Ofbyld:Yellow-billed blue magpie (Urocissa flavirostris), Jammu and Kashmir, India 04.jpg|thumb|left|Gielsnaffelkitta yn [[Jammu en Kasjmier (territoarium)|Jammu en Kasjmier]]]]
De gielsnaffelkitta is in opfallende blau-wite kriefûgel mei in swarte kop en in tige lange kylfoarmige sturt. De snaffel is – lykas de namme al oanjout – giel. Yn 'e swarte nekke rint in wite bân en de boppekant en de sturt binne blau, wêrby't de sturt in wite punt hat. De ûnderkant fan it lichem is wyteftich, of by de [[nominaatfoarm]] mei in gielige glâns. De fûgel hat in lingte fan 55 oant 61 sm, ynklusyf de lange sturt.

Under de lûden dy't de fûgel makket, binne lûde, skelle fluitsjende toanen en kraskjend lûd.

== Fersprieding en taksonomy ==
De gielsnaffelkitta komt foar yn 'e [[Himalaya]] en yn twa isolearre berchgebieten yn [[Birma]] en [[Fjetnam]]. De soarte wurdt yn fjouwer [[ûndersoarte|ûndersoarten]] ferdield mei it folgjende ferspriedingsgebiet:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

* ''U. f. cucullata'' Gould, 1861 – komt foar yn 'e westlike Himalaya (fan [[Hazara (Pakistan)|Hazara]] yn [[Pakistan]] oant eastlik [[Nepal]]).
* ''U. f. flavirostris'' (Blyth, 1846) – komt foar yn 'e eastlike Himalaya ([[Assam]] yn [[Yndia]], súdlik [[Tibet]] en noardlik [[Birma]]).
* ''U. f. schaeferi'' Deignan, 1945 – komt foar yn it westen fan Birma.
* ''U. f. robini'' Delacour, 1927 – komt foar yn it noarden fan Fjetnam.

== Hâlden en dragen ==
De gielsnaffelkitta wurdt oantroffen yn mingd bosk op hichten tusken de 1.600 en 2.700 meter. De fûgel is in allesfretter dy't  allerhanne [[wringeleazen|wringeleaze dieren]], mar ek fruchten, beien en lytse [[sûchdieren]] yt. 

=== Fuortplanting ===
De fûgel briedt fan ein april oant begjin july. Lykas oare kitta's stopje se harren nêst goed ferside yn 'e beamkroanen. De soarte is foar it grutste part in [[stânfûgel]], mar de populaasjes dy't op 'e grutste hichten libje, migrearje by't winter nei legere gebieten.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar de oantallen nimme nei alle gedachten ôf. Dy tebekgong is lykwols net sa rap dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De wrâldpopulaasje is net kwantifisearre, mar de fûgel wurdt omskreaun as frij gewoan oant lokaal gewoan.

== Nammejouwing ==
De gielsnaffelkitta waard yn 1846 troch [[Edward Blyth]] foar it earst wittenskiplik beskreaun. De wittenskiplike soartenamme ''flavirostris'' is oer te setten as 'mei in giele snaffel'.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-billed-blue-magpie-urocissa-flavirostris BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/gobmag1 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/gobmag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Urocissa flavirostris|Gielsnaffelkitta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Gielsnaffelkitta}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Langsturtkitta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bûtan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Pakistan]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]</text>
      <sha1>r9t2vlyr8d5xqd5o71856870ytrcm65</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Readsnaffelkitta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194577</id>
    <revision>
      <id>1242671</id>
      <parentid>1242600</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedrigingen */ kt</comment>
      <origin>1242671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4732" sha1="p7smy2mfrd38yka3n9kxgtmo50fgkn3" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Readsnaffelkitta
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Red-billed Blue Magpie the royal ribbon of the Himalayas painted in shades of blue and fire 05.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[langsturtkitta's]] (''Urocissa'') 
|Wittenskiplike namme= Urocissa erythroryncha
|Beskriuwer, jier= ([[Pieter Boddaert|Boddaert]], 1783)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Urocissa erythrorhyncha map.jpg|250px]]
}} 
De '''readsnaffelkitta''' (''Urocissa erythroryncha'') is in [[Aazje|Aziatyske]] [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
[[Ofbyld:Red-billed Blue Magpie (32273490648).jpg|thumb|left]]
De readsnaffelkitta is in tige opfallende, ekstereftige fûgel mei in lingte fan 53 oant 68 sm. Hy falt op troch syn útsûnderlik lange, kylfoarmige sturt mei wite plakken. De fûgel hat in reade snaffel en reade poaten; de kop is swart wêrby't de swarte kleur trochrint oant op it boppeboarst. Allinnich oer de krún rint in smelle wite streek.

De rest fan 'e ûnderkant is ljocht fan kleur (fariëarjend fan griis of krêmkleurich oant wyt, ôfhinklik fan 'e ûndersoarte). De boppekant is blau: doffer op 'e mantel en de stút, en libbeniger op 'e wjukken en de sturt. 

De fûgel makket ferskate lûden, fariëarjend fan fluitsjende toanen oant kraskjende, rauwe roppen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De readsnaffelkitta wurdt ûnderferdield yn fiif [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende ferspriedingsgebieten:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;
* ''U. e. brevivexilla'' – komt foar yn it súdwesten fan [[Mantsjoerije]] en it noarden fan [[Sina]].
* ''U. e. erythroryncha'' – komt foar fan Sintraal-[[Sina]] oant it suden fan [[Yunnan]], it noarden fan [[Laos]] en it noarden fan [[Fjetnam]].
* ''U. e. alticola'' – komt foar yn it súdwesten fan Sina (noardlik Yunnan) en it noardeasten fan [[Birma]].
* ''U. e. occipitalis'' – komt foar yn 'e [[Himalaya]] (fan [[Punjab]] yn [[Pakistan]] oant [[Sikkim]] yn [[Yndia]]).
* ''U. e. magnirostris'' – komt foar yn heuveleftige gebieten fan [[Assam]] oant [[Yndosina]].

== Hâlden en dragen ==
[[Ofbyld:Red-billed Blue Magpie AMSM5600.jpg|thumb|left|Foerazjearjende readsnaffelkitta]]
De readsnaffelkitta libbet yn grienbliuwend bosk en jong bosk yn heuveleftich of bercheftich gebiet. De soarte is waarnommen fan seenivo oant op in hichte fan 2.200 meter; op gruttere hichten wurdt de soarte ferfongen troch de [[gielsnaffelkitta]].

Dizze soarte is yn 'e regel frij skruten en wurdt faak yn famyljegroepen sjoen. It iten bestiet út [[Wringeleazen|wringeleaze dieren]], lytse [[sûchdieren]], fruchten en sied. Hy stelt ek aaien en jongen út nêsten fan oare fûgels. 

=== Briedgedrach ===
Yn Yndia en Sina leit it briedseizoen tusken april en juny. It dier bouwt in ûndjip nêst yn in beam of strûk, wêryn't it trije oant fiif aaien leit. Lykas oare kitta's stopje se harren nêst goed ferside yn it tichte grien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte, stabile populaasje; der binne gjin grutte bedrigingen bekend. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; Hoewol't de wrâldpopulaasje net kwantifisearre is, stiet de soarte yn in grut diel fan syn ferspriedingsgebiet bekend as lokaal algemien.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-billed-blue-magpie-urocissa-erythroryncha BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/rbbmag eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/rbbmag/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Urocissa erythroryncha|Readsnaffelkitta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Readsnaffelkitta}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Langsturtkitta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Bangladesj]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Birma]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Yndia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kambodja]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nepal]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Tailân]]</text>
      <sha1>p7smy2mfrd38yka3n9kxgtmo50fgkn3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytwjukkitta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194579</id>
    <revision>
      <id>1242672</id>
      <parentid>1242604</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:17:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedrigingen */ kt</comment>
      <origin>1242672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2816" sha1="j3nkbwg4lu7ray76z0fyzpgv2rgmloy" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Wytwjukkitta
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Urocissa whiteheadi xanthomelana 38120478 (cropped).jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[langsturtkitta's]] (''Urocissa'') 
|Wittenskiplike namme= Urocissa whiteheadi
|Beskriuwer, jier= ([[William Robert Ogilvie-Grant|Ogilvie-Grant]], 1899)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
|lânkaart = 
}} 
De '''wytwjukkitta''' (''Urocissa whiteheadi'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
De wytwjukkitta is in opfallende kriefûgel mei grutte wite plakken op 'e wjukken en in sterk kylfoarmige sturt. It fearrekleed is foar in grut part brún. De fûgel hat in stevige, oranje snaffel en in ljochte ûnderkant. De rop is in skrille, rôljende gjalp.

== Fersprieding en taksonomy ==
De wytwjukkitta wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte|ûndersoarten]]:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;
* ''Urocissa whiteheadi xanthomelana'' – komt foar yn bercheftige gebieten fan [[Sina]] oant Sintraal-[[Laos]] en noardlik [[Fjetnam]].
* ''Urocissa whiteheadi whiteheadi'' – komt foar yn 'e bergen fan [[Hainan]] (súdlik Sina).

== Hâlden en dragen ==
De wytwjukkitta libbet yn boskryk gebiet, dêr't de fûgel trochstrings yn groepen dy't út allinnich soartgenoaten besteane oantroffen wurdt. Oars as oare kitta's wurdt dizze fûgel net faak yn parken of tunen sjoen. Lykas oare kitta's stopje se harren nêst goed ferside yn it tichte grien.

== Status en bedrigingen ==
Der wurdt tocht dat de populaasje fan 'e wytwjukkitta troch it ûntboskjen foar lânbou en boskbou relatyf sterk ôfnimt. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as gevoelich (''Near Threatened'', NT).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-winged-magpie-urocissa-whiteheadi BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/whwmag1 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whwmag1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Urocissa whiteheadi|Wytwjukkitta}}
}}
{{DEFAULTSORT:Witwjukkitta}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Langsturtkitta]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fjetnam]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Laos]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Sina]]</text>
      <sha1>j3nkbwg4lu7ray76z0fyzpgv2rgmloy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Langsturtkitta's</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194581</id>
    <revision>
      <id>1242673</id>
      <parentid>1242609</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3832" sha1="el318t15r856lp1qzxps755zc5k4771" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme                = langsturtkitta's
| ôfbylding            = Urocissa erythroryncha 626135305.jpg
| ôfbyldingsbreedte    =
| ôfbyldingstekst      = Readsnaffelkitta
| takson1              = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1               = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2              = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3              = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3               = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4              = [[skift]]:
| namme4               = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson6              = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme6               = [[kriefûgels]] (''Corvidae'')
| takson7              = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme7               = '''langsturtkitta's''' (''Urocissa'')
| beskriuwer, jier     = [[L. Cabanis|Cabanis]], 1850
}}
It [[Skaai (taksonomy)|skaai]] '''langsturtkitta's''' (''Urocissa'') heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en bestiet út fiif [[Soarte (taksonomy)|soarten]] Aziatyske fûgels.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

Lykas oare kriefûgels binne it yntelliginte en lûdroftige fûgels. Se ûnderskiede har troch harren útsûnderlik lange kylfoarmige sturten en in fel kontrastryk fearrekleed (faak mei opfallend blauwe, swarte, brune en wite kleuren en felreade of giele snaffels en poaten).

De soarten komme foar yn boskrike en bercheftige gebieten yn [[Aazje]] fan 'e [[Himalaya]] oant [[Sina]], [[Sry Lanka]], [[Taiwan]] en [[Súdeast-Aazje]]. Lykas oare kitta's stopje se harren nêst meastentiids goed ferside yn it tichte grien fan beamkroanen en strûken.

De [[typesoarte]] fan it skaai ''Urocissa'' is de [[readsnaffelkitta]] (''Urocissa erythroryncha'').

== Soarten fan it skaai langsturtkitta's (''Urocissa'') ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
| [[Ofbyld:Yellow-billed blue magpie (Urocissa flavirostris), Jammu and Kashmir, India 04.jpg|120px]] || ''Urocissa flavirostris'' || [[Gielsnaffelkitta]] || [[Himalaya]], [[Birma]], [[Fjetnam]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/yellow-billed-blue-magpie-urocissa-flavirostris ''Urocissa flavirostris'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Red-billed Blue Magpie. AMSM5618.jpg|120px]] || ''Urocissa erythroryncha'' || [[Readsnaffelkitta]] || [[Himalaya]], [[Sina]], [[Súdeast-Aazje]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/red-billed-blue-magpie-urocissa-erythroryncha ''Urocissa erythroryncha'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Urocissa ornata 385562550 (cropped).jpg|120px]] || ''Urocissa ornata'' || [[Srylankaanske kitta]] || [[Sry Lanka]] ([[Endemisme|endemysk]]) || [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/sri-lanka-blue-magpie-urocissa-ornata ''Urocissa ornata'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Urocissa caerulea, Taiwan 1.jpg|120px]] || ''Urocissa caerulea'' || [[Taiwankitta]] || [[Taiwan]] (endemysk); yntrodusearre yn [[Japan]] || [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/taiwan-blue-magpie-urocissa-caerulea ''Urocissa caerulea'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
| [[Ofbyld:Urocissa whiteheadi xanthomelana 38120478 (cropped).jpg|120px]] || ''Urocissa whiteheadi'' || [[Wytwjukkitta]] || [[Sina]], [[Laos]], [[Fjetnam]] || [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-winged-magpie-urocissa-whiteheadi ''Urocissa whiteheadi'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Urocissa|''Urocissa''}}
}}
{{DEFAULTSORT:Langsturtkitta's}}
[[Kategory:Langsturtkitta| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Kriefûgel]]</text>
      <sha1>el318t15r856lp1qzxps755zc5k4771</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akasiagaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194584</id>
    <revision>
      <id>1242674</id>
      <parentid>1242612</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:19:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedrigingen */ kt</comment>
      <origin>1242674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="oygqh0d1xxvzlhmupj04c1p9rio0xo2" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Akasiagaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Zavattariornis stresemanni -Yabello Wildlife Sanctuary, Ethiopia-8.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = '''akasiagaaien''' (''Zavattariornis'')
|Wittenskiplike namme= Zavattariornis stresemanni
|Beskriuwer, jier= [[Edgardo Moltoni|Moltoni]], 1938
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Zavattariornis stresemanni distribution map.png|250px]]
}} 
De '''akasiagaai''' (''Zavattariornis stresemanni'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De fûgel waard yn 1938 troch de [[Itaalje|Italjaanske]] [[ornitolooch]] [[Edgardo Moltoni]] beskreaun en as earbetoan ferneamd nei de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Erwin Stresemann]]. De soarte is [[endemisme|endemysk]] yn it suden fan [[Etioopje]].

== Skaaimerken ==
De akasiagaai is in opfallende, 28 sm lange kriefûgel. De fûgel is foar it grutste part ljochtgriis, mei in swarte sturt en swarte wjukken. Ek de snaffel en de poaten binne swart. De eagen hawwe in brúnswarte iris mei om 'e eagen hinne in blauwe eachring. 

== Fersprieding en taksonomy ==
Dizze soarte komt allinnich foar yn it suden fan Etioopje, yn 'e regio [[Oromia]] en de sône [[Borena]]. De fûgel hat dêr in beheind ferspriedingsgebiet fan likernôch 160 kilometer lang en 100 kilometer breed om de plakken Yabello, Arero en Mega hinne. It [[Nasjonaal Park Yabello]] is in wichtich bolwurk foar de soarte. 

De akasiagaai is it iennige lid fan it [[monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e ''akasiagaaien'' (''Zavattariornis''); der wurde gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Hâlden en dragen ==
It leefgebiet bestiet út savanne op likernôch 1.700 meter boppe seenivo, mei koart gers en ferspraat steande beammen of strûken út it skaai fan 'e akasia's (''Acacia''). De fûgel wurdt ek wol waarnommen by bewenning. 

It iten bestiet meastentiids út ynsekten en oare [[wringeleazen|wringeleaze dieren]]. Se foerazjearje meast op 'e grûn en tusken de strûken yn groepkes. 

=== Briedgedrach ===
De fûgel briedt fan febrewaris oant maaie. Se bouwe in opfallend grut, bolfoarmich nêst fan toarnige tûken yn 'e top fan in akasiabeam, wêrby't de yngong oan 'e boppekant of oan 'e sydkant sit. De soarte stiet bekend om koöperative briedsoarch, wêrby't meardere fûgels helpe by it bouwen fan it nêst en it fuorjen fan 'e jongen.

== Status en bedrigingen ==
De akasiagaai hat in lyts ferspriedingsgebiet en it leefgebiet wurdt oantaaste troch fersteuring en feroaring fan it lânskip. It gebiet wurdt mear en mear geskikt makke foar yntinsive feehâlderij, sadat feehâlders dêr fêst wenje kinne ynstee fan 'e mear ekstinsive beweiding troch nomadyske stammen of wylde dieren. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as 'bedrige' (''Endangered'', EN). De populaasje wurdt op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels rûsd en de oantallen nimme nei alle gedachten ôf.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ethiopian-bushcrow-zavattariornis-stresemanni BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/stbcro1 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/stbcro1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Zavattariornis stresemanni|Akasiagaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Akasiagaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Akasiagaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]</text>
      <sha1>oygqh0d1xxvzlhmupj04c1p9rio0xo2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242675</id>
      <parentid>1242674</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:20:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4082" sha1="oku0a2iajpnvsbqm28ag1mh77ujm2nw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = akasiagaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Zavattariornis stresemanni -Yabello Wildlife Sanctuary, Ethiopia-8.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = '''akasiagaaien''' (''Zavattariornis'')
|Wittenskiplike namme= Zavattariornis stresemanni
|Beskriuwer, jier= [[Edgardo Moltoni|Moltoni]], 1938
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Zavattariornis stresemanni distribution map.png|250px]]
}} 
De '''akasiagaai''' (''Zavattariornis stresemanni'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De fûgel waard yn 1938 troch de [[Itaalje|Italjaanske]] [[ornitolooch]] [[Edgardo Moltoni]] beskreaun en as earbetoan ferneamd nei de [[Dútslân|Dútske]] [[soölooch]] [[Erwin Stresemann]]. De soarte is [[endemisme|endemysk]] yn it suden fan [[Etioopje]].

== Skaaimerken ==
De akasiagaai is in opfallende, 28 sm lange kriefûgel. De fûgel is foar it grutste part ljochtgriis, mei in swarte sturt en swarte wjukken. Ek de snaffel en de poaten binne swart. De eagen hawwe in brúnswarte iris mei om 'e eagen hinne in blauwe eachring. 

== Fersprieding en taksonomy ==
Dizze soarte komt allinnich foar yn it suden fan Etioopje, yn 'e regio [[Oromia]] en de sône [[Borena]]. De fûgel hat dêr in beheind ferspriedingsgebiet fan likernôch 160 kilometer lang en 100 kilometer breed om de plakken Yabello, Arero en Mega hinne. It [[Nasjonaal Park Yabello]] is in wichtich bolwurk foar de soarte. 

De akasiagaai is it iennige lid fan it [[monotypysk takson|monotypyske]] [[Skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e ''akasiagaaien'' (''Zavattariornis''); der wurde gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Hâlden en dragen ==
It leefgebiet bestiet út savanne op likernôch 1.700 meter boppe seenivo, mei koart gers en ferspraat steande beammen of strûken út it skaai fan 'e akasia's (''Acacia''). De fûgel wurdt ek wol waarnommen by bewenning. 

It iten bestiet meastentiids út ynsekten en oare [[wringeleazen|wringeleaze dieren]]. Se foerazjearje meast op 'e grûn en tusken de strûken yn groepkes. 

=== Briedgedrach ===
De fûgel briedt fan febrewaris oant maaie. Se bouwe in opfallend grut, bolfoarmich nêst fan toarnige tûken yn 'e top fan in akasiabeam, wêrby't de yngong oan 'e boppekant of oan 'e sydkant sit. De soarte stiet bekend om koöperative briedsoarch, wêrby't meardere fûgels helpe by it bouwen fan it nêst en it fuorjen fan 'e jongen.

== Status en bedrigingen ==
De akasiagaai hat in lyts ferspriedingsgebiet en it leefgebiet wurdt oantaaste troch fersteuring en feroaring fan it lânskip. It gebiet wurdt mear en mear geskikt makke foar yntinsive feehâlderij, sadat feehâlders dêr fêst wenje kinne ynstee fan 'e mear ekstinsive beweiding troch nomadyske stammen of wylde dieren. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as 'bedrige' (''Endangered'', EN). De populaasje wurdt op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels rûsd en de oantallen nimme nei alle gedachten ôf.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/ethiopian-bushcrow-zavattariornis-stresemanni BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/stbcro1 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/stbcro1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Zavattariornis stresemanni|Akasiagaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Akasiagaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Akasiagaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Etioopje]]</text>
      <sha1>oku0a2iajpnvsbqm28ag1mh77ujm2nw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Akasiagaaien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194586</id>
    <revision>
      <id>1242676</id>
      <parentid>1242614</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:21:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2273" sha1="mcd7oktwcegv54fpah8u9mmk9sr7lrz" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme                = akasiagaaien
| ôfbylding            = Zavattariornis stresemanni -Yabello Wildlife Sanctuary, Ethiopia-8.jpg
| ôfbyldingsbreedte    =
| ôfbyldingstekst      = Akasiagaai
| takson1              = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1               = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2              = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3              = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3               = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4              = [[skift]]:
| namme4               = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson6              = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme6               = [[kriefûgels]] (''Corvidae'')
| takson7              = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme7               = '''akasiagaaien''' (''Zavattariornis'')
| beskriuwer, jier     = [[Edgardo Moltoni|Moltoni]], 1938
}}
It [[Skaai (taksonomy)|skaai]] '''akasiagaaien''' (''Zavattariornis'') heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en bestiet út mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]]: de bedrige [[akasiagaai]] (''Zavattariornis stresemanni'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

De fûgel is [[endemisme|endemysk]] yn it suden fan [[Etioopje]], dêr't hy foarkomt yn [[savanne]]gebieten mei [[akasia]]'s. De fûgels ûnderskiede har troch harren ljochtgrize fearrekleed mei swarte wjukken en sturt, in blauwe hûd om 'e eagen en in koöperatyf briedgedrach.

== Soarten fan it skaai akasiagaaien (''Zavattariornis'') ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:Zavattariornis stresemanni 1629731.jpg|120px]] || ''Zavattariornis stresemanni'' || [[Akasiagaai]] || Súdlik [[Etioopje]] (endemysk) || [[Ofbyld:IUCN-EN.png|250px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/stresemanns-bush-crow-zavattariornis-stresemanni ''Zavattariornis stresemanni'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Zavattariornis|''Zavattariornis''}}
}}
{{DEFAULTSORT:Akasiagaaien}}
[[Kategory:Akasiagaai| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Kriefûgel]]</text>
      <sha1>mcd7oktwcegv54fpah8u9mmk9sr7lrz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edgardo Moltoni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194588</id>
    <revision>
      <id>1242677</id>
      <parentid>1242616</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3564" sha1="6mg4g1xqwqb7qw6n4azx9r7i21nihud" xml:space="preserve">{{Ynfoboks persoan algemien
| ôfbylding                    = Edgardo Moltoni.png
| ôfbyldingstekst              = Edgardo Moltoni yn 1979
| ôfbyldingsbreedte            = 200px
| echte namme                  = 
| oare namme(n)                = 
| nasjonaliteit                = {{ITAnasj}}
| berne                        = [[5 juny]] [[1896]]
| berteplak                    = [[Oneglia]]
| stoarn                       = [[12 jannewaris]] [[1980]] (83 jier)
| stjerplak                    = [[Milaan]]
| etnisiteit                   = 
| regionale identiteit         = [[Liguerje|Liguerysk]]
| berop/amt                    = [[ornitolooch]], museumdirekteur
| aktyf as                     = 
| jierren aktyf                = 
| reden bekendheid             = 
| bekendste wurk(en)           = 
| prizen                       = 
| webside                      = 
}}
'''Edgardo Moltoni''' ([[5 juny]] [[1896]] – [[12 jannewaris]] [[1980]]) wie in Italjaanske [[ornitolooch]] dy't wurke yn it Natoerhistoarysk Museum yn [[Milaan]]. Hy wie hast 58 jier lang wurksum mei de kolleksjes fan it museum en skreau in wurk fan fjouwer dielen oer de fûgels fan East-Afrika. [[Moltoni's burdhagekrûper]] (''Curruca subalpina'') is nei him ferneamd.

== Karriêre ==
Moltoni waard berne yn Oneglia, [[Liguerje]], studearre natuerwittenskippen oan de Universiteit fan Turyn en waard yn 1920 assistint by de learstoel foar soölogy en anatomy fan [[wringedieren]] yn Sassari. Yn 1922 ferhuze er nei it natuerhistoarysk museum yn Milaan, dêr't er de lieding krige oer de fûgelkolleksje dy't neilitten wie troch [[Ercole Turati]]. Yn 1933 waard er plakferfangend direkteur fan it museum, wêrby't er it stokje oernaam fan Giacinto Martorelli. Hy ûndernaam ekspedysjes om kolleksjes oan te foljen, sawol yn Itaalje as yn de Italjaanske koloanjes yn Afrika. Yn 1943 rekke it museum swier skansearre by in bombardemint; nei de oarloch waarden de kolleksjes op 'e nij ynrjochte, yn gearwurking mei direkteur Bruno Parisi. Yn 1952 folge Moltoni him op as direkteur, en yn 1962 gie er mei pinsjoen. 

Moltoni wie redakteur fan de ''Rivista Italiana di Ornitologia'' en publisearre tal fan artikels en boeken, wêrûnder it fjouwerdielige ''Gli uccelli dell’Africa orientale Italiana''; hy beskreau ek it skaai fan 'e [[akasiagaaien]] (''Zavattariornis''). Hy stoar oan in hertoanfal wylst er oan it wurk wie yn it natuerhistoarysk museum.

== Wurken ==
In kar-út:
* 1929: ''Selvaggina e caccie in Italia''
* 1936: ''Gli uccelli fino ad oggi notificati per la Somalia Italiana''
* 1940: ''Missione di studio al lago Tana. Vol. 4: Raccolte ornitologiche nella regione del lago Tana'', Hrsg. Centro studi per l'Africa orientale italiana
* 1940: ''Raccolte ornitologiche nella regione del lago Tana''
* 1940: ''Gli uccelli dell'Africa orientali italiani'' (3 dielen, De oantekeningen foar it fjirde diel giene ferlern by de museumbrân fan 1943.)
* 1943: ''Gli uccelli della provincia di Aosta''
* 1955: ''Pappagalli in liberta nei giardini pubblici di milano''
* 1957: ''Museo di storia naturale''
* 1958: ''Bruno Parisi 1884-1957 Naturalisti Trentini''.
* 1960: ''Gli uccelli d'Italia''
* 1964: ''L'ornitofauna della Sila (Calabria)''

{{Boarnen|boarnefernijing=
* Foar boarnen, noaten en/of referinsjes sjoch: [[:en:Edgardo Moltoni]]
}}

{{DEFAULTSORT:Moltoni, Edgardo}}
[[Kategory:Italjaansk ornitolooch]]
[[Kategory:Italjaansk soölooch]]
[[Kategory:Italjaansk publisist]]
[[Kategory:Liguerysk persoan]]
[[Kategory:Persoan berne yn 1896]]
[[Kategory:Persoan stoarn yn 1980]]</text>
      <sha1>6mg4g1xqwqb7qw6n4azx9r7i21nihud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Edgardo Moltoni</title>
    <ns>1</ns>
    <id>194589</id>
    <revision>
      <id>1242678</id>
      <parentid>1242617</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fûgelnamme */ Antwurd</comment>
      <origin>1242678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="495" sha1="docs0pp9c6p7g2088n829rpn4zmxsbw" xml:space="preserve">== Fûgelnamme ==
Moltoni-burdmosk slacht grif as tange op in baarch. Wat is it yn't Frysk fûgeltsjemannen? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 16 okt 2026, 16.42 (CEST)

:De ''grasmus'' is yn it Frysk de hagekrûper, dat ik haw der mar &quot;Moltoni's burdhagekrûper&quot; fan makke. Binne jo it dêr mei iens, {{Ping|RomkeHoekstra}}? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2026, 21.25 (CEST)</text>
      <sha1>docs0pp9c6p7g2088n829rpn4zmxsbw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242726</id>
      <parentid>1242678</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T06:36:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1242726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="767" sha1="nsi3s6jep9th23fc0cp22d854v1b3jp" xml:space="preserve">== Fûgelnamme ==
Moltoni-burdmosk slacht grif as tange op in baarch. Wat is it yn't Frysk fûgeltsjemannen? [[Meidogger:Drewes|Drewes]] ([[Meidogger oerlis:Drewes|oerlis]]) 16 okt 2026, 16.42 (CEST)

:De ''grasmus'' is yn it Frysk de hagekrûper, dat ik haw der mar &quot;Moltoni's burdhagekrûper&quot; fan makke. Binne jo it dêr mei iens, {{Ping|RomkeHoekstra}}? [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2026, 21.25 (CEST)
::{{Ping|Ieneach fan &amp;#39;e Esk}} Ja. Dat is in goede namme foar it fûgeltsje. Tige tank [[Meidogger:Drewes|Drewes]] dat jo geregeldwei de auteurs beskriuwe.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 okt 2026, 08.36 (CEST)</text>
      <sha1>nsi3s6jep9th23fc0cp22d854v1b3jp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kroangaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194590</id>
    <revision>
      <id>1242679</id>
      <parentid>1242618</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nammejouwing */ kt</comment>
      <origin>1242679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="3voeevh16r62bhp4w20538ba2n6avek" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Kroangaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Tufted Jay.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'')
|Wittenskiplike namme= Cyanocorax dickeyi
|Beskriuwer, jier= [[Robert Thomas Moore|Moore]], 1935
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax dickeyi map.svg|250px]]
}} 
De '''kroangaai''' (''Cyanocorax dickeyi'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[endemisme|endemysk]] yn it noardwesten fan [[Meksiko]]. It is in frij seldsume fûgel en de populaasje nimt ôf. 

== Ferskining en lûd ==
De kroangaai is in grutte gaai (35,5 oant 38 sm) mei in opfallend fearrekleed. De fûgel hat in grutte, boarstelige kroan, giele eagen en in swarte kleur op 'e krún en kiel. Fan 'e swarte krún rint in swarte bân oer de earstreek nei de swarte kiel. De boppekant fan it lichem – ynklusyf de oanset fan 'e sturt – is donkerblau, wylst de punt fan 'e sturt en de rest fan it fearrekleed wyt binne.

== Fersprieding en taksonomy ==
Dizze fûgel komt foar yn 'e berchbosken fan noardwestlik Meksiko, yn 'e steaten [[Sinaloa]], [[Durango]] en [[Nayarit]]. De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]]; wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend wurde.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Hâlden en dragen ==
De kroangaai libbet yn mingd dinne- en ikebosk yn bercheftige gebieten, op hichtes tusken de 1.350 en 2.150 meter. De fûgels wurde trochstrings yn lytse groepen fan maksimaal 16 fûgels waarnommen, faak yn selskip fan oare gaaisoarten. 

=== Fuortplanting ===
Ek it briedgedrach is sosjaal: alle briedpearen krije help fan maksimaal acht oare fûgels, dy't foar it grutste part út jonge fûgels lykje te bestean. Se stopje harren nêst goed ferside yn 'e tichte beamkroanen.

== Status en bedrigingen ==
De soarte is relatyf seldsum, hat in frij beheind ferspriedingsgebiet en de populaasje nimt neffens tinken ôf – al is dat net sa bot dat de fûgel bedrige wurdt. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as gefoelich (''Near Threatened'', NT). De populaasje wurdt rûsd op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Nammejouwing ==
De wittenskiplike soartenamme ''dickeyi'' is in earbetoan oan Donald Ryder Dickey (1887–1932), in Amerikaanske soölooch, fotograaf, auteur en samler fan eksimplaren.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/tufted-jay-cyanocorax-dickeyi BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/tufjay1?continue eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/tufjay1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cyanocorax dickeyi|Kroangaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Kroangaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Maskergaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>3voeevh16r62bhp4w20538ba2n6avek</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242680</id>
      <parentid>1242679</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:26:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3388" sha1="lh75ebuo1lndb620onix1ywfnhfss0x" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = kroangaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Tufted Jay.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'')
|Wittenskiplike namme= Cyanocorax dickeyi
|Beskriuwer, jier= [[Robert Thomas Moore|Moore]], 1935
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-NT.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax dickeyi map.svg|250px]]
}} 
De '''kroangaai''' (''Cyanocorax dickeyi'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[endemisme|endemysk]] yn it noardwesten fan [[Meksiko]]. It is in frij seldsume fûgel en de populaasje nimt ôf. 

== Ferskining en lûd ==
De kroangaai is in grutte gaai (35,5 oant 38 sm) mei in opfallend fearrekleed. De fûgel hat in grutte, boarstelige kroan, giele eagen en in swarte kleur op 'e krún en kiel. Fan 'e swarte krún rint in swarte bân oer de earstreek nei de swarte kiel. De boppekant fan it lichem – ynklusyf de oanset fan 'e sturt – is donkerblau, wylst de punt fan 'e sturt en de rest fan it fearrekleed wyt binne.

== Fersprieding en taksonomy ==
Dizze fûgel komt foar yn 'e berchbosken fan noardwestlik Meksiko, yn 'e steaten [[Sinaloa]], [[Durango]] en [[Nayarit]]. De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]]; wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend wurde.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Hâlden en dragen ==
De kroangaai libbet yn mingd dinne- en ikebosk yn bercheftige gebieten, op hichtes tusken de 1.350 en 2.150 meter. De fûgels wurde trochstrings yn lytse groepen fan maksimaal 16 fûgels waarnommen, faak yn selskip fan oare gaaisoarten. 

=== Fuortplanting ===
Ek it briedgedrach is sosjaal: alle briedpearen krije help fan maksimaal acht oare fûgels, dy't foar it grutste part út jonge fûgels lykje te bestean. Se stopje harren nêst goed ferside yn 'e tichte beamkroanen.

== Status en bedrigingen ==
De soarte is relatyf seldsum, hat in frij beheind ferspriedingsgebiet en de populaasje nimt neffens tinken ôf – al is dat net sa bot dat de fûgel bedrige wurdt. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as gefoelich (''Near Threatened'', NT). De populaasje wurdt rûsd op 10.000 oant 20.000 folwoeksen fûgels.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Nammejouwing ==
De wittenskiplike soartenamme ''dickeyi'' is in earbetoan oan Donald Ryder Dickey (1887–1932), in Amerikaanske soölooch, fotograaf, auteur en samler fan eksimplaren.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/tufted-jay-cyanocorax-dickeyi BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/tufjay1?continue eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/tufjay1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cyanocorax dickeyi|Kroangaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Kroangaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Maskergaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>lh75ebuo1lndb620onix1ywfnhfss0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wytsturtgaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194594</id>
    <revision>
      <id>1242682</id>
      <parentid>1242622</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:27:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1242682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2960" sha1="1iv53zb8olhxc6609146omifck1goqg" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = wytsturtgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:White-tailed jay on branch.jpg|250px]]
|lûd      = [[File:Cyanocorax mystacalis - White-tailed Jay XC242469.mp3|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'')
|Wittenskiplike namme= Cyanocorax mystacalis
|Beskriuwer, jier= ([[Isidore Geoffroy Saint-Hilaire|Geoffroy Saint-Hilaire]], 1835)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax mystacalis map.svg|250px]]
}} 
De '''wytsturtgaai''' (''Cyanocorax mystacalis'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
De wytsturtgaai is in opfallende gaai mei in blau, swart en wyt kleurepatroan en in opfallende wite sturt. Folwoeksen fûgels hawwe giele eagen, wylst jonge fûgels donkere eagen hawwe. De fûgel makket ferskate lûden, fariëarjend fan lûde, kraskjende roppen oant fluitsjende toanen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De fûgel komt foar yn it drûge súdwesten fan [[Ekwador]] en it noardwesten fan [[Perû]] (wêrby't it ferspriedingsgebiet trochrint oant yn 'e regio La Libertad yn it suden).&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]]; der wurde gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.

== Hâlden en dragen ==
It leefgebiet bestiet út drûge boskrike gebieten, it toarnich leechlân en iepen lânskippen yn 'e tropyske sônes fan it ferspriedingsgebiet. De fûgels wurde trochstrings yn lytse groepen waarnommen. 

=== Briedgedrach ===
Lykas oare maskergaaien briede se yn beamkroanen en strûken, dêr't se harren nêst goed ferside stopje yn it tichte grien.

== Status ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar de populaasje nimt neffens tinken ôf, al is dy tebekgong net sa sterk dat de fûgel as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/white-tailed-jay-cyanocorax-mystacalis BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/whtjay2 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/whtjay2/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cyanocorax mystacalis|Wytsturtgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Witsturtgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Maskergaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Ekwador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Perû]]</text>
      <sha1>1iv53zb8olhxc6609146omifck1goqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gieleachgaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194596</id>
    <revision>
      <id>1242681</id>
      <parentid>1242630</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1242681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3191" sha1="3p8wwgvbb7r5u9og5amn7grbzligk2w" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = gieleachgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Bushy-crested Jay 2496235716.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'')
|Wittenskiplike namme= Cyanocorax melanocyaneus
|Beskriuwer, jier= ([[Gustav Hartlaub|Hartlaub]], 1844)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax melanocyaneus map.svg|250px]]
}} 
De '''gieleachgaai''' (''Cyanocorax melanocyaneus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
De gieleachgaai is binnen syn ferspriedingsgebiet de iennige gaai mei in blau en swart fearrekleed. It ûnderste diel fan it boarst hat in blauwe glâns, al eaget dat faak swart. De fûgel hat in boarstelige kroan op 'e kop, dy't lykwols meastentiids lestich te ûnderskieden is.

== Fersprieding en taksonomy ==
De gieleachgaai komt foar yn [[Midden-Amearika]] fan [[Gûatemala]] oant [[Nikaragûa]]. De soarte wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

* ''C. m. melanocyaneus'' – komt foar yn 'e heechlannen fan Sintraal-[[Gûatemala]] en yn [[Hondoeras]].
* ''C. m. chavezi'' – komt foar yn 'e heechlannen fan súdlik Hondoeras en noardlik [[Nikaragûa]].

== Hâlden en dragen ==
De gieleachgaai libbet yn strûkrike bosken, dinne- en ikebosken en op plantaazjes. De fûgel siket op alle hichten nei iten, yn 'e regel yn lytse groepen. Soms foeget er him by mingde groepen foerazjearjende fûgels, yn 'e mande mei soarten lykas de [[griene gaai]] (''Cyanocorax luxuosus'') en ferskate [[troepialen]] (''Icteridae'').

=== Fuortplanting ===
Lykas oare maskergaaien briede se yn beamkroanen en strûken, dêr't se harren nêst goed ferside stopje yn it tichte grien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as '[[net bedrige]]' (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje wurdt rûsd tusken in heal miljoen en fiif miljoen folwoeksen yndividuen.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/search?search=Cyanocorax%20melanocyaneus BirdLife, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/bucjay1 eBird, oproppen 16 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/bucjay1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 16 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cyanocorax melanocyaneus|Gieleachgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Gieleachgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Maskergaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]</text>
      <sha1>3p8wwgvbb7r5u9og5amn7grbzligk2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Cayennegaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194598</id>
    <revision>
      <id>1242684</id>
      <parentid>1242635</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Namme */ kt</comment>
      <origin>1242684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3331" sha1="pw7kce14ag6dge9nfqnzf5gs1gf77nz" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Cayennegaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Cyanocorax cayanus Cayenne Jay; Porto Grande, Amapá, Brazil.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'')
|Wittenskiplike namme= Cyanocorax cayanus
|Beskriuwer, jier= ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], 1766)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax cayanus map.svg|250px]]
}} 
De '''Cayennegaai''' (''Cyanocorax cayanus'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
De Cayennegaai is in grutte gaai mei in opfallend swart-wyt fearrekleed. It lûd dat de fûgel makket, bestiet ûnder mear út ferskate fluitsjende toanen en krimmenearjende lûden.

== Fersprieding en taksonomy ==
De fûgel komt foar yn in gebiet dat fan it súdeasten fan [[Fenezuëla]] (yn 'e steat [[Bolívar (steat)|Bolívar]]) oant [[Guyana]], [[Suriname]], [[Frânsk-Guyana]] en it noardeasten fan [[Brazylje]] leit.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]]; der wurde dus gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] erkend.

== Hâlden en dragen ==
De Cayennegaai libbet yn fochtige bosken en boskrânen, en ek op savannes en yn boskgebieten oan 'e foet fan [[Tafelberch|tafelbergen]]. De fûgels fleane yn lûdroftige groepen troch it bosk, al binne se bytiden lestich waar te nimmen. Soms foechje se har by mingde groepen foerazjearjende fûgels op syk nei blommen en fruchten.

=== Briedgedrach ===
Lykas oare maskergaaien briede se yn beamkroanen en strûken, dêr't se harren nêst goed ferside stopje yn it tichte grien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de fûgel dêrom as '[[net bedrige]]' (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Namme ==
De Frânske [[soölooch]] [[Mathurin Jacques Brisson]] beskreau de fûgel yn 1760 yn syn wurk ''Ornithologie'' op basis fan in eksimplaar dat sammele wie yn [[Cayenne]] (Frânsk-Guyana). [[Carl Linnaeus]] naam dy beskriuwing yn 1766 oer en joech de fûgel de wittenskiplike namme ''Corvus cayanus''.


{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/cayenne-jay-cyanocorax-cayanus BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/cayjay1?continue eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/cayjay1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cyanocorax cayanus|Cayennegaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Cayennegaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Maskergaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Suriname]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Frânsk-Guyana]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Brazylje]]</text>
      <sha1>pw7kce14ag6dge9nfqnzf5gs1gf77nz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Swartboarstgaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194600</id>
    <revision>
      <id>1242685</id>
      <parentid>1242637</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:28:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1242685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3300" sha1="0gl6j6k7c4rfexs8l2kvp0uju4pxfin" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = swartboarstgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Cyanocorax affinis.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[maskergaaien]] (''Cyanocorax'')
|Wittenskiplike namme= Cyanocorax affinis
|Beskriuwer, jier= ([[August von Pelzeln|Pelzeln]], 1856)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Cyanocorax affinis map.svg|250px]]
}} 
De '''swartboarstgaai''' (''Cyanocorax affinis'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
De swartboarstgaai is in kriefûgel mei in foar in grut part swarte kop en kiel, in djippe, indigoblauwe boppekant en in kontrastearjende wite bûk. De fûgel hat in lange sturt mei in wite punt.  De eagen binne ljochtkleurich. De hease, werhelle 'tsjie-tsjie'-roppen wurde oanfolle mei in ferskaat oan oare klanken, fariëarjend fan meganysk oandwaande lûden oant muzikale toanen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De swartboarstgaai komt foar yn it suden fan [[Midden-Amearika]] en it noardlikste diel fan [[Súd-Amearika]]. De soarte wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende ferspriedingsgebieten:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;
* ''Cyanocorax affinis zeledoni'' – komt foar yn fochtige bosken yn it súdeasten fan [[Kosta Rika]] en [[Panama]].
* ''Cyanocorax affinis affinis'' – komt foar yn it noarden fan [[Kolombia]] en it noardwesten fan [[Fenezuëla]].

== Hâlden en dragen ==
De swartboarstgaai bewennet ferskate bosktypes, wêrûnder sekundêr bosk mei in soad strûken en boskrânen. De fûgel wurdt trochstrings waarnommen yn lytse famyljegroepen.

=== Briedgedrach ===
Lykas oare maskergaaien briede se yn beamkroanen en strûken, dêr't se harren nêst goed ferside stopje yn it tichte grien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje wurdt rûsd op fiif oant fyftich miljoen folwoeksen fûgels.

== Nammejouwing ==
De wittenskiplike soartenamme ''affinis'' betsjut &quot;besibbe&quot;, &quot;ferbûn mei&quot;.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/black-chested-jay-cyanocorax-affinis BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/blcjay1 eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/blcjay1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Cyanocorax affinis|Swartboarstgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Swartboarstgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Maskergaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kosta Rika]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Panama]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kolombia]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Fenezuëla]]</text>
      <sha1>0gl6j6k7c4rfexs8l2kvp0uju4pxfin</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oerlis:Nutekreakers</title>
    <ns>1</ns>
    <id>194602</id>
    <revision>
      <id>1242665</id>
      <parentid>1242641</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:07:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Grutstipnutekreaker / Himalayanutekreaker */ Antwurd</comment>
      <origin>1242665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1219" sha1="bg169ie8aik5dd9b55rdrzxktd3lmx6" xml:space="preserve">== Grutstipnutekreaker / Himalayanutekreaker ==
{{Ping|Ruurd Jorritsma|Ieneach fan 'e Esk}} De namme multipunctata ferwiist net nei grutte stippen, mar nei it grutte oantal stippen fan dizze soarte. Ik fyn de namme grutstipnutekreaker boppedat wat socht en stel út de namme te feroarjen nei Himalayanutekreaker. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 17 okt 2026, 09.46 (CEST)

:Ik bin it dermei iens dat 'grutstip' net korrekt (en ûngewoan) is. Mar 'Kasmjir' is better geskikt as 'Himalaya' en komt oerien mei Ingelsk, Nederlânsk, Sweedsk, Noarsk, ûnder oaren. [[Meidogger:Ruurd Jorritsma|Ruurd Jorritsma]] ([[Meidogger oerlis:Ruurd Jorritsma|oerlis]]) 17 okt 2026, 10.33 (CEST)
::{{Ping|RomkeHoekstra|Ruurd Jorritsma}} Ik bin it dermei iens dat 'grutstipnutekreaker' wol yn 'e foddekoer kin. Fierders slút ik my by Ruurd oan: Kasjmiernutekreaker liket my de bêste namme ta. Wol graach staverje mei ie, want sa stiet it ek yn it Frysk Hânwurdboek op side 889 by de Kasjmiergeit: &quot;langhierrich geiteras út Kasjmier of Tibet&quot;. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2026, 21.07 (CEST)</text>
      <sha1>bg169ie8aik5dd9b55rdrzxktd3lmx6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242725</id>
      <parentid>1242665</parentid>
      <timestamp>2026-10-18T06:27:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1242725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1405" sha1="pky0ky8wszkk1rptyxb8xme29f84u3h" xml:space="preserve">== Grutstipnutekreaker / Himalayanutekreaker ==
{{Ping|Ruurd Jorritsma|Ieneach fan 'e Esk}} De namme multipunctata ferwiist net nei grutte stippen, mar nei it grutte oantal stippen fan dizze soarte. Ik fyn de namme grutstipnutekreaker boppedat wat socht en stel út de namme te feroarjen nei Himalayanutekreaker. [[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 17 okt 2026, 09.46 (CEST)
:Ik bin it dermei iens dat 'grutstip' net korrekt (en ûngewoan) is. Mar 'Kasmjir' is better geskikt as 'Himalaya' en komt oerien mei Ingelsk, Nederlânsk, Sweedsk, Noarsk, ûnder oaren. [[Meidogger:Ruurd Jorritsma|Ruurd Jorritsma]] ([[Meidogger oerlis:Ruurd Jorritsma|oerlis]]) 17 okt 2026, 10.33 (CEST)
::{{Ping|RomkeHoekstra|Ruurd Jorritsma}} Ik bin it dermei iens dat 'grutstipnutekreaker' wol yn 'e foddekoer kin. Fierders slút ik my by Ruurd oan: Kasjmiernutekreaker liket my de bêste namme ta. Wol graach staverje mei ie, want sa stiet it ek yn it Frysk Hânwurdboek op side 889 by de Kasjmiergeit: &quot;langhierrich geiteras út Kasjmier of Tibet&quot;. [[Meidogger:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|Ieneach fan &amp;#39;e Esk]] ([[Meidogger oerlis:Ieneach fan &amp;#39;e Esk|oerlis]]) 17 okt 2026, 21.07 (CEST)
:::{{Ping|Ruurd Jorritsma|Ieneach fan 'e Esk}} Poerbêst, dogge wy it sa.--[[Meidogger:RomkeHoekstra|RomkeHoekstra]] ([[Meidogger oerlis:RomkeHoekstra|oerlis]]) 18 okt 2026, 08.27 (CEST)</text>
      <sha1>pky0ky8wszkk1rptyxb8xme29f84u3h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Grize nutekreaker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194603</id>
    <revision>
      <id>1242686</id>
      <parentid>1242642</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:29:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1242686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3823" sha1="abphdaqb1xp1f9c1wpjhuf87e3qi955" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = grize nutekreaker
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Clark's Nutcracker (Nucifraga columbiana).jpg|250px]]
|lûd      = [[Ofbyld:Clark's Nutcracker Yosemite National Park.ogg|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[notekrakers]] (''Nucifraga'')
|Wittenskiplike namme= Nucifraga columbiana
|Beskriuwer, jier= ([[Alexander Wilson|Wilson]], 1811)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Nucifraga columbiana map.svg|250px]]
}} 
De '''grize nutekreaker''' (ek wol de ''Amerikaanske nutekreaker'' neamd; ''Nucifraga columbiana'') is in grutte [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
[[Ofbyld:Clark's Nutcracker, pic02.jpg|thumb|left|Grize nutekreaker yn it [[Nasjonaal Park Mount Rainier]]]] 
De grize nutekreaker is in bytsje lytser as de yn Jeropa foarkommende [[nutekreaker]] (''Nucifraga caryocatactes''). De fûgel is jiskegriis mei útsûndering fan 'e swartwite wjukken en de sintrale sturtfearren (de bûtenste sturtfearren binne wyt). De snaffel, poaten en teannen binne ek swart. De rop is fariëarre en de soarte makket in soad lûden, mar ''khraa-khraa-khraa'' komt it meast foar.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De fûgel komt yn it westen fan [[Noard-Amearika]] foar, fan [[Britsk-Kolumbia]] en it westen fan [[Alberta]] yn it noarden oant [[Kalifornysk Skiereilân|Neder-Kalifornje]] en it westen fan [[Nij-Meksiko]] yn it suden. De fûgel wurdt benammen yn bercheftige streken oantroffen op hichten tusken de 900 en 3900 meter yn dinnebosken. Bûten de briedtiid kin de fûgel ek op legere hichtes oantroffen wurde en sels op plakken yn [[Illinois]] en somtiden [[Pennsylvania]].

== Hâlden en dragen ==
It wichtichste iten bestiet út dinnesied. De fûgels lizze op ferskillende plakken meast yn 'e grûn in foarried fan sied oan yn in gebiet fan maksimaal 16 by 16 kilometer. Yn 'e hjerst kin dizze fûgel wol 30.000 pitten begrave oer in oerflak fan 250 km². Winterdeis wit er oant 70% fan dy pitten werom te finen, sels ûnder in pak snie. Ut 'e rest groeie de takommende maitiid nije dinnebeammen. Fierder yt de fûgel ynsekten, beien, fruchten, lytse sûchdieren en soms fleis fan karkassen. 

=== Briedgedrach ===
Der wurde oer it algemien nêsten yn dinnen boud, meastal oan 'e skaadkant. It nêst bestiet ornaris út trije aaien. De briedtiid duorret   16 oant 18 dagen en de jonge fûgels fleane om 'e 22e dei út. De jongen folgje de âlden noch ferskate moannen nei it útfleanen om it oanlizzen fan winterfoarrieden te learen.

== Status en bedrigingen ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2016 rûsd op 270.000 folwoeksen fûgels. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/clarks-nutcracker-nucifraga-columbiana BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/clanut/L346069 eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/clanut/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Nucifraga columbiana|Grize nutekreaker}}
}}
{{DEFAULTSORT:Grize nutekreaker}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Nutekreaker]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>abphdaqb1xp1f9c1wpjhuf87e3qi955</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242687</id>
      <parentid>1242686</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3837" sha1="oklt4zgs5j6izulicqbpv18o525pg28" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = grize nutekreaker
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Clark's Nutcracker (Nucifraga columbiana).jpg|250px]]
|lûd      = [[Ofbyld:Clark's Nutcracker Yosemite National Park.ogg|250px]]
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[notekrakers]] (''Nucifraga'')
|Wittenskiplike namme= Nucifraga columbiana
|Beskriuwer, jier= ([[Alexander Wilson|Wilson]], 1811)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Nucifraga columbiana map.svg|250px]]
}} 
De '''grize nutekreaker''' of '''Amerikaanske nutekreaker''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Nucifraga columbiana'') is in grutte [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

== Ferskining en lûd ==
[[Ofbyld:Clark's Nutcracker, pic02.jpg|thumb|left|Grize nutekreaker yn it [[Nasjonaal Park Mount Rainier]]]] 
De grize nutekreaker is in bytsje lytser as de yn Jeropa foarkommende [[nutekreaker]] (''Nucifraga caryocatactes''). De fûgel is jiskegriis mei útsûndering fan 'e swartwite wjukken en de sintrale sturtfearren (de bûtenste sturtfearren binne wyt). De snaffel, poaten en teannen binne ek swart. De rop is fariëarre en de soarte makket in soad lûden, mar ''khraa-khraa-khraa'' komt it meast foar.

== Fersprieding en leefgebiet ==
De fûgel komt yn it westen fan [[Noard-Amearika]] foar, fan [[Britsk-Kolumbia]] en it westen fan [[Alberta]] yn it noarden oant [[Kalifornysk Skiereilân|Neder-Kalifornje]] en it westen fan [[Nij-Meksiko]] yn it suden. De fûgel wurdt benammen yn bercheftige streken oantroffen op hichten tusken de 900 en 3900 meter yn dinnebosken. Bûten de briedtiid kin de fûgel ek op legere hichtes oantroffen wurde en sels op plakken yn [[Illinois]] en somtiden [[Pennsylvania]].

== Hâlden en dragen ==
It wichtichste iten bestiet út dinnesied. De fûgels lizze op ferskillende plakken meast yn 'e grûn in foarried fan sied oan yn in gebiet fan maksimaal 16 by 16 kilometer. Yn 'e hjerst kin dizze fûgel wol 30.000 pitten begrave oer in oerflak fan 250 km². Winterdeis wit er oant 70% fan dy pitten werom te finen, sels ûnder in pak snie. Ut 'e rest groeie de takommende maitiid nije dinnebeammen. Fierder yt de fûgel ynsekten, beien, fruchten, lytse sûchdieren en soms fleis fan karkassen. 

=== Briedgedrach ===
Der wurde oer it algemien nêsten yn dinnen boud, meastal oan 'e skaadkant. It nêst bestiet ornaris út trije aaien. De briedtiid duorret   16 oant 18 dagen en de jonge fûgels fleane om 'e 22e dei út. De jongen folgje de âlden noch ferskate moannen nei it útfleanen om it oanlizzen fan winterfoarrieden te learen.

== Status en bedrigingen ==
De grutte fan 'e populaasje waard yn 2016 rûsd op 270.000 folwoeksen fûgels. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/clarks-nutcracker-nucifraga-columbiana BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/clanut/L346069 eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/clanut/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Nucifraga columbiana|Grize nutekreaker}}
}}
{{DEFAULTSORT:Grize nutekreaker}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Nutekreaker]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Kanada]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>oklt4zgs5j6izulicqbpv18o525pg28</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinyongaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194605</id>
    <revision>
      <id>1242689</id>
      <parentid>1242651</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:31:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Namme */ kt</comment>
      <origin>1242689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="qch1cegg4fz3b6zxnov23q02kq5xymy" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Pinyongaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Pinyon Jay.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[pinyongaaien]] (''Gymnorhinus'')
|Wittenskiplike namme= Gymnorhinus cyanocephalus
|Beskriuwer, jier= ([[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied-Neuwied]], 1841)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Gymnorhinus cyanocephala map.jpg|250px]]
}} 
De '''pinyongaai''' (''Gymnorhinus cyanocephalus'') is in bedrige [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; It is de iennige soarte yn it [[monotypysk takson|monotypyske]] skaai ''Gymnorhinus''.

== Ferskining en lûd ==
De pinyongaai is in 25,5 cm lange kriefûgel mei in koarte sturt en in lange, rjochte snaffel. It fearrekleed is folslein ljochtblau. De iennige soarte dy't wat oerienkomst fertoant, is de [[Meksikaanske strûkgaai]] (''Aphelocoma wollweberi''), mar dy is oan 'e ûnderkant in stik ljochter fan kleur en hat in folle langer sturt. De fûgel makket ferskate sêfte, nasaal klinkende lûden.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Fersprieding en taksonomy ==
De pinyongaai komt foar yn dinnebosken yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]], fan it suden fan [[Oregon]] oant yn it noarden fan [[Baja California]] yn [[Meksiko]].&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; It is de iennige soarte binnen it skaai fan 'e pyniongaaien (''Gymnorhinus'').

== Status en bedrigingen ==
It oantal pyniongaaien nimt ôf troch it efterútgean fan harren leefgebiet. Dêrfandinne stiet de soarte op 'e [[Reade List]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU) fan 'e [[IUCN]].&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje waard yn 2019 op 500.000 oant 999.999 rûsd.

== Namme ==
De wittenskiplike skaainamme ''Gymnorhinus'' komt fan it Grykske ''gymnos'' (&quot;neaken&quot;) en ''rhinos'' (&quot;noas&quot;), wat ferwiist nei de neakene, fearreleaze noasgatten fan 'e soarte. De soartenamme ''cyanocephalus'' betsjut &quot;blaukoppich&quot;. De Fryske en Ingelske namme ferwiist nei de [[pinyondin]]nebeam, dêr't dizze fûgel ôfhinklik fan is foar syn iten (it pinyonsied).

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pinyon-jay-gymnorhinus-cyanocephalus BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/pinjay eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/pinjay/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnorhinus cyanocephalus|Pinyongaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Piniongaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pinyongaai]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>qch1cegg4fz3b6zxnov23q02kq5xymy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242690</id>
      <parentid>1242689</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:31:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3173" sha1="413sgwctu3hlsestfv7j9qcgor8gxxu" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = pinyongaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Pinyon Jay.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[pinyongaaien]] (''Gymnorhinus'')
|Wittenskiplike namme= Gymnorhinus cyanocephalus
|Beskriuwer, jier= ([[Maximilian zu Wied-Neuwied|Wied-Neuwied]], 1841)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Gymnorhinus cyanocephala map.jpg|250px]]
}} 
De '''pinyongaai''' (''Gymnorhinus cyanocephalus'') is in bedrige [[Noard-Amearika|Noardamerikaanske]] [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; It is de iennige soarte yn it [[monotypysk takson|monotypyske]] skaai ''Gymnorhinus''.

== Ferskining en lûd ==
De pinyongaai is in 25,5 cm lange kriefûgel mei in koarte sturt en in lange, rjochte snaffel. It fearrekleed is folslein ljochtblau. De iennige soarte dy't wat oerienkomst fertoant, is de [[Meksikaanske strûkgaai]] (''Aphelocoma wollweberi''), mar dy is oan 'e ûnderkant in stik ljochter fan kleur en hat in folle langer sturt. De fûgel makket ferskate sêfte, nasaal klinkende lûden.&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Fersprieding en taksonomy ==
De pinyongaai komt foar yn dinnebosken yn it westen fan 'e [[Feriene Steaten]], fan it suden fan [[Oregon]] oant yn it noarden fan [[Baja California]] yn [[Meksiko]].&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; It is de iennige soarte binnen it skaai fan 'e pyniongaaien (''Gymnorhinus'').

== Status en bedrigingen ==
It oantal pyniongaaien nimt ôf troch it efterútgean fan harren leefgebiet. Dêrfandinne stiet de soarte op 'e [[Reade List]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU) fan 'e [[IUCN]].&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje waard yn 2019 op 500.000 oant 999.999 rûsd.

== Namme ==
De wittenskiplike skaainamme ''Gymnorhinus'' komt fan it Grykske ''gymnos'' (&quot;neaken&quot;) en ''rhinos'' (&quot;noas&quot;), wat ferwiist nei de neakene, fearreleaze noasgatten fan 'e soarte. De soartenamme ''cyanocephalus'' betsjut &quot;blaukoppich&quot;. De Fryske en Ingelske namme ferwiist nei de [[pinyondin]]nebeam, dêr't dizze fûgel ôfhinklik fan is foar syn iten (it pinyonsied).

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pinyon-jay-gymnorhinus-cyanocephalus BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/pinjay eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/pinjay/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnorhinus cyanocephalus|Pinyongaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Piniongaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Pinyongaai]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>413sgwctu3hlsestfv7j9qcgor8gxxu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pinyongaaien</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194607</id>
    <revision>
      <id>1242691</id>
      <parentid>1242649</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:33:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2517" sha1="jsb7wh2wyb7uf67hamivltpu4nd617h" xml:space="preserve">{{Universele ynfoboks bisteryk
| namme                = pinyongaaien
| ôfbylding            = Pinyon Jay.jpg
| ôfbyldingsbreedte    = 
| ôfbyldingstekst      = Pinyongaai
| takson1              = [[ryk (taksonomy)|ryk]]:
| namme1               = [[dieren]] (''Animalia'')
| takson2              = [[stamme (taksonomy)|stamme]]:
| namme2               = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
| takson3              = [[klasse (taksonomy)|klasse]]:
| namme3               = [[fûgels]] (''Aves'')
| takson4              = [[skift (taksonomy)|skift]]:
| namme4               = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')
| takson6              = [[famylje (taksonomy)|famylje]]:
| namme6               = [[kriefûgels]] (''Corvidae'')
| takson7              = [[skaai (taksonomy)|skaai]]:
| namme7               = '''pinyongaaien''' (''Gymnorhinus'')
| beskriuwer, jier     = [[Hewett Cottrell Watson|Wied-Neuwied]], 1841
}}
It [[Skaai (taksonomy)|skaai]] '''pinyongaaien''' (''Gymnorhinus'') heart ta de [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') en is in [[monotypysk takson|monotypysk]] skaai dat út mar ien [[Soarte (taksonomy)|soarte]] bestiet.

De pinyongaai is in opfallende, blauwe fûgel mei in koarte sturt en in lange, rjochte snaffel. De fûgel hat fearreleaze noasgatten, wat in oanpassing is oan it iten fan pinyonsied. De wittenskiplike skaainamme ''Gymnorhinus'' komt fan it [[Gryksk]]e ''gymnos'' (&quot;neaken&quot;) en ''rhinos'' (&quot;noas&quot;).

Dizze fûgels komme foar yn 'e dinnebosken fan it westen fan 'e [[Feriene Steaten]] en it noarden fan [[Meksiko]], dêr't se yn grutte, sosjale groepen libje en in wichtige rol spylje yn it fersprieden fan it sied fan pinyondinnebeammen.

De [[typesoarte]] fan it skaai is de [[pinyongaai]] (''Gymnorhinus cyanocephalus'').

== Soarten fan it skaai pinyongaaien (''Gymnorhinus'') ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! Ofbyld !! Wittenskiplike namme !! Fryske namme !! Fersprieding !! IUCN-status
|-
| [[Ofbyld:011 Pinyon Jay.jpg|120px]] || ''Gymnorhinus cyanocephalus'' || [[Pinyongaai]] || Westen fan 'e [[Feriene Steaten]], noarden fan [[Meksiko]] (Baja California) || [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]&lt;ref&gt;[https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/pinyon-jay-gymnorhinus-cyanocephalus ''Gymnorhinus cyanocephalus'' op ''BirdLife'']&lt;/ref&gt;
|-
|}

{{Boarnen|boarnefernijing=
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Gymnorhinus cyanocephalus|''Gymnorhinus''}}
}}
{{DEFAULTSORT:Pinyongaaien}}
[[Kategory:Pinyongaai| ]]
[[Kategory:Fûgelskaai]]
[[Kategory:Kriefûgel]]</text>
      <sha1>jsb7wh2wyb7uf67hamivltpu4nd617h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Meksikaanske strûkgaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194609</id>
    <revision>
      <id>1242692</id>
      <parentid>1242652</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:33:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Nammejouwing */ lt</comment>
      <origin>1242692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4811" sha1="loop74xbom3yphfwfns145ciiw1rmsj" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Meksikaanske strûkgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Mexican Jay Aphelocoma wollweberi 3.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma wollweberi
|Beskriuwer, jier= ([[Johann Jakob Kaup|Kaup]], 1855)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Aphelocoma wollweberi map.svg|250px]]
}} 
De '''Meksikaanske strûkgaai''' (''Aphelocoma wollweberi'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; Sa't de namme al fermoedzje lit, komt de soarte foar yn [[Meksiko]], mar ek yn 'e [[Feriene Steaten]] yn 'e steaten [[Arizona]], [[Nij-Meksiko]] en [[Teksas]].

== Ferskining ==
[[Ofbyld:Mexican Jay (33935495386).jpg|thumb|left|Meksikaanske strûkgaai]]
De Meksikaanske strûkgaai is in frij lytse (28–32 cm) kriefûgel mei in puntige snaffel, brede wjukken en in koarte, brede sturt. It fearrekleed is oan 'e boppekant blau en oan 'e ûnderside brutsen wyt, mei in ljochtere kiel. De fûgel mist de kontrastearjende halsbân dy't by guon oare soarten yn it skaai wol te sjen is, en de wang is blau ynstee fan griis of swartich. Hy liket in soad op 'e besibbe [[ultramaryngaai]] (''Aphelocoma ultramarina'') – dêr't er foarhinne as [[ûndersoarte]] fan beskôge waard – mar ferskilt dêrfan troch in ljochter blauwe boppeside, minder dúdlike streekjes op 'e kiel en in oer it generaal lytsere lichemsomfang. De ûndersoarten ferskillen wat yn kleur en grutte; sa binne fûgels yn Teksas feller kleure en wat lytser as fûgels yn Arizona en Nij-Meksiko.

== Fersprieding en taksonomy ==
De Meksikaanske strûkgaai komt foar yn bercheftige gebieten yn it súdwesten fan 'e Feriene Steaten en it noarden fan Meksiko. De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif [[ûndersoarte|ûndersoarten]]:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

* ''Aphelocoma wollweberi arizonae'' – fan [[Arizona]] en [[Nij-Meksiko]] oant it noarden fan [[Sonora]] en it noardwesten fan [[Chihuahua (steat)|Chihuahua]]
* ''Aphelocoma wollweberi wollweberi'' – westlik Meksiko (fan it súdeasten fan Sonora oant [[Durango (steat)|Durango]], [[Zacatecas (steat)|Zacatecas]] en it noarden fan [[Jalisco]])
* ''Aphelocoma wollweberi gracilis'' – west-sintraal Meksiko (eastlik [[Nayarit]] en it noarden fan Jalisco)
* ''Aphelocoma wollweberi couchii'' – fan it meast súdwestlike part fan [[Teksas]] oant it suden fan [[Nuevo León]] en sintraal [[Tamaulipas]]
* ''Aphelocoma wollweberi potosina'' – east-sintraal Meksiko (fan [[San Luis Potosí (steat)|San Luis Potosí]] oant [[Querétaro (steat)|Querétaro]] en sintraal [[Hidalgo (steat)|Hidalgo]])

De ûndersoarte ''gracilis'' wurdt troch guon auteurs ta de nominaatûndersoarte rekkene. Foarhinne waard dizze fûgel beskôge as ûnderdiel fan 'e ultramaryngaai (''Aphelocoma ultramarina''), mar hjoed-de-dei wurdt er as in aparte soarte erkend, neidat ûndersyk dúdlike genetyske ferskillen oantoand hat.

== Hâlden en dragen ==
De Meksikaanske strûkgaai bewennet drûge, bercheftige bosken mei iken, dinnen of jeneverstrûken. It is in allesfretter dy't him lykwols neffens it seizoen spesjalisearret yn dinnesied en ikels. Yn Arizona is waarnommen dat it nêst ein febrewaris en begjin maart boud wurdt, wylst de aaien tusken ein maart en begjin april lein wurde.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en de populaasje wurdt as stabyl beskôge. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

== Nammejouwing ==
De wittenskiplike soartenamme ''wollweberi'' is in earbetoan oan Wollweber, in Dútske reizger en samler fan eksimplaren foar it museum yn [[Darmstadt]].

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/mexican-jay-aphelocoma-wollweberi BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/mexjay4?continue eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mexjay4/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma wollweberi|Meksikaanske strûkgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Meksikaanske strukgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>loop74xbom3yphfwfns145ciiw1rmsj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Martinus (hillige)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194612</id>
    <redirect title="Martinus fan Tours" />
    <revision>
      <id>1242656</id>
      <timestamp>2026-10-17T14:30:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Drewes</username>
        <id>2754</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Martinus fan Tours]]</comment>
      <origin>1242656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="c80u0yq1lztwv9b2uyr5hy30avrlxse" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Martinus fan Tours]]</text>
      <sha1>c80u0yq1lztwv9b2uyr5hy30avrlxse</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ultramaryngaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194613</id>
    <revision>
      <id>1242658</id>
      <timestamp>2026-10-17T16:26:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = Ultramaryngaai |Ofbyld   = [[Ofbyld:Aphelocoma ultramarina 5265159.jpg|250px]] |lûd      =  |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')  |Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'')  |Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'') |Wittenskiplike namme= Aphelocoma ultramarina |Beskriuwer, jier= (Charles Lucien Bonaparte|Bonap...&quot;</comment>
      <origin>1242658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4396" sha1="446ma5ll1xm0goauy5pfi3x646u4lg9" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Ultramaryngaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Aphelocoma ultramarina 5265159.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma ultramarina
|Beskriuwer, jier= ([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1825)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Aphelocoma ultramarina map.svg|250px]]
}} 
De '''ultramaryngaai''' (''Aphelocoma ultramarina'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte komt allinne foar yn 'e bercheftige bosken fan [[Meksiko]]. Hoewol't it ferspriedingsgebiet beheind is, wurdt de populaasje as stabyl beskôge, al nimt it oantal fûgels fan 'e soarte wol ôf.

== Ferskining en lûd ==
De ultramaryngaai is in relatyf lytse kriefûgel (28–32 cm) mei in stevige snaffel, in blauwe boppekant en in dof griiswite ûnderkant. Hy liket sterk op 'e [[Meksikaanske strûkgaai]] (''Aphelocoma wollweberi''), mar is wat grutter, hat in djippere lilablauwe kleur oan 'e boppekant en mear streekjes op 'e kiel. De kop is donkerblau, de team (it gebiet tusken snaffel en each) en de snaffel binne swart, en de eagen binne brún. Jonge fûgels binne oan 'e boppekant oer it generaal ljochtgriis en hawwe meast in bleke snaffel.

De lûden fan 'e soarte binne net hiel goed dokumintearre, mar oer it generaal wurde se ferlykber achte mei dy fan 'e Meksikaanske strûkgaai. De lûde roppen dy't troch oerémus groepen makke wurde, binne wat minder skril as de ferlykbere roppen fan 'e Meksikaanske strûkgaai.

== Fersprieding en taksonomy ==
De ultramaryngaai komt allinnich foar yn 'e berchgebieten fan Meksiko. De soarte wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte|ûndersoarten]]:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;
* ''Aphelocoma ultramarina ultramarina'' – komt foar op it súdlike Meksikaanske heechlân (fan [[Jalisco]] oant [[Michoacán]], [[Puebla (steat)|Puebla]] en it westen fan [[Veracruz (steat)|Veracruz]])
* ''Aphelocoma ultramarina colimae'' – komt foar yn 'e berchgebieten fan West-Meksiko (fan it noardwesten fan Jalisco oant it noardeasten fan [[Colima (steat)|Colima]])

Foarhinne waarden de ultramaryngaai en de Meksikaanske strûkgaai (''A. wollweberi'') as ien soarte beskôge ûnder de wittenskiplike namme ''Aphelocoma ultramarina''. Sûnt 2011 wurde se lykwols erkend as ôfsonderlike soarten op grûn fan ferskillen yn uterlik en [[DNA]] en it útbliuwen fan [[krusing (biology)|krusingen]] fan 'e soarten.

== Hâlden en dragen ==
De ultramaryngaai komt foar yn ike- en dinnebosken yn berchgebieten, op hichtes tusken de 1000 en 3350 meter. De soarte wurdt waarnommen yn grutte famyljegroepen fan seis oant 22 fûgels, wat derop wiist dat der sprake is fan koöperative briedsoarch. It dieet bestiet benammen út dinnesied en ikels, al ite se ek fruchten, nektar, wringeleaze dieren en wringedieren lykas hagedissen, lytse fûgels en kjifdieren.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Hoewol't ferwachte wurdt dat de oantallen ôfnimme, giet dy efterútgong net rap genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje wurdt rûsd op 50.000 oant in heal miljoen folwoeksen fûgels.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/transvolcanic-jay-aphelocoma-ultramarina BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/mexjay3?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mexjay3/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma ultramarina|Ultramaryngaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Ultramaringaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kriefûgel]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>446ma5ll1xm0goauy5pfi3x646u4lg9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242693</id>
      <parentid>1242658</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:34:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1242693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4372" sha1="5tjr2smcnxjhzsafk5h6h7cz3rofwd5" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = ultramaryngaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Aphelocoma ultramarina 5265159.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma ultramarina
|Beskriuwer, jier= ([[Charles Lucien Bonaparte|Bonaparte]], 1825)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Aphelocoma ultramarina map.svg|250px]]
}} 
De '''ultramaryngaai''' (''Aphelocoma ultramarina'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte komt allinne foar yn 'e bercheftige bosken fan [[Meksiko]]. Hoewol't it ferspriedingsgebiet beheind is, wurdt de populaasje as stabyl beskôge, al nimt it oantal fûgels fan 'e soarte wol ôf.

== Ferskining en lûd ==
De ultramaryngaai is in relatyf lytse kriefûgel (28–32 cm) mei in stevige snaffel, in blauwe boppekant en in dof griiswite ûnderkant. Hy liket sterk op 'e [[Meksikaanske strûkgaai]] (''Aphelocoma wollweberi''), mar is wat grutter, hat in djippere lilablauwe kleur oan 'e boppekant en mear streekjes op 'e kiel. De kop is donkerblau, de team (it gebiet tusken snaffel en each) en de snaffel binne swart, en de eagen binne brún. Jonge fûgels binne oan 'e boppekant oer it generaal ljochtgriis en hawwe meast in bleke snaffel.

De lûden fan 'e soarte binne net hiel goed dokumintearre, mar oer it generaal wurde se ferlykber achte mei dy fan 'e Meksikaanske strûkgaai. De lûde roppen dy't troch oerémus groepen makke wurde, binne wat minder skril as de ferlykbere roppen fan 'e Meksikaanske strûkgaai.

== Fersprieding en taksonomy ==
De ultramaryngaai komt allinnich foar yn 'e berchgebieten fan Meksiko. De soarte wurdt ûnderferdield yn twa [[ûndersoarte|ûndersoarten]]:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;
* ''Aphelocoma ultramarina ultramarina'' – komt foar op it súdlike Meksikaanske heechlân (fan [[Jalisco]] oant [[Michoacán]], [[Puebla (steat)|Puebla]] en it westen fan [[Veracruz (steat)|Veracruz]])
* ''Aphelocoma ultramarina colimae'' – komt foar yn 'e berchgebieten fan West-Meksiko (fan it noardwesten fan Jalisco oant it noardeasten fan [[Colima (steat)|Colima]])

Foarhinne waarden de ultramaryngaai en de Meksikaanske strûkgaai (''A. wollweberi'') as ien soarte beskôge ûnder de wittenskiplike namme ''Aphelocoma ultramarina''. Sûnt 2011 wurde se lykwols erkend as ôfsonderlike soarten op grûn fan ferskillen yn uterlik en [[DNA]] en it útbliuwen fan [[krusing (biology)|krusingen]] fan 'e soarten.

== Hâlden en dragen ==
De ultramaryngaai komt foar yn ike- en dinnebosken yn berchgebieten, op hichtes tusken de 1000 en 3350 meter. De soarte wurdt waarnommen yn grutte famyljegroepen fan seis oant 22 fûgels, wat derop wiist dat der sprake is fan koöperative briedsoarch. It dieet bestiet benammen út dinnesied en ikels, al ite se ek fruchten, nektar, wringeleaze dieren en wringedieren lykas hagedissen, lytse fûgels en kjifdieren.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet en in grutte populaasje. Hoewol't ferwachte wurdt dat de oantallen ôfnimme, giet dy efterútgong net rap genôch om de soarte as bedrige te beskôgjen. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje wurdt rûsd op 50.000 oant in heal miljoen folwoeksen fûgels.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/transvolcanic-jay-aphelocoma-ultramarina BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/mexjay3?siteLanguage=nl&amp;continue eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/mexjay3/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma ultramarina|Ultramaryngaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Ultramaringaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]</text>
      <sha1>5tjr2smcnxjhzsafk5h6h7cz3rofwd5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aphelocoma ultramarina</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194614</id>
    <redirect title="Ultramaryngaai" />
    <revision>
      <id>1242659</id>
      <timestamp>2026-10-17T16:27:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Ultramaryngaai]]</comment>
      <origin>1242659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="2s1zgi2ph8055jl16g5rc9yfnhzxyt4" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Ultramaryngaai]]</text>
      <sha1>2s1zgi2ph8055jl16g5rc9yfnhzxyt4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Indigostrûkgaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194615</id>
    <revision>
      <id>1242660</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:25:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = Indigostrûkgaai |Ofbyld   = [[Ofbyld:Aphelocoma unicolor (cropped).jpg|250px]] |lûd      =  |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')  |Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'')  |Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'') |Wittenskiplike namme= Aphelocoma unicolor |Beskriuwer, jier= (Bernard du Bus de Gisignies|du B...&quot;</comment>
      <origin>1242660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4176" sha1="fdew5t4au0by92n76vxbn31h6bslfnw" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Indigostrûkgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Aphelocoma unicolor (cropped).jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma unicolor
|Beskriuwer, jier= ([[Bernard du Bus de Gisignies|du Bus de Gisignies]], 1847)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Aphelocoma unicolor map.svg|250px]]
}} 
De '''indigostrûkgaai''' (''Aphelocoma unicolor'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte komt foar yn bercheftige bosken yn [[Midden-Amearika]], fan [[Meksiko]] oant [[Hondoeras]]. It oantal fûgels fan 'e soarte nimt ôf, mar de populaasje wurdt noch as net bedrige beskôge.

== Ferskining ==
De indigostrûkgaai is likernôch 34 cm lang en de nominaatûndersoarte ''A. u. unicolor'' weaget likernôch 125 oant 150 gram. Wyfkes en mantsjes hawwe itselde fearrekleed. By de nominaatûndersoarte is it fearrekleed folslein djipblau oant poarperblau, wêrby't de kleur op 'e sydkanten fan 'e kop en de kiel wat donkerder is. Jonge fûgels binne griisblau fan kleur, mei in doffere tint. De ûndersoarten ferskillen wat yn kleurtoan. Folwoeksen fûgels fan alle ûndersoarten hawwe in donkere iris, in swarte snaffel en swarte poaten en fuotten. Unfolwoeksen fûgels hawwe in bleke snaffel.

== Fersprieding en taksonomy ==
De indigostrûkgaai komt foar yn Midden-Amearika. De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;
* ''Aphelocoma unicolor concolor'' – komt foar yn 'e bergen fan it súdeasten fan Meksiko (it westen en midden fan [[Veracruz (steat)|Veracruz]], it easten fan 'e steat [[Meksiko (steat)|Meksiko]] en [[Puebla (steat)|Puebla]])
* ''Aphelocoma unicolor guerrerensis'' – komt foar yn 'e bergen fan it westen fan Meksiko (it suden en midden fan [[Guerrero (steat)|Guerrero]])
* ''Aphelocoma unicolor oaxacae'' – komt foar yn it suden fan Meksiko (it sintrale heechlân fan [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]])
* ''Aphelocoma unicolor unicolor'' – komt foar yn 'e bergen fan it súdeasten fan Meksiko ([[Chiapas]]) en [[Gûatemala]]
* ''Aphelocoma unicolor griscomi'' – komt foar yn 'e bergen fan it noarden fan [[El Salvador]] en it westen fan Hondoeras

== Hâlden en dragen ==
De indigostrûkgaai libbet yn grienbliuwende berchbosken. Net oars as oare gaaien wurdt er meast yn lytse groepen waarnommen, faak yn mingde groepen fûgels, tegearre mei bygelyks [[troepialen]] (''Icteridae'') en oare soarten gaaien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar de populaasje nimt nei ferwachting ôf – al is dy efterútgong net sa bot dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje waard yn 2019 rûsd op 50.000 oant in heal miljoen folwoeksen fûgels.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/unicolored-jay-aphelocoma-unicolor BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/unijay1?continue eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/unijay1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma unicolor|Indigostrûkgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Indigostrukgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kriefûgel]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]</text>
      <sha1>fdew5t4au0by92n76vxbn31h6bslfnw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242694</id>
      <parentid>1242660</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:35:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>kt</comment>
      <origin>1242694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4152" sha1="qf0dceywxizytmjzwzneopg2tkt0w02" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = indigostrûkgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Aphelocoma unicolor (cropped).jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma unicolor
|Beskriuwer, jier= ([[Bernard du Bus de Gisignies|du Bus de Gisignies]], 1847)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-LC.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Aphelocoma unicolor map.svg|250px]]
}} 
De '''indigostrûkgaai''' (''Aphelocoma unicolor'') is in [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte komt foar yn bercheftige bosken yn [[Midden-Amearika]], fan [[Meksiko]] oant [[Hondoeras]]. It oantal fûgels fan 'e soarte nimt ôf, mar de populaasje wurdt noch as net bedrige beskôge.

== Ferskining ==
De indigostrûkgaai is likernôch 34 cm lang en de nominaatûndersoarte ''A. u. unicolor'' weaget likernôch 125 oant 150 gram. Wyfkes en mantsjes hawwe itselde fearrekleed. By de nominaatûndersoarte is it fearrekleed folslein djipblau oant poarperblau, wêrby't de kleur op 'e sydkanten fan 'e kop en de kiel wat donkerder is. Jonge fûgels binne griisblau fan kleur, mei in doffere tint. De ûndersoarten ferskillen wat yn kleurtoan. Folwoeksen fûgels fan alle ûndersoarten hawwe in donkere iris, in swarte snaffel en swarte poaten en fuotten. Unfolwoeksen fûgels hawwe in bleke snaffel.

== Fersprieding en taksonomy ==
De indigostrûkgaai komt foar yn Midden-Amearika. De soarte wurdt ûnderferdield yn fiif [[ûndersoarte|ûndersoarten]] mei de folgjende fersprieding:&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;
* ''Aphelocoma unicolor concolor'' – komt foar yn 'e bergen fan it súdeasten fan Meksiko (it westen en midden fan [[Veracruz (steat)|Veracruz]], it easten fan 'e steat [[Meksiko (steat)|Meksiko]] en [[Puebla (steat)|Puebla]])
* ''Aphelocoma unicolor guerrerensis'' – komt foar yn 'e bergen fan it westen fan Meksiko (it suden en midden fan [[Guerrero (steat)|Guerrero]])
* ''Aphelocoma unicolor oaxacae'' – komt foar yn it suden fan Meksiko (it sintrale heechlân fan [[Oaxaca (steat)|Oaxaca]])
* ''Aphelocoma unicolor unicolor'' – komt foar yn 'e bergen fan it súdeasten fan Meksiko ([[Chiapas]]) en [[Gûatemala]]
* ''Aphelocoma unicolor griscomi'' – komt foar yn 'e bergen fan it noarden fan [[El Salvador]] en it westen fan Hondoeras

== Hâlden en dragen ==
De indigostrûkgaai libbet yn grienbliuwende berchbosken. Net oars as oare gaaien wurdt er meast yn lytse groepen waarnommen, faak yn mingde groepen fûgels, tegearre mei bygelyks [[troepialen]] (''Icteridae'') en oare soarten gaaien.

== Status en bedrigingen ==
De soarte hat in grut ferspriedingsgebiet, mar de populaasje nimt nei ferwachting ôf – al is dy efterútgong net sa bot dat de soarte as bedrige beskôge wurde moat. De [[IUCN]] klassifisearret de soarte dêrom as [[net bedrige]] (''Least Concern'', LC).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt; De populaasje waard yn 2019 rûsd op 50.000 oant in heal miljoen folwoeksen fûgels.

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/unicolored-jay-aphelocoma-unicolor BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/unijay1?continue eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/unijay1/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma unicolor|Indigostrûkgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Indigostrukgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Meksiko]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn El Salvador]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Gûatemala]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Hondoeras]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn Nikaragûa]]</text>
      <sha1>qf0dceywxizytmjzwzneopg2tkt0w02</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aphelocoma unicolor</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194616</id>
    <redirect title="Indigostrûkgaai" />
    <revision>
      <id>1242661</id>
      <timestamp>2026-10-17T17:25:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Indigostrûkgaai]]</comment>
      <origin>1242661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30" sha1="kfvleunvbeolvq2plt5caxxsz22nmqw" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Indigostrûkgaai]]</text>
      <sha1>kfvleunvbeolvq2plt5caxxsz22nmqw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Floaridastrûkgaai</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194617</id>
    <revision>
      <id>1242662</id>
      <timestamp>2026-10-17T18:17:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Side makke mei &quot;{{Bistesoarte |Namme    = Floaridastrûkgaai |Ofbyld   = [[Ofbyld:Florida scrub jay helen and allen cruickshank preserve 1.22.24 DSC 0308-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]] |lûd      =  |Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'') |Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'') |Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'') |Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'')  |Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'')  |Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'') |Wittenskiplike namme= Aphel...&quot;</comment>
      <origin>1242662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3440" sha1="l1hwp5fhgmjjenpe2czoqhu3kn4lqnp" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Floaridastrûkgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Florida scrub jay helen and allen cruickshank preserve 1.22.24 DSC 0308-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma coerulescens
|Beskriuwer, jier= ([[Bosc]], 1795)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Distribution of Aphelocoma coerulescens.jpg|250px]]
}} 
De '''Floaridastrûkgaai''' (''Aphelocoma coerulescens'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte hat in tige beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Amerikaanske steat [[Floarida]].

De Floaridastrûkgaai stiet der om bekend dat er tige nuet en net benaud foar minsken is. De soarte yt maklik út 'e hân, mar dat wurdt strang ôfret en is yn guon plakken ek ferbean. 

== Ferskining en lûd ==
[[Ofbyld:Florida scrub jay helen and allen cruickshank preserve 1.22.24 DSC 0427-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Floaridastrûkgaai]]
De Floaridastrûkgaai is in middelgrutte (27–31 cm) blaugrize gaai mei in lange sturt. Folwoeksen eksimplaren hawwe in blauwe kop mei in ljochte wynbraustreek, in swart plak op it gesicht en in swarte snaffel. De mantel is griis, wylst de wjukken en de sturt blau binne. De ûnderkant is wyteftich. De roppen fan 'e Floaridastrûkgaai ferskille sterk per lokaasje; se besteane sawol út hease lûden as sêfte, losse &quot;tsj-lip&quot;-toanen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De fûgel komt lokaal foar binnen in brede east-westbân troch Florida. De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] ûnderskieden wurde.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

De fûgel libbet folslein yn 'e saneamde ''Florida scrub'': in iepen, drûch lânskip mei lege ikebeammen (Quercus inopina, Quercus geminata) en in iepen stikken sân.

== Status en bedrigingen ==
De Floaridastrûkgaai hat in beheind en fragmintearre ferspriedingsgebiet en de populaasje is lyts. Neffens in rûzing fan 2019 bestiet de populaasje út mar 2.500 oant 10.000 folwoeksen fûgels en der wurdt oannommen dat de populaasje fierder ôfnimt troch habitatferlies en optsjende bebouwing. Dêrfandinne stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/florida-scrub-jay-aphelocoma-coerulescens BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/flsjay/L1349962 eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/flsjay/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma coerulescens|Floaridastrûkgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Floaridatrukgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kriefûgel]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>l1hwp5fhgmjjenpe2czoqhu3kn4lqnp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242664</id>
      <parentid>1242662</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T18:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <origin>1242664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3474" sha1="h5ucngs45gblkk1qc8ltvyeqpizv7ls" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Floaridastrûkgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Florida scrub jay helen and allen cruickshank preserve 1.22.24 DSC 0308-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma coerulescens
|Beskriuwer, jier= ([[Louis-Augustin Bosc d'Antic|Bosc]], 1795)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Distribution of Aphelocoma coerulescens.jpg|250px]]
}} 
De '''Floaridastrûkgaai''' (''Aphelocoma coerulescens'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte hat in tige beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Amerikaanske steat [[Floarida]].

De Floaridastrûkgaai stiet der om bekend dat er tige nuet en net benaud foar minsken is. De soarte yt maklik út 'e hân, mar dat wurdt strang ôfret en is yn guon plakken ek ferbean. 

== Ferskining en lûd ==
[[Ofbyld:Florida scrub jay helen and allen cruickshank preserve 1.22.24 DSC 0427-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Floaridastrûkgaai]]
De Floaridastrûkgaai is in middelgrutte (27–31 cm) blaugrize gaai mei in lange sturt. Folwoeksen eksimplaren hawwe in blauwe kop mei in ljochte wynbraustreek, in swart plak op it gesicht en in swarte snaffel. De mantel is griis, wylst de wjukken en de sturt blau binne. De ûnderkant is wyteftich. De roppen fan 'e Floaridastrûkgaai ferskille sterk per lokaasje; se besteane sawol út hease lûden as sêfte, losse &quot;tsj-lip&quot;-toanen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De fûgel komt lokaal foar binnen in brede east-westbân troch Floarida. De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] ûnderskieden wurde.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

De fûgel libbet folslein yn 'e saneamde ''Florida scrub'': in iepen, drûch lânskip mei lege ikebeammen (''Quercus inopina'', ''Quercus geminata'') en iepen stikken sân.

== Status en bedrigingen ==
De Floaridastrûkgaai hat in beheind en fragmintearre ferspriedingsgebiet en de populaasje is lyts. Neffens in rûzing fan 2019 bestiet de populaasje út mar 2.500 oant 10.000 folwoeksen fûgels en der wurdt oannommen dat de populaasje fierder ôfnimt troch habitatferlies en optsjende bebouwing. Dêrfandinne stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/florida-scrub-jay-aphelocoma-coerulescens BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/flsjay/L1349962 eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/flsjay/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma coerulescens|Floaridastrûkgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Floaridatrukgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Kriefûgel]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>h5ucngs45gblkk1qc8ltvyeqpizv7ls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242695</id>
      <parentid>1242664</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T19:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>/* Status en bedrigingen */ kt</comment>
      <origin>1242695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3450" sha1="b3pwlkl9w6y2ydgr9hyhaxxdu057gqq" xml:space="preserve">{{Bistesoarte
|Namme    = Floaridastrûkgaai
|Ofbyld   = [[Ofbyld:Florida scrub jay helen and allen cruickshank preserve 1.22.24 DSC 0308-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|250px]]
|lûd      = 
|Ryk      = [[dieren]] (''Animalia'')
|Stamme   = [[rêchstringdieren]] (''Chordata'')
|Klasse   = [[fûgels]] (''Aves'')
|Skift    = [[moskeftigen]] (''Passeriformes'') 
|Famylje  = [[kriefûgels]] (''Corvidae'') 
|Skaai    = [[strûkgaaien]] (''Aphelocoma'')
|Wittenskiplike namme= Aphelocoma coerulescens
|Beskriuwer, jier= ([[Louis-Augustin Bosc d'Antic|Bosc]], 1795)
|IUCN-status= [[IUCN-status]]: [[Ofbyld:IUCN-VU.png|250px]]
----
|lânkaart = [[Ofbyld:Distribution of Aphelocoma coerulescens.jpg|250px]]
}} 
De '''Floaridastrûkgaai''' (''Aphelocoma coerulescens'') is in bedrige [[fûgel]] út 'e [[Famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[kriefûgels]] (''Corvidae'') yn it [[Skift (taksonomy)|skift]] fan 'e [[moskeftigen]] (''Passeriformes'').&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt; De soarte hat in tige beheind ferspriedingsgebiet yn 'e Amerikaanske steat [[Floarida]].

De Floaridastrûkgaai stiet der om bekend dat er tige nuet en net benaud foar minsken is. De soarte yt maklik út 'e hân, mar dat wurdt strang ôfret en is yn guon plakken ek ferbean. 

== Ferskining en lûd ==
[[Ofbyld:Florida scrub jay helen and allen cruickshank preserve 1.22.24 DSC 0427-topaz-denoiseraw-sharpen.jpg|thumb|left|Floaridastrûkgaai]]
De Floaridastrûkgaai is in middelgrutte (27–31 cm) blaugrize gaai mei in lange sturt. Folwoeksen eksimplaren hawwe in blauwe kop mei in ljochte wynbraustreek, in swart plak op it gesicht en in swarte snaffel. De mantel is griis, wylst de wjukken en de sturt blau binne. De ûnderkant is wyteftich. De roppen fan 'e Floaridastrûkgaai ferskille sterk per lokaasje; se besteane sawol út hease lûden as sêfte, losse &quot;tsj-lip&quot;-toanen.

== Fersprieding en taksonomy ==
De fûgel komt lokaal foar binnen in brede east-westbân troch Floarida. De soarte is [[monotypysk takson|monotypysk]], wat betsjut dat der gjin [[ûndersoarte|ûndersoarten]] ûnderskieden wurde.&lt;ref&gt;[https://www.worldbirdnames.org/bow/crows/ IOC World Bird List]&lt;/ref&gt;

De fûgel libbet folslein yn 'e saneamde ''Florida scrub'': in iepen, drûch lânskip mei lege ikebeammen (''Quercus inopina'', ''Quercus geminata'') en iepen stikken sân.

== Status en bedrigingen ==
De Floaridastrûkgaai hat in beheind en fragmintearre ferspriedingsgebiet en de populaasje is lyts. Neffens in rûzing fan 2019 bestiet de populaasje út mar 2.500 oant 10.000 folwoeksen fûgels en der wurdt oannommen dat de populaasje fierder ôfnimt troch habitatferlies en optsjende bebouwing. Dêrfandinne stiet de soarte op 'e [[Reade List]] fan 'e [[IUCN]] as kwetsber (''Vulnerable'', VU).&lt;ref&gt;[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List]&lt;/ref&gt;

{{Boarnen|boarnefernijing= 
* [https://datazone.birdlife.org/species/factsheet/florida-scrub-jay-aphelocoma-coerulescens BirdLife, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://ebird.org/species/flsjay/L1349962 eBird, oproppen 17 oktober 2026]
* [https://birdsoftheworld.org/bow/species/flsjay/cur/introduction Birds of the World, oproppen 17 oktober 2026]
----
{{reflist}}
----
{{Commonscat|Aphelocoma coerulescens|Floaridastrûkgaai}}
}}
{{DEFAULTSORT:Floaridatrukgaai}}
[[Kategory:Fûgelsoarte]]
[[Kategory:Strûkgaai]]
[[Kategory:Bedrige fûgel]]
[[Kategory:Lânseigen fauna yn de Feriene Steaten]]</text>
      <sha1>b3pwlkl9w6y2ydgr9hyhaxxdu057gqq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Aphelocoma coerulescens</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194618</id>
    <redirect title="Floaridastrûkgaai" />
    <revision>
      <id>1242663</id>
      <timestamp>2026-10-17T18:18:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>RomkeHoekstra</username>
        <id>10582</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Floaridastrûkgaai]]</comment>
      <origin>1242663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="9b2jzao6jpd7fourafwfbsq0n3aktwu" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Floaridastrûkgaai]]</text>
      <sha1>9b2jzao6jpd7fourafwfbsq0n3aktwu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Amerikaanske nutekreaker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194619</id>
    <redirect title="Grize nutekreaker" />
    <revision>
      <id>1242688</id>
      <timestamp>2026-10-17T19:30:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Grize nutekreaker]]</comment>
      <origin>1242688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="m84iejt0ocnn8nhtjhxdql4e11sem47" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Grize nutekreaker]]</text>
      <sha1>m84iejt0ocnn8nhtjhxdql4e11sem47</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 1</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194620</id>
    <revision>
      <id>1242697</id>
      <timestamp>2026-10-17T19:44:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 1</comment>
      <origin>1242697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="844" sha1="9akuykobfgpomg0zju3mfj9iao8anqz" xml:space="preserve">[[File:The Washington Post logo.svg|right|300px]]
'''''The Washington Post''''', ek wol bekend as '''''The Post''''' en gauris [[ôfkoarte]] ta '''''WaPo''''', is in tige foaroansteande [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[krante]], dy't sân [[dagen]] yn 'e [[wike]] ferskynt. It is in nasjonale krante, dy't [[sjoernalist|gearstald]], [[drukkerij|printe]] en [[útjouwerij|publisearre]] wurdt yn 'e [[haadstêd]] [[Washington, D.C.]] ''The Washington Post'' hat it imago fan in kwaliteitskrante, en kin yn 'e [[Nederlân]]ske kontekst ferlike wurde mei de ''[[NRC]]''. Om't de krante yn Washington, D.C. ferskynt, dat it sintrum fan 'e Amerikaanske [[polityk]] is, wurdt der yn ''The Washington Post'' yn it bysûnder omtinken oan politike saken jûn. De krante hat (anno 2022) 47 Pulitzerprizen wûn.

:''[[The Washington Post|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>9akuykobfgpomg0zju3mfj9iao8anqz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 2</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194621</id>
    <revision>
      <id>1242699</id>
      <timestamp>2026-10-17T19:51:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 2</comment>
      <origin>1242699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1855" sha1="k9pda1qojbembrliainvaxtwkgcqmbv" xml:space="preserve">[[File:Hades-et-Cerberus-III.jpg|180px|right]]
'''Hades''' ([[Gryksk]]: ᾍδης, ''Hádēs'', útspr.: [ˈhadiːs], likernôch &quot;&lt;u&gt;Ha&lt;/u&gt;-diis&quot;, of Ἅιδης, ''Háidēs'', útspr.: [ˈhai̭diːs ], likernôch: &quot;&lt;u&gt;hai&lt;/u&gt;-diis&quot;) is yn it Grykske heidendom en de [[Grykske mytology]] de [[god]] fan 'e [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], de [[dea]], [[grot]]ten, de [[nacht]], [[dream]]en, [[flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], it [[tsjuster]], de [[grûn]], fruchtberens, [[rykdom]], it [[hjirneimels]] en metalen. It meast waard er lykwols sjoen as de [[kening]] fan 'e [[Hades (ûnderwrâld)|Grykske ûnderwrâld]], it plak dêr't [[minske]]n nei harren [[dea]] hinnegiene. Dêrmei waard er frijwol [[synonym]], en de Grykske ûnderwrâld waard dêrom ek [[Hades (ûnderwrâld)|Hades]] neamd. 

Hades wie neffens de [[myte]]n de âldste [[soan]] fan Kronos en Reä, mar de lêste dy't, nei't hy en syn [[bruorren]] [[kannibalisme|opiten]] wiene troch harren [[heit]], wer opkoarre waard. Yn 'e mande mei syn jongere bruorren [[Seus]] en Poseidon fersloech er syn heite [[generaasje]] fan goaden, de titanen, wêrnei't se it regear oer de [[kosmos]] oernamen. Hades krige de ûnderwrâld taparte, Seus de [[himel]] en Poseidon de [[see]], wylst de [[Ierde (planeet)|ierde]] foar alle trije like tagonklik wie. 

Hades waard gauris ôfbylde mei Serberus, de trijekoppige hiemhûn fan 'e ûnderwrâld. Yn lettere tiden waarden de [[Etrusken|Etruskyske]] god Aita en de [[Romeinen|Romeinske]] goaden Dis Pater en Orkus as ekwifalinten fan Hades sjoen. De lêste beiden fusearren mei tiid ta Pluto, in [[Latyn|latinisearring]] fan '''Plouton''' (Gryksk: Πλούτων, ''Ploútōn'', útspr.: [ˈplutɔːn], likernôch: &quot;&lt;u&gt;plû&lt;/u&gt;-tôn&quot;), dat in Grykske [[eufemistysk]]e [[titel (adel)|titel]] fan Hades wie.

:''[[Hades (god)|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>k9pda1qojbembrliainvaxtwkgcqmbv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242702</id>
      <parentid>1242699</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:05:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>- typfl</comment>
      <origin>1242702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1854" sha1="fk829e6qzdduizfegkmvxvw1fpmrrv7" xml:space="preserve">[[File:Hades-et-Cerberus-III.jpg|180px|right]]
'''Hades''' ([[Gryksk]]: ᾍδης, ''Hádēs'', útspr.: [ˈhadiːs], likernôch &quot;&lt;u&gt;Ha&lt;/u&gt;-diis&quot;, of Ἅιδης, ''Háidēs'', útspr.: [ˈhai̭diːs], likernôch: &quot;&lt;u&gt;hai&lt;/u&gt;-diis&quot;) is yn it Grykske heidendom en de [[Grykske mytology]] de [[god]] fan 'e [[ûnderwrâld (mytology)|ûnderwrâld]], de [[dea]], [[grot]]ten, de [[nacht]], [[dream]]en, [[flok (ûnheilsbeswarring)|flokken]], it [[tsjuster]], de [[grûn]], fruchtberens, [[rykdom]], it [[hjirneimels]] en metalen. It meast waard er lykwols sjoen as de [[kening]] fan 'e [[Hades (ûnderwrâld)|Grykske ûnderwrâld]], it plak dêr't [[minske]]n nei harren [[dea]] hinnegiene. Dêrmei waard er frijwol [[synonym]], en de Grykske ûnderwrâld waard dêrom ek [[Hades (ûnderwrâld)|Hades]] neamd. 

Hades wie neffens de [[myte]]n de âldste [[soan]] fan Kronos en Reä, mar de lêste dy't, nei't hy en syn [[bruorren]] [[kannibalisme|opiten]] wiene troch harren [[heit]], wer opkoarre waard. Yn 'e mande mei syn jongere bruorren [[Seus]] en Poseidon fersloech er syn heite [[generaasje]] fan goaden, de titanen, wêrnei't se it regear oer de [[kosmos]] oernamen. Hades krige de ûnderwrâld taparte, Seus de [[himel]] en Poseidon de [[see]], wylst de [[Ierde (planeet)|ierde]] foar alle trije like tagonklik wie. 

Hades waard gauris ôfbylde mei Serberus, de trijekoppige hiemhûn fan 'e ûnderwrâld. Yn lettere tiden waarden de [[Etrusken|Etruskyske]] god Aita en de [[Romeinen|Romeinske]] goaden Dis Pater en Orkus as ekwifalinten fan Hades sjoen. De lêste beiden fusearren mei tiid ta Pluto, in [[Latyn|latinisearring]] fan '''Plouton''' (Gryksk: Πλούτων, ''Ploútōn'', útspr.: [ˈplutɔːn], likernôch: &quot;&lt;u&gt;plû&lt;/u&gt;-tôn&quot;), dat in Grykske [[eufemistysk]]e [[titel (adel)|titel]] fan Hades wie.

:''[[Hades (god)|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>fk829e6qzdduizfegkmvxvw1fpmrrv7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 3</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194622</id>
    <revision>
      <id>1242700</id>
      <timestamp>2026-10-17T19:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 3</comment>
      <origin>1242700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2125" sha1="0876p55iu1qqlekxjmgp7njengdvyjq" xml:space="preserve">[[File:Doctor Zhivago film logo.png|right|250px]]
[[File:Trailer-Doctor_Zhivago-Yuri_Zhivago_and_Lara.JPG|right|250px]]
'''''Doctor Zhivago''''' ([[Italjaansk]]e [[titel (namme)|titel]]: ''Il Dottor Živago'') is in [[Feriene Steaten|Amerikaansk]]-[[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Itaalje|Italjaanske]] [[histoaryske film|histoaryske]] [[romantyske film|romantyske]] [[dramafilm]] út [[1965]] ûnder [[rezjy]] fan [[David Lean]], mei yn 'e [[haadrol]]len [[Omar Sharif]] en Julie Christie. De [[titel (namme)|titel]] ferwiist nei de [[haadpersoan]]. De [[film]] waard basearre op 'e [[histoaryske roman]] ''Doktor Zjivago'', fan 'e [[Ruslân|Russyske]] [[skriuwer]] [[Boris Pasternak]], dy't yn [[1957]] útjûn waard yn [[Itaalje]] om't syn wurk yn 'e [[Sovjet-Uny]] ferbean wie. It [[plot|ferhaal]] folget Joeri Zjivago ([[transliteraasje]] nei de [[Ingelsk]]e [[stavering]]: Yuri Zhivago), in [[troud]]e [[dokter]] waans [[libben]] folslein feroare wurdt troch de [[Russyske Revolúsje]] fan [[1917]] en de dêropfolgjende [[Russyske Boargeroarloch]]. Tsjin dy eftergrûn hat er ferskate moetings mei de ûngelokkige Lara Antipova, mei wa't er úteinlik in [[oerhoer|bûtenechtlike relaasje]] kriget. 

By it útkommen fan ''Doctor Zhivago'' wiene de doetiidske [[filmkritisy]] oer it algemien wat [[teloarsteld]]. Hja klagen oer de spyldoer fan mear as trije [[oere]]n en fûnen dat de film de [[skiednis]] fan [[Ruslân]] trivialisearre, mar erkenden de yntinsiteit fan it [[romantyk (leafde)|leafdesferhaal]] en de behanneling fan [[minsklik]]e [[tema (ûnderwerp)|tema's]] yn 'e film. Nettsjinsteande dat wie ''Doctor Zhivago'' in reuseftich [[kommersje]]el súkses yn 'e [[bioskopen]] en wûn de film fiif [[Oscar]]s, fiif [[Golden Globe]]s (wêrûnder de [[Golden Globe foar Bêste Film – Drama|priis foar bêste dramafilm]]) en in [[Grammy Award]]. Meitiid groeide de [[reputaasje]] fan 'e film tige by tige, en tsjintwurdich wurdt ''Doctor Zhivago'' oer it algemien beskôge as ien fan 'e bêste films ea makke en miskien wol de bêste [[romantyske film]] aller tiden.

:''[[Doctor Zhivago (film)|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>0876p55iu1qqlekxjmgp7njengdvyjq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Literatuerprizen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>194623</id>
    <redirect title="Literatuerpriis" />
    <revision>
      <id>1242704</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:20:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>Ferwiist troch nei [[Literatuerpriis]]</comment>
      <origin>1242704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="nblc8w6ufzwpw8ujbhbvtdgpdojh3kt" xml:space="preserve">#REDIRECT [[Literatuerpriis]]</text>
      <sha1>nblc8w6ufzwpw8ujbhbvtdgpdojh3kt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 4</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194624</id>
    <revision>
      <id>1242706</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:22:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 4</comment>
      <origin>1242706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="c368nz7tku4px546w1441zq0uy1yq6g" xml:space="preserve">[[File:Friesche rymlery (IA 10007650bsb).pdf|page=13|right|180px]]
De '''Frysktalige literatuer''' omfiemet de [[literêr]]e tradysje yn it [[Frysk]] en hat in [[skiednis]] dy't weromgiet oant de [[Iere Midsiuwen]]. De âldste oerlevere spoaren fan it [[skrift|skreaune]] Frysk binne koarte [[runen|runeynskripsjes]] út de [[6e iuw|6e]] oant en mei de [[9e iuw]]. Fan de [[Aldfrysk]]e perioade binne fan de [[13e iuw]] ôf benammen [[rjocht]]steksten en oarkunden oerlevere. Hoewol't dy teksten yn it foarste plak in [[wet|juridyske]] funksje hiene, befetsje se ek literêre eleminten, [[leginde]]n en [[ferhalen]] oer de [[Fryske Frijheid]].

Nei't it Frysk yn de [[16e iuw]] syn posysje as [[bestjoer]]s- en skriuwtaal foar in grut part ferlern hie, waard de taal dochs noch sporadysk foar literêre teksten brûkt. It wichtichste hichtepunt fan dy perioade wie it wurk fan [[Gysbert Japiks]] ([[1603]]–[[1666]]), dy't sjen liet dat it Frysk gaadlik wie foar in breed ferskaat oan literêre sjenres. Yn de [[19e iuw]] krige de Fryske literatuer ûnder ynfloed fan de [[Romantyk (literatuer)|Romantyk]] in nije ympuls. Skriuwers as de [[bruorren Halbertsma]], [[Harmen Sytstra]] en letter [[Waling Dykstra]] droegen by oan it ûntstean fan in breder Frysktalich lêzerspublyk en oan de ûntwikkeling fan de organisearre [[Fryske Beweging]].

Yn de [[20e iuw]] waard de Fryske literatuer hieltyd mear in selsstannich literêr fjild mei eigen [[tydskrift]]en, [[útjouwerij]]en, skriuwersorganisaasjes en [[literatuerprizen]]. De oprjochting fan de [[Jongfryske Mienskip]] yn [[1915]] betsjutte in wichtige fernijing, wylst nei de [[Twadde Wrâldkriich]] mear klam kaam te lizzen op de [[keunst|artistike]] autonomy fan de literatuer. Yn de twadde helte fan de 20e iuw ûntstie in grut ferskaat oan literêre rjochtingen, fan modernisme en eksperiminteel proaza oant [[psychologyske roman]]s, populêre literatuer en [[berneboek|berne- en jeugdliteratuer]].

De hjoeddeiske Fryske literatuer omfiemet [[poëzij]], [[proaza]], [[toanielstik|toaniel]] en berne- en jeugdliteratuer en wurdt sawol yn [[boek]]foarm as [[e-boek|digitaal]] publisearre. Meartaligens, [[oersetting]]s en literêre optredens hawwe dêrby in wichtiger plak krigen. De [[Gysbert Japicxpriis]], dy't sûnt [[1947]] troch de [[Provinsje Fryslân]] útrikt wurdt, jildt as de wichtichste literêre priis foar oarspronklik Frysktalich literêr wurk.

:''[[Frysktalige literatuer|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>c368nz7tku4px546w1441zq0uy1yq6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 5</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194625</id>
    <revision>
      <id>1242708</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:27:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 5</comment>
      <origin>1242708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="825" sha1="jojs34z5kyccoyhjow74emln4dhfbdx" xml:space="preserve">[[File:Mogadishu.png|right|250px]]
'''Mogadisjû''' (Somalysk: ''Muqdisho''; [[Arabysk]]: مقديشو), ek bekend as ''Xamar'' of ''Hamar'', is de [[haadstêd]] fan [[Somaalje]]. De [[stêd]] leit yn 'e regio Banaadir oan 'e [[Yndyske Oseaan]]. It is de grutste stêd fan it lân en in wichtich sintrum foar [[hannel]] en [[yndustry]]. De wichtichste yndustryen binne it ferwurkjen fan [[iten]], [[drinken]] en tekstyl. Mogadisjû hat ek in ynternasjonale [[lofthaven]] en in wichtige [[haven|seehaven]]. Ta de [[histoarysk]]e [[gebou]]wen hearre de Fakr ad-Din-moskee, boud yn [[1269]], en it Garesapaleis út 'e ein fan 'e [[19e iuw]]. Yn it Garesapaleis binne hjoed-de-dei in [[museum]] en in [[bibleteek]] húsfêste. De Nasjonale Universiteit fan Somaalje is ek yn Mogadisjû fêstige.

:''[[Mogadisjû|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>jojs34z5kyccoyhjow74emln4dhfbdx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 6</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194626</id>
    <revision>
      <id>1242710</id>
      <timestamp>2026-10-17T20:35:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 6</comment>
      <origin>1242710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1380" sha1="pdkluddu48h8agdt93meapjo7xd5kq7" xml:space="preserve">[[File:Édition Curmer (1843) - Le Chat botté - 1.png|right|200px]]
'''''De Kat op Learzens''''' of '''''De Kat mei de Learzens''''', yn it oarspronklike [[Frânsk]]: '''''Le Chat Botté''''' en [[Dútsk]]: '''''Der Gestiefelte Kater''''' ([[Nederlânsk]]: ''De Gelaarsde Kat''; [[Ingelsk]]: ''Puss in Boots''), is in iuwenâld [[literêr]] [[mearke]]. It waard û.m. optekene troch de [[bruorren Grimm]] yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' (&quot;Berne- en Hûsmearkes&quot;), mar de optinker wie nei alle gedachten [[Charles Perrault]], dy't it publisearre yn syn ''Contes de Ma Mère l'Oye'' (&quot;Ferhalen fan Us Mem de Goes&quot;) middenmank mearkes op basis fan âlde [[folksferhalen]]. ''De Kat op Learzens'' is altyd in [[populêr]] ferhaal bleaun, en it [[personaazje|haadpersonaazje]], de Kat op Learzens nei wa't it mearke neamd waard, is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] nochris ekstra popularisearre troch syn rol yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Shrek (franchise)|''Shrek''-franchise]] (mei de [[stim]] fan [[akteur]] Antonio Banderas). Yn [[1985]] is dit mearke troch [[Jant Visser-Bakker]] oerset yn it [[Frysk]] as ûnderdiel fan 'e samling ''De Moaiste Mearkes&amp;nbsp;2'', nei de útjefte ''Die Schönsten Märchen der Brüder Grimm'' (dat in oanpassing fan 'e oarspronklike tekst nei modern [[Dútsk]] ta is troch Margrit Weber).

:''[[De Kat op Learzens|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>pdkluddu48h8agdt93meapjo7xd5kq7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1242711</id>
      <parentid>1242710</parentid>
      <timestamp>2026-10-17T20:37:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>red</comment>
      <origin>1242711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1382" sha1="rtkclsk6o62yr66i3yuyklimbstyt5d" xml:space="preserve">[[File:Édition Curmer (1843) - Le Chat botté - 1.png|right|200px]]
'''''De Kat op Learzens''''' of '''''De Kat mei de Learzens''''', yn it oarspronklike [[Frânsk]]: '''''Le Chat Botté''''' en [[Dútsk]]: '''''Der Gestiefelte Kater''''' ([[Nederlânsk]]: ''De Gelaarsde Kat''; [[Ingelsk]]: ''Puss in Boots''), is in iuwenâld [[literêr]] [[mearke]]. It waard û.m. optekene troch de [[bruorren Grimm]] yn harren ''Kinder- und Hausmärchen'' (&quot;Berne- en Hûsmearkes&quot;), mar de optinker wie nei alle gedachten [[Charles Perrault]], dy't it publisearre yn syn ''Contes de Ma Mère l'Oye'' (&quot;Ferhalen fan Us Mem de Goes&quot;) middenmank mearkes op basis fan âlde [[folksferhalen]]. 

''De Kat op Learzens'' is altyd in [[populêr]] ferhaal bleaun, en it [[personaazje|haadpersonaazje]], de Kat op Learzens nei wa't it mearke neamd waard, is yn 'e [[ienentweintichste iuw]] nochris ekstra popularisearre troch syn rol yn 'e [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[Shrek (franchise)|''Shrek''-franchise]] (mei de [[stim]] fan [[akteur]] Antonio Banderas). Yn [[1985]] is dit mearke troch [[Jant Visser-Bakker]] oerset yn it [[Frysk]] as ûnderdiel fan 'e samling ''De Moaiste Mearkes&amp;nbsp;2'', nei de útjefte ''Die Schönsten Märchen der Brüder Grimm'' (dat in oanpassing fan 'e oarspronklike tekst nei modern [[Dútsk]] ta is troch Margrit Weber).

:''[[De Kat op Learzens|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>rtkclsk6o62yr66i3yuyklimbstyt5d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 7</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194627</id>
    <revision>
      <id>1242713</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 7</comment>
      <origin>1242713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="907" sha1="35llpovko5yoxzrek9cluk3p55qqwv8" xml:space="preserve">[[File:2009-02-22_Hooters_in_Morrisville.jpg|right|250px]]
'''Hooters''' is de registrearre [[merknamme]] dy't brûkt wurdt troch twa nau mei-inoar ferbûne [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] keatlings fan fastfoodrestaurants fan it type [[breastaurant]]. Dêrby giet it om '''Hooters, Inc.''', wêrfan't it [[haadkantoar]] fêstige is yn [[Clearwater (Floarida)|Clearwater]], yn 'e [[Amerikaanske steat]] [[Floarida]], en '''Hooters of America, LLC''', mei it haadkantoar yn [[Atlanta]], yn 'e steat [[Georgia]]. Beide binne eigendom fan it [[ynvestearring]]sbedriuw Nord Bay Capital. Hooters begûn yn [[1983]] en ûnderskiedt him fan oare fastfoodrestaurants troch it inkeld oannimmen fan jonge [[skientme|tsjeppe]] ([[froulik]]e) [[servearster]]s, leafst mei wielderige foarmen, dy't omrinne yn in straksittende [[wite]] himdsjes en straksittende [[oranje]] koarte broeken. 

:''[[Hooters|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>35llpovko5yoxzrek9cluk3p55qqwv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 8</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194628</id>
    <revision>
      <id>1242714</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:34:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 8</comment>
      <origin>1242714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1002" sha1="8vk4pz07p4gy4uxa45dakz7c7wu2mt1" xml:space="preserve">[[File:Gannet (27971301221) (cropped).jpg|right|250px]] 
De '''gint''' ([[wittenskiplike namme]]: ''Morus bassanus'') is in [[fûgel]] út it [[skift]] fan 'e [[ginteftigen]] (''Suliformes''), de [[famylje (taksonomy)|famylje]] fan 'e [[gintfûgels]] (''Sulidae'') en it [[skaai (taksonomy)|skaai]] fan 'e [[ginten]] (''Morus''). Dit bist, dat ek by Friezen mooglik better bekend is ûnder de [[Nederlânsk]]talige namme ''jan-van-gent'', komt foar boppe it noarden fan 'e [[Atlantyske Oseaan]] en de [[rânesee]]ën dêrfan yn in [[ferspriedingsgebiet]] dat rikt fan [[Teksas]] en de [[Bahama's]] oant [[Grienlân]] en [[Spitsbergen (Noarwegen)|Spitsbergen]] oant de [[Kanaryske Eilannen]] en [[Lybje]]. It is de grutste libbene gintfûgel. De gint fret [[fisk]] en [[brieden (fûgels)|briedt]] yn reuseftige [[koloanje (biology)|koloanjes]] op dreech berikbere plakken oan 'e [[kust]] en op eilantsjes dêrfoar. De [[IUCN]] klassifisearret de gint as net bedrige.

:''[[gint (fûgel)|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>8vk4pz07p4gy4uxa45dakz7c7wu2mt1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 9</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194629</id>
    <revision>
      <id>1242715</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:36:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 9</comment>
      <origin>1242715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1197" sha1="7jvcytn0fslul42pbv7dfqbg1trg7fi" xml:space="preserve">[[File:Kim_Cattrall_2011_TIFF_Premiere_of_Meeting_Monica_Velour_-a.jpg|180px|right]]
'''Kim Cattrall''' (folút: '''Kim Victoria Cattrall'''; [[útspr.]]: [kəˈtɹæl], likernôch: &quot;kuh-&lt;u&gt;trel&lt;/u&gt;&quot;) ([[Liverpool]], [[21&amp;nbsp;augustus]] [[1956]]) is in yn 'e [[Feriene Steaten]] wenjend en wurkjend [[Feriene Keninkryk|Britsk]]-[[Kanada|Kanadeesk]]-[[Feriene Steaten|Amerikaansk]] [[aktrise]] en [[skriuwster]]. Hoewol't se yn gâns [[toanielstik]]ken, [[film]]s en [[tillefyzjesearje]]s spile hat, is se benammen bekend wurden fan har rol as de [[seksualiteit|seksueel]] frijfochten Samantha Jones yn 'e [[romantyk (sjenre)|romantyske]] [[komeedzjedrama]]searje ''Sex and the City'' ([[1998]]–[[2004]]). Foar dy rol ûntfong se gâns nominaasjes foar [[priis (ûnderskieding)|prizen]] en wûn se twa [[Screen Actors Guild Award]]s en ien [[Golden Globe]]. Dêrnjonken hie Cattrall ek bekende rollen yn [[film]]s as ''Porky's'', ''[[Police Academy (film)|Police Academy]]'', ''Big Trouble in Little China'', ''Mannequin'' en ''[[Star Trek&amp;nbsp;VI: The Undiscovered Country]]''. Fierders hat Cattrall ek ferskate [[non-fiksje]]boeken oer [[seks]] publisearre.

:''[[Kim Cattrall|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>7jvcytn0fslul42pbv7dfqbg1trg7fi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 10</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194630</id>
    <revision>
      <id>1242717</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:43:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 10</comment>
      <origin>1242717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1285" sha1="r0b7jie9gfy03vtnk9svr6rhedtuz7t" xml:space="preserve">[[File:Zicht op Nieuwebildtzijl.jpg|right|250px]]
'''It Bilt''' ([[Nederlânsk]] en offisjeel: ''Het Bildt''; [[Biltsk]]: ''’t Bildt'') is in [[lânstreek]] besteande út in stikmannich oanbuorjende [[polder]]s en teffens in eardere [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] yn it [[noarden]] fan [[Fryslân]], oan 'e [[kust]] fan 'e [[Waadsee]]. It gebiet foarme oarspronklik de [[mûning]] fan 'e âlde [[Middelsee]], dy't fan [[1505]] ôf [[drûchlizzing (polder)|drûchlein]] waard troch lânferhuzers út [[Súd-Hollân]] wei. Sadwaande koe him op It Bilt in folslein eigen [[folk]], [[kultuer]] en [[taal]] ûntjaan, wêrby't de [[Hollân]]ske oarsprong kombinearre waard mei [[Fryslân|Fryske]] ynfloeden en eigen fernijings. Yn [[1984]] waard de Gemeente It Bilt útwreide mei [[Minnertsgea]], in [[Frysk]]talich [[doarp]] op it âlde lân, dat net ta it histoaryske Bilt hearde. De gemeente hie op [[30 april]] [[2017]] in [[befolking]] fan 10.502 minsken en besloech in [[oerflak]] fan 116,48&amp;nbsp;[[km²]], wêrfan 24,1&amp;nbsp;km² út [[oerflaktewetter]] bestie. Op [[1&amp;nbsp;jannewaris]] [[2018]] hold It Bilt as [[bestjoer|bestjoerlike ienheid]] op te bestean en gie it op yn 'e nije [[gemeentlike weryndieling|fúzjegemeente]] [[De&amp;nbsp;Waadhoeke]].

:''[[It Bilt|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>r0b7jie9gfy03vtnk9svr6rhedtuz7t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 11</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194631</id>
    <revision>
      <id>1242719</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:50:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 11</comment>
      <origin>1242719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1331" sha1="g4clx7aaak2zovvu5r37t7f0jcgw5m7" xml:space="preserve">[[File:Social media collection 2026.png|250px|right]]
'''Sosjale media''', gauris oantsjut mei de [[Ingelsk]]e term '''''social media''''', binne [[ynternet|online]] [[software|applikaasjes]] dêr't brûkers ynhâld meitsje, útwikselje en mei oare brûkers [[kommunisearje]] kinne. Der bestiet gjin algemiene, slutende definysje fan it begryp, en de definysjes fan sosjale media dy't àl besteane, binne mei de ûntwikkeling fan digitale platfoarmen en harren funksjes troch de tiid hinne feroare. Yn [[wittenskip]]like omskriuwingen fan it begryp 'sosjale media' wurde û.o. it meitsjen fan ynhâld troch brûkers, kommunikaasje tusken brûkers en it foarmjen of ûnderhâlden fan sosjale ferbiningen as karakteristike eigenskippen neamd.

Kaplan en Haenlein definiearren sosjale media yn [[2010]] as in groep online applikaasjes dy't fuortbouwe op de [[technology]]ske en [[ideology]]ske grûnslach fan ''Web 2.0'' en dy't it meitsjen en útwikseljen fan troch brûkers makke ynhâld mooglik meitsje. Yn harren klassifikaasje ûnderskaten se ûnder de brede term sosjale media û.o. gearwurkingsprojekten, [[bloch]]s, ynhâldsmienskippen, sosjale-netwurksiden, firtuele spulwrâlden en firtuele sosjale wrâlden. It begryp 'sosjale media' is dêrmei breder as allinnich sosjale-netwurksiden.

:''[[sosjale media|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>g4clx7aaak2zovvu5r37t7f0jcgw5m7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 12</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194632</id>
    <revision>
      <id>1242721</id>
      <timestamp>2026-10-17T23:54:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 12</comment>
      <origin>1242721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="950" sha1="fata4o7eppqnx1keofd88y7htdwnc4z" xml:space="preserve">[[File:A-Team-Logo.svg|right|250px]]
'''''The A-Team''''' wie in tige súksesfolle [[Feriene Steaten|Amerikaanske]] [[tillefyzjesearje]] dy't fiif [[seizoen (omrop)|seizoenen]] rûn, fan [[1983]] oant [[1987]], en dy't yn withoefolle lannen útstjoerd is. It wie in [[aksjesearje]] oer in team fan [[hierling]]en dat troch sljochtwei lju ynhierd wurde kin om 'e tiranny fan pleatslike machthawwers of [[kriminelen]] ûnder fuotten te heljen. De [[haadrol]]len waarden fertolke troch George Peppard, Dirk Benedict, [[Mr. T]] en Dwight Schultz. ''The A-Team'' waard tige [[populêr]], benammen by [[bern (persoan)|bern]] en [[jongerein]], en wurdt no sjoen as in wier [[kultureel ikoan|ikoan]] fan 'e [[tillefyzje]] út 'e [[1980-er jierren]]. De searje waard produsearre yn opdracht fan it Amerikaanske [[tillefyzjenetwurk]] [[National Broadcasting Company|NBC]] en waard trije kear nominearre foar in [[Emmy Award]].

:''[[The A-Team|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>fata4o7eppqnx1keofd88y7htdwnc4z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berjocht:Side fan de wike 2027/wike 13</title>
    <ns>10</ns>
    <id>194633</id>
    <revision>
      <id>1242724</id>
      <timestamp>2026-10-18T00:08:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ieneach fan 'e Esk</username>
        <id>13292</id>
      </contributor>
      <comment>wike 13</comment>
      <origin>1242724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1055" sha1="7t0e6tl95w6ocdllu1269ge7v6ga9nj" xml:space="preserve">[[File:Nes (It Hearrenfean), ruïne konvint fan Nes.jpg|right|250px]]
It '''Nesker Konvint''' of it '''Konvint fan Nes''' wie in [[kleaster]] en [[kommanderij]] fan 'e [[Dútske Oarder]] by [[Nes (It Hearrenfean)|Nes]] yn 'e hjoeddeiske [[Fryslân|Fryske]] [[gemeente (bestjoer)|gemeente]] [[It Hearrenfean (gemeente)|It Hearrenfean]]. It stiftingsjier is net wis, mar soe [[1228]] west hawwe kinne. It wie gjin kleaster yn 'e wenstige betsjutting fan in sletten [[religieuze]] mienskip; ynstee wie it in kommanderij dy't opboud wie út [[pryster]]s en lekebruorren. It Nesker Konvint hie ferskate dochterfêstigings, mar waard yn [[1580]] yn it ramt fan 'e [[Reformaasje]] troch de [[oerheid]] fan Fryslân opheft. De [[gebou]]wen waarden foar in diel koarte tiid letter ôfbrutsen, wylst de restanten meitiid yn ferfal rekken en geandewei de [[santjinde iuw|santjinde]] en [[achttjinde iuw]] opromme waarden. Tsjintwurdich is fan it Nesker Konvint inkeld it [[tsjerkhôf]] noch oer, dêr't in [[klokkestoel]] stiet.

:''[[Nesker Konvint|Lês fierder]]''</text>
      <sha1>7t0e6tl95w6ocdllu1269ge7v6ga9nj</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>