Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2251 1313604 1269788 2026-05-16T22:23:37Z TGcoa 21229 /* Cultúr */ 1313604 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil |nom_original=Oileáin Árann |nom_original_lleng=Oileáin Árann }} I g[[Cuan na Gaillimhe]] atá '''Oileáin Árann''' nó ''na hÁrainneacha''; is iad na trí phríomh-[[oileán]] ná ''Árainn'' (ar a dtugtar [[Inis Mór]] go minic), [[Inis Meáin]] agus [[Inis Oírr]]. Tá [[Cill Rónáin]], an baile measartha amháin atá ar na hoileáin, tuairim agus 50 [[ciliméadar]] siar as cathair na [[Gaillimh]]e. Ach níl Cill Rónáin ach tuairim is 12 km as [[Indreabhán]] i g[[Conamara]], agus 15 km as Dubhlainn i g[[Contae an Chláir]]. == Daonra == Tá cónaí ar os cionn míle duine ar na hoileáin inniu. Tá an pobal beag ag fás le 20 bliain anuas, tar éis meath mhall ar feadh tuairim is céad bliain roimhe sin. Sí an [[Gaeilge|Ghaeilge]] gnáth-theanga formhór na ndaoine i gcónaí. Turasóireacht agus iascaireacht na príomhshlite beatha ar na hoileáin. Tá an talamh an-bhocht, ach bhí ceangal daingean ag na hoileánaigh i gcónaí leis an bhfarraige. San am atá thart, bhí an-tábhacht le baint feamainne ar na hoileáin, go háirithe i gcóir táirgeadh [[Íodín]]. Sa samhradh, tá teacht ar na hoileáin go héasca le báid bheaga ó Chonamara agus Contae an Chláir, i mbeagán thar uair an chloig. Tá aerstrácaí, freisin, ar na trí hoileán, a thosaigh [[Aer Arann]] os cionn 30 bliain ó shin. [[Íomhá:Aranislandssatmap.jpg|220x220px|thumb|Oileáin Árann.]] Idir 2002 agus 2006 thit daonra na n-oileán ó 1280 go 1218. I 2002 ar an oileán is mó, Inis Mór, bhí 831 duine, le 270 acusan i gCill Rónáin. Ní raibh ach 187 ar Inis Meáin, an dara hoileán is mó agus bhí 262 duine in Inis Oírr. (Is ó Cheannáireamh 2002 na huimhreacha daonra [http://www.cso.ie/census/about.htm Census 2002]). De réir an daoináireamh is déanaí (2016), tá 762 duine ina gcónaí ar Árainn (Inis Mór) faoi láthair, 281 ar Inis Oírr agus 183 ar Inis Meáin<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.chg.gov.ie/ga/gaeltacht/islands/populated-off-shore-islands/|teideal=Oileáin mhara a bhfuil cónaí orthu {{!}} An Roinn Cultúir, Oidhreachta agus Gaeltachta|language=en|work=www.chg.gov.ie|dátarochtana=2018-08-31}}</ref>. Tá laghdú beag tagtha ar líon na daoine ar na hoileáin ó 1251 i 2011 go 1226 duine i 2016. == Talamh == Cé gur leaca móra d'aolchloch a chlúdaíonn cuid mhór de na hoileáin i gcónaí, cruthaíodh a lán talún in am ghátair le feamainn, gaineamh, agus cré a baineadh as na scoilteanna idir na leaca móra. Fásann glasraí ar nós fataí, cairéidí agus meacain go láidir in Árainn, ach is tógáil eallach agus caoire is mó atá ar siúl ann faoi láthair. == Stair == Deirtear gurb iad na [[Fir Bholg]] a thóg na dúnta móra atá le feiscint ar na hoileáin. Tá cónaí ar an oileán ón am iargúlta sin chomh fada agus is eol dúinn. Ba i dtús ré na [[Críostaíocht]]a in [[Éire|Éirinn]] a leath cáil na n-oileán arís, mar ar a raibh de mhainistir agus de naoimh orthu. Ina measc bhí Éanna, Rónán, Ciarán agus Caomhán, agus bhí cáil ar Árainn ar fud na h[[an Eoraip|Eorpa]] mar cheantar teagaisc i gcúrsaí creidimh agus sna hábhair eile a bhí á staidéar ag lucht léinn na hEorpa ag an am. Is uaidh sin a thugtar "Ára na Naomh" orthu fós. Thréig a lán na hoileáin ó thús an 20ú hAois ar aghaidh, le dul ar an mórthír nó ar imirce. Ba go dtí [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] agus [[an Nua-Shéalainn]] a thug a lán acu a n-aghaidh. Ach seachas a lán d'oileáin bheaga eile in iarthar na hÉireann, bhí teacht éigin orthu fiú i rith an gheimhridh, mar go raibh bád mór as Gaillimh ag trial orthu trí huair sa tseachtain. Mar sin, ar ndóigh, níor tréigeadh aon cheann acu, agus tá borradh ar na hoileáin anois, a chuaigh i dtreise ós na [[1980í]] nuair a thosaigh cuid mhór turasóirí ag triail orthu arís. == Litríocht == [[Íomhá:dunaonghasa2.jpg|thumb|220x220px|Radharc ar an tírdhreach [[carst]] ó [[Dún Aonghasa|Dhún Aonghasa]]]] Tá cáil ar na hoileáin mar ar a bhfuil de bhaint acu le litríocht. Bhain cuid de seo leis an dlúthaithne a bhí ar an oileán ar an nGaeilge, agus go minic an Béarla lena thaobh. Bhíodh lucht ollscoile agus teangeolaithe eile ag triail orthu le staidéar a dhéanamh ar Ghaeilge a bhí cuíosach glan fós ó thionchar an [[Béarla|Bhéarla]]. Chaith [[John Millington Synge]] tréimhsí fada ar Inis Meáin ag foghlaim na Gaeilge agus ag scríobh a chuid leabhar agus drámaí. B'é an dráma is cáiliúla a bhí aige ná ''[[The Playboy of the Western World]]'', a bhí bunaithe ar scéal a chuala sé ó mhuintir Inis Meáin. Bhain [[Liam Ó Flaithbheartaigh]] cáil amach i dtús an fichiú chéad ar a chuid gearrscéalta agus úrscéalta. Cé gur scríobh sé scéalta i nGaeilge ar feadh blianta, is i mBéarla atá formhór a chuid saothair. Tugann cuid acu léargas ar an saol chrua a bhí ag na daoine, agus cuid eile ar an dtuiscint a bhí aige don nádúr. Bhí [[Máirtín Ó Direáin]] ar dhuine de na filí ba mhó le rá sa fichiú haois, agus is i nGaeilge a scríobh sé ar fad, nach mór. == Cultúr == Sa bhliain 2026, cuireadh maoiniú €300,000 ar fáil chun seirbhís óige a chur ar fáil as Gaeilge ar na trí oileán. Tá an togra píolótach ceithre bliana maoinithe ag an Roinn Oideachais agus Óige i gcomhpháirtíocht le Bord Oideachais agus Oiliúna na Gaillimhe agus Ros Comáin, [[Údarás na Gaeltachta]] agus [[Muintearas]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Oileáin Árann|url=https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Oile%C3%A1in_%C3%81rann&oldid=1269788|journal=Vicipéid|date=2025-06-13|language=ga}}</ref> == Spórt == Bunaíodh [[CLG Oileáin Árann]] i 1996 nuair a tháinig an trí oileán le chéile mar fhoireann amháin don chéad uair. == Féach freisin == * [[Cuan na Gaillimhe]] * [[Aer Árann]] * [[An Ceathrar Álainn]] * [[Dún Aonghasa]], [[Dún Dúchathair]] * [[Geansaí Árannach]] * [[Pampúta]] == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * ''[[:de:s:Die araner mundart|Die araner mundart]]'' (cuntas fóneolaíoch de chanúint Ghaeilge Oileáin Árann, ó [[1899]]; as [[Gearmáinis]]) {{Contae na Gaillimhe}} {{DEFAULTSORT:Oileain Arann}} [[Catagóir:Oileáin Árann| ]] [[Catagóir:Cuan na Gaillimhe]] [[Catagóir:Oileáin Ghaeltachta]] [[Catagóir:Oileáin Chontae na Gaillimhe]] [[Catagóir:Oileáin Chonnachta]] p1f3crwbdzs7l27n490fmbk2ml811pc 0 2519 1313481 1220666 2026-05-16T19:34:52Z Alison 570 Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann 1313481 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Curraghaleen_hedge_school_-_geograph.org.uk_-_963517.jpg|deas|250px|thumb| Sampla roimhe seo i Ros Comáin]] '''Scoil chois claí''', '''scoil scairte''' nó '''scoil ghairid''' a thugtaí ar na scoileanna a bhíodh ar siúl ón [[17ú haois]] ar aghaidh, go háirithe in aimsir na b[[na Péindlíthe|Péindlíthe]], nuair a bhí cosc ar oideachas i measc na n[[Gael]].<ref name=>{{Cite encyclopedia|last=Dolan|first=Terrence Patrick|author-link=Matthew Hussey|title=A Dictionary of Hiberno-English|encyclopedia=|language=en|date=2020|publisher=|page=}}</ref> Bhí baint, ar ndóigh, ag na sagairt go minic le hoideachas, agus bhíodh cosc, freisin, ar ghnéithe eile den oideachas, mar shampla [[Gaeilge]] a bheith á múineadh. Bhíodh na scoileanna cois claí go minic, ar ndóigh, nó faoin aer nó in áiteanna eile nach dtiocfaí orthu go héasca, mar go ngearrfaí pionós trom ar dhaoine a sháraíodh na Péindlíthe. {{Síol}} == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ie}} [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] [[Catagóir:Oideachas in Éirinn]] 7z44vt7lashk7z4bmrf70fd1wh5pw3j 0 2810 1313310 1307142 2026-05-16T15:22:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Leabhair agus lámhscríbhinní */ 1313310 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Medieval manuscripts are the main source for Irish mythology and early literature.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach siar ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na Fir Bolg agus Tuatha Dé Danann sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg|mion|''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[The Wooing of Étain|Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] p5522xfyy9qg3e5krj17e2l6de0bcof 1313348 1313310 2026-05-16T17:12:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Leabhair agus lámhscríbhinní */ Aistriú 1313348 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luath litríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach siar ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na Fir Bolg agus Tuatha Dé Danann sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg|mion|''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[The Wooing of Étain|Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] i2uyajuw9pi0xrkvfdnfw9u6kdrmx0v 1313349 1313348 2026-05-16T17:13:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Leabhair agus lámhscríbhinní */ Typo 1313349 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach siar ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na Fir Bolg agus Tuatha Dé Danann sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg|mion|''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[The Wooing of Étain|Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] 3wyokzbg3f2z01yq9kajo7h1fqw8948 1313350 1313349 2026-05-16T17:16:07Z Marcas.oduinn 33120 /* Ciogal Miotaseolaíochta */ Nasc 1313350 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach siar ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na Fir Bolg agus Tuatha Dé Danann sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg|mion|''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] jfgafm8qjs4fk21evatrcips4xqkjp0 1313365 1313350 2026-05-16T17:40:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Na Scéalta Miotaseolaíochta */ Eagrú 1313365 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach chomh fada siar is ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na [[Fir Bholg]] agus [[Tuatha Dé Danann]] sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg | mion | ''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] rob4o2augce6zpxaui6b1kalsafibtl 1313529 1313365 2026-05-16T20:32:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Tagairt 1313529 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach chomh fada siar is ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na [[Fir Bholg]] agus [[Tuatha Dé Danann]] sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg | mion | ''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist |refs= <ref name=frehan-2012>{{cite book |last=Frehan |first=Pádraic |author-link=<!--Pádraic Frehan--> |date=2012 |title=Education and Celtic Myth: National self-image and schoolbooks in 20th-century Ireland |publisher=Rodopi |url=https://books.google.com/books?id=Z4Vduo2mWLIC&pg=PA194#v=onepage&q=Rawlinson&f=fals |pages=193–196 |isbn=9789042035904 |oclc=819379953}}</ref> }} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] svn08tm9qcruunzi4bb4gqkfpqmc82u 1313531 1313529 2026-05-16T20:37:10Z Marcas.oduinn 33120 1313531 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach chomh fada siar is ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na [[Fir Bholg]] agus [[Tuatha Dé Danann]] sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg | mion | ''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist |refs= <ref name=Frehan-2012>{{cite book |last=Frehan |first=Pádraic |author-link=<!--Pádraic Frehan--> |date=2012 |title=Education and Celtic Myth: National self-image and schoolbooks in 20th-century Ireland |publisher=Rodopi |url=https://books.google.com/books?id=Z4Vduo2mWLIC&pg=PA194#v=onepage&q=Rawlinson&f=fals |pages=193–196 |isbn=9789042035904 |oclc=819379953}}</ref> }} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] qvwozb65iex4awr6objp3abn3u9gvxw 1313533 1313531 2026-05-16T20:39:46Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Tagairt 1313533 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach chomh fada siar is ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na [[Fir Bholg]] agus [[Tuatha Dé Danann]] sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg | mion | ''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Féach freisin== * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist |refs= <ref name=Frehan-2012>{{cite book | last=Frehan | first=Pádraic | author-link=<!--Pádraic Frehan--> | date=2012 | title=Education and Celtic Myth: National self-image and schoolbooks in 20th-century Ireland | publisher=Rodopi | url=https://books.google.com/books?id=Z4Vduo2mWLIC&pg=PA194#v=onepage&q=Rawlinson&f=fals | pages=193–196 | isbn=9789042035904 | oclc=819379953}}</ref> <ref name=Jackson-1964-oldest>{{cite book | last=Jackson | first=Kenneth Hurlstone | year=1964 | title=The Oldest Irish Tradition: A window on the Iron Age | location=Cambridge, UK | publisher=Cambridge University Press | oclc=246461036}}</ref> }} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] fmxs6m1snlbvf35cljfrgc3ik59ixuo 1313550 1313533 2026-05-16T20:51:31Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ 1313550 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach chomh fada siar is ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na [[Fir Bholg]] agus [[Tuatha Dé Danann]] sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg | mion | ''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. == Foinsí == * [[Tom Peete Cross|Cross, Tom Peete]]; Slover, Clark Harris eag., (1936). ''Ancient Irish Tales''. Totowa, New Jersey: Barnes and Noble Books {{ISBN|1-56619-889-5}}. * {{cite book | last=Dillon | first=Myles | author-link=Myles Dillon | title=The Cycles of the Kings | location= | publisher=Oxford University Press | date=1946}} {{ISBN|1-85182-178-3}}. * {{cite book | last=Dillon | first=Myles | author-link=Myles Dillon | author-mask=2 | title=Early Irish Literature | location=Chicago | publisher=University of Chicago Press | date=1948 | url=https://books.google.com/books?id=qmvCwYP-aJ4C& |page=}} {{ISBN|0-7858-1676-3}}. * Gantz, Jeffrey tr. (1981). ''Early Irish Myths and Sagas''. Londain: Penguin Books. {{ISBN|0-14-044397-5}}. * Price, Bill (2008) ''[https://books.google.com/books?id=3lTuAAAAMAAJ&q=mythology Celtic Myths]'', Pocket Essentials. * ''Cath Maige Tuired: The Second Battle of Mag Tuired''. Elizabeth A. Gray, eag. Baile Átha Cliath: [[Irish Texts Society]], 52, 1982. * ''Táin Bo Cuailnge from the Book of Leinster''. [[Cecile O'Rahilly]], eag. [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1984. * ''Táin Bo Cuailnge Recension I''. Cecile O'Rahilly, eag. IALBÁC, 1976. * Joseph Dunn: ''The Ancient Irish Epic Tale Táin Bó Cúailnge'' (1914) * [[L. Winifred Faraday|Faraday, Winifred]] aistr. (1904) ''The Cattle-Raid of Cualng''. Londain. * {{cite book | translator-last=Kinsella | translator-first=Thomas | translator-link=Thomas Kinsella | year=1970 | title=The Tain | language=en | trans-title=The Raid | place=Oxford, UK |bpublisher=Oxford University Press | url=https://books.google.com/books?id=iiWQDwAAQBAJ | isbn=0-19-281090-1}} * {{citation |ref={{SfnRef|Stokes ed.|O'Donovan tr.|1868}} |last1=Stokes |first1=Whitley |author1-link= |last2=O'Donovan |first2=John |author2-link= |author-mask=[[Whitley Stokes (Celtic scholar)|Stokes, Whitley]] ed. |author2-mask=[[John O'Donovan (scholar)|O'Donovan, John]] tr. |title=Sanas Chormaic: Cormac's Glossary |location= |publisher=O. T. Cutter, for the Ir. arch. a. Celt. Soc. |year=1868 |orig-year=1988 |url=https://books.google.com/books?id=0tagCr8Plw8C&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA4 |page=}} == Féach freisin == * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist |refs= <ref name=Frehan-2012>{{cite book | last=Frehan | first=Pádraic | author-link=<!--Pádraic Frehan--> | date=2012 | title=Education and Celtic Myth: National self-image and schoolbooks in 20th-century Ireland | publisher=Rodopi | url=https://books.google.com/books?id=Z4Vduo2mWLIC&pg=PA194#v=onepage&q=Rawlinson&f=fals | pages=193–196 | isbn=9789042035904 | oclc=819379953}}</ref> <ref name=Jackson-1964-oldest>{{cite book | last=Jackson | first=Kenneth Hurlstone | year=1964 | title=The Oldest Irish Tradition: A window on the Iron Age | location=Cambridge, UK | publisher=Cambridge University Press | oclc=246461036}}</ref> }} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] 5rmkvibpgi4d6vfn3t08isekopj3fgx 1313556 1313550 2026-05-16T20:54:08Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Foinsí 1313556 wikitext text/x-wiki Baineann an t-alt seo le '''miotaseolaíocht na nGael'''. Bhí miotais dá gcuid féin ag na sean-[[Gael|Ghaeil]], agus tá roinnt mhaith eolais againn faoi. Bhí éagsúlacht sna déithe agus na creidimh eile ar fud na hEorpa in airde réim na g[[Ceiltigh|Ceilteach]], ach bhí aitheantas leathan ag déithe áirithe, m.sh, [[Lugh|Lú]], [[Manannán mac Lir]]. Bhí déithe eile a raibh baint níos láidre acu le háit áirithe, m.sh, Crom Dubh in [[Éire|Éirinn]]. ==Scéalaíochtaí agus Catagóirí== Tá ceithre scéalaíocht ann, de réir scoláireacht an lae inniu: na Scéalta Miotaseolaíochta, an Rúraíocht, an Fhiannaíocht agus Scéalaíocht na Ríthe. Is féidir an cineál de chuid is mó de seanscéalta Gaelacha a aithint lena chéad fhocal, mar a leanas: * ''aided'' ([[Aided|anbhás]]) – bás tréan de dhuine nó ainmhí * ''aisling'' – fís a chodladh * ''aithed'' ([[aithed|athadh]], éalú leannán) * ''baile'' (buile) – fís, mire, mearchial * ''cath'' * ''compert'' ([[Compert|coimpeart]], gin) * ''echtrae'' ([[Echtra|eachtra]]) * ''immram'' ([[Immram|iomramh]]) – turas thar lear go dtí oileán miotasach * ''macgnímartha'', ''macgnímrada'' (macghníomhartha) * ''orgain'' (argain, dúnmharú) * ''scél'' ([[réamhscéalta|scéal]]) * ''[[Táin Bó|táin bó]]'' * ''tochmarc'' ([[tochmarc|tochmharc]], suirí) * ''togail'' (toghail, léirscrios) * ''tóraíocht'' Ó thaobh roinnt téacsanna de, is deacair a rá cén cineál is ea iad, mar shampala ''acallam'' (agallamh). == Leabhair agus lámhscríbhinní == [[Íomhá:Book of Leinster, folio 53.jpg| mion | upright=1 | alt=Leathanach as lámhscríbhinn Éireannach de chuid na 12ú haoise | Fóilió 53 as an [[Leabhar Laighneach]]. Is príomh-fhoinsí iad lámhscríbhinní na meánaoise le haghaidh miotaseolaíochta agus luathlitríochta Gaeilge.]] Seo a leanas na trí príomhfhoinsí le haghaidh miotaseolaíocht na nGael: * ''[[Lebor na hUidre]]'' de chuid na 11ú/12ú haoise, caomhnaithe i leabharlann [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], an lámhscríbhinn is sine atá ar marthain scríofa go hiomlán as Gaeilge * An ''[[Leabhar Laighneach]]'' de chuid na 12ú haoise, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] * Bodleian Library, LS [[Rawlinson B 502]], de chuid na 12ú haoise fosta, sa [[Bodleian Library]] ag [[Ollscoil Oxford]]. In ainneoin dátaí na bhfoinsí, tá a gcuid ábhair i bhfad níos sine.<ref name=Frehan-2012/> Seo a leanas roinnt foinsí tábhachtacha eile as iarthair na hÉireann de chuid na 14ú agus 15ú haoiseanna: * [[Leabhar Buí Leacáin]] (CnT) ** Tá ann sé chuid déag, le seanscéalta na Fiannaíochta, naomhseanchais, agus leis an leagan is luaite atá ar marthain den ''[[Táin Bó Cúailnge]]''.<ref name=Frehan-2012/> * [[Leabhar Mór Leacáin]] (ARÉ) * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] (ARÉ) * [[Leabhar Fhear Maí]] ** Tá ann saothair shincréatacha níos deireanaí amhail is [[Foras Feasa ar Éirinn]] (c. 1640). Is dócha go raibh rochtain ag na scríbhneoirí le foinsí anois caillte. Scríobhadh na saothair seo go formhór ag [[manach|manaigh]] Críostaí, a bhí idir dhá chomhairle, idir fonn a gcultúr dúchais a chaomhnú agus naimhdeas le creidimh phagánacha, agus dá bharr, rinneadh déithe de roinnt laochra (féach [[wiktionary:Euhemeros|Euhemeros]]). Is dócha gur chuid d'fheachtas bolscaireachta iad roinnt foinsí níos déanaí, chun stair Éireannach a chruthú a sheasfadh le ginealach miotasach na n-ionróirí Briotanacha, ó bhunaitheoirí na Róimhe dá mba fhíor, scaipthe ag [[Goffraidh Monmouth]] agus eile. Rinneadh iarrachtaí fosta ginealaigh Éireannacha a athdhéanamh ar nós na nGréagach nó an bhíobla. Pléitear fós an bhfuil an sean[[béaloideas|bhéaloideas]] le cloisteáil i litríocht Ghaeilge na meánaoise. Dar le [[Kenneth H. Jackson|Kenneth Jackson]], is ''"fuinneog ar an Iarnnaois"'' í an Rúraíocht, agus rinne Garret Olmsted naisc idir ''Táin Bó Cuailnge'' agus an [[coire Gundestrup]].<ref name=Jackson-1964-oldest/> In éadan maíomh na scoláirí "dúchasacha", molann scoláirí "athbhreithnitheacha" gur cumadh an litríocht sa ré Chríostaí, mar aithris ar an litríocht chlasaiceach a tháinig i dteannta le léann [[Laidin]]e. Tarraingíonn athbhreithnitheoirí aird ar thionchar an [[Iliad]] ar ''Táin Bó Cuailnge'', agus fosta ar ''Togail Troí'', leagan Gaeilge den scéal ''De excidio Troiae historia'' le [[Dares Phrygius]], le fáil sa Leabhar Laighneach. Moladar fosta go bhfuil cultúr na scéalta níos giorra don am a scríofa ná i bhfad ó shin. == Miotaseolaíocht == {{main|Na Scéalta Miotaseolaíochta}} {{Glanadh-mar|Cumaisc "Scéalta" agus "Ciogal"}} === Na Scéalta Miotaseolaíochta === Sa scéalaíocht seo, an scéalaíocht is measa ó thaobh caomhnaithe de, cuimsítear scéalta faoi bhunús agus iar-dhéithe na [[Gaeil|nGael]]. Tagann an chuid is tábhachtaí den eolas ón [[Dinnseanchas]] agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Bréag-stair atá sa Leabhar Gabhála, a leagann síos sinsearacht na nÉireannach chomh fada siar is ó [[Maois]]. Déantar cur síos ar na gcogaí idir na [[Fir Bholg]] agus [[Tuatha Dé Danann]] sa (chéad) [[Cath Maighe Tuireadh]]. Tá an scéal cáiliúil [[Oidheadh Chlainne Lir]] mar chuid den ghrúpa seo chomh maith. Caomhnaítear i lámhscríbhinní eile scéalta amhail is [[Bodb Derg|Aisling Aonghasa]] agus [[Tochmarc Étaíne|Tochmharc Éadaoine]]. I measc na príomhphearsana a rinne ionraithe agus a lonnaigh ar an oileán, tá a leanas:<ref name=Frehan-2012/> # [[Ceasair]] # [[Parthalán]] # [[Fomhóraigh]] # [[Neimheadh]] # [[Fir Bholg]] # [[Tuatha Dé Danann]] # [[Míl Espáine]] [[Íomhá:Lugh spear Millar.jpg | mion | ''Lugh's Magic Spear'', léaráid le H. R. Millar]] Bréagstair is ea ''Lebor Gabála Érenn'', ina rianaítear sinsearacht na nGael ar ais chuig [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insítear faoi theacht chun na hÉireann de shraith dreamanna, ó Cheasair go dtí na [[Tuatha Dé Danann]], a bhí i réim roimh theacht na nGael. Bhí comhrac eatarthu agus a naimhde, na [[Fomhóraigh]] faoi cheannas [[Balar|Bhalair]]. Mharaigh [[Lugh|Lugh Lámhfhada]] Balar ag Dara Cath Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann insna [[síde]] faoin talamh isteach. Is é an tsraith dánta Dinnseanchas Aoi an mórshaothar [[Logainmneacha na Gaeilge|logainmneacha]] na hÉireann. Tá ann an-chuid eolais maidir le pearsana agus áiteanna sna scéalta, san áireamh Cath Tailtean, inar cloíodh na Tuatha Dé Danann ag na Gaeil. Faoi thionchar na manach Críostaí, níor measadh gur [[déithe na gCeilteach|dhéithe]] iad na Tuatha Dé Danann, ach ina ionad sin, draoithe as [[Ré Órga]] níos luaithe. Tá an-chuid fianaise ann, áfach, gur dhéithe go deimhin iad tráth, as idir téacsanna agus an domhan Ceilteach níos leithne. Tar éis dóibh an ruaig a bheith curtha orthu, feictear fós pearsana amhail is [[Lugh]], [[Mórrígan]], [[Aengus|Aonghas]] agus [[Manannán mac Lir]] i scéalta suite sna céadta bliain níos deireanaí, agus iad ina neacha buana. Tá dán le feiceáil sa [[Leabhar Laighneach]] le liosta desna Tuatha Dé, ach sa deireadh deir an t-údar:<ref>[[Leabhar Laighneach]], f. 10b, 42</ref> :''cid dos-ruirmend, nis-adrand :cé go ríomhann, ní adhrann. Luaitear [[Goibniu]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]] mar na Trí Dé Dána, agus tugtar an sanas "dea-dhia" ar an [[Dagda]]. Tá gaoil ag [[Nuada]] le dia na Breataine [[Nodens]]; [[Lugh]] le [[Lugus]]; [[Tuireann]] le [[Taranis]] na nGallach; [[Oghma]] le h[[Ogmios]]; [[Badhbh]] le [[Catubodua]]: agus [[Brigit]] le [[Brigantia]]. === Ciogal Miotaseolaíochta === [[Íomhá:Lugh_spear_Millar.jpg|mion|Sleá Draíochta Lugh; léaráid le H. R. Millar]] An [[Scéalta Miotaseolaíochta|Ciogal Miotaseolaíochta]], ina bhfuil scéalta faoi na sean-déithe agus faoi bhunús na nÉireannach, ab ea an ciogal is lú caomhnaithe de na ceithre chuid miotaseolaíochta na nGael. Baineann sé leis na príomhdhaoine a rinne ionradh agus a chónaigh san oileán. I measc na ndaoine tá Ceasair agus a lucht leanúna, na Fomhóraigh, na Partholónaigh, Muintir Neimhidh, na Fir Bolg, [[Tuatha Dé Danann]], agus Clann Mhíle. Is iad na foinsí is tábhachtaí ná an ''[[Dinnseanchas|Dinnsheanchas]]'' nó ''Seanchas na nÁiteanna'' agus an ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Leabhar Gabhála Éireann]]'' nó ''Leabhar na nIonradh'' . Caomhnaítear scéalta miotaseolaíochta ar nós ''[[Bodhbh Dearg|Aisling Aonghusa]]'', ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' agus ''[[Cath Maighe Tuireadh|Cath Maigh Tuireadh]]'', ''(an dara) Cath Maigh Tuireadh'' . Tá ceann de na scéalta Éireannacha is cáiliúla, ''Oidhe Chlainne Lir'', nó ''[[Oidheadh Chlainne Lir|Traigéid Chlann Lir]]'', mar chuid den timthriall seo freisin. Is bréagstair na hÉireann é [[Leabhar Gabhála na hÉireann|''Leabhar Gabhála Éireann'']], ag rianú sinsearacht na nÉireannach siar go dtí roimh [[Naoi (fáidh)|Naoi]]. Insíonn sé sraith ionraí nó "gabhálacha" ar Éirinn ag sraith pobal, agus ba iad an cúigiú duine acu [[Tuatha Dé Danann]] ("Muintir na Bandia Danu"), a chreidtear a bheith ina gcónaí ar an oileán roimh theacht na [[Gaeil|nGael]], nó [[Clann Mhíle]]. Bhí siad os comhair freasúra óna naimhde, na [[Fomhóraigh]], faoi cheannas [[Balor|Balór]] na Súile Nimhe. Maraíodh Balór sa deireadh ag [[Lugh|Lú Lámhfhada]] ag an dara cath de Mhaigh Tuireadh. Le teacht na nGael, chuaigh na Tuatha Dé Danann ar scor faoi thalamh le bheith ina muintir [[Sióg|sí]] de mhiotaseolaíocht agus finscéalta níos déanaí. An ''Dinnsheanchas'' ab ea an saothar ainmeolaíochta is fearr a rinneadh in Éirinn luath, ina dtugtar finscéalta ainmniúcháin áiteanna tábhachtacha i sraith dánta. Tá go leor eolais thábhachtaigh ann faoi fhigiúirí agus scéalta ón Ciogal Miotaseolaíochta, lena n-áirítear Cath Thailtean, inar ruaigeadh na Tuatha Dé Danann ag Clann Mhíle. Faoin Meánaois, níor measadh Tuatha Dé Danann mar dhéithe ach mar dhaonra draíochta a d’athraigh cruthanna in Éirinn le linn Ré Órga níos luaithe. Cuireann téacsanna ar nós ''Leabhar Gabhála Éireann'' agus ''Cath Maigh Tuireadh'' i láthair iad mar ríthe agus laochra ón am atá thart, chomh maith le scéalta báis. Mar sin féin, tá fianaise shuntasach ann, sna téacsanna agus ón domhan Ceilteach níos leithne, gur measadh gur déithe iad tráth. Fiú tar éis dóibh a bheith díláithrithe mar rialóirí na hÉireann, feictear carachtair ar nós [[Lugh|Lú]], na [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus|Aonghus]] agus [[Manannán mac Lir|Manannán Mac Lir]] i scéalta a suitear céadta bliain ina dhiaidh sin, ag feall ar a neamhbhásmhaireacht. Liostaíonn dán i Leabhar Laighin líon mór na dTuath Dé, ach críochnaíonn sé "Cé go luann [an t-údar] iad, ní adhrann sé iad". Tugtar ''Trí Dé Dána'' ("trí dhia ceardaíochta") ar [[Gaibhne]], [[Creidhne]] agus [[Luchtaine]], agus léirmhínítear ainm an [[Daghdha]] i dtéacsanna [[An Mheánaois|meánaoiseacha]] mar "an dea-dia". Tá [[Nuadha]] gaolmhar leis an dia Briotanach [[Nodens]] ; is léiriú é [[Lugh|Lú]] ar an dia uile- [[Na Ceiltigh|Cheilteach]] [[Lugus]], a bhféadfadh a ainm "Solas" a léiriú; d'fhéadfadh [[Tuireann]] a bheith gaolmhar leis an [[Taranis]] [[An Ghaillis|Gallach]] ; [[Oghma]] le [[Ogmios]] ; an [[Badhbh (bandia)|Badhbh]] le [[Catubodua]]. == An Rúraíocht == :''Príomhalt: [[An Rúraíocht]]'' Creidtear go bhfuil eachtraí na Rúraíochta suite timpeall tús ré na Críostaíochta, agus is i g[[Cúige Uladh]] agus i g[[Cúige Chonnacht]] atá na scéalta bunaithe. I measc na gcarachtar is mó inti tá Rí Uladh [[Conchúr mac Neasa]], agus an sárlaoch [[Cú Chulainn]], mac leis an dia, [[Lugh]]. [[Íomhá:Cuchulain in Battle.jpg|mion|''Cuchulain in Battle,'' léaráid le [[J. C. Leyendecker]] in ''Myths & Legends of the Celtic Race'' (1911) le T. W. Rolleston]] Insítear sna lámhscríbhinní scéalta faoi bhreitheanna, macghníomhartha, tochmhairc, cathanna, fleánna agus básanna na laochra. Déantar cuir síos ar shochaí gaiscíoch ag troid in éadan a chéile i gcomhraic aonair, agus a gcuid saibhreas measta de réir méid a dtréad bó. Is as prós atá na scéalta scríofa. Is é croílár na Rúraíochta ná [[Táin Bó Cúailnge]]. I measc scéalta tábhachtacha eile, tá [[Anbhás Aonmhic Aoife]], [[Fleadh Bhricreann]] agus [[Toghail Brú Dá Dearga]]. Tá inti furasta [[Longes mac nUislenn]], nó traigéide {{h|Deirdre}}, agus foinse na ndrámaí le [[John Millington Synge]], [[William Butler Yeats]] agus [[Vincent Woods]]. Tá naisc ann idir an Rúraíocht agus na Scéalta Miotaseolaíochta. Feictear na pearsana chéanna iontu, chomh maith le draíocht ilchruthach in aice le réalachas gruama. Cé go raibh is dócha pearsana amhail is [[Medb|Méabh]] nó [[Cú Roí|Cú Raoi]], ina ndéithe tráth, agus go bhfuil gaisce osnádúrtha ag Cú Chulainn, is daoine daonna iad uile, nasctha le ham agus le háit ar leith. Más fíor é gur Ré Órga na nGael atá ann sna Scéalta Miotaseolaíochta, is Ré Laochais atá le feiceáil sa Rúraíocht. == An Fhiannaíocht == {{Príomhalt|An Fhiannaíocht}} [[Íomhá:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|mion|''Fionn fighting Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Sa tríú haois atá scéalta na Fiannaíochta suite, go formhór i g[[cúige Laighean]] agus i g[[cúige Mumhan]].<ref name=Frehan-2012/> Insítear faoi eachtraí [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn Mhic Cumhaill]], a mhac [[Oisín mac Finn|Oisín]] agus a bhuíon, na [[Fianna]].<ref name=Frehan-2012/> I measc na bhFiann, tá Clann Bhaiscne, faoi cheannais Fhionn, agus Clann Mhorna, faoi cheannas a chéile comhraic, [[Goll mac Morna|Goll]], a mharaigh [[Cumall|Cumhall]], athair Fhionn, i mbun catha. Agus Fionn óg, á tógadh faoi rún, dhóigh sé de thaisme a ordóg ar [[bradán feasa]] a bhí á réiteach aige, agus fuair sé de thairbhe eolas an bhradáin ach a ordóg a dhiúl. In am trátha, d'éireodh sé ina cheannaire na bhFiann. Is aoibhinn beatha na bhFiann, gaiscígh gairmiúla a chaitheadh a gcuid aimsire ag troid, ag seilg agus ag dul ar eachtraí go dtí trí na nÓg. Chun ballraíocht a bhaint amach, bhí sé de dhíth ag gaiscíoch nua dul faoi roinnt oirdéal fisiciúil, i dteannta le bheith eolach ar an bhfilíocht. Tá éagsúlachtaí ann san Fhiannaíocht nach bhfeictear sna scéalaíochtaí eile. Tá nasc láidir inti leis an Albain; insítear na scéalta go formhór i rannta; agus ó thaobh tuin de, scríobhadh iad níos mó ar nós rómáns ná ar nós eipice. Luaitear formhór na ndánta le hOisín. Is é [[Agallamh na Seanórach]] an fhoinse is tábhachtaí atá ann san Fhiannaíocht. Scéal de chuid na 12ú haoise atá ann, caomhnaithe i ndá lámhscríbhinn den 15ú haois, [[Leabhar Leasa Mhóir]] agus [[Laud 610]], chomh maith le lámhscríbhinn den 17ú haois as [[Cill Iníon Léinín]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]. Tá comhráite ann idir [[Caílte mac Rónáin]] agus Oisín, baill dheireanacha na bhFiann ar marthain, agus [[Naomh Pádraig]], agus tá ann tuairim is 8,000 líne. Feictear san Fhiannaíocht dhá scéal is mó le rá dá leithéid, [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] agus Oisín i d[[Tír na nÓg]]. B'fhéidir é go bhfuil an Tóraíocht, ar cheann de bheagán scéalta próis sa scéalaíocht, ina foinse ar [[Triostan agus Iosóid]]. == Scéalaíocht na Ríthe == {{main|Scéalaíocht na Ríthe}} Bhíodh sé de dhualgas ar [[filid|fhile]] cúirte na meánaoise stair agus ginealach a rítheaghlaigh a cheiliúradh. Sna dánta a cumadh, feictear meascáin de mhiotais agus stair. Tugtar Scéalaíocht na Ríthe ar an litríocht seo, nó níos fearr Scéalaíochtaí, óir go bhfuil cnuasaigh neamhspleácha ann. Ceapadh an t-ainm seo le sáchghairid sa bhliain 1946 ag an léirmheastóir Éireannach [[Myles Dillon]]. I measc na ríthe a fheictear sna scéalaíochtaí, tá idir miotasach amhail is [[Labraid Loingsech]], Ardrí na hÉireann a deirtear timpeall na bliana 431&nbsp;RC, agus stairiúil amhail is [[Brian Bóramha]]. Is é ámh an saothar is cáiliúla b'fhéidir ná ''[[Buile Shuibhne]]'', scéal de chuid na 12ú haoise. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus d'éirigh sé ina leath-fhear, leath-éan, gan i ndán dó ach saol aonair sna coillte, gan chomhluadar daonna. Tá filí Éireannacha an lae inniu spreagtha ag an scéal agus tá aistriúcháin déanta ag [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. == Foinsí == * [[Tom Peete Cross|Cross, Tom Peete]]; Slover, Clark Harris eag., (1936). ''Ancient Irish Tales''. Totowa, New Jersey: Barnes and Noble Books {{ISBN|1-56619-889-5}}. * {{cite book | last=Dillon | first=Myles | author-link=Myles Dillon | title=The Cycles of the Kings | location= | publisher=Oxford University Press | date=1946}} {{ISBN|1-85182-178-3}}. * {{cite book | last=Dillon | first=Myles | author-link=Myles Dillon | author-mask=2 | title=Early Irish Literature | location=Chicago | publisher=University of Chicago Press | date=1948 | url=https://books.google.com/books?id=qmvCwYP-aJ4C& |page=}} {{ISBN|0-7858-1676-3}}. * Gantz, Jeffrey tr. (1981). ''Early Irish Myths and Sagas''. Londain: Penguin Books. {{ISBN|0-14-044397-5}}. * Price, Bill (2008) ''[https://books.google.com/books?id=3lTuAAAAMAAJ&q=mythology Celtic Myths]'', Pocket Essentials. * ''Cath Maige Tuired: The Second Battle of Mag Tuired''. Elizabeth A. Gray, eag. Baile Átha Cliath: [[Irish Texts Society]], 52, 1982. * ''Táin Bo Cuailnge from the Book of Leinster''. [[Cecile O'Rahilly]], eag. [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1984. * ''Táin Bo Cuailnge Recension I''. Cecile O'Rahilly, eag. IALBÁC, 1976. * Joseph Dunn: ''The Ancient Irish Epic Tale Táin Bó Cúailnge'' (1914) * [[L. Winifred Faraday|Faraday, Winifred]] aistr. (1904) ''The Cattle-Raid of Cualng''. Londain. * {{cite book | translator-last=Kinsella | translator-first=Thomas | translator-link=Thomas Kinsella | year=1970 | title=The Tain | language=en | trans-title=The Raid | place=Oxford, UK |bpublisher=Oxford University Press | url=https://books.google.com/books?id=iiWQDwAAQBAJ | isbn=0-19-281090-1}} * {{citation | last1=Stokes | first1=Whitley | author1-link= | last2=O'Donovan | first2=John | author-mask=[[Whitley Stokes|Stokes, Whitley]] eag. | author2-mask=[[John O'Donovan|O'Donovan, John]] aistr. |title=Sanas Chormaic: Cormac's Glossary | location= | publisher=O. T. Cutter | year=1868 | orig-year=1988 | url=https://books.google.com/books?id=0tagCr8Plw8C&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA4 | page=}} == Féach freisin == * ''[[Traidisiún Liteartha na nGael]]'' (1979) == Naisc sheachtracha == * [https://www.vanhamel.nl/codecs/Medieval_Irish_tale_lists Scéal liostaí A agus B] ar [https://www.vanhamel.nl/codecs CODECS] == Tagairtí == {{reflist |refs= <ref name=Frehan-2012>{{cite book | last=Frehan | first=Pádraic | author-link=<!--Pádraic Frehan--> | date=2012 | title=Education and Celtic Myth: National self-image and schoolbooks in 20th-century Ireland | publisher=Rodopi | url=https://books.google.com/books?id=Z4Vduo2mWLIC&pg=PA194#v=onepage&q=Rawlinson&f=fals | pages=193–196 | isbn=9789042035904 | oclc=819379953}}</ref> <ref name=Jackson-1964-oldest>{{cite book | last=Jackson | first=Kenneth Hurlstone | year=1964 | title=The Oldest Irish Tradition: A window on the Iron Age | location=Cambridge, UK | publisher=Cambridge University Press | oclc=246461036}}</ref> }} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{An Fhiannaíocht}} {{An Rúraíocht}} {{Síol-miotas}} {{DEFAULTSORT:Miotaseolaiocht na nGael}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael| ]] b9ksnnf1egb4oscjmpb4t2u5mr9l7gd 14 3906 1313793 14634 2026-05-17T02:21:10Z Alison 570 Catagóir:Rialú 1313793 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Rialú]] a3wnv17fw6olrq8pu352im1gt3mcg2t 0 4249 1313279 1284012 2026-05-16T13:54:35Z Ériugena 188 Ériugena moved page [[Albain Nua]] to [[Alba Nuadh]] over redirect 1057797 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is cúige i g[[Ceanada]] í '''Albain Nua''' (nó '''Alba Nuadh''' as [[Gaeilge na hAlban]]). Tá sí suite ar an leithinis ''Albain Nua'' agus ar roinnt oileán in aice léi in oirthear Cheanada. Tá timpeall is 940,000 daoine ann, agus is í [[Halifax, Albain Nua|Halifax]] an phríomhchathair. Mar chuaigh cuid mhór daoine as [[Albain]] go hAlbain Nua (go háirithe go h[[Oileán Cheap Bhreatainn|Oileán Cheap Breatainn]], an t-oileán lastuaidh den leithinis mhór) sa 1700í agus 1800í, bhí [[Gaeilge Cheanada]] an teanga a labhraíodh ar Cheap Breatainn go dtí na 1900í. Cé nach bhfuil ach cuid an-bheag (agus seandaoine iad, den chuid is mó) ann fós a bhfuil an teanga acu anois, tá spéis ag pobal an oileáin Gaeilge na hAlban a fhoghlaim agus an cultúr Albanach a chaomhnú. Is de bharr mhuintir Ghaeilge na hAlban a baisteadh an t-ainm seo ar an gceantar, cé nach raibh go leor daoine as Albain ann taobh amuigh de Cheap Breatainn. Roimhe sin, ba iad na [[Mik'maq]], an mhuintir bhundúchasach, a bhíodh ina gcónaí ann. ==Teangacha== [[File:Nouvelle-Ecosse langues.png|thumb|Máthairtheanga in Albain Nua: Dearg – tromlach Béarlóir, Oráiste – meascaithe, Gorm – tromlach Frainciseoir .]] {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" !Uimh !Teanga !Daonra !Ceatadán |- |1. |[[Béarla|Béarla]] |836,085 |92.46% |- |2. |[[Fraincís|Fraincís]] |31,105 |3.44% |- |3. |[[Araibis|Araibis]] |5,965 |0.66% |- |4. |[[Teangacha Algonquian]] |4,685 |0.52% |- | |[[Mi'kmaq language|Mi'kmaq]] |4,620 |0.51% |- |5. |[[Gearmáinis|Gearmáinis]] |3,275 |0.36% |- |6. |[[Sínis]] |2,750 |0.30% |- | |[[Mandairínis|Mandairínis]] |905 |0.10% |- | |''[[Cantainis]]'' |590 |0.06% |- |7. |[[Ollainis|Ollainis]] |1,725 |0.19% |- |8. |[[Spáinnis|Spáinnis]] |1,545 |0.17% |- |9. |[[Tagálaigis|Tagálaigis]] |1,185 |0.13% |- |10. |[[Peirsis]] |1,185 |0.13% |} ==Contaetha== *[[Contae Annapolis, Albain Nua|Contae Annapolis]] *[[Contae Antigonis, Albain Nua|Contae Antigonis]] *[[Contae Cheap Bhreatainn, Albain Nua|Contae Cheap Bhreatainn]] *[[Contae Colchester, Albain Nua|Contae Colchester]] *[[Contae Cumberland, Albain Nua|Contae Cumberland]] *[[Contae Digby, Albain Nua|Contae Digby]] *[[Contae Mainisdear, Albain Nua|Contae Mainisdear]] *[[Contae Halifax, Albain Nua|Contae Halifax]] *[[Contae Hants, Albain Nua|Contae Hants]] *[[Contae Inbhir Nis, Albain Nua|Contae Inbhir Nis]] *[[Contae Kings, Albain Nua|Contae Kings]] *[[Contae Lunenburg, Albain Nua|Contae Lunenburg]] *[[Contae Pictou, Albain Nua|Contae Pictou]] *[[Contae Richmond, Albain Nua|Contae Richmond]] *[[Contae Shelburne, Albain Nua|Contae Shelburne]] *[[Contae Bhictoria, Albain Nua|Contae Bhictoria]] *[[Contae Yarmouth, Albain Nua|Contae Yarmouth]] == Ceantair == * [[Antigonis]], [[Abhainn Mhór]], [[Árasaig, Albain Nua|Árasaig]] * [[Baile Shidni]], [[Baile Inbhir Nis]], [[Badaig]], [[Baile a' Chlamhain]], [[Bráigh na h-Aibhneadh]], [[Bráigh na h-Aibhne]], [[Baile Anna]], [[Baile nan Gall]] * [[Cóbh a' Phlástair]], [[Oileán Cheap Bhreatainn|Céap Breatuinn]], [[An Caolas Leathann]], [[An Cladach a Tuath]], [[Calgarraidh]] * [[Drochaid Mhira]] * [[Eilean na Nollaig]] * [[Glasbaidh]], [[Glaschu Úr]] * [[Hogamah]] * [[Loch Laomainn, Albain Nua|Loch Laomainn]], [[Loch an Fhamhair]] * [[Mábu]], [[A' Mhira Mhór]] * [[Am Pón Mór]] * [[Siorrachd Mainisdear]], [[Siorrachd Bhictoria]], [[Steórnabhagh, Québec|Steórnabhagh]], [[Siúdaig Mhór]], [[Sanndraigh]], [[Siorrachd Gleanna Garadh]], [[Siorramachd Bhruis]] * [[Tráigh Mhór]], [[An Tuirc]] == Tíreolaíocht == * [[Sgurra Bhreac]] * [[Uisge Bán]] == Geilleagar == Ba C$38.397 bn. an [[olltáirgeacht intíre]] (OTI) a bhí ag Albain Nua sa bhliain 2012.<ref>[http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm] Statistics Canada arna rochtain ar 14 Mí na Samhna 2013</ref> ==Naisc sheachtracha== * [http://gaelic.novascotia.ca/gd/ A' Ghàidhlig ann an Albainn Nuaidh] * [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/fbh/55978546 BBC Naidheachdan 2021-02-08: Prìomhaire ùr ann an Alba Nuadh] == Tagairtí == {{reflist}} {{Cúigí agus Dúichí Cheanada}} [[Catagóir:Albain Nua|*]] emod2m0v5f2vksmo8sk8bmgskczqylw 1313281 1313279 2026-05-16T13:57:54Z Ériugena 188 1313281 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is cúige i g[[Ceanada]] í '''Alba Nuadh''' nó '''Nova Scotia'''. Tá sí suite ar an leithinis ''Albain Nua'' agus ar roinnt oileán in aice léi in oirthear Cheanada. Tá timpeall is 940,000 daoine ann, agus is í [[Halifax, Albain Nua|Halifax]] an phríomhchathair. Mar chuaigh cuid mhór daoine as [[Albain]] go hAlbain Nua (go háirithe go h[[Oileán Cheap Bhreatainn|Oileán Cheap Breatainn]], an t-oileán lastuaidh den leithinis mhór) sa 1700í agus 1800í, bhí [[Gaeilge Cheanada]] an teanga a labhraíodh ar Cheap Breatainn go dtí na 1900í. Cé nach bhfuil ach cuid an-bheag (agus seandaoine iad, den chuid is mó) ann fós a bhfuil an teanga acu anois, tá spéis ag pobal an oileáin Gaeilge na hAlban a fhoghlaim agus an cultúr Albanach a chaomhnú. Is de bharr mhuintir Ghaeilge na hAlban a baisteadh an t-ainm seo ar an gceantar, cé nach raibh go leor daoine as Albain ann taobh amuigh de Cheap Breatainn. Roimhe sin, ba iad na [[Mik'maq]], an mhuintir bhundúchasach, a bhíodh ina gcónaí ann. ==Teangacha== [[File:Nouvelle-Ecosse langues.png|thumb|Máthairtheanga in Albain Nua: Dearg – tromlach Béarlóir, Oráiste – meascaithe, Gorm – tromlach Frainciseoir .]] {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#CCCCCC" !Uimh !Teanga !Daonra !Ceatadán |- |1. |[[Béarla|Béarla]] |836,085 |92.46% |- |2. |[[Fraincís|Fraincís]] |31,105 |3.44% |- |3. |[[Araibis|Araibis]] |5,965 |0.66% |- |4. |[[Teangacha Algonquian]] |4,685 |0.52% |- | |[[Mi'kmaq language|Mi'kmaq]] |4,620 |0.51% |- |5. |[[Gearmáinis|Gearmáinis]] |3,275 |0.36% |- |6. |[[Sínis]] |2,750 |0.30% |- | |[[Mandairínis|Mandairínis]] |905 |0.10% |- | |''[[Cantainis]]'' |590 |0.06% |- |7. |[[Ollainis|Ollainis]] |1,725 |0.19% |- |8. |[[Spáinnis|Spáinnis]] |1,545 |0.17% |- |9. |[[Tagálaigis|Tagálaigis]] |1,185 |0.13% |- |10. |[[Peirsis]] |1,185 |0.13% |} ==Contaetha== *[[Contae Annapolis, Albain Nua|Contae Annapolis]] *[[Contae Antigonis, Albain Nua|Contae Antigonis]] *[[Contae Cheap Bhreatainn, Albain Nua|Contae Cheap Bhreatainn]] *[[Contae Colchester, Albain Nua|Contae Colchester]] *[[Contae Cumberland, Albain Nua|Contae Cumberland]] *[[Contae Digby, Albain Nua|Contae Digby]] *[[Contae Mainisdear, Albain Nua|Contae Mainisdear]] *[[Contae Halifax, Albain Nua|Contae Halifax]] *[[Contae Hants, Albain Nua|Contae Hants]] *[[Contae Inbhir Nis, Albain Nua|Contae Inbhir Nis]] *[[Contae Kings, Albain Nua|Contae Kings]] *[[Contae Lunenburg, Albain Nua|Contae Lunenburg]] *[[Contae Pictou, Albain Nua|Contae Pictou]] *[[Contae Richmond, Albain Nua|Contae Richmond]] *[[Contae Shelburne, Albain Nua|Contae Shelburne]] *[[Contae Bhictoria, Albain Nua|Contae Bhictoria]] *[[Contae Yarmouth, Albain Nua|Contae Yarmouth]] == Ceantair == * [[Antigonis]], [[Abhainn Mhór]], [[Árasaig, Albain Nua|Árasaig]] * [[Baile Shidni]], [[Baile Inbhir Nis]], [[Badaig]], [[Baile a' Chlamhain]], [[Bráigh na h-Aibhneadh]], [[Bráigh na h-Aibhne]], [[Baile Anna]], [[Baile nan Gall]] * [[Cóbh a' Phlástair]], [[Oileán Cheap Bhreatainn|Céap Breatuinn]], [[An Caolas Leathann]], [[An Cladach a Tuath]], [[Calgarraidh]] * [[Drochaid Mhira]] * [[Eilean na Nollaig]] * [[Glasbaidh]], [[Glaschu Úr]] * [[Hogamah]] * [[Loch Laomainn, Albain Nua|Loch Laomainn]], [[Loch an Fhamhair]] * [[Mábu]], [[A' Mhira Mhór]] * [[Am Pón Mór]] * [[Siorrachd Mainisdear]], [[Siorrachd Bhictoria]], [[Steórnabhagh, Québec|Steórnabhagh]], [[Siúdaig Mhór]], [[Sanndraigh]], [[Siorrachd Gleanna Garadh]], [[Siorramachd Bhruis]] * [[Tráigh Mhór]], [[An Tuirc]] == Tíreolaíocht == * [[Sgurra Bhreac]] * [[Uisge Bán]] == Geilleagar == Ba C$38.397 bn. an [[olltáirgeacht intíre]] (OTI) a bhí ag Albain Nua sa bhliain 2012.<ref>[http://www.statcan.gc.ca/tables-tableaux/sum-som/l01/cst01/econ15-eng.htm] Statistics Canada arna rochtain ar 14 Mí na Samhna 2013</ref> ==Naisc sheachtracha== * [http://gaelic.novascotia.ca/gd/ A' Ghàidhlig ann an Albainn Nuaidh] * [https://www.bbc.co.uk/naidheachdan/fbh/55978546 BBC Naidheachdan 2021-02-08: Prìomhaire ùr ann an Alba Nuadh] == Tagairtí == {{reflist}} {{Cúigí agus Dúichí Cheanada}} [[Catagóir:Albain Nua|*]] nhofnv6dqwm7bvsb4wa6ldw0xcpz92k 0 4262 1313809 1293244 2026-05-17T04:13:14Z Seachránaí 53315 1313809 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht}} [[Íomhá:Battle_of_Naseby.jpg|clé|250px|mion|Cogadh Cathartha Shasana]] Ba [[cogadh|chogadh]] idir páirtithe éagsúla i [[Sasana]] sa 17ú haois é '''Cogadh Cathartha Shasana'''. An dá dream a bhí páirteach ann ná lucht tacaíochta an [[Rí]], [[Séarlas I Shasana|Séarlas I]], (Ríogaithe nó [[Marcach (leasainm)|Marcaigh]]) agus lucht tacaíochta na [[Parlaimint]]e (Parlaiminteoirí nó [[Maolcheann|Maolchinn]]) faoi cheannas [[Oilibhéar Cromail|Oilibhéar Chromail]], ó [[1642]] go [[1651]]. Bhí sé mar thoradh ar an gcogadh seo gur cuireadh an rí chun báis agus gur bunaíodh comhlathas a mhair go dtí bás Chromail sa bhliain 1659. Athbhunaíodh an mhonarcacht ansin sa bhliain 1660, nuair a tugadh cuireadh do mhac Shéarlais I, [[Séarlas II Shasana|Séarlas II]], le bheith ina rí nua ar an tír. {{Síol-en}} {{Síol-cy}} {{Síol-stair}} [[Catagóir:17ú haois]] [[Catagóir:Cogaí cathartha|Sasana]] [[Catagóir:Idir-ríocht Shasana]] [[Catagóir:Stair Shasana]] [[Catagóir:Stair na Breataine Bige]] tk6q7joxgexbxgirg8661ccvtqoh1x5 0 4644 1313302 1249207 2026-05-16T15:05:02Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313302 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Réabhlóid|Réabhlóidí]] [[Éire]]annach agus [[Polaitíocht|polaiteoir]] as [[Baile Átha Cliath]] ab ea '''Cathal Brugha''' (''Charles William St John Burgess''; [[18 Iúil]] [[1874]] - [[7 Iúil]] [[1922]]), a ghlac páirt in [[Éirí Amach na Cásca]], i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] agus sa [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=598|teideal=BRUGHA, Cathal (1874–1922)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2019-07-07}}</ref> Bhí sé ina Cheann Comhairle ar an gcéad chruinniú de Dháil Éireann agus ina Phríomh-Aire sealadach freisin go dtí gur toghadh de Valera.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/1916/thinkers-talkers-doers/cathal-brugha-a-very-complex-patriot-34267743.html|teideal=Cathal Brugha: A very complex patriot|language=en|work=independent|dátarochtana=2020-07-07}}</ref> == Tús a shaoil == Rugadh i m[[Baile Átha Cliath]] do thuismitheoirí measctha é, bean [[Caitliceach|Chaitliceach]] Éireannach agus fear [[Phrotastúnach|Protastúnach]] [[Sasana]]ch. Eisean an deichiú as ceathrar déag sa chlann. Chuaigh sé ar scoil ar [[Coláiste Belvedere|Choláiste Belvedere]], ach bhí air an coláiste a fhágáil, toisc gur theip ar ghnó a athara. Fuair sé post níos déanaí mar chléireach i gcomhlacht a bhí ag soláthar earraí eaglaise. [[Íomhá:Cathal Brugha Street Dublin.jpg|clé|mion|177x177px|Sráid Cathal Brugha inniu]] Sa bhliain [[1899]] chuaigh sé i g[[Conradh na Gaeilge]], agus sa bhliain [[1913]], bronnadh céim leifteanant air in [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]]. I rith [[Éirí Amach na Cásca]], bhí sé ina leas-cheannasaí ar an aonad a bhí faoin gCeannfort [[Éamonn Ceannt]]. Gortaíodh go tromchúiseach é i rith na troda, nó ghoin pléascán láimhe agus cith piléar é. Bhí sé chomh dona sin is gur ceapadh nach dtiocfadh sé as ar aon nós. [[Íomhá:Brughaglas.jpg|clé|mion|236x236px|uaigh]] == An Chéad Dáil == I n[[Deireadh Fómhair]] sa bhliain [[1917]], rinneadh Ceann Foirne Óglaigh na hÉireann de, post a bhí aige go dtí [[Márta]] [[1919]]. Sa bhliain [[1918]], vótáladh isteach i n[[Dáil Éireann]] é, agus é ina Theachta Dála do dháilcheantar [[Port Láirge|Phort Láirge]]. Rinneadh Aire Cosanta de sa rialtas nua. Toisc nach raibh [[Éamon de Valera]] ná [[Art Ó Gríofa]] i láthair, bhí sé ina Phríomh-Aire ar Dháil Éireann ag chéad chruinniú na Dála an [[21 Eanáir]] [[1919]]. == Brugha agus Ó Coileáin == Bhí an-chol aige le [[Mícheál Ó Coileáin (réabhlóidí)|Mícheál Ó Coileáin]]. Bhí an Coileánach i gceannas ar an Rannóg Faisnéise in Óglaigh na hÉireann, ach bhí níos mó tionchair aige ar chúrsaí cosanta, toisc go raibh sé ina bhall tábhachtach i m[[Bráithreachas na Poblachta]]. Cheap an Brughach go raibh an Coileánach agus an Bráithreachas ag tolladh faoina údarás, agus go raibh an iomarca airde ag na meán chumarsáide ar an gCoileánach. Nuair a tháinig ceannasaithe na nÓglach le chéile i Mí Lúnasa sa bhliain 1920, bhí an Brughach ag áitiú ar na hÓglaigh nár chóir dóibh na saighdiúirí Gallda a ionsaí ón luíochán, mura mbeadh d'áiméar acu iad féin a ghéilleadh. Ach ní raibh lucht ceannais na mbriogáidí ar aon bharúil leis, nó dúirt siad nach raibh an chomhairle seo réadúil ná réasúnta. Chomhairligh an Brughach freisin na Gaill a ionsaí i Sasana féin, ach níor thaitin an smaoineamh seo leis an gCoileánach. == Cogadh Cathartha na hÉireann == Sa bhliain [[1922]], chaith sé a vóta i gcoinne an Chonartha, agus cuireadh [[Risteard Ó Maolchatha]] ina áit mar Aire Cosanta. An 5 Iúil 1922, goineadh é tar éis ionsaí fhórsaí an tSaorstáit ar Óstán Hammam i [[Sráid Uí Chonaill]]. An t-urchar a bhuail é, ghearr sé [[artaire]] sa [[leis]] aige, agus b'é an cur fola ba thrúig bháis dó. D’éag sé an 7 Iúil in [[Ospidéal an Mater Misercordiae|Ospidéal an Mater]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf|teideal=Brugha, Cathal|údar=James Quinn|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2014-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140206010127/http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf}}</ref> Bhí aon lá déag ag teastáil uaidh le hocht mbliana is dhá scór a shlánú. == Teaghlach == [[Íomhá:Cathal Brugha commemorative plaque.jpg|clé|200px|thumb|Plaic chuimhneacháin.]] Ba Theachta Dála de chuid Shinn Féin í a bhean [[Caitlín Brugha]] ó 1923 go 1927. Bhí mac acu, [[Ruairí Brugha]], a chuaigh leis an bpolaitíocht ina dhiaidh sin, agus é ina Theachta Dála, ina theachta i b[[Parlaimint na hEorpa]] agus ina [[Seanad Éireann|Sheanadóir]] d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] sna [[1970idí]] agus sna [[1980idí]]. Fuair Ruairí bás sa bhliain [[2006]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{Taoisigh na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Brugha, Cathal}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1874]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] 86r0n1lunlew3jmyfihyc8dtm4u0ic5 1313307 1313302 2026-05-16T15:17:17Z Seachránaí 53315 1313307 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Réabhlóid|Réabhlóidí]] [[Éire]]annach agus [[Polaitíocht|polaiteoir]] as [[Baile Átha Cliath]] ab ea '''Cathal Brugha''' (''Charles William St John Burgess''; [[18 Iúil]] [[1874]] - [[7 Iúil]] [[1922]]), a ghlac páirt in [[Éirí Amach na Cásca]], i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] agus sa [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=598|teideal=BRUGHA, Cathal (1874–1922)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2019-07-07}}</ref> Bhí sé ina Cheann Comhairle ar an gcéad chruinniú de Dháil Éireann agus ina Phríomh-Aire sealadach freisin go dtí gur toghadh de Valera.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/1916/thinkers-talkers-doers/cathal-brugha-a-very-complex-patriot-34267743.html|teideal=Cathal Brugha: A very complex patriot|language=en|work=independent|dátarochtana=2020-07-07}}</ref> == Tús a shaoil == Rugadh i m[[Baile Átha Cliath]] do thuismitheoirí measctha é, bean [[Caitliceach|Chaitliceach]] Éireannach agus fear [[Phrotastúnach|Protastúnach]] [[Sasana]]ch. Eisean an deichiú as ceathrar déag sa chlann. Chuaigh sé ar scoil ar [[Coláiste Belvedere|Choláiste Belvedere]], ach bhí air an coláiste a fhágáil, toisc gur theip ar ghnó a athara. Fuair sé post níos déanaí mar chléireach i gcomhlacht a bhí ag soláthar earraí eaglaise. [[Íomhá:Cathal Brugha Street Dublin.jpg|clé|mion|177x177px|Sráid Cathal Brugha inniu]] Sa bhliain [[1899]] chuaigh sé i g[[Conradh na Gaeilge]], agus sa bhliain [[1913]], bronnadh céim leifteanant air in [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]]. I rith [[Éirí Amach na Cásca]], bhí sé ina leas-cheannasaí ar an aonad a bhí faoin gCeannfort [[Éamonn Ceannt]]. Gortaíodh go tromchúiseach é i rith na troda, nó ghoin pléascán láimhe agus cith piléar é. Bhí sé chomh dona sin is gur ceapadh nach dtiocfadh sé as ar aon nós. [[Íomhá:Brughaglas.jpg|clé|mion|236x236px|uaigh]] == An Chéad Dáil == I n[[Deireadh Fómhair]] sa bhliain [[1917]], rinneadh Ceann Foirne Óglaigh na hÉireann de, post a bhí aige go dtí [[Márta]] [[1919]]. Sa bhliain [[1918]], vótáladh isteach i n[[Dáil Éireann]] é, agus é ina Theachta Dála do dháilcheantar [[Port Láirge|Phort Láirge]]. Rinneadh Aire Cosanta de sa rialtas nua. Toisc nach raibh [[Éamon de Valera]] ná [[Art Ó Gríofa]] i láthair, bhí sé ina Phríomh-Aire ar Dháil Éireann ag chéad chruinniú na Dála an [[21 Eanáir]] [[1919]]. == Brugha agus Ó Coileáin == Bhí an-chol aige le [[Mícheál Ó Coileáin (réabhlóidí)|Mícheál Ó Coileáin]]. Bhí an Coileánach i gceannas ar an Rannóg Faisnéise in Óglaigh na hÉireann, ach bhí níos mó tionchair aige ar chúrsaí cosanta, toisc go raibh sé ina bhall tábhachtach i m[[Bráithreachas na Poblachta]]. Cheap an Brughach go raibh an Coileánach agus an Bráithreachas ag tolladh faoina údarás, agus go raibh an iomarca airde ag na meán chumarsáide ar an gCoileánach. Nuair a tháinig ceannasaithe na nÓglach le chéile i Mí Lúnasa sa bhliain 1920, bhí an Brughach ag áitiú ar na hÓglaigh nár chóir dóibh na saighdiúirí Gallda a ionsaí ón luíochán, mura mbeadh d'áiméar acu iad féin a ghéilleadh. Ach ní raibh lucht ceannais na mbriogáidí ar aon bharúil leis, nó dúirt siad nach raibh an chomhairle seo réadúil ná réasúnta. Chomhairligh an Brughach freisin na Gaill a ionsaí i Sasana féin, ach níor thaitin an smaoineamh seo leis an gCoileánach. == Cogadh Cathartha na hÉireann == Sa bhliain [[1922]], chaith sé a vóta i gcoinne an Chonartha, agus cuireadh [[Risteard Ó Maolchatha]] ina áit mar Aire Cosanta. An 5 Iúil 1922, goineadh é tar éis ionsaí fhórsaí an tSaorstáit ar Óstán Hammam i [[Sráid Uí Chonaill]]. An t-urchar a bhuail é, ghearr sé [[artaire]] sa [[leis]] aige, agus b'é an cur fola ba thrúig bháis dó. D’éag sé an 7 Iúil in [[Ospidéal an Mater Misercordiae|Ospidéal an Mater]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf|teideal=Brugha, Cathal|údar=James Quinn|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2014-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140206010127/http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf}}</ref> Bhí aon lá déag ag teastáil uaidh le hocht mbliana is dhá scór a shlánú. == Teaghlach == [[Íomhá:Cathal Brugha commemorative plaque.jpg|clé|200px|thumb|Plaic chuimhneacháin.]] Ba Theachta Dála de chuid Shinn Féin í a bhean [[Caitlín Brugha]] ó 1923 go 1927. Bhí mac acu, [[Ruairí Brugha]], a chuaigh leis an bpolaitíocht ina dhiaidh sin, agus é ina Theachta Dála, ina theachta i b[[Parlaimint na hEorpa]] agus ina [[Seanad Éireann|Sheanadóir]] d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] sna [[1970idí]] agus sna [[1980idí]]. Fuair Ruairí bás sa bhliain [[2006]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{Taoisigh na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Brugha, Cathal}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1874]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Uachtaráin]] kqy52qvtkl2xy913uj3ht64hcrpwws3 1313314 1313307 2026-05-16T15:29:44Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313314 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Réabhlóid|Réabhlóidí]] [[Éire]]annach agus [[Polaitíocht|polaiteoir]] as [[Baile Átha Cliath]] ab ea '''Cathal Brugha''' (''Charles William St John Burgess''; [[18 Iúil]] [[1874]] - [[7 Iúil]] [[1922]]), a ghlac páirt in [[Éirí Amach na Cásca]], i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] agus sa [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=598|teideal=BRUGHA, Cathal (1874–1922)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2019-07-07}}</ref> Bhí sé ina Cheann Comhairle ar an gcéad chruinniú de Dháil Éireann agus ina Phríomh-Aire sealadach freisin go dtí gur toghadh de Valera.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/1916/thinkers-talkers-doers/cathal-brugha-a-very-complex-patriot-34267743.html|teideal=Cathal Brugha: A very complex patriot|language=en|work=independent|dátarochtana=2020-07-07}}</ref> == Tús a shaoil == Rugadh i m[[Baile Átha Cliath]] do thuismitheoirí measctha é, bean [[Caitliceach|Chaitliceach]] Éireannach agus fear [[Phrotastúnach|Protastúnach]] [[Sasana]]ch. Eisean an deichiú as ceathrar déag sa chlann. Chuaigh sé ar scoil ar [[Coláiste Belvedere|Choláiste Belvedere]], ach bhí air an coláiste a fhágáil, toisc gur theip ar ghnó a athara. Fuair sé post níos déanaí mar chléireach i gcomhlacht a bhí ag soláthar earraí eaglaise. [[Íomhá:Cathal Brugha Street Dublin.jpg|clé|mion|177x177px|Sráid Cathal Brugha inniu]] Sa bhliain [[1899]] chuaigh sé i g[[Conradh na Gaeilge]], agus sa bhliain [[1913]], bronnadh céim leifteanant air in [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]]. I rith [[Éirí Amach na Cásca]], bhí sé ina leas-cheannasaí ar an aonad a bhí faoin gCeannfort [[Éamonn Ceannt]]. Gortaíodh go tromchúiseach é i rith na troda, nó ghoin pléascán láimhe agus cith piléar é. Bhí sé chomh dona sin is gur ceapadh nach dtiocfadh sé as ar aon nós. [[Íomhá:Brughaglas.jpg|clé|mion|236x236px|uaigh]] == An Chéad Dáil == I n[[Deireadh Fómhair]] sa bhliain [[1917]], rinneadh Ceann Foirne Óglaigh na hÉireann de, post a bhí aige go dtí [[Márta]] [[1919]]. Sa bhliain [[1918]], vótáladh isteach i n[[Dáil Éireann]] é, agus é ina Theachta Dála do dháilcheantar [[Port Láirge|Phort Láirge]]. Rinneadh Aire Cosanta de sa rialtas nua. Toisc nach raibh [[Éamon de Valera]] ná [[Art Ó Gríofa]] i láthair, bhí sé ina Phríomh-Aire ar Dháil Éireann ag chéad chruinniú na Dála an [[21 Eanáir]] [[1919]]. == Brugha agus Ó Coileáin == Bhí an-chol aige le [[Mícheál Ó Coileáin (réabhlóidí)|Mícheál Ó Coileáin]]. Bhí an Coileánach i gceannas ar an Rannóg Faisnéise in Óglaigh na hÉireann, ach bhí níos mó tionchair aige ar chúrsaí cosanta, toisc go raibh sé ina bhall tábhachtach i m[[Bráithreachas na Poblachta]]. Cheap an Brughach go raibh an Coileánach agus an Bráithreachas ag tolladh faoina údarás, agus go raibh an iomarca airde ag na meán chumarsáide ar an gCoileánach. Nuair a tháinig ceannasaithe na nÓglach le chéile i Mí Lúnasa sa bhliain 1920, bhí an Brughach ag áitiú ar na hÓglaigh nár chóir dóibh na saighdiúirí Gallda a ionsaí ón luíochán, mura mbeadh d'áiméar acu iad féin a ghéilleadh. Ach ní raibh lucht ceannais na mbriogáidí ar aon bharúil leis, nó dúirt siad nach raibh an chomhairle seo réadúil ná réasúnta. Chomhairligh an Brughach freisin na Gaill a ionsaí i Sasana féin, ach níor thaitin an smaoineamh seo leis an gCoileánach. == Cogadh Cathartha na hÉireann == Sa bhliain [[1922]], chaith sé a vóta i gcoinne an Chonartha, agus cuireadh [[Risteard Ó Maolchatha]] ina áit mar Aire Cosanta. An 5 Iúil 1922, goineadh é tar éis ionsaí fhórsaí an tSaorstáit ar Óstán Hammam i [[Sráid Uí Chonaill]]. An t-urchar a bhuail é, ghearr sé [[artaire]] sa [[leis]] aige, agus b'é an cur fola ba thrúig bháis dó. D’éag sé an 7 Iúil in [[Ospidéal an Mater Misercordiae|Ospidéal an Mater]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf|teideal=Brugha, Cathal|údar=James Quinn|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2014-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140206010127/http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf}}</ref> Bhí aon lá déag ag teastáil uaidh le hocht mbliana is dhá scór a shlánú. == Teaghlach == [[Íomhá:Cathal Brugha commemorative plaque.jpg|clé|200px|thumb|Plaic chuimhneacháin.]] Ba Theachta Dála de chuid Shinn Féin í a bhean [[Caitlín Brugha]] ó 1923 go 1927. Bhí mac acu, [[Ruairí Brugha]], a chuaigh leis an bpolaitíocht ina dhiaidh sin, agus é ina Theachta Dála, ina theachta i b[[Parlaimint na hEorpa]] agus ina [[Seanad Éireann|Sheanadóir]] d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] sna [[1970idí]] agus sna [[1980idí]]. Fuair Ruairí bás sa bhliain [[2006]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{Taoisigh na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Brugha, Cathal}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1874]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Uachtaráin]] hmuw0cto7g8vdap2jopllbej8nnscpc 1313315 1313314 2026-05-16T15:32:26Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313315 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Réabhlóid|Réabhlóidí]] [[Éire]]annach agus [[Polaitíocht|polaiteoir]] as [[Baile Átha Cliath]] ab ea '''Cathal Brugha''' (''Charles William St John Burgess''; [[18 Iúil]] [[1874]] - [[7 Iúil]] [[1922]]), a ghlac páirt in [[Éirí Amach na Cásca]], i g[[Cogadh na Saoirse (Éire)|Cogadh na Saoirse]] agus sa [[Cogadh Cathartha na hÉireann|Chogadh Cathartha]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=598|teideal=BRUGHA, Cathal (1874–1922)|language=ga|work=ainm.ie|dátarochtana=2019-07-07}}</ref> Bhí sé ina Cheann Comhairle ar an gcéad chruinniú de Dháil Éireann agus ina Phríomh-Aire sealadach freisin go dtí gur toghadh de Valera.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/1916/thinkers-talkers-doers/cathal-brugha-a-very-complex-patriot-34267743.html|teideal=Cathal Brugha: A very complex patriot|language=en|work=independent|dátarochtana=2020-07-07}}</ref> == Tús a shaoil == Rugadh i m[[Baile Átha Cliath]] do thuismitheoirí measctha é, bean [[Caitliceach|Chaitliceach]] Éireannach agus fear [[Phrotastúnach|Protastúnach]] [[Sasana]]ch. Eisean an deichiú as ceathrar déag sa chlann. Chuaigh sé ar scoil ar [[Coláiste Belvedere|Choláiste Belvedere]], ach bhí air an coláiste a fhágáil, toisc gur theip ar ghnó a athara. Fuair sé post níos déanaí mar chléireach i gcomhlacht a bhí ag soláthar earraí eaglaise. [[Íomhá:Cathal Brugha Street Dublin.jpg|clé|mion|177x177px|Sráid Cathal Brugha inniu]] Sa bhliain [[1899]] chuaigh sé i g[[Conradh na Gaeilge]], agus sa bhliain [[1913]], bronnadh céim leifteanant air in [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]]. I rith [[Éirí Amach na Cásca]], bhí sé ina leas-cheannasaí ar an aonad a bhí faoin gCeannfort [[Éamonn Ceannt]]. Gortaíodh go tromchúiseach é i rith na troda, nó ghoin pléascán láimhe agus cith piléar é. Bhí sé chomh dona sin is gur ceapadh nach dtiocfadh sé as ar aon nós. [[Íomhá:Brughaglas.jpg|clé|mion|236x236px|uaigh]] == An Chéad Dáil == I n[[Deireadh Fómhair]] sa bhliain [[1917]], rinneadh Ceann Foirne Óglaigh na hÉireann de, post a bhí aige go dtí [[Márta]] [[1919]]. Sa bhliain [[1918]], vótáladh isteach i n[[Dáil Éireann]] é, agus é ina Theachta Dála do dháilcheantar [[Port Láirge|Phort Láirge]]. Rinneadh Aire Cosanta de sa rialtas nua. Toisc nach raibh [[Éamon de Valera]] ná [[Art Ó Gríofa]] i láthair, bhí sé ina Phríomh-Aire ar Dháil Éireann ag chéad chruinniú na Dála an [[21 Eanáir]] [[1919]]. == Brugha agus Ó Coileáin == Bhí an-chol aige le [[Mícheál Ó Coileáin (réabhlóidí)|Mícheál Ó Coileáin]]. Bhí an Coileánach i gceannas ar an Rannóg Faisnéise in Óglaigh na hÉireann, ach bhí níos mó tionchair aige ar chúrsaí cosanta, toisc go raibh sé ina bhall tábhachtach i m[[Bráithreachas na Poblachta]]. Cheap an Brughach go raibh an Coileánach agus an Bráithreachas ag tolladh faoina údarás, agus go raibh an iomarca airde ag na meán chumarsáide ar an gCoileánach. Nuair a tháinig ceannasaithe na nÓglach le chéile i Mí Lúnasa sa bhliain 1920, bhí an Brughach ag áitiú ar na hÓglaigh nár chóir dóibh na saighdiúirí Gallda a ionsaí ón luíochán, mura mbeadh d'áiméar acu iad féin a ghéilleadh. Ach ní raibh lucht ceannais na mbriogáidí ar aon bharúil leis, nó dúirt siad nach raibh an chomhairle seo réadúil ná réasúnta. Chomhairligh an Brughach freisin na Gaill a ionsaí i Sasana féin, ach níor thaitin an smaoineamh seo leis an gCoileánach. == Cogadh Cathartha na hÉireann == Sa bhliain [[1922]], chaith sé a vóta i gcoinne an Chonartha, agus cuireadh [[Risteard Ó Maolchatha]] ina áit mar Aire Cosanta. An 5 Iúil 1922, goineadh é tar éis ionsaí fhórsaí an tSaorstáit ar Óstán Hammam i [[Sráid Uí Chonaill]]. An t-urchar a bhuail é, ghearr sé [[artaire]] sa [[leis]] aige, agus b'é an cur fola ba thrúig bháis dó. D’éag sé an 7 Iúil in [[Ospidéal an Mater Misercordiae|Ospidéal an Mater]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf|teideal=Brugha, Cathal|údar=James Quinn|dáta=|dátarochtana=2020|archivedate=2014-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140206010127/http://treaty.nationalarchives.ie/wp-content/uploads/2011/11/Brugha.pdf}}</ref> Bhí aon lá déag ag teastáil uaidh le hocht mbliana is dhá scór a shlánú. == Teaghlach == [[Íomhá:Cathal Brugha commemorative plaque.jpg|clé|200px|thumb|Plaic chuimhneacháin.]] Ba Theachta Dála de chuid Shinn Féin í a bhean [[Caitlín Brugha]] ó 1923 go 1927. Bhí mac acu, [[Ruairí Brugha]], a chuaigh leis an bpolaitíocht ina dhiaidh sin, agus é ina Theachta Dála, ina theachta i b[[Parlaimint na hEorpa]] agus ina [[Seanad Éireann|Sheanadóir]] d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] sna [[1970idí]] agus sna [[1980idí]]. Fuair Ruairí bás sa bhliain [[2006]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Éirí Amach na Cásca}} {{Taoisigh na hÉireann}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Brugha, Cathal}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1874]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1922–1969)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Básanna atá bainte le cogaí]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Uachtaráin]] 1b5lsskihskdmw1ofcvql2qz3aw6np2 0 4711 1313296 1265826 2026-05-16T14:48:05Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313296 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Harry Boland''' (nó '''Énrí Ó Beóláin''', leagan comhaimseartha [[Gaeilge]]; bheadh ''Annraoi Ó Beoláin'' níos cóngaraí do chaighdeán na teanga inniu). Rugadh an Beólánach sa bhliain [[1887]], agus d'éag sé sa bhliain [[1922]]. Bhí sé ina Theachta ar an [[an Chéad Dáil|Chéad Dáil]] agus ina chúntóir ag [[Mícheál Ó Coileáin]]. Níor ghlac an Beólánach leis an g[[Conradh Angla-Éireannach]], agus nuair a thosaigh [[Cogadh Cathartha na hÉireann]], throid sé ar an taobh frith-Chonartha. Fuair sé bás i bpáirc an áir. Ba pholaiteoir sinsearach de chuid [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]] é a dheartháir Gerald Boland (1885-1973). [[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|clé|mion|215x215px|Kitty Kiernan]] == Saol == Tháinig an Beólánach chun saoil i m[[Baile Átha Cliath]], agus chuaigh sé i g[[Cumann Lúthchleas Gael]] nuair a bhí sé óg. Sa deireadh, chuaigh sé i m[[Bráithreachas na Poblachta]] agus in [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] freisin. Throid an Beólánach in [[Éirí Amach na Cásca]]. In olltoghcháin na bliana 1918, vótáladh isteach é mar fheisire do Ros Comáin Theas. Cosúil le Feisirí [[Sinn Féin|Shinn Féin]] go léir, níor bhac sé lena shuíochán i Londain. Ina áit sin, chuaigh sé sa Chéad Dáil. Cheap [[Eamon de Valera]] é mar theachtaire speisialta le dul go dtí na [[Stáit Aontaithe]] ag iarraidh aitheantais do Phoblacht na hÉireann agus ag cothú tacaíochta leis an bpoblacht nua i measc phobal Éireannach na Stát. Le linn Chogadh na Saoirse, bhí an Beólánach agus Mícheál Ó Coileáin ag comhoibriú le chéile go dlúth. Nuair a shínigh an Coileánach an Conradh Angla-Éireannach, áfach, thréig a chara é, agus chuaigh sé leis na Poblachtánaigh. [[Íomhá:Harrybolglas.jpg|mion]] [[Saighdiúir]]í de chuid Arm an tSaorstáit a mharaigh an Beólánach le linn Chogadh Cathartha na hÉireann. Tháinig siad air in Óstán Skerries Grand. Ghoin siad go héag é; shíothlaigh sé cúpla lá ina dhiaidh sin in [[Ospidéal Ollscoile Naomh Uinseann|Ospidéal Naomh Uinseann]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Tá plaic cuimhneacháin le feiceáil san áit inar goineadh é, cé go bhfuil an t-óstán féin imithe le fada. Sa scannán ''Michael Collins'' le Neil Jordan sa bhliain 1996, rinne an t-aisteoir Meiriceánach Aidan Quinn páirt Uí Bheóláin. == Naisc sheachtracha == * [http://www.aoh61.com/history/Harry_Boland.htm Harry Boland (1887-1922)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121004036/http://www.aoh61.com/history/Harry_Boland.htm |date=2008-11-21 }} == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Beolain, Enri O}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1887]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine léannta i Scoil Synge]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iománaithe Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ros Comáin]] [[Catagóir:Réiteoirí spóirt]] c35ctlvrvepgiv8wrtr4vjnb08htagn 0 5541 1313807 1310589 2026-05-17T03:57:28Z Seachránaí 53315 Catagóir:Banríonacha na hÉireann 1313807 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Rinneadh banríon [[Sasana|Shasana]], [[Albain]] agus [[Éire]]ann d''''Áine''' ([[6 Feabhra]] [[1665]] - [[1 Lúnasa]] [[1714]]) ar [[8 Márta]] [[1701]]. Bhí sí ina deirfiúr chéile leis an rí roimhe sin, [[Liam III Shasana|Liam III]] Ar [[1 Bealtaine]] [[1707]] aontaíodh Sasana agus Albia mar stát amháin nuair a cuireadh Parlaimint na hAlban ar scor agus rinneadh céad bhanríon na [[Ríocht na Breataine Móire|Breataine Móire]] di. Bhí Máire ar an monarc deireanach sa Bhreatain de shliocht Stíobhaird agus tháinig a col seisir, [[Seoirse I na Breataine Móire|Seoirse I]] de shliocht Hanover, i gcomharbacht uirthi. {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-gd}} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1665]] [[Catagóir:Básanna i 1714]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Na Stiúbhartaigh]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] nf74ssx2x6qgw6vfejqv5ldqt7xtdb3 0 6225 1313376 1266276 2026-05-16T17:47:15Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1313376 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''16 Bealtaine''' an 136ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 137ú lá i mbliain bhisigh. Tá 229 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] - [[Naomh Breandán]] == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1501]] — [[Pápa Marcellus II]], Pápa in 1555 (b. [[1555]]) * [[1611]] — [[Pápa Innocentius XI]] (b. [[1689]]) * [[1718]] — [[Maria Gaetana Agnesi]], matamaiticeoir Iodálach (b. [[1799]]) * [[1870]] — [[Lilla Vanston]], ealaíontóir Éireannach (b. [[1959]]) * [[1905]] — [[Henry Fonda]], aisteoir Meiriceánach (b. [[1982]]) * [[1909]] — [[Margaret Sullavan]], ban-aisteoir (b. [[1960]]) * [[1910]] — [[Olga Bergholz]], file Sóivéadach (b. [[1975]]) * [[1912]] — [[Studs Terkel]], iriseoir Meiriceánach (b.[[2008]]) * [[1917]] — [[George Gaynes]], Aisteoir Meiriceánach (b. [[2016]]) * [[1917]] — [[Seán Ó Lúing]], scríbhneoir Éireannach (b. [[2000]]) * [[1938]] — [[Hugh Geoghegan]], breitheamh Éireannach (b. [[2024]]) * [[1948]] — [[Judy Finnigan]], láithreoir teilifíse Sasanach * [[1950]] — [[Johannes Georg Bednorz]], fisiceoir * [[1953]] — [[Pierce Brosnan]], aisteoir * [[1955]] — [[Hazel O'Connor]], amhránaí agus ceoltóir * [[1955]] — [[Páidí Ó Sé]], iarpheileadóir agus bainisteoir (b. [[2012]]) * [[1961]] — [[Kevin McDonald]], aisteoir agus fuirseoir Ceanadach * [[1963]] — [[John Brassil]], polaiteoir Éireannach * [[1965]] — [[Krist Novoselic]], ceoltóir * [[1966]] — [[Janet Jackson]], amhránaí * [[1967]] — [[Barry Andrews]], oibrí cabhrach agus polaiteoir Éireannach * [[1968]] — [[Stephen Mangan]], aisteoir Sasanach * [[1969]] — [[Tucker Carlson]], Tráchtaire polaitiúil Meiriceánach * [[1972]] — [[Andrzej Duda]], Uachtarán na Polainne ó 2015 * [[1980]] — [[Mikel Alonso]], imreoir sacair Bascach * [[1986]] — [[Megan Fox]], ban-aisteoir Meiriceánach * [[1991]] — [[Grigor Dimitrov]], imreoir leadóige Bulgárach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1703]] — [[Charles Perrault]], 75, scríbhneoir (r.[[1628]]) * [[1830]] — [[Joseph Fourier|Jean-Baptiste Joseph Fourier]], matamaiticeoir agus fisiceoir Francach (r. [[1768]]) * [[1858]] — [[John Snow]], lia Sasanach (r.[[1813]]) * [[1947]] — [[Frederick Gowland Hopkins]], bithcheimicí (r. [[1861]]) * [[1950]] — [[Alice Kober]], Scoláire clasaiceach Meiriceánach (r. [[1906]]) * [[1951]] — [[Patrick Mulvany]], polaiteoir Éireannach (r. [[1871]]) * [[1961]] — [[John Timoney]], polaiteoir Éireannach (r. [[1909]]) * [[1963]] — [[Patrick Little]], polaiteoir agus iriseoir Éireannach (r. [[1884]]) * [[1987]] — [[John Esmonde, an 16ú Bairnéad|John Esmonde, Bairnéad an 16ú]], polaiteoir agus abhcóide Éireannach (r. [[1928]]) * [[1990]] — [[Jim Henson]], puipéadóir Meiriceánach (r. [[1936]]) * [[1990]] — [[Sammy Davis Jr.]], 64, amhránaí (r.[[1925]]) * [[1997]] — [[Flor Crowley]], polaiteoir Éireannach (r. [[1934]]) * [[2010]] — [[Ronnie James Dio]], Amhránaí agus scríbhneoir amhrán (r. [[1942]]) * [[2013]] — [[Heinrich Rohrer]], fisiceoir (r. [[1933]]) == Tarluithe eile == * [[1532]] - D'éirigh [[Thomas More]] as Ard-Seansailéir Shasana * [[1568]] - Theith [[Máire I, Banríon na nAlbanach|Máire, Banríon na nAlbanach]] go Sasana * [[1770]] - Phós [[Marie Antoinette na hOstaire|Marie Antoinette]] le [[Louis XVI na Fraince|Louis-Auguste]] * [[1920]] - Déanadh canóin as [[Jeanne d'Arc]] sa [[An Róimh|Róimh]] * [[1929]] - Bronnadh na [[Gradaim an Acadaimh|hOscair]] don chéad uair in [[Óstán Roosevelt]] i [[Hollywood]] * [[1951]] - Thosaigh an chéad seirbhís rialta d'eitilt thrasatlantach idir [[Aerfort Londain-Heathrow|Londain]] agus [[Nua-Eabhrac (cathair)|Nua-Eabhrac]] * [[1966]] - Thosaigh [[Réabhlóid Chultúrtha na Síne]] * [[1974]] - Toghadh [[Josip Broz Tito]] mar Uachtarán na [[An Iúgslaiv|hIúgslaive]] lena bheo * [[1991]] - Labhair [[Eilís II na Ríochta Aontaithe|Eilís II]] leis an chomhsheisiún de [[Comhdháil na Stát Aontaithe|Chomhdháil na Stát Aontaithe]]. B'ise an chéad mhonarc Briotanach seo a dhéanamh. * [[2005]] - Cheadaigh [[Cuáit]] [[Cearta vótála do mhná]] [[Catagóir:Dátaí|0516]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 16]] rmcydfzwy384qp39325d7mpo2xer8gy 0 6663 1313553 1223392 2026-05-16T20:53:01Z Alison 570 [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] 1313553 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ceoltóir]], [[amhránaí]], agus [[Cumadóir amhrán|cumadóir]] amhráin [[Pobal Éireannach na Breataine|Éire]]annach ab ea '''Philip Parris Lynott''', ([[20 Lúnasa]], [[1949]] – [[4 Eanáir]], [[1986]]). [[Thin Lizzy]] an grúpa is mó a bhí aige, agus bhí sé mar bhall bunaidh, cumadóir amhráin, príomhamhránaí agus [[dordghiotár]]<nowiki/>aí leo. Bhain sé cáil amach mar amhránaí aonarach níos déanaí chomh maith. Ag fás aníos i [[Baile Átha Cliath|mBaile Átha Cliath]] i rith na [[1960idí]], bhí Lynott mar príomhamhránaí le roinnt bannaí ceoil, le Skid Row go mór mór, taobh le Gary Moore, sular fhoghlaim sé an dordghiotár. Bhunaigh sé [[Thin Lizzy]] sa bhliain 1969. I ndiaidh an rath a tháinig le "Whiskey in the Jar", d'éirigh leis clú is cáil a bhaint amach i rith na [[1970idí]] le "The Boys Are Back In Town", "Jailbreak" agus "Waiting For An Alibi". Ag deireadh na [[1970idí]], thug Lynott faoi ghairm aonarach, d'eisigh sé leabhar [[filíocht]]<nowiki/>a. agus i ndiaidh gur bhris [[Thin Lizzy]] suas, bhunaigh Lynott an banna ''Grand Slam'', go dtí gur thit siad as a chéile sa bhliain 1985. Ina dhiaidh sin bhí an tóir sa Ríocht Aontaithe ar an amhrán "Out in The Fields", a rinne sé le Moore, agus an mion-chnagshingil "Nineteen", sular fuair sé bás ar an [[4 Eanáir]] [[1986]]. Sa bhliain 2005, tógadh [[dealbhóireacht|dealbh]] de i m[[Baile Átha Cliath]]. == Luathshaol == Rugadh Lynott i Ospidéal Hallam i m[[Bromwich Thiar]], [[Sasana]], agus baisteadh é i Séipéal St Edward i Selly Park in [[Birmingham]]. Philomena Lynott an t-ainm a bhí ar a mháthair agus rugadh í i mBaile Átha Cliath ar an [[22 Deireadh Fómhair]] [[1930]]. Bhí a athair, Cecil Parris ó [[Georgetown]], [[An Ghuáin|Ghuáin na Breataine]]. Chas Philomena le Parris in Birmingham sa bhliain 1948, i ndiaidh gur bhog sí go Sasana ag lorg oibre, agus bhíodar i gcaidreamh ar feadh cúpla mí, go dtí gur d'aistríodh Parris go [[Londain]]. Beagáinín tar éis, fuair Philomena amach go raibh sí ag iompar agus. Nuair a rugadh Philip, bhí sí ina cónaí in áras máithreacha agus naíonán i [[Selly Oak]], Birmingham. Nuair a fuair Parris amach faoi Philip, chuaigh sé ar ais go Birmingham agus d'eagraigh sé lóistín i gcomhair Philomena agus Philip i m[[Blackheath, Midlands Thiar|mBlackheath]], baile gar go Birmingham. Mhair a caidreamh le Parris dhá bhliain eile. Thosaigh Parris ag obair i Londain agus ní raibh siad ina gcónaí lena chéile níos mó. Tar éis tamaill, bhog Philomena go [[Manchain]], ach choimeád sí i dteagmháil le Parris. Cé gur dhiúltaigh Philomena é a phósadh, thug Parris airgead di chun Philip a thógáil. Gan é ach ceithre bliana d'aois, chuaigh Philip le bheith ina chónaí lena sheanmháthair, Sarah Lynott, i [[Cromghlinn, BÁC|gCromghlinn]], Baile Átha Cliath. D'fhan a mháthair i Manchain, agus níos déanaí bhí sí mar bhainisteoir ar an [[Óstán]] Clifton Grange i [[Whalley Range, Manchain|Whalley Range]] lena páirtí, Dennis Keeley. Fuair an óstán an leasainm "The Biz". Luadh Thin Lizzy é ar a chéad albam. Bhí Lynott sásta le linn a hóige i mBaile Átha Cliath, agus bhí gean air agus é ar [[scoil]]. === Blianta Luatha === Chuir uncail Lynott, Timothy, é ar an eolas faoi cheol trí a bhailiúchán ceirníní, agus bhí an-tionchar ag Tamala Motown agus 'The Mamas and the Papas' air. Ghlac sé ballraíocht ina chéad banna ceoil, the Black Eagles, i 1965 mar phríomhamhránaí. Sheinneadar amhráin de chuid ceoltóirí eile i gclubanna áitiúla timpeall Baile Átha Cliath. D'fhreastail sé ar Scoil na Mbráithreacha Chríostaí i gCromghlinn, áit a chas sé le Brian Downey, a chuaigh isteach sa banna níos déanaí. Thit an ngrúpa as a chéile de bharr easpa suim ón mbainisteoir Joe Smith, go háirithe tar éis gur fhág a bheirt mhac, giotáraí Danny agus Frankie. D'fhág Lynott an teach clainne ansin agus bhog sé go árasán i g[[Cluain Tarbh]], áit raibh sé sa bhanna ceoil 'Karma Sutra' ar feadh tamaill beag. D'fhoghlaim sé conas a bheith mar phríomhamhránaí maith sa bhanna seo agus d'fhoghlaim sé conas caidreamh a dhéanamh le na lucht féachana. Go luath i 1968, bhunaigh sé Skid Row le Brendan 'Brush' Shiels. Bhí Shiels ag iarraidh go mbeidh Downey mar dhrumadóir leis an mbanna ach ní raibh suim ag Downey agus fuair Noel Bridgeman an post. Shínigh an banna beart le Ted Carroll, a bhí mar bhainisteoir ar Thin Lizzy níos déanaí, agus sheinn siad roinnt amhráin, ar nós "Eight Miles High" le The Byrds, "Hey Jude" le [[The Beatles]] agus roinnt amhráin de chuid [[Jimi Hendrix]]. Mar nár sheinn Lynott aon uirlis ag an bpointe seo, bhain sé úsáid as bosca macallach chun a ghuth a ionramháil le linn cuideanna uirlise. Thosaigh sé ag smear snasán bróg faoina shúile, agus lean sé ag déanamh é seo agus é le Thin Lizzy, agus ghlac é féin agus Shiels páirt i dtroid bhréige ar stáitse chun an slua a mhealladh. I lár 1968, d'fhág an giotáraí Bernard Cheevers le dul ag obair i monarchan [[Guinness]] i mBaile Átha Cliath, agus thóg Garry Moore, ó Bhéal Feirste a áit. D'ainneoin chomh maith is a raibh an mbanna ag dul, agus an chéad singil, ''New Faces, Old Places'' bhí Shiels buartha go raibh Lynott ga canadh san eochair mícheart. D'oibrigh sé amach go raibh fadhb le céislíní Lynott; thóg Lynott cead neamhláithreachta ón mbanna ansin. Faoin am a tháinig biseach air, agus bhí Shiels ann mar phríomhamhránaí. De bharr gur mhothaigh Shiels ciontach i ndiaidh gur, dáiríre, bhris sé a chara óna phost, mhúin sé do Lynott conas an dordghiotár a sheinnt, mar go raibh sé níos éasca le foghlaim ná giotár sé-sreang. Dhíol sé 'Fender Jazz Bass', a cheannaigh sé ó Robert Ballagh, ar chostas £36 do. Chuir Lynott agus Downey banna eile le chéile go tapaidh darbh ainm, 'Orphanage', le giotáraí Joe Staunton agus dorghiotaraí Pat Quigley. Sheinn siad roinnt amhráin nua in éineacht le amhráin de chuid [[Bob Dylan]], Free agus Jeff Beck. Bhí Lynott mar phríomhamhránaí, agus sheinn sé an giotár rithime ó am go ham. Ag deireadh 2006, fuarthas roinnt téipeanna samplach de chuid Skid Row agus Orphanage le Lynott ag canadh. Is iad seo na taifeadadh is luath de Lynott agus cheapadh go raibheadar caillte ar feadh blianta. === Thin Lizzy === ''Príomh-airteagal: [[Thin Lizzy]]'' Ag deireadh 1969, chuir Lynott agus Downey aithne ar an ngiotáraí Eric Bell, trí Eric Wrixon, méarchláraí leis an banna ceoil 'Them'. Bhí Bell níos fearr ag an ngiotár. Bhunaigh an ceathrar dóibh [[Thin Lizzy]]. Tháinig an ainm ón gcarachtar "Tin Lizzie" ins an ngreannán ''The Dandy,'' agus bhí ainm an gcarachtar bunaithe ar leasainm an carr, Ford Model T. Cuireadh an "h" leis d'aon ghnó chun aithris a dhéanamh ar an slí ina bhfuaimníonn daoine le canúint Baile Átha Cliath an focal "thin". Fuair Lynott amach níos déanaí gurbh é "Aon dath is míon leat, chomh fada is a bhfuil sé dubh" an mana a bhí ag Henry Ford don Model T agus cheap sé go raibh sé oiriúnach dó. Smaoinigh na daoine eile sa bhanna go raibh Wrixon ag lorg an iomarca agus d'fhág sé i ndiaidh an chéad singil, ''The Farmer'' i mí Iúil 1970. I rith blianta luath an banna, cé go raibh Lynott mar an príomhamhránaí, dorghiotáraí agus an príomhcumadóir amhráin, bhí sé fós réasúnta indírithe agus é ar stáitse agus bhí sé de nós aige seasamh ar taobh amháin den stáitse agus an spotsolas ar Bell. Ceapadh ar dtús gurbh é Bell, stiúrthóir an banna. Beag nár fhág Lynott an banna agus iad ag taifead an dara halbam, ''Shades of a Blue Orphanage,'' chun banna nua a bhunú le Ritchie Blackmore agus Ian Paice ó Deep Purple, ach rinne sé an cinneadh chuir le Thin Lizzy in ionad dul isteach le banna le ceoltóirí mór le rá. De bharr go raibheadar i gcruachás airgeadais ag an am, rinne Lizzy albam de amhráin de chuid Deep Purple, faoin ainm Funky Junction. Níor chan Lynott ar an albam mar gur cheap sé nach raibh a ghuth sa stíl céanna le Ian Gillan. Ag deireadh 1972, fuair Thin Lizzy a chéad fionnachtain sa [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] ag tabhairt tacaíocht go Slade, agus iad ag éirí níos rathúil. Spreag an hata ard a bhí á chaitheamh ag Noddy Holder, agus é clúdaithe le scátháin, Lynott agus chur sé scáthán ar a dhordghiotár, agus lean sé leis ar feadh na mblianta. Ar oíche oscailte an camchuairt, bhris troid amach idir Lynott agus bainisteoir Slade, Chas Chandler, bhí Chas á mhilleanú faoi bheith indírithe ar stáitse agus an easpa teacht i láthair ar an stáitse agus caidreamh a bhí aige leis na lucht féachana, bhagair sé Lizzy a chaitheamh as an gcamchuairt mura tháinig feabhas láithreach ar seo. Forbair Lynott a theacht i láthair ar an stáitse ag an am seo, agus d'fhan sé mar seo, trí a shaol ar fad. D'éirigh le Thin Lizzy singil a fháil isteach sna cairteanna le leagan rac-cheol den amhrán traidisiúnta Éireannach, "Whiskey in the Jar", agus an clúdach déanta ag Jim Fitzpatrick, ealaíontóir Éireannach agus cara le Lynott. Níor éirigh le aon de na hiar-singil faigh isteach sna cairteanna, agus i ndiaidh gur fhág Bell, Moore agus Downey, beag nár thit Thin Lizzy as a chéile i lár 1974. Ní raibh sé go dtí gur earcú giotáraí Scott Gorham agus Brian Robertson agus gur scaoileadh Jailbreak i 1976, gur éirigh le Thin Lizzy bheith mar réalta idirnáisiúnta leis an gcnagshingil is láidre, "The Boys are Back in Town". D'éirigh leis an singil uimhir a haon a bhaint amach in Éirinn, agus bhí sé sna cairteanna sa Ríocht Aontaithe, sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] agus i g[[Ceanada]]. Mar sin féin, agus é ar chamchuairt le Rainbow, tholg Lynott heipitíteas agus bhí ar an mbanna an camchuairt a chur ar cheall. D'éirigh Lynott cairdiúil le Huey Lewis, nuair a bhí a bhanna, Clover, ag tabhairt tacaíocht go Thin Lizzy ar camchuairt. Chuaigh cumas Lynott mar phríomhamhránaí i bhfeidhm ar Lewis agus bhí sé spreagtha feabhas a chur ar a fheidhmíocht. D'éirigh leis rath a bhaint amach sna 1980idí. Chuaigh an camchuairt sna Stáit Aontaithe i bhfeidhm ar scríbhneoireacht Lynott, go háirithe ar na hamhráin "Cowboy Song" agus "Massacre", agus bhí dámh aige le [[Los Angeles]]. Tar éis dóibh rath príomhshrutha a bhaint amach, chuaigh Thin Lizzy ar roinnt camchuairt Meirceánach i ndiaidh a chéile. Lean siad leis an rath a tháinig le ''Jailbreak'' le na halbaim rathúil, ''Bad Reputation'' agus ''Black Rose: A Rock Legend'', agus an t-albam beo ''Live and Dangerous'', ar a bhfuil Lynott chun tosaigh ar an gclúdach. Mar sin féin, bhí an banna ag i dtrioblóid. Thóg Moore áit Robertson go sealadach i 1976, agus ansin go fadtéarmach an bhliain dár gcionn, de bharr aighneas pearsanta le Lynott, go pointe áirithe. Go luath sna 1980idí, bhí Lizzy ag streachailt agus iad ag iarraidh níos mó rath, agus bhí comharthaí ann go raibh Lynott ag baint mí-úsáid as drugaí, taomaí asma rialta san áireamh. I ndiaidh gur éirigh Chris O'Donnell, bainisteoir Lizzy, as a phost agus bhí Gorham ag iarraidh fágáil, rinne Lynott an cinneadh an banna a bhriseadh suas i 1983. Bhí sé ag úsáid hearóin faoin am seo agus bhí sé ag cur isteach ar na taispeántais sa [[An tSeapáin|tSeapáin]]. Ar an 4ú Meán Fómhair d'éirigh leo an seó deireanach a rinne siad riamh (le Lynott mar phríomhamhránaí) i [[Nürnberg|Nuremberg]]. === Na 1980idí === I 1978, thosaigh Lynott ag obair ar tionscnaimh taobh amuigh de Thin Lizzy. Ghlac sé páirt i ''Jeff Wayne's Musical Version of The War of the Worlds,'' chan sé agus rinne sé páirt Parson Nathaniel ar "The Spirit of Man". Sheinn sé i seisiúin le go leor ealaíontóir ceoil, chan sé fonnadóireacht chúlra i gcomhair [[Bob Geldof]] ar Blast Furncace agus ar an EP "Blue Wave" le The Heatwaves. Rinne sé moltóireacht ar an gcomórtas Miss World i 1978. Bhí an suim ag Lynott sa [[punc-rac|phunc-rac]]. D'éirigh sé cairdiúil le roinnt baill éagsúla de [[Sex Pistols|The Sex Pistols]], The Damned agus banna ceoil Geldof, [[The Boomtown Rats]]. De bharr é seo, bhunaigh sé banna ceoil eile, "The Greedies" (glaotar "The Greedie Bastards" orthu ar dtús ach athraíodh é seo ionas nach chur sé múisiam ar éinne). Thosaigh an banna seo ag ceol i Londain sa bhliain 1978, le measctha amhráin de chuid Lizzy agus na Sex Pistols. I 1979, thaifead na Greedies amhrán Nollag, "A Merry Jingle", le baill Thin Lizzy in éineacht le Steve Jones agus Paul Cook ó na Pistols. Bhí aithne ag Lynott ar Jones agus Cook, ónar sheinn sé leo ar albam Johnny Thunders, ''So Alone'' an bhliain roimhe. Bhí Lynott cairdiúil le Midge Ure ó Ultravox i 1979, agus d'aithigh sé don chomhlacht ceirníní Ultravox a shíniú. I 1980, bhí Thin Lizzy fós sách-rathúil, ach fós féin thosaigh Lynott gairm aonarach leis an albaim, ''Solo in Soho''. Bhí an albam sách-athúil agus d'éirigh leis áit a fháil isteach sna 30 albaim is mó a díoladh an tseachtain sin. Tháinig dhá chnagshingil ón albam, "Dear Miss Lonelyhearts" agus "King's Call". Is amhrán ómósach go Elvis Presley a bhí i "King's Call", agus sheinn Mark Knopfler an giotár ar an amhrán. Ní raibh a dhara albam, ''The Philip Lynott Album'', leath chomh rathúil, cé go raibh "Old Town" mar chnagshingil ón albam. D'úsáid an [[BBC]] an amhrán "Yellow Pearl" ón albam mar an gceol aitheantais do ''Top of the Pops'' ar feadh tamaill. I 1983, i ndiaidh gur bhris Thin Lizzy suas, rinne Lynott singil le Roy Wood, Chas Hodges agus John Coghlan dar teideal, "We Are The Boys (Who Make All The Noise)". Chomhoibrigh Lynott le Gary Moore, a bhí i Thin Lizzy, go rialta ar roinnt traiceanna, na singil "Parisienne Walkways" agus "Out in the Fields" san áireamh. I 1984, bhunaigh sé banna nua, Grand Slam, le Doish Nagle, Laurence Archer, Robbie Brennan agus Mark Stanway. Chuaigh an banna ar camchuairt timpeall na clubanna, ar nós The Marquee i Londain ach d'fhulaing siad de bharr gur cheap daoine gur drochleagan de Thin Lizzy a bhí iontu. Bhris siad suas ag deireadh na mbliana de bharr easpa airgid/ Bgus bhí an-dúil ag Lynott i [[hearóin]] ag an am sin. I rith 1983-85, chomh-scríobh Lynott roinnt amhráin leis an ealaíontóir Briotanach R&B, Junior Giscombe, cé nár scaoileadh aon rud go hoifigiúil. Mar sin féin, máistrigh an léiritheoir Tony Visconti ceann do na hamhráin, "The Lady Loves To Dance" agus beag nár scaoileadh é ach chur an comhlacht ceirníní, Phonogram, stop leis. Nuair nach chuair Geldof agus Ure ceist ar Lynott páirt a ghlacadh i Live Aid, cuir é sin isteach go mór air, mar gur cairde a bhí iontu. Dúirt Geldof gurbh é an fáth a bhí le seo, ní raibh an Iontaobha Band Aid ach in ann am a chur ar fáil i gcomhair grúpaí a bhí an-mhór agus an rathúil, agus ag an am, ní raibh go leor tóir ar Lynott no Thin Lizzy. Scaoileadh a shingil deireanach, "Nineteen", cúpla seachtain roimh a fuair sé bás, le Paul Hardcastle mar léiritheoir. I rith mí na Nollag 1985, bhí Lynott ag cur an traic chun cinn agus bhí air dul ar an teilifís chun an traic a chanadh. An mí céanna, rinne sé a agallamh deireanach agus labhair sé faoina pleananna i gcomhair an todhchaí, bhí sé beartaithe aige níos mó obair a dhéanamh le Gary Moore agus b'fhéidir Thin Lizzy a athchóiriú, rud a bhí sé ag labhairt faoi go príobháideach le Scott Gorham cheana féin. Thaifead sé roinnt ábhar le Archer, Huey Lewis agus baill de bhanna ceoil Lewis, the News i 1985, ach níor scaoileadh é seo. === Leabhair Filíochta === D'fhoilsigh Lynott a chéad leabhar filíochta "Songs For While I'm Away" i 1974. Bhí 21 dánta ann, gach cheann acu déanta suas de liricí Thin Lizzy, ach ceann amháin dar teideal "A Holy Encounter". Níor chlóightear ach 1000 cóipeanna den leabhair. I 1977, d'fhoilsigh sé leabhar eile, dar teideal "Philip". I 1997, chuireadh an dá imleabhair le chéile chun leabhar amháin a chruthú agus chuireadh an teideal "Songs For While I'm Away" air. Rinne Tim Booth agus ealaíontóir Thin Lizzy Jim Fitzpatrick na léaráidí don leabhar agus rinne Peter Fallon agus John Peel réamhrá don leabhar. == Saol Pearsanta == Ar an [[14 Feabhra]], [[1980]], phós Lynott Caroline Crowther, iníon leis an bhfuirseoir Sasanach [[Leslie Crowther]]. Chas sé léi agus iad ag obair i gcomhair ony Brainsby ins na 1970idí. Bhí beirt pháistí acu, Sarah (a rugadh ar an [[19 Nollaig]] [[1978]]) agus Cathleen (a rugadh ar an 26ú Iúil 1980). Scríobh sé amhráin den bheirt acu. Thit an pósadh as a chéile i 1984 de bharr mí-úsáid drugaí Lynott. Bhí mac ag Lynott chomh maith, ach tugadh suas é le huchtú. I 2003, fuair Macdaragh Lambe amach gurbh é Lynott a fhíor-athair agus dhearbhaigh Philomena Lynott é seo in agallamh le nuachtán i mí Iúil 2010. Tógtha in Éirinn, cheap Lynott i gcónaí go raibh sé ina Éireannach. Dúirt a chara, Scott Gorham, ó Thin Lizzy i 2013: "Phil was so proud of being Irish. No matter where he went in the world, if we were talking to a journalist and they got something wrong about Ireland, he'd give the guy a history lesson. It meant a lot to him." Sna [[1980idí]] cheannaigh sé roinnt tithe i mBinn Éadair agus bhronn sé ceann amháin dóibh, White Horses, ar a mháthair. Bhí an-suim ag Lynott sa pheil chomh maith, agus thug sé tacaíocht do [[Manchester United Football Club|Manchester]] [[Manchester United Football Club|United]]. Bhí sé an-cairdiúil le George Best, peileadóir le United agus Tuaisceart na hÉireann. Bhuail siad le chéile go rialta san Óstán Clifton Grange. Bhí sé mar scairshealbhóir den chlub níos déanaí chomh maith. Bhí Lynott mar chaptaen foirne ar an gclár tráth na gceist ar an [[BBC]], ''Pop Quiz'' ins na 1980idí, le Mike Read mar óstach. Bhí sé mar chaptaen i gcoinne Alvin Stardust i 1984, ar eipeasóid mhíchlúiteach ina raibh aiféala ar Morrissey faoin bpáirt a ghlac sé sa chlár. == Bás == [[Íomhá:Philip Lynott Dublin Statue.jpg|thumb|240px|Dealbh chuimhneacháin do Phil Lynott i mBÁC]] Bhí Lynott óg nuair a thosaigh sé ag glacadh [[druga]]í. Ar an [[25 Nollaig]] [[1985]] thit sé i laige ina theach i [[Kew]], Londain. Tháinig a mháthair air agus chuaigh sí i dteagmháil le bean chéile Lynott, Caroline. D'aithin sí lom díreach cad a bhí mícheart. Thiomáin Caroline é go clinic drugaí i gClouds House in Oirthear Knoyle, gearr go Warminster agus ansin go [[Salisbury]] Infirmary. Diagnóisíodh go raibh [[seipticéime]] air. Cé gur tháinig a aithne ar ais go leor le labhairt lena mháthair, d'imigh Lynott in olcas roimh an bhliain nua agus chuirtear ar [[análaitheoir]] é. Fuair Lynott [[bás]] de bharr [[niúmóine]] agus teipeadh [[croí]] de thoradh an seipticéime ins an aonad dianchúraim den [[ospidéal]] ar an [[4 Eanáir]] [[1986]], gan é ach 36 bliain d'aois. Bhí sochraid Lynott i St. Elizabeth's Church, [[Richmond, Londain|Richmond]], [[Londain]] ar an [[9 Eanáir]] [[1986]]. Bhí cuid mhór de iarbhaill Thin Lizzy ann. Bhí seirbhís eile ann i Séipéal [[Binn Éadair]] ar an 11ú Eanáir. Tá Phil Lynott curtha i [[reilig]] St. Fintan's, [[Cill Fhionntain|Cill Fhionntáin]], Baile Átha Cliath. Ar a leac uaighe, tá na focail “Go dtuga Dia suaimhneas dá anam”. == Tionchar == Tháinig Thin Lizzy ar ais le chéile i gcomhair léiriúchán beo i 1986. Bhí [[Bob Geldof]], chara le Lynott, mar phríomhamhránaí. I 1996 lean Thin Lizzy ar aghaidh ag déanamh léiriúcháin beo gan Lynott. I 2012, rinne iarbhaill Thin Lizzy an cinneadh ábhar nua a thaifead, ach rinneadar é faoi ainm nua, Black Star Riders. Cheap siad nach mbeidh sé cothrom amhráin Thin Lizzy a thaifead gan Lynott. Gach bliain ó 1987, eagraíonn chara Lynott, Smiley Bolger, féile i gcomhair Lynott, cothrom an lae a bhásaigh é dar teideal, Vibe for Philo. Seinneann roinnt ceoltóirí ag an bhféile, bannaí ómóis san áireamh agus ó am go ham, iarbhaill Thin Lizzy. Ar an [[4 Eanáir]] [[1994]], bhunaigh cairde agus clann Lynott iontaobhas in ainm Lynott, chun scoilearachtaí a chur ar fáil i gcomhair ceoltóirí nua. I 2005, nocht siad dealbh chuimhneacháin cré-umha ar cóimhéid le Lynott ina onóir ar Sráid Harry, as [[Sráid Grafton]] i m[[Baile Átha Cliath]]. D'fhreastail máthar Lynott ar an searmanas agus sheinn iar-bhaill Thin Lizzy, Gary Moore, Eric Ball, Brian Robertson, Brian Downey, Scott Gorham agus Darrenn Wharton ceol beo ann. Tugann a chlann. cairde agus lucht leanúna cuairt air a uaigh i St. Fintan's Cemetary i g[[Cill Fhionntain]] in oirthuaisceart Baile Átha Cliath go minic. Chomh maith le atheisiúint de ábhar Thin Lizzy, rinneadh an rud céanna le ábhar aonarach Lynott. I mí Aibreáin 2007, scaoileadh an [[scannán]] ''The Rocker: A Portrait of Phil Lynott'' ó 1996, déanta suas de píosaí scannánaíochta ón g[[cartlann]] den chuid is mó ar DVD sa Ríocht Aontaithe. I Lúnasa 2010, scaoileadh ''Yellow Pearl''. Is bailiúchán é seo de amhráin ó albaim aonarach Lynott. I Meán Fómhair 2012, chuir máthar agus baintreach Lynott i gcoinne Mitt Romney ag baint úsáid as an amhrán "The Boys are Back in Town" ina fheachtas toghchánaíochta. In agallamh leis an [[irisleabhar]] Éireannach, Hot Press, dúirt Philomena Lynott "As far as I am concerned, Mitt Romney's opposition to gay marriage and to civil unions for gays makes him anti-gay – which is not something that Philip would have supported." Bhí sé an-deacair ar Philomena glacadh le bás a mac agus tugann sí cuairt ar a [[uaigh]] go minic. == Albaim == === Thin Lizzy === * 1971 - ''Thin Lizzy'' * 1972 - ''Shades of a Blue Orphanage'' * 1973 - ''Vagabonds of the Western World'' * 1974 - ''Night Life'' * 1975 - ''Fighting'' * 1976 - ''Jailbreak'' * 1976 - ''Remembering'' * 1976 - ''Johnny the Fox'' * 1977 - ''Bad Reputation'' * 1978 - ''Live and Dangerous'' * 1979 - ''Black Rose: A Rock Legend'' * 1979 - ''Continuing Saga of Ageing Orphans'' * 1980 - ''Chinatown'' * 1981 - ''The Adventures of Thin Lizzy'' * 1981 - ''Renegade'' * 1983 - ''Thunder and Lightning'' * 1983 - ''Life'' * 1987 - ''The Collection'' * 1991 - ''Dedication: The Very Best of Thin Lizzy'' * 1999 - ''Boys Are Back in Town: Live in Australia'' * 2000 - ''One Night Only [live]'' * 2004 - ''Thin Lizzy Greatest Hits'' === Phil Lynott === * 1980 - ''Solo in Soho'' * 1982 - ''The Phil Lynott Album'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Lynott, Phil}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Dord-ghiotáraithe]] [[Catagóir:Giotáraithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1949]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna i 1986]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] skvcybytdyx3cwddiuyy3jr011eg95w 0 6763 1313802 1310772 2026-05-17T03:52:13Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313802 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Eilís I''' ([[7 Meán Fómhair]] [[1533]] – [[24 Márta]] [[1603]]) ina banríon ar [[Sasana|Shasana]] agus ar [[Éirinn]] ón [[17 Samhain]] [[1558]] go dtí lá a báis in 1603. B'ise an monarc deireanach de rítheaghlach na dTúdarach. Thugtaí ''Gloriana'', nó ''Good Queen Bess'', uirthi freisin. Tháinig sí i gcomharbas ar a leathdheirfiúr [[Máire I Shasana|Máire I]]. Ré chasta i stair Shasana ba ea a réimeas. Tháinig [[Séamus I Shasana|Séamus I]] (Séamus IV na hAlban) i gcomharbas uirthi. ==Luathshaol== Rugadh Eilís do [[Anne Boleyn]] agus [[Anraí VIII Shasana|Anraí a hOcht]], Rí Shasana, ar an seachtú lá de Mheán Fómhair in 1533. Bhí sí ainmnithe in ómós a seanmháthar Eilís de York, an Banríon d'[[Anraí VII Shasana|Anraí a Seacht]]. {{Síol-beath-en}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Eilís 1 Shasana}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1533]] [[Catagóir:Básanna i 1603]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Ríshliocht Túdarach]] 1lgmlaoc6c0149ezx7s733ht5cmgvj5 0 7324 1313637 1270456 2026-05-16T23:05:14Z JB82 2787 1313637 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Ceiltigh Ghlaschú | logo = Celtic FC logo.png | nom_original = The Celtic Football Club | alies = 'The Bhoys', 'The Hoops',<br/> 'The Celts', 'The Tims' | colors = {{color box|green}} {{color box|white}} [[glas]], [[bán]] | data_fundacio = [[1888]] | president = {{Bratach|Scotland}} [[Ian Bankier]] | entrenador = {{Bratach|Northern Ireland}} [[Brendan Rodgers]] | lliga = [[Scottish Premier League|Scottish Premiership]] <!-- Primer --> | equipament= {{Trealamh spóirt il | pattern_la1 = _celtic2122h | pattern_b1 = _celtic2122h | pattern_ra1 = _celtic2122h | pattern_sh1 = _celtic2122h | pattern_so1 = _celtic2122h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 16973B | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 16973B <!-- Segon --> | pattern_la2 = _celtic2122a | pattern_b2 = _celtic2122a | pattern_ra2 = _celtic2122a | pattern_sh2 = _celtic2122a | pattern_so2 = _celtic2122a | leftarm2 = 053E29 | body2 = 053E29 | rightarm2 = 053E29 | shorts2 = 053E29 | socks2 = 053E29 <!-- Tercer --> | pattern_la3 = _celtic2122t | pattern_b3 = _celtic2122t | pattern_ra3 = _celtic2122t | pattern_sh3 = _celtic2122t | pattern_so3 = _celtic2122t | leftarm3 = F2F5F0 | body3 = F2F5F0 | rightarm3 = F2F5F0 | shorts3 = F2F5F0 | socks3 = F2F5F0 | title1 = Baile | title2 = As baile | title3 = Triú }} }} [[Íomhá:Brother Walfrid Memorial Ballymote.JPG|thumb|280px|Dealbh chuimhneacháin don [[Andrew Kerins|mBráthair Walfrid]] i m[[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]].]] Club [[sacar|sacair]] is ea '''Celtic Football Club''' (tugtar '''Glasgow Celtic''' nó '''Celtic''' orthu go minic, agus '''Ceiltigh Ghlaschú''' as [[Gaeilge]]) atá lonnaithe i n[[Glaschú]] in [[Albain]]. Imríonn siad a gcluichí sa staid Celtic Park i b[[Parkhead]]. Bhunaigh bráthair Máireach Éireannach, [[Andrew Kearns|Bráthair Walfrid]], an club ar [[6 Samhain]] [[1887]] chun airgead a bhailiú ó theacht isteach na gcluichí chun béilte a chur ar fáil do bhochtáin oirthear [[Glaschú|Ghlaschú]], áit a raibh mórán Éireannach bailithe tar éis blianta an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]]. Lean Brother Walfrid sampla [[Hibernians]] a bunaíodh i n[[Dún Éideann]] ó inimircigh Éireannacha cúpla bliain roimhe sin. D'imir siad an chéad chluiche i gcoinne [[Rangers Football Club|Rangers]] ar an [[28 Bealtaine]] [[1888]] agus bhuaigh Celtic 5-2. Ba é sin tús an iomaíocht idir an dá fhoireann ó Ghlaschú, ar a dtugtar an ''Old Firm''. Ba é Celtic an chéad chlub Briotanach agus, mar dhea, an chéad chlub ó thuaisceart na hEorpa a ghnóthaigh [[Corn na hEorpa]], sa bhliain [[1967]], le foireann a rugadh go huile is go hiomlán níos lú ná 30 míle ó Ghlaschú.Idir 1905 agus 1910, bhuaigh Celtic Craobh Shraith na hAlban sé huaire as a chéile. Bhuaigh siad Corn na hAlban sna blianta 1907 agus 1908, an chéad uair riamh a bhuaigh club Albanach an dúbailte == Lucht tacaíochta == Sa bhliain 2003, bhí thart ar 9 milliún lucht tacaíochta ag Na Ceiltigh, 1 milliún ina gcónaí sna Stáit Aontaithe agus Ceanada. Tá níos mó ná 160 clubanna tacaíochta Na Ceiltigh i níos mó ná fiche tíortha ar fud an domhain. Sa bhliain 2009, bhí níos mó ná 7 milliún tacaíocht Na Ceiltigh i Seapáin, de réir 'Sports Revolution', mar gheall ar Shunsuke Nakamura. == Gradaim == * '''Corn na hEorpa''' 1966-67 * '''Sraith na hAlban''' (56 uair) 1892-93, 1893-94, 1895-96, 1897-98, 1904-05, 1905-06, 1906-07, 1907-08, 1908-09, 1909-10, 1913-14, 1914-15, 1915-16, 1916-17, 1918-19, 1921-22, 1925-26, 1935-36, 1937-38, 1953-54, 1965-66, 1966-67, 1967-68, 1968-69, 1969-70, 1970-71, 1971-72, 1972-73, 1973-74, 1976-77, 1978-79, 1980-81, 1981-82, 1985-86, 1987-88, 1997-98, 2000-01, 2001-02, 2003-04, 2005-06, 2006-07, 2007-08, 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19, 2019-20, 2021-22, 2022-23, 2023-24, 2024-25, 2025-26 * '''Corn na hAlban''' (42 uair) 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020, 2023, 2024 * '''Corn na Sraithe''' (22 uair) 1956–57, 1957–58, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1969–70, 1974–75, 1982–83, 1997–98, 1999–2000, 2000–01, 2005–06, 2008–09, 2014–15, 2016–17, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2021–22, 2022–23, 2024–25 == Imreoirí == === An scuaid faoi láthair ([[2024]] - [[2025]]) === {| class="wikitable" ! colspan="4" |'''Cúl báire''' |- |29 |Scott Bain |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |1 |Kasper Schmeichel |{{bratach|Denmark|An Danmhairg}} |- |12 |Viljami Sinisalo |{{bratach|Finland|An Fhionlainn}} |- ! colspan="4" |'''Cosantóirí''' |- |25 |Alexandro Bernabei |{{bratach|Argentina|An Airgintín}} |- |20 |Cameron Carter-Vickers | {{bratach|USA|S.A.M.}} |- |2 |Alistair Johnston |{{bratach|Canada|Ceanada}} |- |17 |Maik Nawrocki |{{bratach|Poland|An Pholainn}} |- |56 |Anthony Ralston |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |5 |[[Liam Scales]] |{{bratach|Ireland|Éire}} |- |3 |Greg Taylor |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |6 |Auston Trusty |{{bratach|USA|S.A.M.}} |- |11 |Álex Valle <small>(ar iasacht ó [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]])</small> |{{bratach|Spain|Spáinn}} |- |57 |Stephen Welsh |{{bratach|Scotland|Albain}} |- ! colspan="4" |'''Lár Páirce''' |- |28 |Paulo Bernardo |{{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} |- |27 |Arne Engels |{{bratach|Belgium|an Bheilg}} |- |49 |James Forrest |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |41 |Reo Hatate |{{bratach|Japan|An tSeapáin}} |- |15 |Odin Thiago Holm |{{bratach|Norway|Iorua}} |- |14 |Luke McCowan |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |42 |Callum McGregor <small>([[Captaen (sacair)|captaen]])</small> |{{bratach|Scotland|Albain}} |- ! colspan="4" |'''Ionsaí''' |- |8 |Kyogo Furuhashi |{{bratach|Japan|an tSeapáin}} |- |13 |Yang Hyun-jun |{{bratach|South Korea|Chóiré Theas}} |- |9 |[[Adam Idah]] |{{bratach|Ireland|Éire}} |- | |[[Johnny Kenny]] |{{bratach|Ireland|Éire}} |- |10 |[[Nicolas Kühn]] |{{bratach|Germany|An Ghearmáin}} |- |38 |[[Daizen Maeda]] |{{bratach|Japan|An tSeapáin}} |- |7 |Luis Palma |{{bratach|Honduras|Hondúras}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Brendan Rodgers |{{bratach|Northern Ireland|Tuaisceart Éireann}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste Cúnta''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |John Kennedy |{{bratach|Scotland|Albain}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste Cúl Báire''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Stevie Woods |{{bratach|Scotland|Albain}} |} * == Bainisteoirí == * [[Willie Maley]] ([[1897]]-[[1940]]) * Jimmy McStay ([[1940]]-[[1945]]) * Jimmy McGrory ([[1945]]-[[1965]]) * [[Jock Stein]] ([[1965]]-[[1978]]) * [[Billy McNeill]] ([[1978]]-[[1983]]) * David Hay ([[1983]]-[[1987]]) * [[Billy McNeill]] ([[1987]]-[[1991]]) * [[Liam Brady]] ([[1991]]-[[1993]]) * [[Lou Macari]] ([[1993]]-[[1994]]) * [[Tommy Burns]] ([[1994]]-[[1997]]) * [[Wim Jansen]] ([[1997]]-[[1998]]) * [[Josef Venglos]] ([[1998]]-[[1999]]) * [[John Barnes]] ([[1999]]-[[2000]]) * [[Kenny Dalglish]] ([[2000]]) * [[Martin O'Neill]] ([[2000]]-[[2005]]) * [[Gordon Strachan]] ([[2005]]-[[2009]]) * [[Tony Mowbray]] ([[2009]]-[[2010]]) * [[Neil Lennon]] ([[2010]]-2014) *Ronny Deila (2014-2016) *Brendan Rodgers (2016-) == Imreoirí agus Iar-Imreoirí Éireannacha == Tá an t-uafás Éireannach tar éis a bheith ag imirt leis an gclub. Thíos ta cuid de na himreoirí sin. [[Aiden McGeady]] 2001-2010 [[Darren O'Dea]] 2005-inniu [[Cillian Sheridan]] 2006-2010 [[Pat McCourt|Paddy McCourt]] 2008-2013 [[Willo Flood]] 2009-2010 [[Neil Lennon]] 2000-2007 (304 cluiche agus 3 chúl) [[Roy Keane]] 2005-2006 (10 gcluiche agus 1 chúl amháin) [[Liam Miller]] 2000-2004 (42 cluiche agus ceithre chúl) [[Shay Given]] 1993-1994 (Níor imir sé aon chluiche) [[Tony Cascarino]] 1991-1992 (30 cluiche agus 4 chúl) [[Chris Morris]] 1987-1992 (158 cluiche agus 4 chúl) [[Mick McCarthy]] 1987-1989 (48 cluiche sa léig agus 8 gcúl) [[Packie Bonner]] 1978-1995 (485 cluiche) == Naisc sheachtracha == *[http://www.celticfc.net Suíomh oifigiúil an chlub] *[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/default.stm BBC Sport Celtic portal] *[http://football.guardian.co.uk/theknowledge/story/0,13854,1314846,00.html Alt sa nuachtán Briotanach an ''Guardian'' faoi conas an focal 'Celtic' a fhuaimniú] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Celtic Football Club| ]] dtaf0g5uwd2vifrtabzhc1bhvdljry6 1313658 1313637 2026-05-16T23:30:31Z JB82 2787 1313658 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Ceiltigh Ghlaschú | logo = Celtic FC logo.png | nom_original = The Celtic Football Club | alies = 'The Bhoys', 'The Hoops',<br/> 'The Celts', 'The Tims' | colors = {{color box|green}} {{color box|white}} [[glas]], [[bán]] | data_fundacio = [[1888]] | president = {{Bratach|Scotland}} [[Ian Bankier]] | entrenador = {{Bratach|Northern Ireland}} [[Brendan Rodgers]] | lliga = [[Scottish Premier League|Scottish Premiership]] <!-- Primer --> | equipament= {{Trealamh spóirt il | pattern_la1 = _celtic2122h | pattern_b1 = _celtic2122h | pattern_ra1 = _celtic2122h | pattern_sh1 = _celtic2122h | pattern_so1 = _celtic2122h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 16973B | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 16973B <!-- Segon --> | pattern_la2 = _celtic2122a | pattern_b2 = _celtic2122a | pattern_ra2 = _celtic2122a | pattern_sh2 = _celtic2122a | pattern_so2 = _celtic2122a | leftarm2 = 053E29 | body2 = 053E29 | rightarm2 = 053E29 | shorts2 = 053E29 | socks2 = 053E29 <!-- Tercer --> | pattern_la3 = _celtic2122t | pattern_b3 = _celtic2122t | pattern_ra3 = _celtic2122t | pattern_sh3 = _celtic2122t | pattern_so3 = _celtic2122t | leftarm3 = F2F5F0 | body3 = F2F5F0 | rightarm3 = F2F5F0 | shorts3 = F2F5F0 | socks3 = F2F5F0 | title1 = Baile | title2 = As baile | title3 = Triú }} }} [[Íomhá:Brother Walfrid Memorial Ballymote.JPG|thumb|280px|Dealbh chuimhneacháin don [[Andrew Kerins|mBráthair Walfrid]] i m[[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]].]] Club [[sacar|sacair]] is ea '''Celtic Football Club''' (tugtar '''Glasgow Celtic''' nó '''Celtic''' orthu go minic, agus '''Ceiltigh Ghlaschú''' as [[Gaeilge]]) atá lonnaithe i n[[Glaschú]] in [[Albain]]. Imríonn siad a gcluichí sa staid Celtic Park i b[[Parkhead]]. Bhunaigh bráthair Máireach Éireannach, [[Andrew Kearns|Bráthair Walfrid]], an club ar [[6 Samhain]] [[1887]] chun airgead a bhailiú ó theacht isteach na gcluichí chun béilte a chur ar fáil do bhochtáin oirthear [[Glaschú|Ghlaschú]], áit a raibh mórán Éireannach bailithe tar éis blianta an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]]. Lean Brother Walfrid sampla [[Hibernians]] a bunaíodh i n[[Dún Éideann]] ó inimircigh Éireannacha cúpla bliain roimhe sin. D'imir siad an chéad chluiche i gcoinne [[Rangers Football Club|Rangers]] ar an [[28 Bealtaine]] [[1888]] agus bhuaigh Celtic 5-2. Ba é sin tús an iomaíocht idir an dá fhoireann ó Ghlaschú, ar a dtugtar an ''Old Firm''. Ba é Celtic an chéad chlub Briotanach agus, mar dhea, an chéad chlub ó thuaisceart na hEorpa a ghnóthaigh [[Corn na hEorpa]], sa bhliain [[1967]], le foireann a rugadh go huile is go hiomlán níos lú ná 30 míle ó Ghlaschú.Idir 1905 agus 1910, bhuaigh Celtic Craobh Shraith na hAlban sé huaire as a chéile. Bhuaigh siad Corn na hAlban sna blianta 1907 agus 1908, an chéad uair riamh a bhuaigh club Albanach an dúbailte == Lucht tacaíochta == Sa bhliain 2003, bhí thart ar 9 milliún lucht tacaíochta ag Na Ceiltigh, 1 milliún ina gcónaí sna Stáit Aontaithe agus Ceanada. Tá níos mó ná 160 clubanna tacaíochta Na Ceiltigh i níos mó ná fiche tíortha ar fud an domhain. Sa bhliain 2009, bhí níos mó ná 7 milliún tacaíocht Na Ceiltigh i Seapáin, de réir 'Sports Revolution', mar gheall ar Shunsuke Nakamura. == Gradaim == * '''Corn na hEorpa''' 1966-67 * '''Sraith na hAlban''' (56 uair) 1892-93, 1893-94, 1895-96, 1897-98, 1904-05, 1905-06, 1906-07, 1907-08, 1908-09, 1909-10, 1913-14, 1914-15, 1915-16, 1916-17, 1918-19, 1921-22, 1925-26, 1935-36, 1937-38, 1953-54, 1965-66, 1966-67, 1967-68, 1968-69, 1969-70, 1970-71, 1971-72, 1972-73, 1973-74, 1976-77, 1978-79, 1980-81, 1981-82, 1985-86, 1987-88, 1997-98, 2000-01, 2001-02, 2003-04, 2005-06, 2006-07, 2007-08, 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19, 2019-20, 2021-22, 2022-23, 2023-24, 2024-25, 2025-26 * '''Corn na hAlban''' (42 uair) 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020, 2023, 2024 * '''Corn na Sraithe''' (22 uair) 1956–57, 1957–58, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1969–70, 1974–75, 1982–83, 1997–98, 1999–2000, 2000–01, 2005–06, 2008–09, 2014–15, 2016–17, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2021–22, 2022–23, 2024–25 == Imreoirí == === An scuaid faoi láthair ([[2025]] - [[2026]]) === {| class="wikitable" ! colspan="4" |'''Cúl báire''' |- |31 |Ross Doohan |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |1 |Kasper Schmeichel |{{bratach|Denmark|An Danmhairg}} |- |12 |Viljami Sinisalo |{{bratach|Finland|An Fhionlainn}} |- ! colspan="4" |'''Cosantóirí''' |- |22 |Julián Araujo <small>(ar iasacht ó [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]])</small> |{{bratach|Mexico|Meicsiceo}} |- |51 |Benjamin Arthur <small>(ar iasacht ó [[Brentford F.C.|Brentford]]</small> |{{bratach|England|Sasana}} |- |20 |Cameron Carter-Vickers | {{bratach|USA|S.A.M.}} |- |51 |Colby Donovan |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |2 |Alistair Johnston |{{bratach|Canada|Ceanada}} |- |47 |Dane Murray |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |37 |Adam Montgomery |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |56 |Anthony Ralston |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |36 |Marcelo Saracchi <small>(ar iasacht ó [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]) |{{bratach|Uruguay|Uruguay}} |- |5 |[[Liam Scales]] |{{bratach|Ireland|Éire}} |- |63 |Kieran Tierney |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |6 |Auston Trusty |{{bratach|USA|S.A.M.}} |- |11 |Álex Valle <small>(ar iasacht ó [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]])</small> |{{bratach|Spain|Spáinn}} |- ! colspan="4" |'''Lár Páirce''' |- |28 |Paulo Bernardo |{{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} |- |27 |Arne Engels |{{bratach|Belgium|an Bheilg}} |- |49 |James Forrest |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |41 |Reo Hatate |{{bratach|Japan|An tSeapáin}} |- |14 |Luke McCowan |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |42 |Callum McGregor <small>([[Captaen (sacair)|captaen]])</small> |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |8 |Benjamin Nygren |{{bratach|Sweden|An tSualainn}} |- |21 |Alex Oxlade-Chamberlain |{{bratach|England|Sasana}} |- ! colspan="4" |'''Ionsaí''' |- |9 |Junior Adamu <small>(ar iasacht ó [[SC Freiburg]])</small> |{{bratach|Austria|An Ostair}} |- |11 |[[Tomáš Čvančara]] <small>(ar iasacht ó [[Borussia Mönchengladbach]])</small> |{{bratach|Czechia|An Tseicslainn}} |- |13 |Yang Hyun-jun |{{bratach|South Korea|Chóiré Theas}} |- |17 |[[Kelechi Iheanacho]] |{{bratach|Nigeria|An Nigéir}} |- |7 |[[Jota]] |{{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} |- |38 |[[Daizen Maeda]] |{{bratach|Japan|An tSeapáin}} |- |32 |Joel Mvuka <small>(ar iasacht ó [[FC Lorient]])</small> |{{bratach|Norway|Iorua}} |- |23 |Sebastien Tounekti |{{bratach|Tunisia|An Túinéis}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Martin O'Neill |{{bratach|Northern Ireland|Tuaisceart Éireann}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste Cúnta''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Sean Mahoney agus Mark Fotheringham |{{bratach|Scotland|Albain}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste Cúl Báire''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Stevie Woods |{{bratach|Scotland|Albain}} |} * == Bainisteoirí == * [[Willie Maley]] ([[1897]]-[[1940]]) * Jimmy McStay ([[1940]]-[[1945]]) * Jimmy McGrory ([[1945]]-[[1965]]) * [[Jock Stein]] ([[1965]]-[[1978]]) * [[Billy McNeill]] ([[1978]]-[[1983]]) * David Hay ([[1983]]-[[1987]]) * [[Billy McNeill]] ([[1987]]-[[1991]]) * [[Liam Brady]] ([[1991]]-[[1993]]) * [[Lou Macari]] ([[1993]]-[[1994]]) * [[Tommy Burns]] ([[1994]]-[[1997]]) * [[Wim Jansen]] ([[1997]]-[[1998]]) * [[Josef Venglos]] ([[1998]]-[[1999]]) * [[John Barnes]] ([[1999]]-[[2000]]) * [[Kenny Dalglish]] ([[2000]]) * [[Martin O'Neill]] ([[2000]]-[[2005]]) * [[Gordon Strachan]] ([[2005]]-[[2009]]) * [[Tony Mowbray]] ([[2009]]-[[2010]]) * [[Neil Lennon]] ([[2010]]-2014) *Ronny Deila (2014-2016) *Brendan Rodgers (2016-) == Imreoirí agus Iar-Imreoirí Éireannacha == Tá an t-uafás Éireannach tar éis a bheith ag imirt leis an gclub. Thíos ta cuid de na himreoirí sin. [[Aiden McGeady]] 2001-2010 [[Darren O'Dea]] 2005-inniu [[Cillian Sheridan]] 2006-2010 [[Pat McCourt|Paddy McCourt]] 2008-2013 [[Willo Flood]] 2009-2010 [[Neil Lennon]] 2000-2007 (304 cluiche agus 3 chúl) [[Roy Keane]] 2005-2006 (10 gcluiche agus 1 chúl amháin) [[Liam Miller]] 2000-2004 (42 cluiche agus ceithre chúl) [[Shay Given]] 1993-1994 (Níor imir sé aon chluiche) [[Tony Cascarino]] 1991-1992 (30 cluiche agus 4 chúl) [[Chris Morris]] 1987-1992 (158 cluiche agus 4 chúl) [[Mick McCarthy]] 1987-1989 (48 cluiche sa léig agus 8 gcúl) [[Packie Bonner]] 1978-1995 (485 cluiche) == Naisc sheachtracha == *[http://www.celticfc.net Suíomh oifigiúil an chlub] *[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/default.stm BBC Sport Celtic portal] *[http://football.guardian.co.uk/theknowledge/story/0,13854,1314846,00.html Alt sa nuachtán Briotanach an ''Guardian'' faoi conas an focal 'Celtic' a fhuaimniú] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Celtic Football Club| ]] q9wly4edq2hespe7ealu2tdmwdybrc9 1313664 1313658 2026-05-16T23:45:25Z JB82 2787 1313664 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Ceiltigh Ghlaschú | logo = Celtic FC logo.png | nom_original = The Celtic Football Club | alies = 'The Bhoys', 'The Hoops',<br/> 'The Celts', 'The Tims' | colors = {{color box|green}} {{color box|white}} [[glas]], [[bán]] | data_fundacio = [[1888]] | president = {{Bratach|Scotland}} [[Ian Bankier]] | entrenador = {{Bratach|Northern Ireland}} [[Brendan Rodgers]] | lliga = [[Scottish Premier League|Scottish Premiership]] <!-- Primer --> | equipament= {{Trealamh spóirt il | pattern_la1 = _celtic2122h | pattern_b1 = _celtic2122h | pattern_ra1 = _celtic2122h | pattern_sh1 = _celtic2122h | pattern_so1 = _celtic2122h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = 16973B | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 16973B <!-- Segon --> | pattern_la2 = _celtic2122a | pattern_b2 = _celtic2122a | pattern_ra2 = _celtic2122a | pattern_sh2 = _celtic2122a | pattern_so2 = _celtic2122a | leftarm2 = 053E29 | body2 = 053E29 | rightarm2 = 053E29 | shorts2 = 053E29 | socks2 = 053E29 <!-- Tercer --> | pattern_la3 = _celtic2122t | pattern_b3 = _celtic2122t | pattern_ra3 = _celtic2122t | pattern_sh3 = _celtic2122t | pattern_so3 = _celtic2122t | leftarm3 = F2F5F0 | body3 = F2F5F0 | rightarm3 = F2F5F0 | shorts3 = F2F5F0 | socks3 = F2F5F0 | title1 = Baile | title2 = As baile | title3 = Triú }} }} [[Íomhá:Brother Walfrid Memorial Ballymote.JPG|thumb|280px|Dealbh chuimhneacháin don [[Andrew Kerins|mBráthair Walfrid]] i m[[Baile an Mhóta (Sligeach)|Baile an Mhóta]].]] Club [[sacar|sacair]] is ea '''Celtic Football Club''' (tugtar '''Glasgow Celtic''' nó '''Celtic''' orthu go minic, agus '''Ceiltigh Ghlaschú''' as [[Gaeilge]]) atá lonnaithe i n[[Glaschú]] in [[Albain]]. Imríonn siad a gcluichí sa staid Celtic Park i b[[Parkhead]]. Bhunaigh bráthair Máireach Éireannach, [[Andrew Kearns|Bráthair Walfrid]], an club ar [[6 Samhain]] [[1887]] chun airgead a bhailiú ó theacht isteach na gcluichí chun béilte a chur ar fáil do bhochtáin oirthear [[Glaschú|Ghlaschú]], áit a raibh mórán Éireannach bailithe tar éis blianta an [[An Gorta Mór|Ghorta Mhóir]]. Lean Brother Walfrid sampla [[Hibernians]] a bunaíodh i n[[Dún Éideann]] ó inimircigh Éireannacha cúpla bliain roimhe sin. D'imir siad an chéad chluiche i gcoinne [[Rangers Football Club|Rangers]] ar an [[28 Bealtaine]] [[1888]] agus bhuaigh Celtic 5-2. Ba é sin tús an iomaíocht idir an dá fhoireann ó Ghlaschú, ar a dtugtar an ''Old Firm''. Ba é Celtic an chéad chlub Briotanach agus, mar dhea, an chéad chlub ó thuaisceart na hEorpa a ghnóthaigh [[Corn na hEorpa]], sa bhliain [[1967]], le foireann a rugadh go huile is go hiomlán níos lú ná 30 míle ó Ghlaschú.Idir 1905 agus 1910, bhuaigh Celtic Craobh Shraith na hAlban sé huaire as a chéile. Bhuaigh siad Corn na hAlban sna blianta 1907 agus 1908, an chéad uair riamh a bhuaigh club Albanach an dúbailte == Lucht tacaíochta == Sa bhliain 2003, bhí thart ar 9 milliún lucht tacaíochta ag Na Ceiltigh, 1 milliún ina gcónaí sna Stáit Aontaithe agus Ceanada. Tá níos mó ná 160 clubanna tacaíochta Na Ceiltigh i níos mó ná fiche tíortha ar fud an domhain. Sa bhliain 2009, bhí níos mó ná 7 milliún tacaíocht Na Ceiltigh i Seapáin, de réir 'Sports Revolution', mar gheall ar Shunsuke Nakamura. == Gradaim == * '''Corn na hEorpa''' 1966-67 * '''Sraith na hAlban''' (56 uair) 1892-93, 1893-94, 1895-96, 1897-98, 1904-05, 1905-06, 1906-07, 1907-08, 1908-09, 1909-10, 1913-14, 1914-15, 1915-16, 1916-17, 1918-19, 1921-22, 1925-26, 1935-36, 1937-38, 1953-54, 1965-66, 1966-67, 1967-68, 1968-69, 1969-70, 1970-71, 1971-72, 1972-73, 1973-74, 1976-77, 1978-79, 1980-81, 1981-82, 1985-86, 1987-88, 1997-98, 2000-01, 2001-02, 2003-04, 2005-06, 2006-07, 2007-08, 2011-12, 2012-13, 2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19, 2019-20, 2021-22, 2022-23, 2023-24, 2024-25, 2025-26 * '''Corn na hAlban''' (42 uair) 1892, 1899, 1900, 1904, 1907, 1908, 1911, 1912, 1914, 1923, 1925, 1927, 1931, 1933, 1937, 1951, 1954, 1965, 1967, 1969, 1971, 1972, 1974, 1975, 1977, 1980, 1985, 1988, 1989, 1995, 2001, 2004, 2005, 2007, 2011, 2013, 2017, 2018, 2019, 2020, 2023, 2024 * '''Corn na Sraithe''' (22 uair) 1956–57, 1957–58, 1965–66, 1966–67, 1967–68, 1968–69, 1969–70, 1974–75, 1982–83, 1997–98, 1999–2000, 2000–01, 2005–06, 2008–09, 2014–15, 2016–17, 2017–18, 2018–19, 2019–20, 2021–22, 2022–23, 2024–25 == Imreoirí == === An scuaid faoi láthair ([[2025]] - [[2026]]) === {| class="wikitable" ! colspan="4" |'''Cúl báire''' |- |31 |Ross Doohan |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |1 |Kasper Schmeichel |{{bratach|Denmark|An Danmhairg}} |- |12 |Viljami Sinisalo |{{bratach|Finland|An Fhionlainn}} |- ! colspan="4" |'''Cosantóirí''' |- |22 |Julián Araujo <small>(ar iasacht ó [[A.F.C. Bournemouth|Bournemouth]])</small> |{{bratach|Mexico|Meicsiceo}} |- |51 |Benjamin Arthur <small>(ar iasacht ó [[Brentford F.C.|Brentford]]</small> |{{bratach|England|Sasana}} |- |20 |Cameron Carter-Vickers | {{bratach|USA|S.A.M.}} |- |51 |Colby Donovan |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |2 |Alistair Johnston |{{bratach|Canada|Ceanada}} |- |47 |Dane Murray |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |37 |Adam Montgomery |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |56 |Anthony Ralston |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |36 |Marcelo Saracchi <small>(ar iasacht ó [[Club Atlético Boca Juniors|Boca Juniors]]) |{{bratach|Uruguay|Uruguay}} |- |5 |[[Liam Scales]] |{{bratach|Ireland|Éire}} |- |63 |Kieran Tierney |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |6 |Auston Trusty |{{bratach|USA|S.A.M.}} |- |11 |Álex Valle <small>(ar iasacht ó [[Futbol Club Barcelona|Barcelona]])</small> |{{bratach|Spain|Spáinn}} |- ! colspan="4" |'''Lár Páirce''' |- |28 |Paulo Bernardo |{{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} |- |27 |Arne Engels |{{bratach|Belgium|an Bheilg}} |- |49 |James Forrest |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |41 |Reo Hatate |{{bratach|Japan|An tSeapáin}} |- |14 |Luke McCowan |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |42 |Callum McGregor <small>([[Captaen (sacair)|captaen]])</small> |{{bratach|Scotland|Albain}} |- |8 |Benjamin Nygren |{{bratach|Sweden|An tSualainn}} |- |21 |Alex Oxlade-Chamberlain |{{bratach|England|Sasana}} |- ! colspan="4" |'''Ionsaí''' |- |9 |Junior Adamu <small>(ar iasacht ó [[SC Freiburg]])</small> |{{bratach|Austria|An Ostair}} |- |11 |[[Tomáš Čvančara]] <small>(ar iasacht ó [[Borussia Mönchengladbach]])</small> |{{bratach|Czechia|An Tseicslainn}} |- |13 |Yang Hyun-jun |{{bratach|South Korea|Chóiré Theas}} |- |17 |[[Kelechi Iheanacho]] |{{bratach|Nigeria|An Nigéir}} |- |7 |[[Jota]] |{{bratach|Portugal|An Phortaingéil}} |- |38 |[[Daizen Maeda]] |{{bratach|Japan|An tSeapáin}} |- |32 |Joel Mvuka <small>(ar iasacht ó [[FC Lorient]])</small> |{{bratach|Norway|Iorua}} |- |23 |Sebastien Tounekti |{{bratach|Tunisia|An Túinéis}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Martin O'Neill |{{bratach|Northern Ireland|Tuaisceart Éireann}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste Cúnta''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Sean Mahoney agus Mark Fotheringham |{{bratach|Scotland|Albain}} |- ! colspan="4" |'''Cóiste Cúl Báire''' |- |<span class="kleine_schrift">29</span> |Stevie Woods |{{bratach|Scotland|Albain}} |} * == Bainisteoirí == * [[Willie Maley]] ([[1897]]-[[1940]]) * Jimmy McStay ([[1940]]-[[1945]]) * Jimmy McGrory ([[1945]]-[[1965]]) * [[Jock Stein]] ([[1965]]-[[1978]]) * [[Billy McNeill]] ([[1978]]-[[1983]]) * David Hay ([[1983]]-[[1987]]) * [[Billy McNeill]] ([[1987]]-[[1991]]) * [[Liam Brady]] ([[1991]]-[[1993]]) * [[Lou Macari]] ([[1993]]-[[1994]]) * [[Tommy Burns]] ([[1994]]-[[1997]]) * [[Wim Jansen]] ([[1997]]-[[1998]]) * [[Josef Venglos]] ([[1998]]-[[1999]]) * [[John Barnes]] ([[1999]]-[[2000]]) * [[Kenny Dalglish]] ([[2000]]) * [[Martin O'Neill]] ([[2000]]-[[2005]], Deireadh Fómhair-Nollaig 2025, Eanáir 2026-) * [[Gordon Strachan]] ([[2005]]-[[2009]]) * [[Tony Mowbray]] ([[2009]]-[[2010]]) * [[Neil Lennon]] ([[2010]]-2014, 2019-2021) *Ronny Deila (2014-2016) *Brendan Rodgers (2016-2019, 2023-2025) *Ange Postecoglou (2021-2023) == Imreoirí agus Iar-Imreoirí Éireannacha == Tá an t-uafás Éireannach tar éis a bheith ag imirt leis an gclub. Thíos ta cuid de na himreoirí sin. [[Aiden McGeady]] 2001-2010 [[Darren O'Dea]] 2005-inniu [[Cillian Sheridan]] 2006-2010 [[Pat McCourt|Paddy McCourt]] 2008-2013 [[Willo Flood]] 2009-2010 [[Neil Lennon]] 2000-2007 (304 cluiche agus 3 chúl) [[Roy Keane]] 2005-2006 (10 gcluiche agus 1 chúl amháin) [[Liam Miller]] 2000-2004 (42 cluiche agus ceithre chúl) [[Shay Given]] 1993-1994 (Níor imir sé aon chluiche) [[Tony Cascarino]] 1991-1992 (30 cluiche agus 4 chúl) [[Chris Morris]] 1987-1992 (158 cluiche agus 4 chúl) [[Mick McCarthy]] 1987-1989 (48 cluiche sa léig agus 8 gcúl) [[Packie Bonner]] 1978-1995 (485 cluiche) == Naisc sheachtracha == *[http://www.celticfc.net Suíomh oifigiúil an chlub] *[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/c/celtic/default.stm BBC Sport Celtic portal] *[http://football.guardian.co.uk/theknowledge/story/0,13854,1314846,00.html Alt sa nuachtán Briotanach an ''Guardian'' faoi conas an focal 'Celtic' a fhuaimniú] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Celtic Football Club| ]] 7hv0cti0zi04wmkele27tz786cuej9d 0 7614 1313482 1311255 2026-05-16T19:36:47Z Alison 570 Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann 1313482 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Antidote against the infectious contagion of popery and tyranny.pdf|mion|"Antidote against the infectious contagion of popery and tyranny", 1745, [[Dún Éideann]]. Cheap an Bhunaíocht ag an am go raibh an pápaireacht    ó smacht ar fad, in Éirinn agus thar lear]] Ón [[17ú haois]] go deireadh an [[18ú haois]] a bhí '''na Péindlíthe''' i bhfeidhm in Éirinn.<ref>nó, go hannamh'','' na ''Dlíthe Peannaideacha''</ref> Rinne siad leatrom ar Ghaeil agus ar [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Chaitlicigh]]. ach rinneadh géarleanúint ar na hEasaontóirí Protastúnacha chomh maith. Bhí dlús curtha leis na Péindlíthe i ndiaidh [[Cath na Bóinne|Chath na Bóinne]] sa bhliain 1690. Bhí eagla ann go háirithe go rachadh na Caitlicigh in Éirinn dul i gcomhghuaillíocht leis na Spáinnigh. Níos déanaí bhí deacrachtaí ag muintir na h[[Éire]]ann freastal ar [[Aifreann]] ná [[scoil]]. As seo a d'eascair na [[scoil scairte|scoileanna scairte]] nó na scoileanna cois claí. Deirtí an tAifreann amuigh faoin aer. Cé gur thit cuid mhaith de na dlíthe seo as feidhm faoi dheireadh na [[18ú haois|18ú haoise]], d'fhan a rian i bhfad sa mhéid is go raibh na Gaeil i bhfad ar gcúl ina dhiaidh sin i gcúrsaí [[Oideachas|oideachais]], [[Rialtas|rialtais]] agus [[Eacnamaíocht|geilleagair]]. Tugtar [[Fuascailt na gCaitliceach]] ar an iarracht a rinne polaiteoirí ar nós [[Dónall Ó Conaill]] chun dul i ngleic leis na dlíthe seo. In 2025, bhí sé dearbhaithe ag [[Hilary Benn]] go ndéanfaidh sé aisghairm ar an [[Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737|Acht]] [[Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737|(Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737]]. Go dtí 2025, cuireadh cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó [[Tuaisceart Éireann|Thuaidh]]. Cé nach raibh an dlí seo in úsáid ar feadh na gcéadta bliain agus nár tugadh aird ar bith air ó d’imigh an fheidhm uaidh, léirigh a leithéid an cineál sochaí choilíneach ghéarleanúnach sheicteach chiníoch a chuir an Bhreatain i bhfeidhm in Éirinn go stairiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/02/peindli-aisghairmthe-faoi-dheireadh/|teideal=Péindlí Aisghairmthe faoi Dheireadh|údar=Cathal Ó Murchú – An Páipéar|dáta=2025-02-28|language=ga-IE|dátarochtana=2025-03-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/nuacht/1947-%E2%80%98clochmh%C3%ADle-stairi%C3%BAil%E2%80%99-eile-agus-acht-1737-%C3%B3-aimsir-na-bp%C3%A9indlithe-a-chuireann-cosc-ar-%C3%BAs%C3%A1id-na-gaeilge-sna-c%C3%BAirteanna-%C3%B3-thuaidh-le-haisghairm.html|teideal=‘Clochmhíle stairiúil’ eile agus Acht 1737 ó aimsir na bPéindlithe a chuireann cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó thuaidh le haisghairm - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|údar=Conradh na Gaeilge|dáta=Feabhra 2025|work=cnag.ie|dátarochtana=2025-03-02}}</ref> == Féach freisin == * [[Acht Díbeartha, 1697]] * [[Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737]] * [[Fuascailt na gCaitliceach]] == Tagairtí == {{reflist}} {{An Gorta Mór}} {{Síol-dlí}} {{Síol-ie}} {{Síol-stair}} {{DEFAULTSORT:Péindlíthe, Na}} [[Catagóir:Creideamh in Éirinn]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Frith-Chaitliceachas]] [[Catagóir:Fuascailt na gCaitliceach]] [[Catagóir:Péindlíthe na hÉireann]] [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] rja3uf9jc3m8p9bice950brhz4n7q31 0 7865 1313813 1310887 2026-05-17T04:50:13Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1313813 wikitext text/x-wiki {{athbhreithniú}} {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaiteoir]] [[An Bhreatain|Briotanach]] ba ea '''Benjamin Disraeli, an Chéad Iarla Beaconsfield''', ([[21 Nollaig]], [[1804]] – [[19 Aibreán]], [[1881]]). Ghlac Disraeli páirt i rialtas na [[Ríocht Aontaithe|Ríochta Aontaithe]] ar feadh tríocha bliain agus dhá théarma caite aige ina Phríomh-Aire. Ba é an chéad duine de dhúchas [[Giúdachas|Giúdach]] é sa phost seo. Ba bhall den [[Páirtí Coimeádach (RA)|Pháirtí Coimeádach]] é, agus bhunaigh sé an páirtí nua-aimseartha atá againn inniu. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Disraeli, Benjamin an Chéad Iarla Beaconsfield}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1804]] [[Catagóir:Básanna i 1881]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Beathaisnéisithe]] [[Catagóir:Buckinghamshire]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Drámadóirí Sasanacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Giúdaigh]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Shropshire]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Sasanacha]] bwdtwxzvy2ujk3te9n2breipi0h1wwu 0 9845 1313366 1313233 2026-05-16T17:40:59Z TGcoa 21229 1313366 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Smoke sauna.JPG|thumb|220x220px|sána (gan simléar) san [[An Fhionlainn|Fhionlainn]].Tá an ''savusauna'' traidisiúnta seo ina sheasamh in [[Enonkoski]], in oirthear na Fionlainne.]][[Íomhá:Sauna stove narvi 02.JPG|thumb|Sorn sána de dhéantús an chomhlachta "Narvi".|293x293px]] [[Íomhá:Elie Holiday Park sauna - geograph.org.uk - 8109961.jpg|mion|220x220px|Elie, san Albain]] Is é is '''sána,''' nó '''''sauna''''' as [[Fionlainnis]], nó '''sabhna,''' '''[[teach allais]], seomra allais''' nó b'fhéidir '''galfholcadán,'''<ref>i mBéarla'', steam bath''</ref> ann ná teach nó seomra te le haghaidh galfholcadh. Téann stair an ghalfholctha siar go laethanta na [[An tSean-Róimh|sean-Róimhe]], ar a laghad, ach nuair a chuaigh an Chríostaíocht i bhfairsinge in Ilchríoch na hEorpa, cuireadh deireadh leis an nós, ó bhí meas na mígheanmnaíochta ag na sagairt air. Bhí na [[Teach allais|tithe allais]] an-coitianta in Éirinn cúpla céad bliain ó shin. Ní fios cén chaoi ar thosaigh an nósmhaireacht in Éirinn ná cé as a tháinig sé. B'fhéidir gur tháinig siad leis na [[Lochlannaigh]] nó le misinéirí na Críostaíochta anall as an Róimh? Nó an raibh siad anseo riamh anall?<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-ghaeilge-sa-sana-cuipid-an-chaighdeain-oifigiuil-foghlaimeoiri-na-dala/|teideal=An Ghaeilge sa sána, Cúipid an Chaighdeáin Oifigiúil, foghlaimeoirí na Dála|údar=Bridget Bhreathnach|dáta=14 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-15}}</ref> Mar sin, níor mhair an galfholcadh beo ach in áiteanna iargúlta, cosúil leis an bhFionlainn. Nuair a thosaigh an sána ag éirí faiseanta arís sa 20ú haois timpeall a domhain, shíl na daoine gur nós Fionlannach a bhí ann. An chuid is mó de na teangacha Eorpacha, tugann siad ''sauna'' ar an seomra galfholctha, ach tá téarmaí dá gcuid féin ag na Sualannaigh agus na Rúisigh air: ''bastu'' a deirtear as [[Sualainnis]], agus ''banya/баня'' as [[Rúisis]]. I dtús báire, ní raibh i gceist leis an sána ach scioból aon seomra. Ar dtús, shuíodh na daoine istigh a fhad is a bhí de dhíth le cóta allais a tharraingt orthu, agus ansin, nídís iad féin as uisce. Inniu, áfach, is gnách seomra gléasta agus seomra cithfholctha a fhágáil faoi aon díon leis an sána. San Fhionlainn, bhí sé de nós ag muintir na tuaithe úsáid ilghnéitheach a bhaint as an sána, nó ba mhinic nach raibh oigheann nó tinteog ar bith eile sa teach ach sorn an tsána. Mar sin, ní raibh sé as an ngnáth bia a dheatú, a bhruith nó a bheiriú os cionn na sornóige sin. Nuair a thagadh na daoine ag tabhairt tailte nua chun míntíreachais, thógaidís sána ansin roimh aon teach eile, agus bhídís ina gcónaí sa sána go dtí go mbeadh an teach cónaí críochnaithe. [[Íomhá:A seaside sauna shack - geograph.org.uk - 8231364.jpg|mion|220x220px|[[Dorset]]]] == Sorn an sána == I sorn atá ceaptha le haghaidh sána, tá clocha os cionn na tine nó an téiteora leictrigh. (An focal Fionlainnise a chiallaíonn "sorn sána", is é sin, ''kiuas'', i dteanga an lae inniu, chiallaigh sé "carn cloch" fadó, rud atá le haithint ar na logainmneacha i gcónaí.) Is gnách na clocha a théamh go dtí go dtiocfaidh luisne iontu, agus ina dhiaidh sin, is féidir an tine féin a mhúchadh agus sult a bhaint as an teas a fhad is a mhairfidh sé sna clocha. Cuid de na sornóga leictreacha atá in úsáid inniu, áfach, tá siad á dtéamh go leanúnach, i gcruth is nach n-imíonn an luisne sula múchtar an gléas leictreach. Is é an cineál sána a bhíodh in úsáid ag muintir na tuaithe fadó ná ''savusauna'', is é sin, sána toite. Ní raibh simléar ar bith sna sabhnaí seo, ach ligtí an toit amach trí pholl ar leith, nó ''räppänä''. Théití na clocha roimh an bhfolcadh, agus mhúchtaí an tine sula dtagadh na daoine isteach, lena chinntiú nach dtachtfadh an toit agus an [[aonocsaíd charbóin]] iad. Ina dhiaidh sin féin, tharlaíodh timpistí ó am go ham. Mar sin, cé go samhlaítear rómánsúlacht ar leith leis an ''savusauna'' a bhfuil a bhallaí taobh istigh dubh dorcha le deatach na mblianta, is fearr leis an gcuid is mó de na daoine inniu sána simléir nó - go háirithe sna cathracha - sána leictreach. Bíonn sornóga leictreacha le haghaidh na sabhnaí á dtáirgiú ag lear mór comhlachtaí san Fhionlainn. [[Íomhá:Sauna pods at The Barn on the Bay - geograph.org.uk - 8178613.jpg|mion|220x220px|Tithe allais, <small>Widdrington, [[Northumberland]]</small>]] == Seomra an allais == Tá seomra allais i ngach sána, agus is ionann iad an seomra sin agus an sána sa chiall is cúinge. Istigh sa seomra seo atá an sorn (Fionlainnis: ''kiuas'') agus na binsí nó na seilfeanna (Fionlainnis: ''lauteet'', uimhir uatha: ''laude'') ar a mbíonn na daoine ina suí nó ina luí. Bíonn na binsí ó mhéadar amháin go méadar go leith (1 m - 1.5 m) os cionn an urláir. Maidir leis an bhfoirgneamh féin, is é sean-nós na tuaithe é a thógáil i bhfad ar shiúl ón teach cónaí, agus i gcóngar don loch, le go bhféadfadh na daoine dul ag snámh ansin. Anois, i ndiaidh bhánú na tuaithe, is fearr le formhór na bhFionlannach a gcuid folcthaí a thógáil sna sabhnaí leictreacha atá faoi aon díon leis an árasán féin. I mblocanna árasán, cuireann na háitritheoirí an sána in áirithe cosúil leis an dóigh a ndéanfá le seomra níocháin. Tá seomra gléasta agus seomra cithfholctha buailte le gach sána den chineál seo, agus táthar ag súil leis ó gach áitritheoir go nglanfaidh sé an sána ina dhiaidh nuair a bheidh an folcadh glactha aige. Is follas gur cuid thábhachtach de na folcadáin phoiblí agus na folcáin snámha san Fhionlainn é an sána. Caithfidh gach duine folcadh sána a thógáil roimh an mbabhta snámhaíochta agus ina dhiaidh. Ar ndóigh, ní mór dó é féin a ní as uisce roimh gach cuairt ar an sána agus ina dhiaidh. Go dtí lár na fichiú haoise, bhí sabhnaí poiblí á reáchtáil sna cathracha don té nach raibh teacht aige ar an sána san áit a raibh sé ina chónaí, agus mhair na seandaoine ag dul ar na sabhnaí seo fiú nuair nach raibh riachtanas leo a thuilleadh, ó b'ansin ab fhusa a chastaí ar lucht a n-aitheantais iad. Le seanchultúr an lucht oibre is mó a shamhlaítear na sabhnaí seo. Inniu, áfach, is ar éigean a thiocfá ar cheann acu, ós rud é go bhfuil na folcadáin nua-aimseartha i ndiaidh iad a chur as margadh, gan aon trácht a dhéanamh ar chomh coitianta a d'éirigh na sabhnaí sna blocanna árasán féin. == Béasaíocht agus nósanna sa sána Fionlannach == De ghnáth, caitheann na daoine tamall sa sána ag tarraingt cóta allais orthu ar a suaimhneas. Ansin a thosaíonn duine acu ag scaobadh uisce te nó patuar as an mbuicéad atá leis, agus é á chaitheamh ar chlocha na sornóige. Nuair a bhuaileann an t-uisce faoi na clocha, galaítear é ar an toirt, agus mothaíonn na daoine ar na binsí tonn gail agus teasa ag dul ar fud an tseomra. Baineann an tonn seo, ar a dtugtar ''löyly'' as Fionlainnis, tuilleadh allais astu, ach san am céanna, bíonn sé ag teip ar chuid acu an teas a sheasamh. Ansin, is minic a chaithfidh siad cromadh chun tosaigh le teacht slán ón gcuid is teo den ''löyly'' - is é sin, "umhlú do thiarna an ''löyly''" (''kumartaa löylyherralle''). Le linn a bheith ag bárcadh allais, bíonn na Fionlannaigh á mbualadh féin le ceangaltáin de chraobha beithe, ar a dtugtar ''vihta'' nó ''vasta'' i gcanúintí éagsúla na Fionlainnise. Is é is cuspóir leis an mbuailteoireacht seo ná an craiceann a imchuimilt is a ghlanadh. Is minic a thógann na hionnaltóirí scíth nó sos ón ngalfholcadh agus iad ag tógáil cithe nó ag caitheamh tamaill ag snámh idir dhá bhabhta sa sána. Má tá an geimhreadh ann agus leac oighir thar an loch, is féidir poll ar leith (Fionlainnis: ''avanto'') a dhéanamh sa leac oighir le go bhféadfadh na hionnaltóirí tumadh a bhaint as an uisce ansin. Mura bhfuil poll sa leac oighir, is féidir leo únfairt a dhéanamh sa sneachta freisin. [[Íomhá:Sweathouse_at_Cleighran_More.jpg|mion|220x220px|Teach allais, [[An Cloichreán]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/29807.aspx|teideal=An Cloichreán / Cleighran|údar=logainm.ie|dátarochtana=2026}}</ref> [[Contae Liatroma]]]] [[Íomhá:Parke's_Castle_Sweathouse.jpg|mion|220x220px|Teach allais,, athchruthú údarach, Caisleán Parke, [[Contae Liatroma]]]] [[Íomhá:Information_board,_Ballydonegan_Sweathouse_-_geograph.org.uk_-_2292985.jpg|mion|220x220px|[[Baile Uí Dhonnagáin]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/8715.aspx|teideal=Baile Uí Dhonnagáin|údar=logainm.ie|dátarochtana=2026}}</ref> [[Contae Chorcaí]]]] Níl sé ceadaithe éadaí ar bith a chaitheamh sa seomra allais. Briseadh nóis a bheadh ann. Níl sé as an ngnáth ach an oiread go mbíonn fir agus mná ag folcadh in éineacht, go háirithe más baill d'aon teaghlach iad. Ní bhíonn na Fionlannaigh ag labhairt ach an-chorrfhocal le linn an ghalfholctha, agus ní bheadh sé ag cur leis an mbéasaíocht ach an oiread spallaíocht nó súgradh gnéis a dhéanamh sa sána, thar na háiteanna eile. An dóigh a dtugtar "sána" ar dhrúthlanna nó ar chlubanna gnéis i dtíortha coimhthíocha go minic, glacann an Fionlannach leis mar mhasla, ós rud é gur áit glainíneachta, seachas áit drúise, é an sána i dtraidisiún na Fionlainne. Scéal eile ar fad é gur áit a bhí ann, fadó, ina saolaítí na leanaí, ós rud é gur minic nach raibh áit eile ar fáil faoin tuath a bheadh sách glan agus sách saor ó na baictéir is na frídíní eile le haghaidh na hoibre sin. Inniu féin, is onóir é má deirtear faoi dhuine gur sa sána a rugadh é, nó is ionann sin is a rá go bhfuil fréamha folláine aige i seansaol na tíre. An té a théann ag snámh i gceann de na poill phoiblí snámha san Fhionlainn, caithfidh sé tamall a chaitheamh sa sána roimh an dreas snámha agus ina dhiaidh. Níl sé ceadaithe culaith shnámha a choinneáil ort istigh sa sána, nó bíonn clóirín in uisce an phoill snámha leis na frídíní a mharú, agus dá rachfá isteach sa sána agus iarsmaí an chlóirín seo fágtha i do chulaith, ghalódh an clóirín i dteas an tsabhna agus d'fhéadfadh sé ailléirge a chur ar na hionnaltóirí eile. == In Éirinn == Tá taifead ag [[Seirbhís na Séadchomharthaí Náisiúnta]] d’os cionn 300 [[teach allais]]<ref>i mBéarla, ''Irish sweathouse''</ref> - nó áith allais - ar fud oileán na hÉireann. Is fear ón bhFrainc, Chevalier de Latocnaye a rinne an chéad chur síos scríofa ar na tithe allais in Éirinn ina leabhar ''Promenade d’un Français dans l’Irlande'' (1796-97). Scríobh seisean go mbíodh daoine ag úsáid na dtithe allais le leigheas a fháil ar aicídí éagsúla, fiabhras, slaghdán teaspaigh, scoilteacha agus mar sin de. As cloch atá na tithe allais atá le feiceáil fós ar fud na hÉireann déanta.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Teach allais]] in Éirinn == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cultúr na Fionlainne]] [[Catagóir:Sánaí]] [[Catagóir:Folcadh]] [[Catagóir:Leigheas traidisiúnta]] [[Catagóir:Sláinteachas]] evkimciae4feqc18gdbq02bkcju7zue 0 11397 1313821 1260927 2026-05-17T10:06:38Z Howohhoh 63441 réitíodh páirt den litriú 1313821 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|litriú, gramadach, srl.}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is [[Comhphobail fhéinrialaitheacha na Spáinne|Comhphobal féinrialaitheach]] na [[An Spáinn|Spáinne]] í '''Navarra''' ([[Bascais]]: ''Nafarroa'') agus is chuid den [[Thír Bhascach]] í. '''Is í''' ''Comunidad Foral de Navarra'' a hainm iomlán [[Spáinnis|Spáinnise]], (Bascais: ''Nafarroako Foru Erkidegoa'') == An Comhphobal == Tá teorainn ag Navarra leis [[An Tír Bhascach Theas]] (taobh thoir) , [[La Rioja]] (ó dheas), taobh thiar de [[Aragón]] agus ó thuaidh ta [[an Fhrainc]] Leis an gcóras féinrialaithe, tá parlaimint (Parlamento de Navarra) agus rialtas (Gobierno de Navarra) féin aici. Tá na seirbhísí sláinte, fostaíocht, oideachas sóisialta, tithíocht, forbairt bailte, cosaint an timpeallacht faoi dhualgais an rialtais áitiúil (mar atá i ngach comhphobail féinrialaithe). Murab ionann agus na réigiún eile (cosúil leis an tír Bascach) tá dualgais iomláin aici faoi báiliú cháin Tá 272 contaetha sa cheantar Navarra ach cónaíonn aon-trían den daonra sa phríomhchathair Iruña (Spáinnis [[Pamplona]]) == Cultúr Dúchais == Tá meascán cultúr i Navarra, tá tionchar de chuid na mBascach ag teacht ó na sléibhte Piréineacha agus ón Meánmhuir trí abhainn na Ebro. Tá gleann an Ebro go maith i gcomhair fás na cruithneachta, na nglasraí, an fhíona agus fiú na gcrann ológa cosúil le na [[An Aragóin|hAragóine]] agus [[La Rioja]]. Ba chuid den [[Impireacht Rómhánach]] í agus sna Meánaoiseanna rinneadh é ''taifa'' den ríocht Tudela. I rith an [[Reconquista]], d'aistrigh muintir an tuaiscirt ó dheas. Sna Meánaoiseanna ba í crosbhealach í Iruña do na Bascaigh, Gasconaigh ó thaobh thall na sléibhte Piréineacha (an Fhrainc); agus cainteoirí Rómansúla. Tá teanga na mBascach tar éis laghdaithe thar na blianta. Labhraítear an chanúint Nabháirise sa réigiún seo. Go minic tá comhghaol idir mhothúcháin Bhascacha agus labhairt na teanga. Ó thaobh polaitíochta de, tagann labhairt na Bascaise agus náisiúnachas Bascach le chéile, mar shampla tá páirtithe mar ''Batasuna'', ''Aralar'', ''Eusko Alkartasuna'' ''EAJ-PNV'' nó ''Batzarre'' níos láidre sa tuaisceart, áit a bhfuil labhairt na teanga níos coitianta. Páirtí eile atá sa réigiún Bascach ná an brainse áitiúil den PSOE, chomh maith le páirtithe réigiúnacha mar an UPN (''Unión del Pueblo Navarro'') agus ''Convergencia de Demócratas Navarros''. == Stair == Bhí Ríocht an Navaire ann ar feadh tamail agus d'fhás sé as an contae timpeall ar Pamplóna an phríomhchathair traidisiúnta. Thosaigh sé nuair a throid an ceannaire Bascach Eneko Haritza in aghaidh na Francaigh, agus rinneadh Rí as. Bhí an Ríocht mar antaon ríocht neamhspleách Bascach go dtí gur tógadh í isteach sa Ríocht Castilla sa bhliain [[1513]]. == Daonra & Riaracháin == Tá 272 bardais i Navarra le daonra iomláin 636,142 (2018). Tá aon trían den daonra ina gcónaí sa phríomhchathair, [[Pamplona]] nó leath den daonra ina gcónaí in a mórcheantar uirbeach (315,988). Níl aon bardais móra eile sa réigiún. Níl ach 32,802 daoine ina gcónaí i Tudela. {| class="toc" cellpadding=0 cellspacing=0 width=31% style="fixed:left; text-align:center;clear:all; margin-right:8px; font-size:90%;" !bgcolor=gray colspan=8 style="color:white;"|Bardais de réir Daonra (2017)<ref>Instituto Nacional de Estadística. (2017)</ref> |-bgcolor=#efefef !width=4% |Uimhir !width=87% |Bardas !width=9% |Daonra |- |1.ª||align=left|'''[[Pamplona|Pamplona / Iruña]] '''||align=right|197.138 |- |2.ª||align=left|'''[[Tudela]]||align=right|35.298 |- |3.ª|| align="left" |'''Eguesibar'''|| align="right" |20.417 |- |4.ª|| align="left" |'''Barañáin'''|| align="right" |20.124 |- |5.ª||align=left|'''Burlada'''||align=right|18.591 |- |6.ª||align=left|'''Zizur Mayor'''||align=right|14.686 |- |7.ª||align=left|'''Estella-Lizarra'''||align=right|13.707 |- |8.ª|| align="left" |'''Ansoáin'''|| align="right" |10.752 |- |9.ª|| align="left" |'''Tafalla'''|| align="right" |10.638 |- |10.ª|| align="left" |'''Aranguren'''|| align="right" |10.239 |} == Polasaí Fuinneamhach == Tá Navarra mar an ait is fearr san [[Eoraip]] de bharr a úsáid teicneolaíocht fuinneamh in-athnuaite. Tá pleanna aici le 100% fuinneamh in-athnuaite a bheith acu roimh 2010. By 2004 bhí 61% den fuinneamh mar fuinneamh in-athnuaite 43.6% ó 28 feirm ghaoithe 28, 12% ó uisce agus 5.3% bithmais agus bithghais. Freisin tá an monarchan chumhachtaigh fotovoltach is mó sa Spáinn (nó beagnach an cheann is mó)ag Montes de Cierzo de Tudela (1.2 MWp), agus na céadta cinn beaga. == Tagairtí == {{Reflist}} {{comhphobail fhéinrialaitheacha na Spáinne}} [[Catagóir:Tír na mBascach]] [[Catagóir:Tíreolaíocht Thír na mBascach|*]] [[Catagóir:Comhphobail fhéinrialaitheacha na Spáinne]] t3yjtwieao3ugqqut5eddi5j5tpdfw8 0 11630 1313308 1270734 2026-05-16T15:19:47Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313308 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Abhcóide]], [[polaiteoir]], Teachta Parlaiminte ab ea '''Isaac Butt''' (''Gaeilge: Íosóg de Bót'') ([[6 Meán Fómhair]] [[1813]] - [[5 Bealtaine]] [[1879]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4313655105325447|teideal=Isaac Butt|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2019|dátarochtana=2021}}</ref> Bhunaigh sé Cumann Coimeádach Dúthach na h[[Éire]]ann sa bhliain 1836, Cumann an Rialtais Dúchais i 1870 agus [[Léig an Rialtais Dúchais]] i [[1873]], Bhí Butt níos coimeádaí ná a chomhghleacaithe agus tháinig sé salach orthu faoi dheireadh. == Saol == Rugadh Butt i nGlenfin, ceantar ar bruacha [[Abhainn na Finne|Abhainn na Finn]]<nowiki/>e i g[[Contae Dhún na nGall]] in [[Éire|Éirinn]]. Tá Glenfin beagáinín siar ó [[Bealach Féich|Bhealach Féich]]. Bhí a athair mar reachtaire ar [[Eaglais na hÉireann]] ach ba de shliocht na Ó Dónaill de [[Contae Dhún na nGall|Thír Chonaill]] chomh maith, trí na Ramsaithe. Fuair sé a [[oideachas]] dara leibhéal ag an Scoil Ríoga i [[Ráth Bhoth|Rath Bhoth]], Dún na nGall, agus ag Coláiste Midleton i g[[Contae Chorcaí|Contae Corcaí]]. [[Íomhá:Fenian Flag 1867.svg|mion|[[Éirí Amach na bhFíníní|Éirí Amach nna bhFíníní]] sa bhliain 1867|clé|177x177px]] D'fhreastail sé ar [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], agus é cúig bliana déag d'aois. Bhunaigh sé an ''Dublin University Magazine'', agus bhí sé ina eagarthóir ar an nuachtán ar feadh ceithre bliana. Ar feadh cuid mhaith dá shaol, bhí sé ina bhall de Pháirtí [[Coimeádachas|Coimeádach]] na hÉireann. === Abhcóide === Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide, glaodh chun an Bharra ar Butt sa bhliain 1838. Níorbh fhada go dtí gur bhain sé amach stádas mar dhuine de na h[[Abhcóide|abhcóidí]] ab fhearr in Éirinn i lár an [[19ú haois|naoú haois déag]]. Mar gheall ar an ról mar dhlíodóir cosanta, bhí teagmháil phearsanta aige lena lán [[Bráithreachas na bhFíníní|Fíníní]] agus bhí tionchar aige sin ar roinnt ball de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann]], a thug a dtacaíocht do chúis an [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] ní b'fhaide anonn. === Polaitíocht === Sa pholaitíocht bhí Butt ina Choimeádach ar dtús, mar bhall de [[Bardas Bhaile Átha Cliath|Bhardas Bhaile Átha Cliath]] agus mar Fheisire de chuid na dTóraithe ar son [[Eochaill|Eochaille]] ó 1852 go 1857. (San olltoghchán 1852, tóghadh Butt sa dháilcheantar [[Harwich]], i [[Sasana]], ach rinne sé an cinneadh a bheith ina fheisire d'Eochaill). [[Íomhá:O'CONNOR(1880) p4.549 ISAAC BUTT M.P..jpg|mion|clé|234x234px|1870idí]] Bhí sé i gcoinne Aisghairm an Aontais i gcaitheamh an ama ar fad a raibh sé sa pholaitíocht. Ach ó na 1840idí ar aghaidh, i rith [[An Gorta Mór]] go háirithe, mhéadaigh ar a chreideamh gur chóir córas cónaidhmeach a chur a bun sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], le parlaimint Éireannach a mbeadh smacht ar ghnóthaí baile na tíre aici. Tar éis dó a bheith ina ionadaí d'Eochaill mar [[Liobrálachas|Liobrálaí]] ó 1857 go 1865, chaill sé a suíochán in aghaidh leathbhádóir de chuid an pháirtí san olltoghchán sa bhliain chéanna. Chosain sé ceannairí Éirí Amach na bhFíníní. Mheall an pholaitíocht arís é agus é ina chathaoirleach ar an gComhlachas um Maithiúnas (sa bhliain 1869), rud a tháinig as an ionadaíocht a rinne sé ar son Fíníní sna cúirteanna. Bhunaigh Butt Comhlachas Rialtas Dúchais na hÉireann sa bhliain 1870 agus chuir sé Léig an Rialtais Dúchais ina háit sa bhliain 1873. Idir an dá linn toghadh mar fheisire ar son [[Luimneach|Luimnigh]] é (gan freasúra) i bhfothoghchán sa bhliain 1871; bhí sé ina fheisire don chathair go dtí go bhfuair sé bás. In olltoghchán 1874, toghadh 59 rialtóirí dúchais agus chuir siad [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ar bun, ar raibh Butt ina chathaoirleach air. Mar sin féin, ní raibh sa pháirtí ach brúghrúpa parlaiminteach nach raibh cuma ná caoi air agus níorbh fhada go dtí gur ceistíodh a cheannaireacht, ag bacóirí ar nós Joseph Biggar agus, ní ba mhó, [[Charles Stewart Parnell|Cathal Stiúbhard Parnell]]. Cheap Butt gur mhór an náire teaicticí parlaiminteacha Parnell. Thosaigh ball den Léig, Joseph Biggar (comhalta sinsearach de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann ag an am), ag baint úsáid as an oirbheart "bacóireacht", chun bac a chur ar bhillí ag dul trí Theach na dTeachtaí. Ní raibh Butt, a bhí ag éirí sean agus i ndrochshláinte, in ann coimeád suas leis an teaictic seo agus mheas sé go raibh sé fritorthúil. I mí Iúil 1877, rinne Butt bagairt éirí as an bpáirtí. === Meath === Tharla deireadh leis an scéal i mí na Nollaig 1878, nuair a ghlaoidh an Pharlaimint le chéile chun an cogadh san [[An Afganastáin|Afganastáin]] a phlé. Mheas Butt go raibh an plé seo tábhachtach d[[Impireacht na Breataine|'Impireacht na Breataine]] agus ní chóir chur isteach air. Thug sé rabhadh chun staonadh ón mbacóireacht. Lean an Náisiúnaí [[Seán Diolún|John Dillonn]] ar aghaidh leis an mbacóireacht agus fuair sé tacaíocht maith ó na baill eile i mí Feabhra 1879. Bhí a fhios ag Butt agus an domhan mór go raibh a am sa pháirtí críochnaithe. Brúdh Butt i leataobh i [[Léig an Rialtais Dúchais]] de bharr an easaontaithe seo. Mar thoradh, tháinig meath mór ar a shláinte, cé go raibh sé ina chathaoirleach uirthi go dtí go bhfuair sé bás. [[Íomhá:Isaac Butt Vanity Fair 3 May 1873.jpg|clé|mion|270x270px|Isaac Butt, Vanity Fair 3 Bealtaine 1873]] === Bás === Cé gur éirigh go maith leis mar abhcóide, bhí sé céasta ag a chuid fiacha, i bpáirt toisc nach raibh ord ná eagar ar a shaol pearsanta. Bhuail stróc Butt, a bhí ag fulaingt le broincíteas, mí an Bhealtaine dár gcionn agus fuair sé bás laistigh de sheachtain. Thóg William Shaw a áit, agus thóg Charles Stewart Parnell áit Shaw i 1880. == Féach freisin == * [[Charles Stewart Parnell]] * [[Léig an Rialtais Dúchais|Leig an Rialtais Dúchais]] * [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Butt, Isaac}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1813]] [[Catagóir:Básanna i 1879]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] 0fgygwf5jzsa3mqri0b5vxhtx2y4bpg 1313316 1313308 2026-05-16T15:33:13Z Seachránaí 53315 Catagóir:Ré Victeoiriach 1313316 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Abhcóide]], [[polaiteoir]], Teachta Parlaiminte ab ea '''Isaac Butt''' (''Gaeilge: Íosóg de Bót'') ([[6 Meán Fómhair]] [[1813]] - [[5 Bealtaine]] [[1879]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4313655105325447|teideal=Isaac Butt|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2019|dátarochtana=2021}}</ref> Bhunaigh sé Cumann Coimeádach Dúthach na h[[Éire]]ann sa bhliain 1836, Cumann an Rialtais Dúchais i 1870 agus [[Léig an Rialtais Dúchais]] i [[1873]], Bhí Butt níos coimeádaí ná a chomhghleacaithe agus tháinig sé salach orthu faoi dheireadh. == Saol == Rugadh Butt i nGlenfin, ceantar ar bruacha [[Abhainn na Finne|Abhainn na Finn]]<nowiki/>e i g[[Contae Dhún na nGall]] in [[Éire|Éirinn]]. Tá Glenfin beagáinín siar ó [[Bealach Féich|Bhealach Féich]]. Bhí a athair mar reachtaire ar [[Eaglais na hÉireann]] ach ba de shliocht na Ó Dónaill de [[Contae Dhún na nGall|Thír Chonaill]] chomh maith, trí na Ramsaithe. Fuair sé a [[oideachas]] dara leibhéal ag an Scoil Ríoga i [[Ráth Bhoth|Rath Bhoth]], Dún na nGall, agus ag Coláiste Midleton i g[[Contae Chorcaí|Contae Corcaí]]. [[Íomhá:Fenian Flag 1867.svg|mion|[[Éirí Amach na bhFíníní|Éirí Amach nna bhFíníní]] sa bhliain 1867|clé|177x177px]] D'fhreastail sé ar [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], agus é cúig bliana déag d'aois. Bhunaigh sé an ''Dublin University Magazine'', agus bhí sé ina eagarthóir ar an nuachtán ar feadh ceithre bliana. Ar feadh cuid mhaith dá shaol, bhí sé ina bhall de Pháirtí [[Coimeádachas|Coimeádach]] na hÉireann. === Abhcóide === Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide, glaodh chun an Bharra ar Butt sa bhliain 1838. Níorbh fhada go dtí gur bhain sé amach stádas mar dhuine de na h[[Abhcóide|abhcóidí]] ab fhearr in Éirinn i lár an [[19ú haois|naoú haois déag]]. Mar gheall ar an ról mar dhlíodóir cosanta, bhí teagmháil phearsanta aige lena lán [[Bráithreachas na bhFíníní|Fíníní]] agus bhí tionchar aige sin ar roinnt ball de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann]], a thug a dtacaíocht do chúis an [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] ní b'fhaide anonn. === Polaitíocht === Sa pholaitíocht bhí Butt ina Choimeádach ar dtús, mar bhall de [[Bardas Bhaile Átha Cliath|Bhardas Bhaile Átha Cliath]] agus mar Fheisire de chuid na dTóraithe ar son [[Eochaill|Eochaille]] ó 1852 go 1857. (San olltoghchán 1852, tóghadh Butt sa dháilcheantar [[Harwich]], i [[Sasana]], ach rinne sé an cinneadh a bheith ina fheisire d'Eochaill). [[Íomhá:O'CONNOR(1880) p4.549 ISAAC BUTT M.P..jpg|mion|clé|234x234px|1870idí]] Bhí sé i gcoinne Aisghairm an Aontais i gcaitheamh an ama ar fad a raibh sé sa pholaitíocht. Ach ó na 1840idí ar aghaidh, i rith [[An Gorta Mór]] go háirithe, mhéadaigh ar a chreideamh gur chóir córas cónaidhmeach a chur a bun sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], le parlaimint Éireannach a mbeadh smacht ar ghnóthaí baile na tíre aici. Tar éis dó a bheith ina ionadaí d'Eochaill mar [[Liobrálachas|Liobrálaí]] ó 1857 go 1865, chaill sé a suíochán in aghaidh leathbhádóir de chuid an pháirtí san olltoghchán sa bhliain chéanna. Chosain sé ceannairí Éirí Amach na bhFíníní. Mheall an pholaitíocht arís é agus é ina chathaoirleach ar an gComhlachas um Maithiúnas (sa bhliain 1869), rud a tháinig as an ionadaíocht a rinne sé ar son Fíníní sna cúirteanna. Bhunaigh Butt Comhlachas Rialtas Dúchais na hÉireann sa bhliain 1870 agus chuir sé Léig an Rialtais Dúchais ina háit sa bhliain 1873. Idir an dá linn toghadh mar fheisire ar son [[Luimneach|Luimnigh]] é (gan freasúra) i bhfothoghchán sa bhliain 1871; bhí sé ina fheisire don chathair go dtí go bhfuair sé bás. In olltoghchán 1874, toghadh 59 rialtóirí dúchais agus chuir siad [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ar bun, ar raibh Butt ina chathaoirleach air. Mar sin féin, ní raibh sa pháirtí ach brúghrúpa parlaiminteach nach raibh cuma ná caoi air agus níorbh fhada go dtí gur ceistíodh a cheannaireacht, ag bacóirí ar nós Joseph Biggar agus, ní ba mhó, [[Charles Stewart Parnell|Cathal Stiúbhard Parnell]]. Cheap Butt gur mhór an náire teaicticí parlaiminteacha Parnell. Thosaigh ball den Léig, Joseph Biggar (comhalta sinsearach de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann ag an am), ag baint úsáid as an oirbheart "bacóireacht", chun bac a chur ar bhillí ag dul trí Theach na dTeachtaí. Ní raibh Butt, a bhí ag éirí sean agus i ndrochshláinte, in ann coimeád suas leis an teaictic seo agus mheas sé go raibh sé fritorthúil. I mí Iúil 1877, rinne Butt bagairt éirí as an bpáirtí. === Meath === Tharla deireadh leis an scéal i mí na Nollaig 1878, nuair a ghlaoidh an Pharlaimint le chéile chun an cogadh san [[An Afganastáin|Afganastáin]] a phlé. Mheas Butt go raibh an plé seo tábhachtach d[[Impireacht na Breataine|'Impireacht na Breataine]] agus ní chóir chur isteach air. Thug sé rabhadh chun staonadh ón mbacóireacht. Lean an Náisiúnaí [[Seán Diolún|John Dillonn]] ar aghaidh leis an mbacóireacht agus fuair sé tacaíocht maith ó na baill eile i mí Feabhra 1879. Bhí a fhios ag Butt agus an domhan mór go raibh a am sa pháirtí críochnaithe. Brúdh Butt i leataobh i [[Léig an Rialtais Dúchais]] de bharr an easaontaithe seo. Mar thoradh, tháinig meath mór ar a shláinte, cé go raibh sé ina chathaoirleach uirthi go dtí go bhfuair sé bás. [[Íomhá:Isaac Butt Vanity Fair 3 May 1873.jpg|clé|mion|270x270px|Isaac Butt, Vanity Fair 3 Bealtaine 1873]] === Bás === Cé gur éirigh go maith leis mar abhcóide, bhí sé céasta ag a chuid fiacha, i bpáirt toisc nach raibh ord ná eagar ar a shaol pearsanta. Bhuail stróc Butt, a bhí ag fulaingt le broincíteas, mí an Bhealtaine dár gcionn agus fuair sé bás laistigh de sheachtain. Thóg William Shaw a áit, agus thóg Charles Stewart Parnell áit Shaw i 1880. == Féach freisin == * [[Charles Stewart Parnell]] * [[Léig an Rialtais Dúchais|Leig an Rialtais Dúchais]] * [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Butt, Isaac}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1813]] [[Catagóir:Básanna i 1879]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] 35xhn3gkxbmr12rsff4dkv4emo69w41 1313319 1313316 2026-05-16T15:38:34Z Seachránaí 53315 Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha 1313319 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Abhcóide]], [[polaiteoir]], Teachta Parlaiminte ab ea '''Isaac Butt''' (''Gaeilge: Íosóg de Bót'') ([[6 Meán Fómhair]] [[1813]] - [[5 Bealtaine]] [[1879]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4313655105325447|teideal=Isaac Butt|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2019|dátarochtana=2021}}</ref> Bhunaigh sé Cumann Coimeádach Dúthach na h[[Éire]]ann sa bhliain 1836, Cumann an Rialtais Dúchais i 1870 agus [[Léig an Rialtais Dúchais]] i [[1873]], Bhí Butt níos coimeádaí ná a chomhghleacaithe agus tháinig sé salach orthu faoi dheireadh. == Saol == Rugadh Butt i nGlenfin, ceantar ar bruacha [[Abhainn na Finne|Abhainn na Finn]]<nowiki/>e i g[[Contae Dhún na nGall]] in [[Éire|Éirinn]]. Tá Glenfin beagáinín siar ó [[Bealach Féich|Bhealach Féich]]. Bhí a athair mar reachtaire ar [[Eaglais na hÉireann]] ach ba de shliocht na Ó Dónaill de [[Contae Dhún na nGall|Thír Chonaill]] chomh maith, trí na Ramsaithe. Fuair sé a [[oideachas]] dara leibhéal ag an Scoil Ríoga i [[Ráth Bhoth|Rath Bhoth]], Dún na nGall, agus ag Coláiste Midleton i g[[Contae Chorcaí|Contae Corcaí]]. [[Íomhá:Fenian Flag 1867.svg|mion|[[Éirí Amach na bhFíníní|Éirí Amach nna bhFíníní]] sa bhliain 1867|clé|177x177px]] D'fhreastail sé ar [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], agus é cúig bliana déag d'aois. Bhunaigh sé an ''Dublin University Magazine'', agus bhí sé ina eagarthóir ar an nuachtán ar feadh ceithre bliana. Ar feadh cuid mhaith dá shaol, bhí sé ina bhall de Pháirtí [[Coimeádachas|Coimeádach]] na hÉireann. === Abhcóide === Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide, glaodh chun an Bharra ar Butt sa bhliain 1838. Níorbh fhada go dtí gur bhain sé amach stádas mar dhuine de na h[[Abhcóide|abhcóidí]] ab fhearr in Éirinn i lár an [[19ú haois|naoú haois déag]]. Mar gheall ar an ról mar dhlíodóir cosanta, bhí teagmháil phearsanta aige lena lán [[Bráithreachas na bhFíníní|Fíníní]] agus bhí tionchar aige sin ar roinnt ball de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann]], a thug a dtacaíocht do chúis an [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] ní b'fhaide anonn. === Polaitíocht === Sa pholaitíocht bhí Butt ina Choimeádach ar dtús, mar bhall de [[Bardas Bhaile Átha Cliath|Bhardas Bhaile Átha Cliath]] agus mar Fheisire de chuid na dTóraithe ar son [[Eochaill|Eochaille]] ó 1852 go 1857. (San olltoghchán 1852, tóghadh Butt sa dháilcheantar [[Harwich]], i [[Sasana]], ach rinne sé an cinneadh a bheith ina fheisire d'Eochaill). [[Íomhá:O'CONNOR(1880) p4.549 ISAAC BUTT M.P..jpg|mion|clé|234x234px|1870idí]] Bhí sé i gcoinne Aisghairm an Aontais i gcaitheamh an ama ar fad a raibh sé sa pholaitíocht. Ach ó na 1840idí ar aghaidh, i rith [[An Gorta Mór]] go háirithe, mhéadaigh ar a chreideamh gur chóir córas cónaidhmeach a chur a bun sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], le parlaimint Éireannach a mbeadh smacht ar ghnóthaí baile na tíre aici. Tar éis dó a bheith ina ionadaí d'Eochaill mar [[Liobrálachas|Liobrálaí]] ó 1857 go 1865, chaill sé a suíochán in aghaidh leathbhádóir de chuid an pháirtí san olltoghchán sa bhliain chéanna. Chosain sé ceannairí Éirí Amach na bhFíníní. Mheall an pholaitíocht arís é agus é ina chathaoirleach ar an gComhlachas um Maithiúnas (sa bhliain 1869), rud a tháinig as an ionadaíocht a rinne sé ar son Fíníní sna cúirteanna. Bhunaigh Butt Comhlachas Rialtas Dúchais na hÉireann sa bhliain 1870 agus chuir sé Léig an Rialtais Dúchais ina háit sa bhliain 1873. Idir an dá linn toghadh mar fheisire ar son [[Luimneach|Luimnigh]] é (gan freasúra) i bhfothoghchán sa bhliain 1871; bhí sé ina fheisire don chathair go dtí go bhfuair sé bás. In olltoghchán 1874, toghadh 59 rialtóirí dúchais agus chuir siad [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ar bun, ar raibh Butt ina chathaoirleach air. Mar sin féin, ní raibh sa pháirtí ach brúghrúpa parlaiminteach nach raibh cuma ná caoi air agus níorbh fhada go dtí gur ceistíodh a cheannaireacht, ag bacóirí ar nós Joseph Biggar agus, ní ba mhó, [[Charles Stewart Parnell|Cathal Stiúbhard Parnell]]. Cheap Butt gur mhór an náire teaicticí parlaiminteacha Parnell. Thosaigh ball den Léig, Joseph Biggar (comhalta sinsearach de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann ag an am), ag baint úsáid as an oirbheart "bacóireacht", chun bac a chur ar bhillí ag dul trí Theach na dTeachtaí. Ní raibh Butt, a bhí ag éirí sean agus i ndrochshláinte, in ann coimeád suas leis an teaictic seo agus mheas sé go raibh sé fritorthúil. I mí Iúil 1877, rinne Butt bagairt éirí as an bpáirtí. === Meath === Tharla deireadh leis an scéal i mí na Nollaig 1878, nuair a ghlaoidh an Pharlaimint le chéile chun an cogadh san [[An Afganastáin|Afganastáin]] a phlé. Mheas Butt go raibh an plé seo tábhachtach d[[Impireacht na Breataine|'Impireacht na Breataine]] agus ní chóir chur isteach air. Thug sé rabhadh chun staonadh ón mbacóireacht. Lean an Náisiúnaí [[Seán Diolún|John Dillonn]] ar aghaidh leis an mbacóireacht agus fuair sé tacaíocht maith ó na baill eile i mí Feabhra 1879. Bhí a fhios ag Butt agus an domhan mór go raibh a am sa pháirtí críochnaithe. Brúdh Butt i leataobh i [[Léig an Rialtais Dúchais]] de bharr an easaontaithe seo. Mar thoradh, tháinig meath mór ar a shláinte, cé go raibh sé ina chathaoirleach uirthi go dtí go bhfuair sé bás. [[Íomhá:Isaac Butt Vanity Fair 3 May 1873.jpg|clé|mion|270x270px|Isaac Butt, Vanity Fair 3 Bealtaine 1873]] === Bás === Cé gur éirigh go maith leis mar abhcóide, bhí sé céasta ag a chuid fiacha, i bpáirt toisc nach raibh ord ná eagar ar a shaol pearsanta. Bhuail stróc Butt, a bhí ag fulaingt le broincíteas, mí an Bhealtaine dár gcionn agus fuair sé bás laistigh de sheachtain. Thóg William Shaw a áit, agus thóg Charles Stewart Parnell áit Shaw i 1880. == Féach freisin == * [[Charles Stewart Parnell]] * [[Léig an Rialtais Dúchais|Leig an Rialtais Dúchais]] * [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Butt, Isaac}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1813]] [[Catagóir:Básanna i 1879]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] dlnl9y6dddhohru19japjsop8z474iz 1313325 1313319 2026-05-16T15:47:48Z Seachránaí 53315 1313325 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Abhcóide]], [[polaiteoir]], Teachta Parlaiminte ab ea '''Isaac Butt''' (''Gaeilge: Íosóg de Bót'') ([[6 Meán Fómhair]] [[1813]] - [[5 Bealtaine]] [[1879]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/4313655105325447|teideal=Isaac Butt|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2019|dátarochtana=2021}}</ref> Bhunaigh sé Cumann Coimeádach Dúthach na h[[Éire]]ann sa bhliain 1836, Cumann an Rialtais Dúchais i 1870 agus [[Léig an Rialtais Dúchais]] i [[1873]], Bhí Butt níos coimeádaí ná a chomhghleacaithe agus tháinig sé salach orthu faoi dheireadh. == Saol == Rugadh Butt i nGlenfin, ceantar ar bruacha [[Abhainn na Finne|Abhainn na Finn]]<nowiki/>e i g[[Contae Dhún na nGall]] in [[Éire|Éirinn]]. Tá Glenfin beagáinín siar ó [[Bealach Féich|Bhealach Féich]]. Bhí a athair mar reachtaire ar [[Eaglais na hÉireann]] ach ba de shliocht na Ó Dónaill de [[Contae Dhún na nGall|Thír Chonaill]] chomh maith, trí na Ramsaithe. Fuair sé a [[oideachas]] dara leibhéal ag an Scoil Ríoga i [[Ráth Bhoth|Rath Bhoth]], Dún na nGall, agus ag Coláiste Midleton i g[[Contae Chorcaí|Contae Corcaí]]. [[Íomhá:Fenian Flag 1867.svg|mion|[[Éirí Amach na bhFíníní|Éirí Amach nna bhFíníní]] sa bhliain 1867|clé|177x177px]] D'fhreastail sé ar [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]], agus é cúig bliana déag d'aois. Bhunaigh sé an ''Dublin University Magazine'', agus bhí sé ina eagarthóir ar an nuachtán ar feadh ceithre bliana. Ar feadh cuid mhaith dá shaol, bhí sé ina bhall de Pháirtí [[Coimeádachas|Coimeádach]] na hÉireann. === Abhcóide === Céimí de chuid Choláiste na Tríonóide, glaodh chun an Bharra ar Butt sa bhliain 1838. Níorbh fhada go dtí gur bhain sé amach stádas mar dhuine de na h[[Abhcóide|abhcóidí]] ab fhearr in Éirinn i lár an [[19ú haois|naoú haois déag]]. Mar gheall ar an ról mar dhlíodóir cosanta, bhí teagmháil phearsanta aige lena lán [[Bráithreachas na bhFíníní|Fíníní]] agus bhí tionchar aige sin ar roinnt ball de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann]], a thug a dtacaíocht do chúis an [[Rialtas Dúchais|Rialtais Dúchais]] ní b'fhaide anonn. === Polaitíocht === Sa pholaitíocht bhí Butt ina Choimeádach ar dtús, mar bhall de [[Bardas Bhaile Átha Cliath|Bhardas Bhaile Átha Cliath]] agus mar Fheisire de chuid na dTóraithe ar son [[Eochaill|Eochaille]] ó 1852 go 1857. (San olltoghchán 1852, tóghadh Butt sa dháilcheantar [[Harwich]], i [[Sasana]], ach rinne sé an cinneadh a bheith ina fheisire d'Eochaill). [[Íomhá:O'CONNOR(1880) p4.549 ISAAC BUTT M.P..jpg|mion|clé|234x234px|1870idí]] Bhí sé i gcoinne Aisghairm an Aontais i gcaitheamh an ama ar fad a raibh sé sa pholaitíocht. Ach ó na 1840idí ar aghaidh, i rith [[An Gorta Mór]] go háirithe, mhéadaigh ar a chreideamh gur chóir córas cónaidhmeach a chur a bun sa [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]], le parlaimint Éireannach a mbeadh smacht ar ghnóthaí baile na tíre aici. Tar éis dó a bheith ina ionadaí d'Eochaill mar [[Liobrálachas|Liobrálaí]] ó 1857 go 1865, chaill sé a suíochán in aghaidh leathbhádóir de chuid an pháirtí san olltoghchán sa bhliain chéanna. Chosain sé ceannairí Éirí Amach na bhFíníní. Mheall an pholaitíocht arís é agus é ina chathaoirleach ar an gComhlachas um Maithiúnas (sa bhliain 1869), rud a tháinig as an ionadaíocht a rinne sé ar son Fíníní sna cúirteanna. Bhunaigh Butt Comhlachas Rialtas Dúchais na hÉireann sa bhliain 1870 agus chuir sé Léig an Rialtais Dúchais ina háit sa bhliain 1873. Idir an dá linn toghadh mar fheisire ar son [[Luimneach|Luimnigh]] é (gan freasúra) i bhfothoghchán sa bhliain 1871; bhí sé ina fheisire don chathair go dtí go bhfuair sé bás. In olltoghchán 1874, toghadh 59 rialtóirí dúchais agus chuir siad [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ar bun, ar raibh Butt ina chathaoirleach air. Mar sin féin, ní raibh sa pháirtí ach brúghrúpa parlaiminteach nach raibh cuma ná caoi air agus níorbh fhada go dtí gur ceistíodh a cheannaireacht, ag bacóirí ar nós Joseph Biggar agus, ní ba mhó, [[Charles Stewart Parnell|Cathal Stiúbhard Parnell]]. Cheap Butt gur mhór an náire teaicticí parlaiminteacha Parnell. Thosaigh ball den Léig, Joseph Biggar (comhalta sinsearach de Bhráithreachas Phoblacht na hÉireann ag an am), ag baint úsáid as an oirbheart "bacóireacht", chun bac a chur ar bhillí ag dul trí Theach na dTeachtaí. Ní raibh Butt, a bhí ag éirí sean agus i ndrochshláinte, in ann coimeád suas leis an teaictic seo agus mheas sé go raibh sé fritorthúil. I mí Iúil 1877, rinne Butt bagairt éirí as an bpáirtí. === Meath === Tharla deireadh leis an scéal i mí na Nollaig 1878, nuair a ghlaoidh an Pharlaimint le chéile chun an cogadh san [[An Afganastáin|Afganastáin]] a phlé. Mheas Butt go raibh an plé seo tábhachtach d[[Impireacht na Breataine|'Impireacht na Breataine]] agus ní chóir chur isteach air. Thug sé rabhadh chun staonadh ón mbacóireacht. Lean an Náisiúnaí [[Seán Diolún|John Dillonn]] ar aghaidh leis an mbacóireacht agus fuair sé tacaíocht maith ó na baill eile i mí Feabhra 1879. Bhí a fhios ag Butt agus an domhan mór go raibh a am sa pháirtí críochnaithe. Brúdh Butt i leataobh i [[Léig an Rialtais Dúchais]] de bharr an easaontaithe seo. Mar thoradh, tháinig meath mór ar a shláinte, cé go raibh sé ina chathaoirleach uirthi go dtí go bhfuair sé bás. [[Íomhá:Isaac Butt Vanity Fair 3 May 1873.jpg|clé|mion|270x270px|Isaac Butt, Vanity Fair 3 Bealtaine 1873]] === Bás === Cé gur éirigh go maith leis mar abhcóide, bhí sé céasta ag a chuid fiacha, i bpáirt toisc nach raibh ord ná eagar ar a shaol pearsanta. Bhuail stróc Butt, a bhí ag fulaingt le broincíteas, mí an Bhealtaine dár gcionn agus fuair sé bás laistigh de sheachtain. Thóg William Shaw a áit, agus thóg Charles Stewart Parnell áit Shaw i 1880. == Féach freisin == * [[Charles Stewart Parnell]] * [[Léig an Rialtais Dúchais|Leig an Rialtais Dúchais]] * [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Butt, Isaac}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1813]] [[Catagóir:Básanna i 1879]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhún na nGall]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Rialtas Dúchais in Éirinn]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] 35xhn3gkxbmr12rsff4dkv4emo69w41 0 12039 1313284 1270721 2026-05-16T14:29:09Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313284 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bá [[Dlí|dhlíodóir]], [[Polaitíocht|státaire]] agus [[feirmeoir]] [[Éire]]annach é '''Riobárd Childers Bartún''' ([[1881]] - [[10 Lúnasa]] [[1975]]), nó '''Robert Childers Barton''' as [[Béarla]]. Col ceathrair le [[Robert Erskine Childers]] ab ea é, a bhí i measc na daoine a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. [[Íomhá:Robert Barton, 1921 (cropped).jpg|clé|mion|Robert Barton, 1921]] == Saol == Rugadh Riobárd Bartún do theaghlach a bhí go maith as i g[[Contae Chill Mhantáin]]. Fuair sé a chuid oideachais i Rugby School, [[Warwickshire]], i Sasana, ansin i Christ Church, [[Ollscoil Oxford|Oxford]] agus sa Royal Agricultural College in Gloucestershire. Thacaigh an Bartúnach le [[Rialtas Dúchais]] agus chuaigh sé isteach in Oglaigh na hÉireann i 1913. Nuair a bhris an [[Chéad Chogadh Domhanda]] amach liostáil sé i bhFiúsailéirí Ríoga Bhaile Átha Cliath agus bhí sé i mbun seirbhise i mBaile Átha Cliath le linn d'Éiri Amach na Cásca a bheith á chur faoi chois. Ina dhiaidh sin d'éirigh sé as an arm agus chuaigh sé ag plé leis an bpolaitíocht scarúnaíoch. Toghadh é ina Fheisire neamhfhreastail do Shinn Féin le haghaidh Cill Mhantáin Thiar i dtoghchán mhí na Nollag 1918 agus ghlac sé a shuíochán mar Theachta Dála sa chéad Dáil Éireann, áit ar ceapadh é ina aire talmhaíochta. == Féach freisin     == * [[Robert Erskine Childers]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Bartún, Riobárd}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1881]] [[Catagóir:Básanna i 1975]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Breataine]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin]] 23h8hnthf2oiuj1rdly95hw9f8d4uz6 1313292 1313284 2026-05-16T14:43:08Z Seachránaí 53315 Síolta 1313292 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bá [[Dlí|dhlíodóir]], [[Polaitíocht|státaire]] agus [[feirmeoir]] [[Éire]]annach é '''Riobárd Childers Bartún''' ([[1881]] - [[10 Lúnasa]] [[1975]]), nó '''Robert Childers Barton''' as [[Béarla]]. Col ceathrair le [[Robert Erskine Childers]] ab ea é, a bhí i measc na daoine a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] sa bhliain [[1921]]. [[Íomhá:Robert Barton, 1921 (cropped).jpg|clé|mion|Robert Barton, 1921]] == Saol == Rugadh Riobárd Bartún do theaghlach a bhí go maith as i g[[Contae Chill Mhantáin]]. Fuair sé a chuid oideachais i Rugby School, [[Warwickshire]], i Sasana, ansin i Christ Church, [[Ollscoil Oxford|Oxford]] agus sa Royal Agricultural College in Gloucestershire. Thacaigh an Bartúnach le [[Rialtas Dúchais]] agus chuaigh sé isteach in Oglaigh na hÉireann i 1913. Nuair a bhris an [[Chéad Chogadh Domhanda]] amach liostáil sé i bhFiúsailéirí Ríoga Bhaile Átha Cliath agus bhí sé i mbun seirbhise i mBaile Átha Cliath le linn d'Éiri Amach na Cásca a bheith á chur faoi chois. Ina dhiaidh sin d'éirigh sé as an arm agus chuaigh sé ag plé leis an bpolaitíocht scarúnaíoch. Toghadh é ina Fheisire neamhfhreastail do Shinn Féin le haghaidh Cill Mhantáin Thiar i dtoghchán mhí na Nollag 1918 agus ghlac sé a shuíochán mar Theachta Dála sa chéad Dáil Éireann, áit ar ceapadh é ina aire talmhaíochta. == Féach freisin     == * [[Robert Erskine Childers]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Bartún, Riobárd}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1881]] [[Catagóir:Básanna i 1975]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Chéad Chogadh Domhanda]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata na Breataine]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin]] 3l2dzlml0u01xsbjbei6f34notqo8ag 0 12625 1313270 1238103 2026-05-16T13:18:03Z Aerchasúr 45379 1313270 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain |dáta=18 Iúil 1579 – 11 Samhain 1583 |toradh=Bua na Sasanach, Gorta ar fud na Mumhan, agus Plandáil na Mumhan |comhraiceoir1=[[File:FitzGerald arms.svg|23px|border]][[Rishliocht Mhic Gearailt]], [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus [[File:Arms of Butler.svg|23px]] Teaghlach de Buitléir. |ceannasaí1=I gCúige Mumhan: [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]]; Seán Mac Gearailt; Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt; Gearóid Mac Gearailt; Nicholas Sanders I gCúige Laighean: [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] James Eustace, 3ú Bíocunta Baltinglass |ceannasaí2=[[Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton|Arthur Grey]] John Perrot William Pelham William Stanley Thomas ButlerWilliam St Leger, Tomás Dubh de Buitléir. |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Anaithnid |taismigh2=Anaithnid |}} Ba é an '''Dara Éirí Amach i nDeasumhain''' (1579-1583) an t-[[Réabhlóid|éirí amach]] b’fhairsing agus b’fhuilteach den dá cheann i nDeas[[Cúige Mumhan|mhumhain]], a thosaigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmhumhan i [[Cúige Mumhan|gCúige Mumhan]], [[Éire]], in aghaidh fhorlámhas coimhthíoch na [[Sasana|Sasanach]] in Éirinn. Thosaigh an dara éirí amach seo i mí Iúil na bliana 1579, nuair a tháinig Séamus Mac Muiris Mac Gearailt i dtír in Éirinn, agus fórsa de chuid arm an Phápa ina theannta aige. Spreag an eachtra seo éirí amach fud fad dheisceart na tíre, i measc iadsan a bhí báúil do [[Rishliocht Mhic Gearailt|ríshliocht Mhic Gearailt]] agus a bhí míshásta le [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] sa tír ar chúiseanna éagsúla. Nuair a tháinig an troid chun deiridh, bhí na ceannaircí cloíte, agus bhí Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, básaithe. Bhí cúiseanna éagsúla leis an [[Réabhlóid|reibiliún]] agus iad go léir chomh suntasach céanna, lena n-áirítear: * gearán na n-iarlaí [[Feodachas|feodach]]<nowiki/>a in aghaidh ionsá nó cur isteach an [[Rialtas|Rialtais]] lárnaigh (Londain) ar a gcuid gnóthaí; * freagairt choimeádacha na nÉireannach in aghaidh polasaithe na Sasanach, a bhí ag tabhairt dúshlán do shochaí traidisiúnta na nGael; * agus cosaint an [[Caitliceachas|Chaitliceachais]] in éadan rialach Bhanríona Protastúnaí a bhí tar éis a bheith fógartha ina heiriceach in 1570 sa bhulla de chuid [[Pápa|an Phápa]], ''Regnans in Excelcis.'' Mar thoradh ar theip an dá éirí amach, tharla léirscrios ar ríshliocht Dheasmhumhan agus [[Plandálacha na hÉireann|plandáladh]] na críocha siúd le [[Coilíneachas|coilín]]<nowiki/>igh ó Shasana ina dhiaidh sin - Plandáil na Mumhan - sa bhliain 1585. Chomh maith leis sin, rinneadh cuid mhaith d'uachtar na hÉireann a bhánú faoin am gur stad an troid. Ceaptar go bhfuair suas le trian de [[Daonra|dhaonra]] na Mumhan bás de dheasca [[gorta]] agus [[Galar|galair]] ar thorthaí den [[Cogadh|chogadh]] iad. [[Íomhá:BAGWELL(1885) p 2.168 Ireland about 1570.jpg|clé|mion|léarscáil, timpeall 1570]][[File:Coat of Arms of the Duke of Leinster.svg|thumb|Armas na nGearaltach|clé]] == Cúlra == === An Chéad Éirí Amach, 1569-73 === Bhí an teideal Iarla Dheasmhumhan ag craobh Mumhanach na Mac Gearailt, ar ar tugadh na “Gearaltaigh” orthu. Ag am an dá Éirí Amach, ba é Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, ar a dtagrófar dó mar "Iarla Dheasmhumhan" sa chuntas seo, a raibh an teideal sin aige. Agóid armtha i gcoinne an chur isteach a bhí déanta ag na Sasanaigh i dtailte Dheasmhumhan ab ea an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain (1569–73). Go sonrach bhí sé i gcoinne chruthú oifig an “Tiarna Uachtarán” (Gobharnóir) ar an Mumhain chomh maith le beartais na Sasanach a thug buntáiste do chomhraic na nGearaltach, na Buitléirigh d’Oirmhumhain, agus coilínigh Shasanacha éagsúla. Ba é an chúis ghearáin ba thromchúisí a bhí ag na Gearaltaigh ná gur ghabh an rialtas Gearóid an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan in 1568 as an bpáirt a ghlac siad sa chogadh príobháideach i gcoinne na Buitléairigh in 1565, coimhlint a shroich buaicphointe le Cogadh [[Ádh Mheáin|Áth Mheáin]] i g[[Contae Phort Láirge]] in 1565. Thosaigh Séamus Mac Muiris Mac Gearailt, captaen ginearál airm na nGearaltach, an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain in 1569, in éagmais cheannasaíocht Dheasmhumhan. Rinne fórsaí [[Coróin|choróin]] Shasana agus a gcomhghuaillí (go háirithe na Buitléirigh, faoi stiúir Thomáis de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan), an reibiliún a chur faoi chois, agus tháinig deireadh leis in 1573.[[Íomhá:King PhilipII of Spain.jpg|mion|[[Pilib II na Spáinne]], nó Felipe II de España (1527-1598) sa bhliain1560]] [[Íomhá:Gregory_XIII.jpg|mion|Pápa Gréagóír XIII|alt=]] [[Íomhá:Nicholas Hilliard (called) - Portrait of Queen Elizabeth I - Google Art Project.jpg|mion|Éilis 1]] ==== Fothorthaí ==== Ba é an fhreagairt a thug na Sasanaigh don chéad éirí amach ná idir-réiteach a dhéanamh leis na Gearaltaigh. Tugadh pardún do Mhac Muiris, ceannasaí an reibiliúin. Scaoileadh saor an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan ón ngéibheann chun filleadh ar ais go dtí a dtailte. Chomh déanach le 1579, bhí an chuma ar an scéal nach dtabharfadh na Gearaltaigh dúshlán rialtas Shasana i Mumhain go deo. Mar thoradh ar mheascán tosca pearsanta, eacnamaíochta agus reiligiúnacha, chomh maith le gníomhartha Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt é féin, áfach, phléasc reibiliún amach i mí Iúil na bliana sin. Tharla gur fágadh Mac Muiris, a bhí i bhfeighil ar an gcéad reibiliún, gan tailte agus gan chumhacht nuair a cuireadh an tsíocháin i réim arís. Coigistíodh tailte a fuair sé le hoidhreacht agus tugadh iad do choilínigh Shasanacha. Cuireadh cosc ar Iarla Dheasmhuamhan gan seirbhís mhíleata a dhianiarrthach agus gan trúpaí a vasáilligh a chur ar ceathrúin (cleachtadh ar ar tugadh ''coyne and livery''), agus fágadh é gan ach 20 riadaire a choimeád ina sheirbhís príobháideach. D’fhág an cealú seo ar airm phríobháideacha a rinne an rialtas go raibh Mac Muiris, ar [[Saighdiúir|shaighdiúir]] gairmiúil é, gan foinse ioncaim. Fágadh Mac Muiris ar an trá fholamh mar gheall air sin agus in 1574 chuir an tIarla amach é as na tailte a raibh aige ar cíos ó 1573. Chomh maith leis na gearáin uile siúd, bhí Mac Muiris tiomanta go dílis don [[Frith-Reifeirméisean|Fhrith-Reifirméisean]] san Eaglais Chaitliceach agus gráin dhomhain aige don [[An Protastúnachas|Phrotastúnachas]], arbh iad na Gaill a thug isteach in Éirinn é. D’fhág Mac Muiris Éire in 1575 agus thug sé aghaidh ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]] chun cúnamh a lorg ó chumhachtaí [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceacha]] chun reibiliún eile a chur i gcrích. [[Íomhá:Gerlach Flicke Sir Peter Carew.jpg|mion|Sir Peter Carew]] == Ionradh 1578 ar cuireadh ar ceal é == Agus é ar deoraíocht san [[An Eoraip|Eoraip]] ó 1575 ar leith, rinne Mac Muiris iarracht tacaíocht do reibiliún eile a fháil. Rinne sé caimiléireacht ag Cúirt na Fraince agus ag Cúirt na Spáinne chun ionradh eachtrannach a dhéanamh ar Éirinn. Ní raibh suim dá laghad ag [[Pilib II na Spáinne]] tacaíocht a thabhairt dó, áfach, ós rud é go raibh sé faoi róbhrú agus é sáite sa troid in Éirí Amach [[Dúitsigh|Dúit]]<nowiki/>seach san [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Ba mhó a d'éirigh le Mac Muiris i gcúirt [[Pápa|Phápa]] Greagóir XIII, áfach, áit inar casadh é ar [[Sagart|shagairt]] Chaitliceacha Rómhánacha dála William Allen agus Nicholas Sanders a bhí ag iarraidh ionradh a dhéanamh ar Shasana chun [[Eilís I Shasana|Éilís]] a chur as coróin agus [[monarcacht]] Chaitliceach a chur i bhfeidhm arís. Phleanáil Mac Muiris turas taiscéalaíochta le Captaen Thomas Stukley, agus an cuspóir a bhí leis ná Giacomo Boncompagni, nia ag Pápa Greagóir, a chur i gcoróin ina Rí ar Éirinn. Bhí na Caitlicigh Shasanacha i bhfabhar na scéime seo. Chuir an Pápa saighdiúirí coise ar fáil do Stukley agus chuaigh seisean ar seol ó Civitavecchia na [[An Róimh|Róimhe]] in éineacht le 1000 fear i mí an Mhárta 1578, gadaithe bóthair agus muscaedóirí ina measc, chomh maith le roinnt oifigeach gairmiúil lena n-áirítear Hercules de Pisano agus Sebastiano di San Giuseppe as [[Bologna]]. In [[Cádiz|Cadiz]] na [[An Spáinn|Spáinne]] cuireadh leis an mbaicle le roinnt Éireannach agus threoraigh Pilib II go [[Liospóin]] é chun [[long]]<nowiki/>a níos fearr a fháil agus chun bualadh le Mac Muiris. Gan aon long le tairiscint dó, thug Rí Sebastian na [[An Phortaingéil|Portaingéil]]<nowiki/>e cuireadh do Stukley dul in éineacht leis chun ionradh a dhéanamh ar [[Maracó|Mharacó]], an áit inar maraíodh Stukley i mí Lúnasa 1578 i gCath Alcácer Quibir. Agus sin an tslí inar cuireadh deireadh leis an chéad scéim a bhí ag Mac Muiris ionradh a dhéanamh ar Éirinn. [[Íomhá:Cliffs_near_Dun_an_Oir_-_geograph.org.uk_-_459705.jpg|clé|mion|Dún an Óir]] [[Íomhá:Dún an Óir1.JPG|mion|Ard na Caithne, Dún an Óir, Ciarraí]] == Ionradh 1579 == === Dún an Óir === D’fhill Nicholas Sanders, Mac Muiris agus baill eile den bhaicle ar [[an Róimh]] agus rinne siad turas taiscéalaíochta eile a chur i gcrích faoi údarás an Phápa. Chuir siad seol i gcóir Éireann ó [[A Coruña|Chorunna]] sa [[An Ghailísis|Ghailís]], sa Spáinn, le fórsa beag de thrúpaí Éireannacha, Spáinneacha agus [[An Iodáil|Iodálach]]<nowiki/>a go luath i mí Iúil 1579. Bhí soitheach Mhic Mui é féin sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] chomh maith le trí shlúpa Spáinneacha. Chuaigh Matthew de [[Oviedo]] isteach leis, chomh maith le Nicholas Sanders, mar choimeasár an Phápa. Ar a slí trasna [[Muir nIocht]], ghabh siad dhá shoitheach Shasanacha agus tháinig siad i dtír ar chaladh [[Daingean Uí Chúis|Dhaingean Uí Chúis]] (i gContae Chiarraí) ar an 16 Iúil. Ar an 18ú lá den mhí sin chuaigh siad ar [[ancaire]] sa [[Cuan|chuan]] beag darb ainm [[Ard na Caithne]] (ar a dtugadh Smerwick air), ina raibh garastún cosanta bunaithe acu ar Dhún an Óir, dún ceann tíre ón [[Iarannaois]] gar don chuan. Rinne Nicholas Sanders [[bratach]] an Phápa a thaispeáint ar pharáid shearmanasach i nDaingean agus d'fhógair Mac Muiris cogadh creidimh faoi údarás litreacha ón bPápa. B’ábhar an-suntasach é sin i samhlaíocht an [[16ú haois]] toisc gur lig sé géillsinigh Chaitliceacha [[Eilís I Shasana|Éilís I]] óna ndualgais di, ar na cúinsí gurbh eiriceach í (bhí an Pápa tar éis í a choinnealbhá in 1570). Ós rud é gur fhógair Mac Muiris dúshlán dlisteanacht ríora Túdair a bheith i gcoróin ar Éirinn go poiblí, ba dhóichí go mbeadh síocháin idirbheartaithe mar chríoch den éirí amach, i gcodarsnacht leis an gCéad Éirí Amach i nDeasmhumhain idir 1569 agus 1573. Ar an [[25 Iúil]] [[1579]], tháinig dhá rámhlong Spáinneacha agus 100 trúpa Spáinneach breise chun cur leis neart an fhórsa. [[Íomhá:AnthonyRoll-34 Lion.jpg|mion|Long "The Lyon" ag William Wynter sa bhliain 1560]] == Cuirtear tús leis an Éirí Amach == Seans maith go gcuirfí fórsa beag Mhic Muiris faoi chois go tapa ach amháin gur tháinig Seán Dheasmhuman chun tacaíocht a thabhairt ar an [[1 Lúnasa]] [[1579]]. Mar aon le Mac Muiris, bhí Seán (Seán Mac Éamainn Mac Gearailt) ina [[Saighdiúir|shaighdiúir]], agus bhí gnaoi shuntasach aige i measc saighdiúirí díomhaoine diomúcha na Mumhan. Ní go dtí go ndeachaigh seisean isteach leis an éirí amach go ndeachaigh na sluaite móra dos na saighdiúirí sin isteach san iarracht chomh maith. Mar chomhartha go raibh siad tar éis dul leis an éirí amach, rinne Seán agus a dheartháir, Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (''The Seneschal of Imokilly'' sa Bhéarla) beirt oifigeach Shasanach a fheallmharú, Henry Davells agus Arthur Carter, i dteach tábhairne i d[[Trá Lí]]. Bhí breis is 3000 fear faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan agus Mhic Muiris le chéile, agus baicle beag saighdiúirí Eorpacha ina measc siúd, i dteannta leis na mílte Gael dúchasach. Cuireadh deireadh leis an bhféidearthacht go dtiocfadh níos mó fórsaí ón [[Mór-roinn|Mór-Roinn]] le hatreisiú an fórsa, áfach, nuair a ghabh Sir William Wynter [[long]]<nowiki/>a an ionraidh ar an [[29 Iúil]] [[1579]], ceithre lá i ndiaidh an teacht i dtír ar [[Ard na Caithne]], rud a d’fhág gur cuireadh deireadh lena mbealaí [[farraige]]. Ar dtús, rinne Iarla Dheasmhumhan, nach raibh róbhuartha faoin gcoilíneacht Shasanach a tháinig sna sála ar an gcead éirí amach, iarracht reibiliún Mhic Muiris a chur faoi chois agus arm a chur le chéile chun na críche sin. Níor éirigh leis ach 60 fear a spreagadh, áfach - i gcodarsnacht leis na mílte a chuaigh lena dheartháir Seán faoi ghearrfhógra, táscaire go raibh mórchuid de na Gearaltaigh agus a gcuid comhghuaillithe báúil leis an éirí amach. Chuaigh cuid den fhórsa ionraidh go críocha eile sa tír. Chuaigh líon beag dóibh go Caisleán Charraig an Phoill ar bhruach theas [[An tSionainn|Abhainn na Sionainne]] (i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]), suíochán Iarla Dheasmhumhan. Cuimsíodh [[Innealtóireacht|innealtóir]] Iodálach, Captaen Julian, a thug faoi barr feabhais a chur ar chóir chosanta an chaisleáin. Chuaigh Mac Muiris é féin ar sciuird go Connachta chun reibiliún a spreagadh ansiúd. Ach maraíodh é i scirmis i gcoinne na de Búrca de Chlann Liam ar an [[18 Lúnasa]] [[1579]], áfach, nuair a ghoid a fhir [[Capall|capaill]] le Theobald de Búrca iad (ar chol ceathrar de chuid Mhic Muiris é ar dhóigh iarónta). D’fhág sé sin go raibh an reibiliún faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan, a bhí ina cheannaire ar na Gearaltaigh le fírinne. [[Íomhá:Askeaton_Friary_-_geograph.org.uk_-_497997.jpg|mion|Dódh Mainistir Eas Géitine le linn d'ionsaí Malby]] [[Íomhá:Askeaton_Castle_East_side_view.jpg|mion|Caisleán Eas Géitine]] [[Íomhá:Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (d 1587) by Hieronimo Custodis.jpg|mion|Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (bás 1587)]] == Téann Gearóid Iarla isteach san éirí amach == Déanach i mí Dheireadh Fómhair, chuaigh Malby ar máirseáil trí tailte de chuid Dheasmhumhan, ag scrios na [[timpeallacht]]<nowiki/>a agus ag éileamh go dtabharfadh Gearóid Iarla Dheasmhumhan suas a chaisleán ag Eas Géitine. Dhiúltaigh an tIarla agus sheas sé an fód nuair a rinne Malby iarracht an caisleán a fhorghabháil trí rinn agus fhaobhar. Leis sin, D’fhógair William Pelham, an [[Tiarna Breitheamh na hÉireann|Tiarna Breitheamh ar Éirinn]], gur bhrathadóir é an tIarla, agus mar sin gurbh cheart go ngabhfaí é agus go gcuirfí chun [[Bás|báis]] é. Mar thoradh air seo, ní raibh rabhadh ag Gearóid agus na Gearaltaigh eile nach raibh fós ag éirí amach ach dul isteach leis na reibiliúnaigh. Ghlac an tIarla ceannasaíocht an éirí amach i slí mórthaibhseach. Ar an [[13 Samhain]] [[1579]], rinne sé agus a lucht leanúnach [[Eochaill]] a chreachadh, sléacht a dhéanamh ar an ngarastún Sasanach a bhí ann, na hoifigigh Shasanacha ann a chrochadh, [[Siopa|siopaí]] an bhaile a creachadh agus drochíde a thabhairt don phobal sibhialtach ann. Leis sin chuir fórsa Dheasmhumhan [[Corcaigh|cathair Chorcaí]] faoi léigir roimh dó tharraingt siar go dtí sléibhte Chiarraí. Ag an am céanna, d’fhógair Mac Cárthaigh Mór, taoiseach na Mic Cárthaigh, go raibh sé chun dul isteach sa reibiliún agus rinne sé creachadh ar [[Cionn tSáile|Chionn tSáile.]] == Feachtas Earrach 1580 agus Léigear Chaisleán Charraig an Phoill == Go luath an bhliain dár gcionn, d’éirigh le fórsaí na Corónach díoltas a bhaint amach ar Iarla Dheasmhumhan mar fhreagra ar a gníomhartha fíochmhara. Cuireadh Tomás de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan, Sir William Pelham agus Sir George Carew go Mumhain chun na reibiliúnaigh a chur faoi chois agus rinne siadsan tailte Dheasmhumhan i g[[Contae Luimnigh]], i g[[Contae Chorcaí]] agus i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]] a chreachadh ar bhealach sistéamach agus na sibhialtaigh a bhí ina gcónaí ann a mharú go fánach. Is éard a bhí mar chuspóir na beartaíochta siúd ná an oiread damáiste gurbh fhéidir a dhéanamh don gheilleagar is don mhuintearas i nDeasmhumhain, ionas gurbh éigean do lucht leanúnach an Iarla éirí as an reibiliún. Ní amháin Sasanaigh a n-áiríodh i dtrúpaí na Corónach ach fórsaí Éireannacha chomh maith a bhí naimhdeach leis na Gearaltaigh, go mór mór, i dteannta le lucht leanúnach Oirmhumhnach, na Mic Carthaigh Mic Riabhaigh Chairbreach ina n-áiríodh thar mhíle fear chomh maith leis an Ua Eidirsceoil. Ina dteannta sin, thionlaic 3ú Iarla Thír Eoghain baicle fear óna thailte i gCúige Uladh. [[Íomhá:George Carew, Earl of Totnes from NPG cropped.jpg|mion|George Carew, Earl of Totnes]] I mí an Mhárta 1580, bhain fórsaí na Corónach bua tábhachtach straitéiseach amach nuair a d’éirigh leo daingean de chuid Dheasmhumhan a bhí lonnaithe ag béal na Sionainne, Caisleán Charraig an Phoill. Ba é William Pelham, a raibh 1400 saighdiúirí aige chomh maith le cúnamh ó William Winter agus an fórsa cabhlaigh dá chuid, a ghabh an Caisleán Charraig an Phoill, an príomhdhaingean a bhí ag Iarla Dheasmhumhan ar bhéal na Sionainne agus rinne ár ar gharastún na reibiliúnach ann. Leis sin, bhí stop curtha acu le lón cogaidh d'fhórsaí na nGearaltach ó thuaisceart na tíre, agus cosc curtha acu, leis, ar an bhféidireacht go dtiocfadh fórsaí eachtrannacha i dtír i bpríomhchaladh na Mumhan, [[Luimneach]]. Thit daingin eile de chuid Dheasmhumhan go tapa nuair a leath an scéala faoi scrios [[Chaisleán Charraig an Phoill]]. Fágadh an caisleán in Eas Géitine agus rinne na Spáinnigh a bhí á chosaint a bhallaí a phléascadh, agus ghéill na garastúin sa [[An Caisleán Nua Thiar|Chaisleán Nua]], i mBaile an Locháin, i [[Ráth Caola]] agus i [[Baile Dubh|mBaile Dubh]] don namhaid tamall beag ina dhiaidh sin. Rinne a lán de na tiarnaí a raibh tar éis dóibh dul isteach sa reibiliún a ghéilleadh do na Sasanaigh, chomh maith, agus measúnú déanta acu go raibh an ceann is fearr acu faoin bpointe sin. Ina measc siúd bhí Mac Cárthaigh Mór, de Róiste, de Barra, chomh maith leis a lán tiarnaí eile.[[Íomhá:Carrig-a-Foyle_Castle_-_Irlanda.JPG|mion|Caisleán Charraig an Phoill - suíochán Iarla Dheasmhumhan]] Faoin samhradh 1580, bhí an chuma ar an scéal go raibh an ceann is fearr faighte ag na Sasanaigh agus an reibiliún curtha faoina gcois, ach athbheodh an t-éirí amach nuair a bhris reibiliún nua amach san oirthear, i g[[Cúige Laighean]]. == An tÉirí Amach i Laighin == I mí Iúil 1580, chuir [[Fiach Mac Aodha Ó Broin|Fiach Mac Aodh Ó Broin]], a bhí lonnaithe i [[Sliabh|sléibhte]] [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], tús leis an reibiliún in oirthear na hÉireann. Chuir sé comhghuaillíocht de thiarnaí agus taoisigh as an réigiún sin le chéile, agus Caomhánaigh, an Ua Tuathail, agus an Ua Mórda ina measc. [[Íomhá:Memorial_in_Glenmalure,_Co._Wicklow_-_Cuid_a_Dó_-_geograph.org.uk_-_1217513.jpg|alt=|clé|mion|Cuimhneachán i n[[Gleann Molúra]]]]Bhí a lán de na fórsaí sin ag troid in aghaidh gharastúin na Sasanach ó am go chéile le blianta beaga anuas, ag an am sin. Ba chúis ar leith iad na [[Dúnmharú|dúnmharuithe]] gan chúis a rinne oifigeach Sasanach a bhí bunaithe i gCill Mhantáin darbh ainm Masterson chun cuid mhaith de na baiclí siúd a mhealladh chun éirí amach, de réir dealraimh. Chun an riail Shasanach a dhiúltú go siombalach, rinne na reibiliúnaigh teideal Rí Laighean a bhronnadh ar Créón Mac Murchú Caomhánach, a raibh an teideal céanna ag a mhuintir sinsearach roimh theacht na Sasanach. Chuaigh James Eustace, Bíocunta [[Bealach Conglais|Bhealach Conglais]], Tiarna de chuid Shean-Ghaill [[An Pháil|na Pála]], isteach leis Ó Broin. Caitliceach, bhí sé cráifeach go smior. I mí Lúnasa, chuaigh Seán Dheasmhumhan agus Nicholas Sanders i gcomhar a chéile le James Eustace i g[[Contae Laoise]] in iarracht comheagar a chur ar a gcuid fórsaí. Níor éirigh leo comhstraitéis a chur i gcrích, cé is moite den chomhoibriú teoranta a rinneadar i gcríocha ghleann na [[An Bhearú|Bearuithe]]. Mar sin féin, b’údar mór imní do na Sasanaigh é briseadh amach an reibiliúin chomh gar sin do croílár rialtas na Sasanach i m[[Baile Átha Cliath]]. [[Íomhá:Henry sidney ireland detail.jpg|mion|Sir Henry Sidney, Lord-Deputy, [[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán BÁC]]|166x166px]] Bhí an Tiarna Henry Sidney, iar-Fhear Ionaid ar Éirinn in ann a thionchar a imirt ar an bhfreagairt a tugadh mar gheall ar a chomhaltas ar an Ríchomhairle. I mí Lúnasa 1580 cuireadh Fear Ionaid nua, Arthur Grey, an 14ú Barún Grey de Wilton ar seol go hÉirinn ó Shasana in éineacht le 6,000 trúpa. Ba é an chloch is mó ar phaidrín a bhí ag Grey nó an reibiliún i Laighean a chur faoi chois gan mhoill. Ar an [[25 Lúnasa]] [[1580]], rinne fórsaí Uí Bhroin agus an Bíocunta Baltinglas i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]] sléacht ar fhórsaí Sasanacha faoi stiúir Grey. Agus fórsaí na gcoróin i mbun ruathar a thabhairt faoi dhaingean Uí Bhroin i nGleann Molúra i gcroílár [[sléibhte Chill Mhantáin]] rinneadh luíochán orthu agus rinneadh bia míoltóige díobh; fágadh 800 díobh marbh. [[Íomhá:Dublin_Martyrs_by_Conall_McCabe_(2001).jpg|alt=|mion|249x249px|[[Maighréad de Bhál]] agus [[Proinnsias Táiliúr]] (Francis Taylor), BÁC]]Rinne Grey de Wilton William Stanley a shannadh chun [[an Pháil]] i Laighin a chosaint. Den chuid eile den [[Cogadh|chogadh]], rinne Ó Broin agus a gcomhghuaillithe ruathar a thabhairt ar lonnaíochtaí Sasanacha san oirthear agus san oirdheisceart, agus ní raibh siad in ann deis straitéiseach a thapú as an mbua a bhí acu i n[[Gleann Molúra]]. Crochadh roinnt mhaith daoine ón bPáil agus ó cheantair eile ina raibh na Sean-Gaill lonnaithe. Bhí muintir [[Loch Garman]] i gcónaí dílis d’údarás na Sasanach, agus ina mbrathadóirí. Bhí Diarmaid Ó hUrthuile [[Ardeaspag]] Caitliceach Chaisil i measc iadsan ar cuireadh chun báis. Chomh maith leis sin, fuair [[Maighréad de Bhál]] (Margaret Ball) bás, bean chéile Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath agus í i g[[Príosún|carcair]] i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]. Is minic a d’fhógair iadsan ar cuireadh chun báis iad a g[[creideamh]] Caitliceach ón scafall agus ar tugadh an Eaglais ómós dóibh mar mhairtírigh Chaitliceacha ina dhiaidh dá dheasca.<ref>''The Scenery and Antiquities of Ireland''. Chapter IV. (1841)</ref> == Teacht i dtír fhórsaí an Phápa i 1580 agus an sléacht i nDún an Óir == [[Íomhá:SirRichardBingham.jpg|mion|195x195px|Sir Richard Bingham]] Ar an [[10 Meán Fómhair]] [[1580]], tháinig 600 trúpaí de chuid an Phápa (Spáinnigh agus Iodálaigh araon) faoi stiúir Sebastiano di San Giuseppe (nó Sebastiano de Modena mar is fearr aithne) i dtír ag Dún an Óir, gar leis an ball ina tháinig Mac Muiris i dtír an bhliain roimhe sin. Bhí an Pápa Gríogaire tar éis íocadh astu agus iad a chur ar seol chun cuidiú leis an reibiliún. Rinne Deasmhumhain, Bhealach Conglais agus Seán Dheasmhumhan iarracht teacht in éineacht leis an bhfórsa sluaíochta ach bhlocáil Oirmhumhain agus Grey iad agus rinneadh longa fhórsaí an Phápa a imshuí sa bhá ag Dún an Óir nuair a ghníomhaigh Richard Bingham go gasta leis an loingeas faoina stiúir. Ní raibh rogha ná rogha ag San Giuseppe ach na fir faoina chúram a dhaingniú sa dún ag Dún ár Óir. [[Íomhá:Gerlach-Flicke-Portrait-of-a-Nobleman.jpg|mion|226x226px|Grey de Wilton]] I mí Dheireadh Fómhair 1580, shroich Grey de Wilton Dún an Óir agus suas le 4000 trúpa aige, agus rinne sé léigear don gharastún ann. Bhí na fórsaí ionraidh scoite de réir an tírdhreacha agus iad gafa ar rinn cúng leithinis [[Corca Dhuibhne|Chorcha Dhuibhne]], sáinnithe idir [[Cnoc Bhreandáin|Cnoc Bréanainn]] ar thaobh amháin agus fórsa Sasanach i bhfad níos mó ar an taobh eile dóibh. Ní raibh aon bhealach éalaithe acu. Ina theannta sin, bhí na Sasanaigh tar éis gunnaí móra thromairtléire a iompar ann ar muir, agus bhí siad in ann na cosaint sheiftithe a bhí i nDún ár Óir a bhriseadh go mear. Ghéill Di san Giuseppe, ceannasaí, ar an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1580]] i ndiaidh léigear trí lá. D’ordaigh Grey de Wilton go ndéanfar ár ar na bhfórsaí ionraidh, gan spáráil ach amháin na ceannasaithe. Baineadh an ceann de thrúpaí Iodálacha agus de thrúpaí Spáinneacha, agus d'fhir is mná Éireannacha leis, agus caitheadh a gcorp san [[Farraige|fharraige]]. {{Main|Léigear Ard na Caithne, 1580}} == Deireadh an Éirí Amach == Bhí athrú cinniúnach curtha ar chúrsaí leis an sléacht a tharla ag Dún an Óir, agus bhí an lámh in uachtar faighte ag lucht Shasana ar na reibiliúnaigh. Lean an cogadh ar aghaidh ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh, áfach, agus d'éirigh an treallchogaíocht ní ba sheirbhe de réir a chéile. Tharla gur fhulaing an gnáthphobal go géar mar gheall ar an g[[cogadh]], rinne an dá thaobh ionsaí orthu agus scriosadh a mbarraí, a m[[Eallach|beithígh]] agus a m[[Baile|bailte]]. [[Íomhá:Gaelic clothing Ireland.jpg|mion|éadaí timpeall 1570, portráid a rinne péintéir Dúitseach ag an am|176x176px]] Ba é Grey an ceannaire Sasanach ba neamhthrócairigh a bhí ann, agus tá tagairt dó mar "fhear fuilteach, nár airigh gurbh thar madraí iad a ngéillsinigh." De réir a chuntais féin, is éard a bhí aige mar phríomhtheaictic ná "an arbhar a loscadh, an fómhar a mhilleadh agus a mbeithígh a ruaigeadh." D'fhág an teaictic sin gur tháinig gorta go Deasmhumhain agus gur mbris [[Galar|galair]] amach arbh é an míchothú ba chúis léi. Rinne [[Eilís I Shasana|Eilís I]] Grey a aistriú as oifig an Fhir Ionaid mar gheall ar a bhródúlachta, a bhí iomarcach. Faoi lár den bhliain 1582 thuairiscigh Warham St Leger go raibh 30,000 duine tar éis [[bás]] a fháil leis an [[Gorta|ocras]] i Mumhain amháin le linn na sé mhí a chuaigh thart díreach roimhe sin agus go raibh na céadta ag fáil bháis I g[[Corcaigh|cathair Chorcaí]], le hocras agus le [[Galar|galair]] araon. [[Íomhá:Scipione Pulzone Ritratto di Giacomo Boncompagni.jpg|mion|205x205px|Giacomo Boncompagni]] == Féach freisin == * [[Léigear Ard na Caithne, 1580]] * [[Cath Ghleann Molúra, 1580]] == Rannpháirtithe suntasacha == '''Taobh an Ionraidh/an Reibiliúin – na hÉireannaigh agus a lucht tacaíochta Chaitliceach''': * [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]], col ceathrar ag an Iarla Dheasmhuman, eagraí an dá reibiliún * Gearóid Mac Gearailt, 15ú Iarla Dheasmhumhan * [[Pápa Greagóír XIII]], a sholáthraigh maoiniú agus fórsaí * Captaen Thomas Stukley, eachtránaí Sasanach, ceannasaí an chéad fhórsa ionraidh * Giacomo Boncompagni, mac tabhartha Phápa Greagóir a bhí molta le bheith ina Rí ar Éirinn * William Allen, sagart Sasanach sa Róimh arbh tacadóir don reibiliúin é *[[Íomhá:Steven van der Meulen Thomas Butler Earl of Ormonde NGI.jpg|mion|229x229px|Sir Thomas Butler, 10th Earl of Ormond (1531-1614)  (Tomás Dubh de Buitléir), [[Dánlann Náisiúnta na hÉireann]]]]Nicholas Sanders, sagart Sasanach agus leagáid an Phápa leis an bhfórsa ionraidh * Hercules of Pisano, comhalta míleata den chéad iarracht ionraidh * Sebastiano di San Giuseppe of Bologna, ceannasaí gharastún an ionraidh i nDún an Óir * [[Pilib II na Spáinne]], a sholáthraigh fórsaí * Rí Sebastian na Phortaingéile, d'atreoraigh sé Thomas Stucky agus an chéad fhórsa go Maracó, an áit ina maraíodh an bheirt acu * Matthew de Oviedo, chuaigh sé in éineacht le Mac Muiris leis an dara fórsa ionraidh * Iarla Chill Dara, ceannaire Gearaltach ar iarradh air dul leis an reibiliún *Seán Dheasmhumhan, deartháir Iarla Dheasmhuman, tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an réibiliúin * Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (Seneschal of Imokilly), tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an reibiliúin * Captaen Julian, innealtóir Iodálacha rinne iarracht Caisleán Charraig an Phoill a athchruthú *[[Íomhá:Hugh_Ó_Neill,_2nd_Earl_of_Tyrone.jpg|mion|[[Aodh Ó Néill|Aodh Ó Neill]]|alt=|233x233px]]Juan Martinez de Recalde, comhalta Spáinneach san fhórsa ionraidh a tháinig den athuair níos déanaí leis an Armáid Spáinneach * Fiach Mac Aoidh Ó Broin, taoiseach Gaelach a d’éirigh amach i Laighin, Cath Ghleann Molúra * James Eustace, 3ú Bíocunta Bhealach Conglais sa Pháil a chuaigh isteach leis an reibiliún i [[Laighean]], [[Cath Ghleann Molúra]] * Creon MacMurrough Kavanagh, a cheap lucht an reibiliúin ina Rí ar Laighin é '''Taobh na Corónach Sasanaí''': * [[Eilís I Shasana|Eilís I]], Banríona Shasana * Owen Moriarty, Taoiseach Ua Muireartach Chaisleán na Dromann i gCiarraí, mharaigh sé Iarla Dheasmhuman in 1573[[Íomhá:Edmund_Spenser_Image.jpg|mion|Edmund Spenser |alt=|228x228px]] * Sir Henry Sidney, Iar-Fhear Ionaid ar Éirinn agus comhalta na Ríchomhairle * Theobald Burke, col ceathrar de chuid Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt, ar mharaigh a fhórsaí féin é * Sir William Winter, ceannasaí mairnéalaigh Sasanach * Sir William Pelham, ceannasaí airm Sasanach * Sir [[George Carew, 1ú Iarla Totnes|George Carew]], ceannasaí airm Sasanach * Arthur Grey, 14ú Barún Grey de Wilton, an Fear Ionaid ar Éirinn, arm ceannasaí * William Stanley, ceannasaí airm * Richard Bingham, comhalta d’arm Shasana *[[Íomhá:WalterRaleigh 1588.jpg|mion|203x203px|[[Walter Raleigh]], 1588]][[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]], comhalta d’arm Shasana * [[Edmund Spenser]], comhalta d’arm Shasana * Thomas Butler, 3ú Iarla Oirmhumhan, tacadóir d’fhórsaí Shasana * [[Aodh Ó Néill]], 3ú Iarla Thír Eoghain, tacadóir d’fhórsaí Shasan[[Aodh Ó Néill|Hugh Ó Neill, 2nd Earl of Tyrone]]<nowiki/>a * Owen MacCarthy Reagh, 12ú Prionsa Chairbre, tacadóir d’fhórsaí Shasana * Maurice agus Clan Ua Muireartaigh, Ghabh siad Iarla Dheasmhumhan == Tuilleadh eolais == *Richard Bagwell, Ireland under the Tudors 3 vols. (London, 1885–1890). * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]], [[Cath Chionn tSáile]], [[Teitheadh na nIarlaí]] * John O'Donovan (ed.) Annals of Ireland by the Four Masters (1851). * Cyril Falls Elizabeth's Irish Wars (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2181647 Tuairisc ó BBC.co.uk] (as Béarla) * [http://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Carrigafoyle_Castle#Siege Léigear Chaisleán Charraig an Phoill (as Béarla)] == Tagairtí == {{reflist}} <!-- Hide EN content [[Early Modern Ireland 1536–1691]] [[Tudor re-conquest of Ireland]] *Contemporaneous accounts of the quashing of the rebellion were produced by some of the participants. A chilling, albeit approving, observation on the campaign was set out in ''A View of the Present State of Ireland'' by Edmund Spenser written in 1593 and first licensed for publication in 1633, four decades later. Richard Bingham reported on the events at Smerwick to [[Francis Walsingham]], a chief-advisor to the Queen. The [[Annals of the Four Masters]] contain reports from the Irish perspective. *Richard Bagwell, ''Ireland under the Tudors'' 3 vols. (London, 1885–1890). *John O'Donovan (editor), ''Annals of Ireland by the Four Masters'' (1851). *Cyril Falls ''Elizabeth's Irish Wars'' (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. *''Calendar of State Papers: Carew MSS.'' 6 vols (London, 1867-1873). *''Calendar of State Papers: Ireland'' (London) *Nicholas Canny ''The Elizabethan Conquest of Ireland'' (Dublin, 1976); ''Kingdom and Colony'' (2002). *Steven G. Ellis ''Tudor Ireland'' (London, 1985) ISBN 0-582-49341-2. *''Dictionary of National Biography'' 22 vols. (London, 1921–1922).---- *Brian C. Donovan, The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster *Colm Lennon, ''Sixteenth Century Ireland – The Incomplete Conquest'', Dublin 1994. *Edward O'Mahony, ''Baltimore, the O'Driscolls, and the end of Gaelic civilisation, 1538-1615'', Mizen Journal, no. 8 (2000): 110-127. *Nicholas Canny, ''Making Ireland British 1580-1650'', Oxford University Press, Oxford 2001. -->[[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Stair Chontae Chorcaí]] [[Catagóir:Stair Chontae Chiarraí]] [[Catagóir:Cúige Mumhan]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] kp75n0gossuwiujcmodgufpgfrbtl0d 1313274 1313270 2026-05-16T13:20:06Z Aerchasúr 45379 1313274 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain |dáta=18 Iúil 1579 – 11 Samhain 1583 |toradh=Bua na Sasanach, Gorta ar fud na Mumhan, agus Plandáil na Mumhan |comhraiceoir1=[[File:FitzGerald arms.svg|23px|border]][[Rishliocht Mhic Gearailt]], [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus [[File:Arms of Butler.svg|23px]] Teaghlach de Buitléir. |ceannasaí1=I gCúige Mumhan: [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]]; Seán Mac Gearailt; Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt; Gearóid Mac Gearailt; Nicholas Sanders I gCúige Laighean: [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] James Eustace, 3ú Bíocunta Baltinglass |ceannasaí2=[[Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton|Arthur Grey]] John Perrot William Pelham William Stanley Thomas ButlerWilliam St Leger, Tomás Dubh de Buitléir. |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Anaithnid |taismigh2=Anaithnid |}} Ba é an '''Dara Éirí Amach i nDeasumhain''' (1579-1583) an t-[[Réabhlóid|éirí amach]] b’fhairsing agus b’fhuilteach den dá cheann i nDeas[[Cúige Mumhan|mhumhain]], a thosaigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmhumhan i [[Cúige Mumhan|gCúige Mumhan]], [[Éire]], in aghaidh fhorlámhas coimhthíoch na [[Sasana|Sasanach]] in Éirinn. Thosaigh an dara éirí amach seo i mí Iúil na bliana 1579, nuair a tháinig Séamus Mac Muiris Mac Gearailt i dtír in Éirinn, agus fórsa de chuid arm an Phápa ina theannta aige. Spreag an eachtra seo éirí amach fud fad dheisceart na tíre, i measc iadsan a bhí báúil do [[Rishliocht Mhic Gearailt|ríshliocht Mhic Gearailt]] agus a bhí míshásta le [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] sa tír ar chúiseanna éagsúla. Nuair a tháinig an troid chun deiridh, bhí na ceannaircí cloíte, agus bhí Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, básaithe. Bhí cúiseanna éagsúla leis an [[Réabhlóid|reibiliún]] agus iad go léir chomh suntasach céanna, lena n-áirítear: * gearán na n-iarlaí [[Feodachas|feodach]]<nowiki/>a in aghaidh ionsá nó cur isteach an [[Rialtas|Rialtais]] lárnaigh (Londain) ar a gcuid gnóthaí; * freagairt choimeádacha na nÉireannach in aghaidh polasaithe na Sasanach, a bhí ag tabhairt dúshlán do shochaí traidisiúnta na nGael; * agus cosaint an [[Caitliceachas|Chaitliceachais]] in éadan rialach Bhanríona Protastúnaí a bhí tar éis a bheith fógartha ina heiriceach in 1570 sa bhulla de chuid [[Pápa|an Phápa]], ''Regnans in Excelcis.'' Mar thoradh ar theip an dá éirí amach, tharla léirscrios ar ríshliocht Dheasmhumhan agus [[Plandálacha na hÉireann|plandáladh]] na críocha siúd le [[Coilíneachas|coilín]]<nowiki/>igh ó Shasana ina dhiaidh sin - Plandáil na Mumhan - sa bhliain 1585. Chomh maith leis sin, rinneadh cuid mhaith d'uachtar na hÉireann a bhánú faoin am gur stad an troid. Ceaptar go bhfuair suas le trian de [[Daonra|dhaonra]] na Mumhan bás de dheasca [[gorta]] agus [[Galar|galair]] ar thorthaí den [[Cogadh|chogadh]] iad. [[Íomhá:BAGWELL(1885) p 2.168 Ireland about 1570.jpg|clé|mion|léarscáil, timpeall 1570]][[File:Coat of Arms of the Duke of Leinster.svg|thumb|Armas na nGearaltach|clé]] == Cúlra == === An Chéad Éirí Amach, 1569-73 === Bhí an teideal Iarla Dheasmhumhan ag craobh Mumhanach na Mac Gearailt, ar ar tugadh na “Gearaltaigh” orthu. Ag am an dá Éirí Amach, ba é Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, ar a dtagrófar dó mar "Iarla Dheasmhumhan" sa chuntas seo, a raibh an teideal sin aige. Agóid armtha i gcoinne an chur isteach a bhí déanta ag na Sasanaigh i dtailte Dheasmhumhan ab ea an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain (1569–73). Go sonrach bhí sé i gcoinne chruthú oifig an “Tiarna Uachtarán” (Gobharnóir) ar an Mumhain chomh maith le beartais na Sasanach a thug buntáiste do chomhraic na nGearaltach, na Buitléirigh d’Oirmhumhain, agus coilínigh Shasanacha éagsúla. Ba é an chúis ghearáin ba thromchúisí a bhí ag na Gearaltaigh ná gur ghabh an rialtas Gearóid an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan in 1568 as an bpáirt a ghlac siad sa chogadh príobháideach i gcoinne na Buitléairigh in 1565, coimhlint a shroich buaicphointe le Cogadh [[Ádh Mheáin|Áth Mheáin]] i g[[Contae Phort Láirge]] in 1565. Thosaigh Séamus Mac Muiris Mac Gearailt, captaen ginearál airm na nGearaltach, an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain in 1569, in éagmais cheannasaíocht Dheasmhumhan. Rinne fórsaí [[Coróin|choróin]] Shasana agus a gcomhghuaillí (go háirithe na Buitléirigh, faoi stiúir Thomáis de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan), an reibiliún a chur faoi chois, agus tháinig deireadh leis in 1573.[[Íomhá:King PhilipII of Spain.jpg|mion|[[Pilib II na Spáinne]], nó Felipe II de España (1527-1598) sa bhliain1560]] [[Íomhá:Gregory_XIII.jpg|mion|Pápa Gréagóír XIII|alt=]] [[Íomhá:Nicholas Hilliard (called) - Portrait of Queen Elizabeth I - Google Art Project.jpg|mion|Éilis 1]] ==== Fothorthaí ==== Ba é an fhreagairt a thug na Sasanaigh don chéad éirí amach ná idir-réiteach a dhéanamh leis na Gearaltaigh. Tugadh pardún do Mhac Muiris, ceannasaí an reibiliúin. Scaoileadh saor an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan ón ngéibheann chun filleadh ar ais go dtí a dtailte. Chomh déanach le 1579, bhí an chuma ar an scéal nach dtabharfadh na Gearaltaigh dúshlán rialtas Shasana i Mumhain go deo. Mar thoradh ar mheascán tosca pearsanta, eacnamaíochta agus reiligiúnacha, chomh maith le gníomhartha Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt é féin, áfach, phléasc reibiliún amach i mí Iúil na bliana sin. Tharla gur fágadh Mac Muiris, a bhí i bhfeighil ar an gcéad reibiliún, gan tailte agus gan chumhacht nuair a cuireadh an tsíocháin i réim arís. Coigistíodh tailte a fuair sé le hoidhreacht agus tugadh iad do choilínigh Shasanacha. Cuireadh cosc ar Iarla Dheasmhuamhan gan seirbhís mhíleata a dhianiarrthach agus gan trúpaí a vasáilligh a chur ar ceathrúin (cleachtadh ar ar tugadh ''coyne and livery''), agus fágadh é gan ach 20 riadaire a choimeád ina sheirbhís príobháideach. D’fhág an cealú seo ar airm phríobháideacha a rinne an rialtas go raibh Mac Muiris, ar [[Saighdiúir|shaighdiúir]] gairmiúil é, gan foinse ioncaim. Fágadh Mac Muiris ar an trá fholamh mar gheall air sin agus in 1574 chuir an tIarla amach é as na tailte a raibh aige ar cíos ó 1573. Chomh maith leis na gearáin uile siúd, bhí Mac Muiris tiomanta go dílis don [[Frith-Reifeirméisean|Fhrith-Reifirméisean]] san Eaglais Chaitliceach agus gráin dhomhain aige don [[An Protastúnachas|Phrotastúnachas]], arbh iad na Gaill a thug isteach in Éirinn é. D’fhág Mac Muiris Éire in 1575 agus thug sé aghaidh ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]] chun cúnamh a lorg ó chumhachtaí [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceacha]] chun reibiliún eile a chur i gcrích. [[Íomhá:Gerlach Flicke Sir Peter Carew.jpg|mion|Sir Peter Carew]] == Ionradh 1578 ar cuireadh ar ceal é == Agus é ar deoraíocht san [[An Eoraip|Eoraip]] ó 1575 ar leith, rinne Mac Muiris iarracht tacaíocht do reibiliún eile a fháil. Rinne sé caimiléireacht ag Cúirt na Fraince agus ag Cúirt na Spáinne chun ionradh eachtrannach a dhéanamh ar Éirinn. Ní raibh suim dá laghad ag [[Pilib II na Spáinne]] tacaíocht a thabhairt dó, áfach, ós rud é go raibh sé faoi róbhrú agus é sáite sa troid in Éirí Amach [[Dúitsigh|Dúit]]<nowiki/>seach san [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Ba mhó a d'éirigh le Mac Muiris i gcúirt [[Pápa|Phápa]] Greagóir XIII, áfach, áit inar casadh é ar [[Sagart|shagairt]] Chaitliceacha Rómhánacha dála William Allen agus Nicholas Sanders a bhí ag iarraidh ionradh a dhéanamh ar Shasana chun [[Eilís I Shasana|Éilís]] a chur as coróin agus [[monarcacht]] Chaitliceach a chur i bhfeidhm arís. Phleanáil Mac Muiris turas taiscéalaíochta le Captaen Thomas Stukley, agus an cuspóir a bhí leis ná Giacomo Boncompagni, nia ag Pápa Greagóir, a chur i gcoróin ina Rí ar Éirinn. Bhí na Caitlicigh Shasanacha i bhfabhar na scéime seo. Chuir an Pápa saighdiúirí coise ar fáil do Stukley agus chuaigh seisean ar seol ó Civitavecchia na [[An Róimh|Róimhe]] in éineacht le 1000 fear i mí an Mhárta 1578, gadaithe bóthair agus muscaedóirí ina measc, chomh maith le roinnt oifigeach gairmiúil lena n-áirítear Hercules de Pisano agus Sebastiano di San Giuseppe as [[Bologna]]. In [[Cádiz|Cadiz]] na [[An Spáinn|Spáinne]] cuireadh leis an mbaicle le roinnt Éireannach agus threoraigh Pilib II go [[Liospóin]] é chun [[long]]<nowiki/>a níos fearr a fháil agus chun bualadh le Mac Muiris. Gan aon long le tairiscint dó, thug Rí Sebastian na [[An Phortaingéil|Portaingéil]]<nowiki/>e cuireadh do Stukley dul in éineacht leis chun ionradh a dhéanamh ar [[Maracó|Mharacó]], an áit inar maraíodh Stukley i mí Lúnasa 1578 i gCath Alcácer Quibir. Agus sin an tslí inar cuireadh deireadh leis an chéad scéim a bhí ag Mac Muiris ionradh a dhéanamh ar Éirinn. [[Íomhá:Cliffs_near_Dun_an_Oir_-_geograph.org.uk_-_459705.jpg|clé|mion|Dún an Óir]] [[Íomhá:Dún an Óir1.JPG|mion|Ard na Caithne, Dún an Óir, Ciarraí]] == Ionradh 1579 == === Dún an Óir === D’fhill Nicholas Sanders, Mac Muiris agus baill eile den bhaicle ar [[an Róimh]] agus rinne siad turas taiscéalaíochta eile a chur i gcrích faoi údarás an Phápa. Chuir siad seol i gcóir Éireann ó [[A Coruña|Chorunna]] sa [[An Ghailísis|Ghailís]], sa Spáinn, le fórsa beag de thrúpaí Éireannacha, Spáinneacha agus [[An Iodáil|Iodálach]]<nowiki/>a go luath i mí Iúil 1579. Bhí soitheach Mhic Mui é féin sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] chomh maith le trí shlúpa Spáinneacha. Chuaigh Matthew de [[Oviedo]] isteach leis, chomh maith le Nicholas Sanders, mar choimeasár an Phápa. Ar a slí trasna [[Muir nIocht]], ghabh siad dhá shoitheach Shasanacha agus tháinig siad i dtír ar chaladh [[Daingean Uí Chúis|Dhaingean Uí Chúis]] (i gContae Chiarraí) ar an 16 Iúil. Ar an 18ú lá den mhí sin chuaigh siad ar [[ancaire]] sa [[Cuan|chuan]] beag darb ainm [[Ard na Caithne]] (ar a dtugadh Smerwick air), ina raibh garastún cosanta bunaithe acu ar Dhún an Óir, dún ceann tíre ón [[Iarannaois]] gar don chuan. Rinne Nicholas Sanders [[bratach]] an Phápa a thaispeáint ar pharáid shearmanasach i nDaingean agus d'fhógair Mac Muiris cogadh creidimh faoi údarás litreacha ón bPápa. B’ábhar an-suntasach é sin i samhlaíocht an [[16ú haois]] toisc gur lig sé géillsinigh Chaitliceacha [[Eilís I Shasana|Éilís I]] óna ndualgais di, ar na cúinsí gurbh eiriceach í (bhí an Pápa tar éis í a choinnealbhá in 1570). Ós rud é gur fhógair Mac Muiris dúshlán dlisteanacht ríora Túdair a bheith i gcoróin ar Éirinn go poiblí, ba dhóichí go mbeadh síocháin idirbheartaithe mar chríoch den éirí amach, i gcodarsnacht leis an gCéad Éirí Amach i nDeasmhumhain idir 1569 agus 1573. Ar an [[25 Iúil]] [[1579]], tháinig dhá rámhlong Spáinneacha agus 100 trúpa Spáinneach breise chun cur leis neart an fhórsa. [[Íomhá:AnthonyRoll-34 Lion.jpg|mion|Long "The Lyon" ag William Wynter sa bhliain 1560]] == Cuirtear tús leis an Éirí Amach == Seans maith go gcuirfí fórsa beag Mhic Muiris faoi chois go tapa ach amháin gur tháinig Seán Dheasmhuman chun tacaíocht a thabhairt ar an [[1 Lúnasa]] [[1579]]. Mar aon le Mac Muiris, bhí Seán (Seán Mac Éamainn Mac Gearailt) ina [[Saighdiúir|shaighdiúir]], agus bhí gnaoi shuntasach aige i measc saighdiúirí díomhaoine diomúcha na Mumhan. Ní go dtí go ndeachaigh seisean isteach leis an éirí amach go ndeachaigh na sluaite móra dos na saighdiúirí sin isteach san iarracht chomh maith. Mar chomhartha go raibh siad tar éis dul leis an éirí amach, rinne Seán agus a dheartháir, Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (''The Seneschal of Imokilly'' sa Bhéarla) beirt oifigeach Shasanach a fheallmharú, Henry Davells agus Arthur Carter, i dteach tábhairne i d[[Trá Lí]]. Bhí breis is 3000 fear faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan agus Mhic Muiris le chéile, agus baicle beag saighdiúirí Eorpacha ina measc siúd, i dteannta leis na mílte Gael dúchasach. Cuireadh deireadh leis an bhféidearthacht go dtiocfadh níos mó fórsaí ón [[Mór-roinn|Mór-Roinn]] le hatreisiú an fórsa, áfach, nuair a ghabh Sir William Wynter [[long]]<nowiki/>a an ionraidh ar an [[29 Iúil]] [[1579]], ceithre lá i ndiaidh an teacht i dtír ar [[Ard na Caithne]], rud a d’fhág gur cuireadh deireadh lena mbealaí [[farraige]]. Ar dtús, rinne Iarla Dheasmhumhan, nach raibh róbhuartha faoin gcoilíneacht Shasanach a tháinig sna sála ar an gcead éirí amach, iarracht reibiliún Mhic Muiris a chur faoi chois agus arm a chur le chéile chun na críche sin. Níor éirigh leis ach 60 fear a spreagadh, áfach - i gcodarsnacht leis na mílte a chuaigh lena dheartháir Seán faoi ghearrfhógra, táscaire go raibh mórchuid de na Gearaltaigh agus a gcuid comhghuaillithe báúil leis an éirí amach. Chuaigh cuid den fhórsa ionraidh go críocha eile sa tír. Chuaigh líon beag dóibh go Caisleán Charraig an Phoill ar bhruach theas [[An tSionainn|Abhainn na Sionainne]] (i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]), suíochán Iarla Dheasmhumhan. Cuimsíodh [[Innealtóireacht|innealtóir]] Iodálach, Captaen Julian, a thug faoi barr feabhais a chur ar chóir chosanta an chaisleáin. Chuaigh Mac Muiris é féin ar sciuird go Connachta chun reibiliún a spreagadh ansiúd. Ach maraíodh é i scirmis i gcoinne na de Búrca de Chlann Liam ar an [[18 Lúnasa]] [[1579]], áfach, nuair a ghoid a fhir [[Capall|capaill]] le Theobald de Búrca iad (ar chol ceathrar de chuid Mhic Muiris é ar dhóigh iarónta). D’fhág sé sin go raibh an reibiliún faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan, a bhí ina cheannaire ar na Gearaltaigh le fírinne. [[Íomhá:Askeaton_Friary_-_geograph.org.uk_-_497997.jpg|mion|Dódh Mainistir Eas Géitine le linn d'ionsaí Malby]] [[Íomhá:Askeaton_Castle_East_side_view.jpg|mion|Caisleán Eas Géitine]] [[Íomhá:Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (d 1587) by Hieronimo Custodis.jpg|mion|Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (bás 1587)]] == Téann Gearóid Iarla isteach san éirí amach == Déanach i mí Dheireadh Fómhair, chuaigh Malby ar máirseáil trí tailte de chuid Dheasmhumhan, ag scrios na [[timpeallacht]]<nowiki/>a agus ag éileamh go dtabharfadh Gearóid Iarla Dheasmhumhan suas a chaisleán ag Eas Géitine. Dhiúltaigh an tIarla agus sheas sé an fód nuair a rinne Malby iarracht an caisleán a fhorghabháil trí rinn agus fhaobhar. Leis sin, D’fhógair William Pelham, an [[Tiarna Breitheamh na hÉireann|Tiarna Breitheamh ar Éirinn]], gur bhrathadóir é an tIarla, agus mar sin gurbh cheart go ngabhfaí é agus go gcuirfí chun [[Bás|báis]] é. Mar thoradh air seo, ní raibh rabhadh ag Gearóid agus na Gearaltaigh eile nach raibh fós ag éirí amach ach dul isteach leis na reibiliúnaigh. Ghlac an tIarla ceannasaíocht an éirí amach i slí mórthaibhseach. Ar an [[13 Samhain]] [[1579]], rinne sé agus a lucht leanúnach [[Eochaill]] a chreachadh, sléacht a dhéanamh ar an ngarastún Sasanach a bhí ann, na hoifigigh Shasanacha ann a chrochadh, [[Siopa|siopaí]] an bhaile a creachadh agus drochíde a thabhairt don phobal sibhialtach ann. Leis sin chuir fórsa Dheasmhumhan [[Corcaigh|cathair Chorcaí]] faoi léigir roimh dó tharraingt siar go dtí sléibhte Chiarraí. Ag an am céanna, d’fhógair Mac Cárthaigh Mór, taoiseach na Mic Cárthaigh, go raibh sé chun dul isteach sa reibiliún agus rinne sé creachadh ar [[Cionn tSáile|Chionn tSáile.]] == Feachtas Earrach 1580 agus Léigear Chaisleán Charraig an Phoill == Go luath an bhliain dár gcionn, d’éirigh le fórsaí na Corónach díoltas a bhaint amach ar Iarla Dheasmhumhan mar fhreagra ar a gníomhartha fíochmhara. Cuireadh Tomás de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan, Sir William Pelham agus Sir George Carew go Mumhain chun na reibiliúnaigh a chur faoi chois agus rinne siadsan tailte Dheasmhumhan i g[[Contae Luimnigh]], i g[[Contae Chorcaí]] agus i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]] a chreachadh ar bhealach sistéamach agus na sibhialtaigh a bhí ina gcónaí ann a mharú go fánach. Is éard a bhí mar chuspóir na beartaíochta siúd ná an oiread damáiste gurbh fhéidir a dhéanamh don gheilleagar is don mhuintearas i nDeasmhumhain, ionas gurbh éigean do lucht leanúnach an Iarla éirí as an reibiliún. Ní amháin Sasanaigh a n-áiríodh i dtrúpaí na Corónach ach fórsaí Éireannacha chomh maith a bhí naimhdeach leis na Gearaltaigh, go mór mór, i dteannta le lucht leanúnach Oirmhumhnach, na Mic Carthaigh Mic Riabhaigh Chairbreach ina n-áiríodh thar mhíle fear chomh maith leis an Ua Eidirsceoil. Ina dteannta sin, thionlaic 3ú Iarla Thír Eoghain baicle fear óna thailte i gCúige Uladh. [[Íomhá:George Carew, Earl of Totnes from NPG cropped.jpg|mion|George Carew, Earl of Totnes]] I mí an Mhárta 1580, bhain fórsaí na Corónach bua tábhachtach straitéiseach amach nuair a d’éirigh leo daingean de chuid Dheasmhumhan a bhí lonnaithe ag béal na Sionainne, Caisleán Charraig an Phoill. Ba é William Pelham, a raibh 1400 saighdiúirí aige chomh maith le cúnamh ó William Winter agus an fórsa cabhlaigh dá chuid, a ghabh an Caisleán Charraig an Phoill, an príomhdhaingean a bhí ag Iarla Dheasmhumhan ar bhéal na Sionainne agus rinne ár ar gharastún na reibiliúnach ann. Leis sin, bhí stop curtha acu le lón cogaidh d'fhórsaí na nGearaltach ó thuaisceart na tíre, agus cosc curtha acu, leis, ar an bhféidireacht go dtiocfadh fórsaí eachtrannacha i dtír i bpríomhchaladh na Mumhan, [[Luimneach]]. Thit daingin eile de chuid Dheasmhumhan go tapa nuair a leath an scéala faoi scrios [[Caisleán Charraig an Phoill| Chaisleán Charraig an Phoill]]. Fágadh an caisleán in Eas Géitine agus rinne na Spáinnigh a bhí á chosaint a bhallaí a phléascadh, agus ghéill na garastúin sa [[An Caisleán Nua Thiar|Chaisleán Nua]], i mBaile an Locháin, i [[Ráth Caola]] agus i [[Baile Dubh|mBaile Dubh]] don namhaid tamall beag ina dhiaidh sin. Rinne a lán de na tiarnaí a raibh tar éis dóibh dul isteach sa reibiliún a ghéilleadh do na Sasanaigh, chomh maith, agus measúnú déanta acu go raibh an ceann is fearr acu faoin bpointe sin. Ina measc siúd bhí Mac Cárthaigh Mór, de Róiste, de Barra, chomh maith leis a lán tiarnaí eile.[[Íomhá:Carrig-a-Foyle_Castle_-_Irlanda.JPG|mion|Caisleán Charraig an Phoill - suíochán Iarla Dheasmhumhan]] Faoin samhradh 1580, bhí an chuma ar an scéal go raibh an ceann is fearr faighte ag na Sasanaigh agus an reibiliún curtha faoina gcois, ach athbheodh an t-éirí amach nuair a bhris reibiliún nua amach san oirthear, i g[[Cúige Laighean]]. == An tÉirí Amach i Laighin == I mí Iúil 1580, chuir [[Fiach Mac Aodha Ó Broin|Fiach Mac Aodh Ó Broin]], a bhí lonnaithe i [[Sliabh|sléibhte]] [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], tús leis an reibiliún in oirthear na hÉireann. Chuir sé comhghuaillíocht de thiarnaí agus taoisigh as an réigiún sin le chéile, agus Caomhánaigh, an Ua Tuathail, agus an Ua Mórda ina measc. [[Íomhá:Memorial_in_Glenmalure,_Co._Wicklow_-_Cuid_a_Dó_-_geograph.org.uk_-_1217513.jpg|alt=|clé|mion|Cuimhneachán i n[[Gleann Molúra]]]]Bhí a lán de na fórsaí sin ag troid in aghaidh gharastúin na Sasanach ó am go chéile le blianta beaga anuas, ag an am sin. Ba chúis ar leith iad na [[Dúnmharú|dúnmharuithe]] gan chúis a rinne oifigeach Sasanach a bhí bunaithe i gCill Mhantáin darbh ainm Masterson chun cuid mhaith de na baiclí siúd a mhealladh chun éirí amach, de réir dealraimh. Chun an riail Shasanach a dhiúltú go siombalach, rinne na reibiliúnaigh teideal Rí Laighean a bhronnadh ar Créón Mac Murchú Caomhánach, a raibh an teideal céanna ag a mhuintir sinsearach roimh theacht na Sasanach. Chuaigh James Eustace, Bíocunta [[Bealach Conglais|Bhealach Conglais]], Tiarna de chuid Shean-Ghaill [[An Pháil|na Pála]], isteach leis Ó Broin. Caitliceach, bhí sé cráifeach go smior. I mí Lúnasa, chuaigh Seán Dheasmhumhan agus Nicholas Sanders i gcomhar a chéile le James Eustace i g[[Contae Laoise]] in iarracht comheagar a chur ar a gcuid fórsaí. Níor éirigh leo comhstraitéis a chur i gcrích, cé is moite den chomhoibriú teoranta a rinneadar i gcríocha ghleann na [[An Bhearú|Bearuithe]]. Mar sin féin, b’údar mór imní do na Sasanaigh é briseadh amach an reibiliúin chomh gar sin do croílár rialtas na Sasanach i m[[Baile Átha Cliath]]. [[Íomhá:Henry sidney ireland detail.jpg|mion|Sir Henry Sidney, Lord-Deputy, [[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán BÁC]]|166x166px]] Bhí an Tiarna Henry Sidney, iar-Fhear Ionaid ar Éirinn in ann a thionchar a imirt ar an bhfreagairt a tugadh mar gheall ar a chomhaltas ar an Ríchomhairle. I mí Lúnasa 1580 cuireadh Fear Ionaid nua, Arthur Grey, an 14ú Barún Grey de Wilton ar seol go hÉirinn ó Shasana in éineacht le 6,000 trúpa. Ba é an chloch is mó ar phaidrín a bhí ag Grey nó an reibiliún i Laighean a chur faoi chois gan mhoill. Ar an [[25 Lúnasa]] [[1580]], rinne fórsaí Uí Bhroin agus an Bíocunta Baltinglas i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]] sléacht ar fhórsaí Sasanacha faoi stiúir Grey. Agus fórsaí na gcoróin i mbun ruathar a thabhairt faoi dhaingean Uí Bhroin i nGleann Molúra i gcroílár [[sléibhte Chill Mhantáin]] rinneadh luíochán orthu agus rinneadh bia míoltóige díobh; fágadh 800 díobh marbh. [[Íomhá:Dublin_Martyrs_by_Conall_McCabe_(2001).jpg|alt=|mion|249x249px|[[Maighréad de Bhál]] agus [[Proinnsias Táiliúr]] (Francis Taylor), BÁC]]Rinne Grey de Wilton William Stanley a shannadh chun [[an Pháil]] i Laighin a chosaint. Den chuid eile den [[Cogadh|chogadh]], rinne Ó Broin agus a gcomhghuaillithe ruathar a thabhairt ar lonnaíochtaí Sasanacha san oirthear agus san oirdheisceart, agus ní raibh siad in ann deis straitéiseach a thapú as an mbua a bhí acu i n[[Gleann Molúra]]. Crochadh roinnt mhaith daoine ón bPáil agus ó cheantair eile ina raibh na Sean-Gaill lonnaithe. Bhí muintir [[Loch Garman]] i gcónaí dílis d’údarás na Sasanach, agus ina mbrathadóirí. Bhí Diarmaid Ó hUrthuile [[Ardeaspag]] Caitliceach Chaisil i measc iadsan ar cuireadh chun báis. Chomh maith leis sin, fuair [[Maighréad de Bhál]] (Margaret Ball) bás, bean chéile Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath agus í i g[[Príosún|carcair]] i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]. Is minic a d’fhógair iadsan ar cuireadh chun báis iad a g[[creideamh]] Caitliceach ón scafall agus ar tugadh an Eaglais ómós dóibh mar mhairtírigh Chaitliceacha ina dhiaidh dá dheasca.<ref>''The Scenery and Antiquities of Ireland''. Chapter IV. (1841)</ref> == Teacht i dtír fhórsaí an Phápa i 1580 agus an sléacht i nDún an Óir == [[Íomhá:SirRichardBingham.jpg|mion|195x195px|Sir Richard Bingham]] Ar an [[10 Meán Fómhair]] [[1580]], tháinig 600 trúpaí de chuid an Phápa (Spáinnigh agus Iodálaigh araon) faoi stiúir Sebastiano di San Giuseppe (nó Sebastiano de Modena mar is fearr aithne) i dtír ag Dún an Óir, gar leis an ball ina tháinig Mac Muiris i dtír an bhliain roimhe sin. Bhí an Pápa Gríogaire tar éis íocadh astu agus iad a chur ar seol chun cuidiú leis an reibiliún. Rinne Deasmhumhain, Bhealach Conglais agus Seán Dheasmhumhan iarracht teacht in éineacht leis an bhfórsa sluaíochta ach bhlocáil Oirmhumhain agus Grey iad agus rinneadh longa fhórsaí an Phápa a imshuí sa bhá ag Dún an Óir nuair a ghníomhaigh Richard Bingham go gasta leis an loingeas faoina stiúir. Ní raibh rogha ná rogha ag San Giuseppe ach na fir faoina chúram a dhaingniú sa dún ag Dún ár Óir. [[Íomhá:Gerlach-Flicke-Portrait-of-a-Nobleman.jpg|mion|226x226px|Grey de Wilton]] I mí Dheireadh Fómhair 1580, shroich Grey de Wilton Dún an Óir agus suas le 4000 trúpa aige, agus rinne sé léigear don gharastún ann. Bhí na fórsaí ionraidh scoite de réir an tírdhreacha agus iad gafa ar rinn cúng leithinis [[Corca Dhuibhne|Chorcha Dhuibhne]], sáinnithe idir [[Cnoc Bhreandáin|Cnoc Bréanainn]] ar thaobh amháin agus fórsa Sasanach i bhfad níos mó ar an taobh eile dóibh. Ní raibh aon bhealach éalaithe acu. Ina theannta sin, bhí na Sasanaigh tar éis gunnaí móra thromairtléire a iompar ann ar muir, agus bhí siad in ann na cosaint sheiftithe a bhí i nDún ár Óir a bhriseadh go mear. Ghéill Di san Giuseppe, ceannasaí, ar an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1580]] i ndiaidh léigear trí lá. D’ordaigh Grey de Wilton go ndéanfar ár ar na bhfórsaí ionraidh, gan spáráil ach amháin na ceannasaithe. Baineadh an ceann de thrúpaí Iodálacha agus de thrúpaí Spáinneacha, agus d'fhir is mná Éireannacha leis, agus caitheadh a gcorp san [[Farraige|fharraige]]. {{Main|Léigear Ard na Caithne, 1580}} == Deireadh an Éirí Amach == Bhí athrú cinniúnach curtha ar chúrsaí leis an sléacht a tharla ag Dún an Óir, agus bhí an lámh in uachtar faighte ag lucht Shasana ar na reibiliúnaigh. Lean an cogadh ar aghaidh ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh, áfach, agus d'éirigh an treallchogaíocht ní ba sheirbhe de réir a chéile. Tharla gur fhulaing an gnáthphobal go géar mar gheall ar an g[[cogadh]], rinne an dá thaobh ionsaí orthu agus scriosadh a mbarraí, a m[[Eallach|beithígh]] agus a m[[Baile|bailte]]. [[Íomhá:Gaelic clothing Ireland.jpg|mion|éadaí timpeall 1570, portráid a rinne péintéir Dúitseach ag an am|176x176px]] Ba é Grey an ceannaire Sasanach ba neamhthrócairigh a bhí ann, agus tá tagairt dó mar "fhear fuilteach, nár airigh gurbh thar madraí iad a ngéillsinigh." De réir a chuntais féin, is éard a bhí aige mar phríomhtheaictic ná "an arbhar a loscadh, an fómhar a mhilleadh agus a mbeithígh a ruaigeadh." D'fhág an teaictic sin gur tháinig gorta go Deasmhumhain agus gur mbris [[Galar|galair]] amach arbh é an míchothú ba chúis léi. Rinne [[Eilís I Shasana|Eilís I]] Grey a aistriú as oifig an Fhir Ionaid mar gheall ar a bhródúlachta, a bhí iomarcach. Faoi lár den bhliain 1582 thuairiscigh Warham St Leger go raibh 30,000 duine tar éis [[bás]] a fháil leis an [[Gorta|ocras]] i Mumhain amháin le linn na sé mhí a chuaigh thart díreach roimhe sin agus go raibh na céadta ag fáil bháis I g[[Corcaigh|cathair Chorcaí]], le hocras agus le [[Galar|galair]] araon. [[Íomhá:Scipione Pulzone Ritratto di Giacomo Boncompagni.jpg|mion|205x205px|Giacomo Boncompagni]] == Féach freisin == * [[Léigear Ard na Caithne, 1580]] * [[Cath Ghleann Molúra, 1580]] == Rannpháirtithe suntasacha == '''Taobh an Ionraidh/an Reibiliúin – na hÉireannaigh agus a lucht tacaíochta Chaitliceach''': * [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]], col ceathrar ag an Iarla Dheasmhuman, eagraí an dá reibiliún * Gearóid Mac Gearailt, 15ú Iarla Dheasmhumhan * [[Pápa Greagóír XIII]], a sholáthraigh maoiniú agus fórsaí * Captaen Thomas Stukley, eachtránaí Sasanach, ceannasaí an chéad fhórsa ionraidh * Giacomo Boncompagni, mac tabhartha Phápa Greagóir a bhí molta le bheith ina Rí ar Éirinn * William Allen, sagart Sasanach sa Róimh arbh tacadóir don reibiliúin é *[[Íomhá:Steven van der Meulen Thomas Butler Earl of Ormonde NGI.jpg|mion|229x229px|Sir Thomas Butler, 10th Earl of Ormond (1531-1614)  (Tomás Dubh de Buitléir), [[Dánlann Náisiúnta na hÉireann]]]]Nicholas Sanders, sagart Sasanach agus leagáid an Phápa leis an bhfórsa ionraidh * Hercules of Pisano, comhalta míleata den chéad iarracht ionraidh * Sebastiano di San Giuseppe of Bologna, ceannasaí gharastún an ionraidh i nDún an Óir * [[Pilib II na Spáinne]], a sholáthraigh fórsaí * Rí Sebastian na Phortaingéile, d'atreoraigh sé Thomas Stucky agus an chéad fhórsa go Maracó, an áit ina maraíodh an bheirt acu * Matthew de Oviedo, chuaigh sé in éineacht le Mac Muiris leis an dara fórsa ionraidh * Iarla Chill Dara, ceannaire Gearaltach ar iarradh air dul leis an reibiliún *Seán Dheasmhumhan, deartháir Iarla Dheasmhuman, tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an réibiliúin * Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (Seneschal of Imokilly), tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an reibiliúin * Captaen Julian, innealtóir Iodálacha rinne iarracht Caisleán Charraig an Phoill a athchruthú *[[Íomhá:Hugh_Ó_Neill,_2nd_Earl_of_Tyrone.jpg|mion|[[Aodh Ó Néill|Aodh Ó Neill]]|alt=|233x233px]]Juan Martinez de Recalde, comhalta Spáinneach san fhórsa ionraidh a tháinig den athuair níos déanaí leis an Armáid Spáinneach * Fiach Mac Aoidh Ó Broin, taoiseach Gaelach a d’éirigh amach i Laighin, Cath Ghleann Molúra * James Eustace, 3ú Bíocunta Bhealach Conglais sa Pháil a chuaigh isteach leis an reibiliún i [[Laighean]], [[Cath Ghleann Molúra]] * Creon MacMurrough Kavanagh, a cheap lucht an reibiliúin ina Rí ar Laighin é '''Taobh na Corónach Sasanaí''': * [[Eilís I Shasana|Eilís I]], Banríona Shasana * Owen Moriarty, Taoiseach Ua Muireartach Chaisleán na Dromann i gCiarraí, mharaigh sé Iarla Dheasmhuman in 1573[[Íomhá:Edmund_Spenser_Image.jpg|mion|Edmund Spenser |alt=|228x228px]] * Sir Henry Sidney, Iar-Fhear Ionaid ar Éirinn agus comhalta na Ríchomhairle * Theobald Burke, col ceathrar de chuid Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt, ar mharaigh a fhórsaí féin é * Sir William Winter, ceannasaí mairnéalaigh Sasanach * Sir William Pelham, ceannasaí airm Sasanach * Sir [[George Carew, 1ú Iarla Totnes|George Carew]], ceannasaí airm Sasanach * Arthur Grey, 14ú Barún Grey de Wilton, an Fear Ionaid ar Éirinn, arm ceannasaí * William Stanley, ceannasaí airm * Richard Bingham, comhalta d’arm Shasana *[[Íomhá:WalterRaleigh 1588.jpg|mion|203x203px|[[Walter Raleigh]], 1588]][[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]], comhalta d’arm Shasana * [[Edmund Spenser]], comhalta d’arm Shasana * Thomas Butler, 3ú Iarla Oirmhumhan, tacadóir d’fhórsaí Shasana * [[Aodh Ó Néill]], 3ú Iarla Thír Eoghain, tacadóir d’fhórsaí Shasan[[Aodh Ó Néill|Hugh Ó Neill, 2nd Earl of Tyrone]]<nowiki/>a * Owen MacCarthy Reagh, 12ú Prionsa Chairbre, tacadóir d’fhórsaí Shasana * Maurice agus Clan Ua Muireartaigh, Ghabh siad Iarla Dheasmhumhan == Tuilleadh eolais == *Richard Bagwell, Ireland under the Tudors 3 vols. (London, 1885–1890). * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]], [[Cath Chionn tSáile]], [[Teitheadh na nIarlaí]] * John O'Donovan (ed.) Annals of Ireland by the Four Masters (1851). * Cyril Falls Elizabeth's Irish Wars (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2181647 Tuairisc ó BBC.co.uk] (as Béarla) * [http://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Carrigafoyle_Castle#Siege Léigear Chaisleán Charraig an Phoill (as Béarla)] == Tagairtí == {{reflist}} <!-- Hide EN content [[Early Modern Ireland 1536–1691]] [[Tudor re-conquest of Ireland]] *Contemporaneous accounts of the quashing of the rebellion were produced by some of the participants. A chilling, albeit approving, observation on the campaign was set out in ''A View of the Present State of Ireland'' by Edmund Spenser written in 1593 and first licensed for publication in 1633, four decades later. Richard Bingham reported on the events at Smerwick to [[Francis Walsingham]], a chief-advisor to the Queen. The [[Annals of the Four Masters]] contain reports from the Irish perspective. *Richard Bagwell, ''Ireland under the Tudors'' 3 vols. (London, 1885–1890). *John O'Donovan (editor), ''Annals of Ireland by the Four Masters'' (1851). *Cyril Falls ''Elizabeth's Irish Wars'' (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. *''Calendar of State Papers: Carew MSS.'' 6 vols (London, 1867-1873). *''Calendar of State Papers: Ireland'' (London) *Nicholas Canny ''The Elizabethan Conquest of Ireland'' (Dublin, 1976); ''Kingdom and Colony'' (2002). *Steven G. Ellis ''Tudor Ireland'' (London, 1985) ISBN 0-582-49341-2. *''Dictionary of National Biography'' 22 vols. (London, 1921–1922).---- *Brian C. Donovan, The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster *Colm Lennon, ''Sixteenth Century Ireland – The Incomplete Conquest'', Dublin 1994. *Edward O'Mahony, ''Baltimore, the O'Driscolls, and the end of Gaelic civilisation, 1538-1615'', Mizen Journal, no. 8 (2000): 110-127. *Nicholas Canny, ''Making Ireland British 1580-1650'', Oxford University Press, Oxford 2001. -->[[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Stair Chontae Chorcaí]] [[Catagóir:Stair Chontae Chiarraí]] [[Catagóir:Cúige Mumhan]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] oc82yxfy0k4ui13rxtnbu30dthh1f9m 1313276 1313274 2026-05-16T13:32:47Z Aerchasúr 45379 1313276 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain |dáta=18 Iúil 1579 – 11 Samhain 1583 |toradh=Bua na Sasanach, Gorta ar fud na Mumhan, agus Plandáil na Mumhan |comhraiceoir1=[[File:FitzGerald arms.svg|23px|border]][[Rishliocht Mhic Gearailt]], [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus [[File:Arms of Butler.svg|23px]] Teaghlach de Buitléir. |ceannasaí1=I gCúige Mumhan: [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]]; Seán Mac Gearailt; Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt; Gearóid Mac Gearailt; Nicholas Sanders I gCúige Laighean: [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] James Eustace, 3ú Bíocunta Baltinglass |ceannasaí2=[[Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton|Arthur Grey]] John Perrot William Pelham William Stanley Thomas ButlerWilliam St Leger, Tomás Dubh de Buitléir. |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Anaithnid |taismigh2=Anaithnid |}} Ba é an '''Dara Éirí Amach i nDeasumhain''' (1579-1583) an t-[[Réabhlóid|éirí amach]] b’fhairsing agus b’fhuilteach den dá cheann i nDeas[[Cúige Mumhan|mhumhain]], a thosaigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmhumhan i [[Cúige Mumhan|gCúige Mumhan]], [[Éire]], in aghaidh fhorlámhas coimhthíoch na [[Sasana|Sasanach]] in Éirinn. Thosaigh an dara éirí amach seo i mí Iúil na bliana 1579, nuair a tháinig Séamus Mac Muiris Mac Gearailt i dtír in Éirinn, agus fórsa de chuid arm an Phápa ina theannta aige. Spreag an eachtra seo éirí amach fud fad dheisceart na tíre, i measc iadsan a bhí báúil do [[Rishliocht Mhic Gearailt|ríshliocht Mhic Gearailt]] agus a bhí míshásta le [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] sa tír ar chúiseanna éagsúla. Nuair a tháinig an troid chun deiridh, bhí na ceannaircí cloíte, agus bhí Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, básaithe. Bhí cúiseanna éagsúla leis an [[Réabhlóid|reibiliún]] agus iad go léir chomh suntasach céanna, lena n-áirítear: * gearán na n-iarlaí [[Feodachas|feodach]]<nowiki/>a in aghaidh ionsá nó cur isteach an [[Rialtas|Rialtais]] lárnaigh (Londain) ar a gcuid gnóthaí; * freagairt choimeádacha na nÉireannach in aghaidh polasaithe na Sasanach, a bhí ag tabhairt dúshlán do shochaí traidisiúnta na nGael; * agus cosaint an [[Caitliceachas|Chaitliceachais]] in éadan rialach Bhanríona Protastúnaí a bhí tar éis a bheith fógartha ina heiriceach in 1570 sa bhulla de chuid [[Pápa|an Phápa]], ''Regnans in Excelcis.'' Mar thoradh ar theip an dá éirí amach, tharla léirscrios ar ríshliocht Dheasmhumhan agus [[Plandálacha na hÉireann|plandáladh]] na críocha siúd le [[Coilíneachas|coilín]]<nowiki/>igh ó Shasana ina dhiaidh sin - Plandáil na Mumhan - sa bhliain 1585. Chomh maith leis sin, rinneadh cuid mhaith d'uachtar na hÉireann a bhánú faoin am gur stad an troid. Ceaptar go bhfuair suas le trian de [[Daonra|dhaonra]] na Mumhan bás de dheasca [[gorta]] agus [[Galar|galair]] ar thorthaí den [[Cogadh|chogadh]] iad. [[Íomhá:BAGWELL(1885) p 2.168 Ireland about 1570.jpg|clé|mion|léarscáil, timpeall 1570]][[File:Coat of Arms of the Duke of Leinster.svg|thumb|Armas na nGearaltach|clé]] == Cúlra == === An Chéad Éirí Amach, 1569-73 === Bhí an teideal Iarla Dheasmhumhan ag craobh Mumhanach na Mac Gearailt, ar ar tugadh na “Gearaltaigh” orthu. Ag am an dá Éirí Amach, ba é Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, ar a dtagrófar dó mar "Iarla Dheasmhumhan" sa chuntas seo, a raibh an teideal sin aige. Agóid armtha i gcoinne an chur isteach a bhí déanta ag na Sasanaigh i dtailte Dheasmhumhan ab ea an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain (1569–73). Go sonrach bhí sé i gcoinne chruthú oifig an “Tiarna Uachtarán” (Gobharnóir) ar an Mumhain chomh maith le beartais na Sasanach a thug buntáiste do chomhraic na nGearaltach, na Buitléirigh d’Oirmhumhain, agus coilínigh Shasanacha éagsúla. Ba é an chúis ghearáin ba thromchúisí a bhí ag na Gearaltaigh ná gur ghabh an rialtas Gearóid an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan in 1568 as an bpáirt a ghlac siad sa chogadh príobháideach i gcoinne na Buitléairigh in 1565, coimhlint a shroich buaicphointe le Cogadh [[Ádh Mheáin|Áth Mheáin]] i g[[Contae Phort Láirge]] in 1565. Thosaigh Séamus Mac Muiris Mac Gearailt, captaen ginearál airm na nGearaltach, an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain in 1569, in éagmais cheannasaíocht Dheasmhumhan. Rinne fórsaí [[Coróin|choróin]] Shasana agus a gcomhghuaillí (go háirithe na Buitléirigh, faoi stiúir Thomáis de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan), an reibiliún a chur faoi chois, agus tháinig deireadh leis in 1573.[[Íomhá:King PhilipII of Spain.jpg|mion|[[Pilib II na Spáinne]], nó Felipe II de España (1527-1598) sa bhliain1560]] [[Íomhá:Gregory_XIII.jpg|mion|Pápa Gréagóír XIII|alt=]] [[Íomhá:Nicholas Hilliard (called) - Portrait of Queen Elizabeth I - Google Art Project.jpg|mion|Éilis 1]] ==== Fothorthaí ==== Ba é an fhreagairt a thug na Sasanaigh don chéad éirí amach ná idir-réiteach a dhéanamh leis na Gearaltaigh. Tugadh pardún do Mhac Muiris, ceannasaí an reibiliúin. Scaoileadh saor an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan ón ngéibheann chun filleadh ar ais go dtí a dtailte. Chomh déanach le 1579, bhí an chuma ar an scéal nach dtabharfadh na Gearaltaigh dúshlán rialtas Shasana i Mumhain go deo. Mar thoradh ar mheascán tosca pearsanta, eacnamaíochta agus reiligiúnacha, chomh maith le gníomhartha Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt é féin, áfach, phléasc reibiliún amach i mí Iúil na bliana sin. Tharla gur fágadh Mac Muiris, a bhí i bhfeighil ar an gcéad reibiliún, gan tailte agus gan chumhacht nuair a cuireadh an tsíocháin i réim arís. Coigistíodh tailte a fuair sé le hoidhreacht agus tugadh iad do choilínigh Shasanacha. Cuireadh cosc ar Iarla Dheasmhuamhan gan seirbhís mhíleata a dhianiarrthach agus gan trúpaí a vasáilligh a chur ar ceathrúin (cleachtadh ar ar tugadh ''coyne and livery''), agus fágadh é gan ach 20 riadaire a choimeád ina sheirbhís príobháideach. D’fhág an cealú seo ar airm phríobháideacha a rinne an rialtas go raibh Mac Muiris, ar [[Saighdiúir|shaighdiúir]] gairmiúil é, gan foinse ioncaim. Fágadh Mac Muiris ar an trá fholamh mar gheall air sin agus in 1574 chuir an tIarla amach é as na tailte a raibh aige ar cíos ó 1573. Chomh maith leis na gearáin uile siúd, bhí Mac Muiris tiomanta go dílis don [[Frith-Reifeirméisean|Fhrith-Reifirméisean]] san Eaglais Chaitliceach agus gráin dhomhain aige don [[An Protastúnachas|Phrotastúnachas]], arbh iad na Gaill a thug isteach in Éirinn é. D’fhág Mac Muiris Éire in 1575 agus thug sé aghaidh ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]] chun cúnamh a lorg ó chumhachtaí [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceacha]] chun reibiliún eile a chur i gcrích. [[Íomhá:Gerlach Flicke Sir Peter Carew.jpg|mion|Sir Peter Carew]] == Ionradh 1578 ar cuireadh ar ceal é == Agus é ar deoraíocht san [[An Eoraip|Eoraip]] ó 1575 ar leith, rinne Mac Muiris iarracht tacaíocht do reibiliún eile a fháil. Rinne sé caimiléireacht ag Cúirt na Fraince agus ag Cúirt na Spáinne chun ionradh eachtrannach a dhéanamh ar Éirinn. Ní raibh suim dá laghad ag [[Pilib II na Spáinne]] tacaíocht a thabhairt dó, áfach, ós rud é go raibh sé faoi róbhrú agus é sáite sa troid in Éirí Amach [[Dúitsigh|Dúit]]<nowiki/>seach san [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Ba mhó a d'éirigh le Mac Muiris i gcúirt [[Pápa|Phápa]] Greagóir XIII, áfach, áit inar casadh é ar [[Sagart|shagairt]] Chaitliceacha Rómhánacha dála William Allen agus Nicholas Sanders a bhí ag iarraidh ionradh a dhéanamh ar Shasana chun [[Eilís I Shasana|Éilís]] a chur as coróin agus [[monarcacht]] Chaitliceach a chur i bhfeidhm arís. Phleanáil Mac Muiris turas taiscéalaíochta le Captaen Thomas Stukley, agus an cuspóir a bhí leis ná Giacomo Boncompagni, nia ag Pápa Greagóir, a chur i gcoróin ina Rí ar Éirinn. Bhí na Caitlicigh Shasanacha i bhfabhar na scéime seo. Chuir an Pápa saighdiúirí coise ar fáil do Stukley agus chuaigh seisean ar seol ó Civitavecchia na [[An Róimh|Róimhe]] in éineacht le 1000 fear i mí an Mhárta 1578, gadaithe bóthair agus muscaedóirí ina measc, chomh maith le roinnt oifigeach gairmiúil lena n-áirítear Hercules de Pisano agus Sebastiano di San Giuseppe as [[Bologna]]. In [[Cádiz|Cadiz]] na [[An Spáinn|Spáinne]] cuireadh leis an mbaicle le roinnt Éireannach agus threoraigh Pilib II go [[Liospóin]] é chun [[long]]<nowiki/>a níos fearr a fháil agus chun bualadh le Mac Muiris. Gan aon long le tairiscint dó, thug Rí Sebastian na [[An Phortaingéil|Portaingéil]]<nowiki/>e cuireadh do Stukley dul in éineacht leis chun ionradh a dhéanamh ar [[Maracó|Mharacó]], an áit inar maraíodh Stukley i mí Lúnasa 1578 i gCath Alcácer Quibir. Agus sin an tslí inar cuireadh deireadh leis an chéad scéim a bhí ag Mac Muiris ionradh a dhéanamh ar Éirinn. [[Íomhá:Cliffs_near_Dun_an_Oir_-_geograph.org.uk_-_459705.jpg|clé|mion|Dún an Óir]] [[Íomhá:Dún an Óir1.JPG|mion|Ard na Caithne, Dún an Óir, Ciarraí]] == Ionradh 1579 == === Dún an Óir === D’fhill Nicholas Sanders, Mac Muiris agus baill eile den bhaicle ar [[an Róimh]] agus rinne siad turas taiscéalaíochta eile a chur i gcrích faoi údarás an Phápa. Chuir siad seol i gcóir Éireann ó [[A Coruña|Chorunna]] sa [[An Ghailísis|Ghailís]], sa Spáinn, le fórsa beag de thrúpaí Éireannacha, Spáinneacha agus [[An Iodáil|Iodálach]]<nowiki/>a go luath i mí Iúil 1579. Bhí soitheach Mhic Mui é féin sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] chomh maith le trí shlúpa Spáinneacha. Chuaigh Matthew de [[Oviedo]] isteach leis, chomh maith le Nicholas Sanders, mar choimeasár an Phápa. Ar a slí trasna [[Muir nIocht]], ghabh siad dhá shoitheach Shasanacha agus tháinig siad i dtír ar chaladh [[Daingean Uí Chúis|Dhaingean Uí Chúis]] (i gContae Chiarraí) ar an 16 Iúil. Ar an 18ú lá den mhí sin chuaigh siad ar [[ancaire]] sa [[Cuan|chuan]] beag darb ainm [[Ard na Caithne]] (ar a dtugadh Smerwick air), ina raibh garastún cosanta bunaithe acu ar Dhún an Óir, dún ceann tíre ón [[Iarannaois]] gar don chuan. Rinne Nicholas Sanders [[bratach]] an Phápa a thaispeáint ar pharáid shearmanasach i nDaingean agus d'fhógair Mac Muiris cogadh creidimh faoi údarás litreacha ón bPápa. B’ábhar an-suntasach é sin i samhlaíocht an [[16ú haois]] toisc gur lig sé géillsinigh Chaitliceacha [[Eilís I Shasana|Éilís I]] óna ndualgais di, ar na cúinsí gurbh eiriceach í (bhí an Pápa tar éis í a choinnealbhá in 1570). Ós rud é gur fhógair Mac Muiris dúshlán dlisteanacht ríora Túdair a bheith i gcoróin ar Éirinn go poiblí, ba dhóichí go mbeadh síocháin idirbheartaithe mar chríoch den éirí amach, i gcodarsnacht leis an gCéad Éirí Amach i nDeasmhumhain idir 1569 agus 1573. Ar an [[25 Iúil]] [[1579]], tháinig dhá rámhlong Spáinneacha agus 100 trúpa Spáinneach breise chun cur leis neart an fhórsa. [[Íomhá:AnthonyRoll-34 Lion.jpg|mion|Long "The Lyon" ag William Wynter sa bhliain 1560]] == Cuirtear tús leis an Éirí Amach == Seans maith go gcuirfí fórsa beag Mhic Muiris faoi chois go tapa ach amháin gur tháinig Seán Dheasmhuman chun tacaíocht a thabhairt ar an [[1 Lúnasa]] [[1579]]. Mar aon le Mac Muiris, bhí Seán (Seán Mac Éamainn Mac Gearailt) ina [[Saighdiúir|shaighdiúir]], agus bhí gnaoi shuntasach aige i measc saighdiúirí díomhaoine diomúcha na Mumhan. Ní go dtí go ndeachaigh seisean isteach leis an éirí amach go ndeachaigh na sluaite móra dos na saighdiúirí sin isteach san iarracht chomh maith. Mar chomhartha go raibh siad tar éis dul leis an éirí amach, rinne Seán agus a dheartháir, Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (''The Seneschal of Imokilly'' sa Bhéarla) beirt oifigeach Shasanach a fheallmharú, Henry Davells agus Arthur Carter, i dteach tábhairne i d[[Trá Lí]]. Bhí breis is 3000 fear faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan agus Mhic Muiris le chéile, agus baicle beag saighdiúirí Eorpacha ina measc siúd, i dteannta leis na mílte Gael dúchasach. Cuireadh deireadh leis an bhféidearthacht go dtiocfadh níos mó fórsaí ón [[Mór-roinn|Mór-Roinn]] le hatreisiú an fórsa, áfach, nuair a ghabh Sir William Wynter [[long]]<nowiki/>a an ionraidh ar an [[29 Iúil]] [[1579]], ceithre lá i ndiaidh an teacht i dtír ar [[Ard na Caithne]], rud a d’fhág gur cuireadh deireadh lena mbealaí [[farraige]]. Ar dtús, rinne Iarla Dheasmhumhan, nach raibh róbhuartha faoin gcoilíneacht Shasanach a tháinig sna sála ar an gcead éirí amach, iarracht reibiliún Mhic Muiris a chur faoi chois agus arm a chur le chéile chun na críche sin. Níor éirigh leis ach 60 fear a spreagadh, áfach - i gcodarsnacht leis na mílte a chuaigh lena dheartháir Seán faoi ghearrfhógra, táscaire go raibh mórchuid de na Gearaltaigh agus a gcuid comhghuaillithe báúil leis an éirí amach. Chuaigh cuid den fhórsa ionraidh go críocha eile sa tír. Chuaigh líon beag dóibh go Caisleán Charraig an Phoill ar bhruach theas [[An tSionainn|Abhainn na Sionainne]] (i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]), suíochán Iarla Dheasmhumhan. Cuimsíodh [[Innealtóireacht|innealtóir]] Iodálach, Captaen Julian, a thug faoi barr feabhais a chur ar chóir chosanta an chaisleáin. Chuaigh Mac Muiris é féin ar sciuird go Connachta chun reibiliún a spreagadh ansiúd. Ach maraíodh é i scirmis i gcoinne na de Búrca de Chlann Liam ar an [[18 Lúnasa]] [[1579]], áfach, nuair a ghoid a fhir [[Capall|capaill]] le Theobald de Búrca iad (ar chol ceathrar de chuid Mhic Muiris é ar dhóigh iarónta). D’fhág sé sin go raibh an reibiliún faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan, a bhí ina cheannaire ar na Gearaltaigh le fírinne. [[Íomhá:Askeaton_Friary_-_geograph.org.uk_-_497997.jpg|mion|Dódh Mainistir Eas Géitine le linn d'ionsaí Malby]] [[Íomhá:Askeaton_Castle_East_side_view.jpg|mion|Caisleán Eas Géitine]] [[Íomhá:Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (d 1587) by Hieronimo Custodis.jpg|mion|Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (bás 1587)]] == Téann Gearóid Iarla isteach san éirí amach == Déanach i mí Dheireadh Fómhair, chuaigh Malby ar máirseáil trí tailte de chuid Dheasmhumhan, ag scrios na [[timpeallacht]]<nowiki/>a agus ag éileamh go dtabharfadh Gearóid Iarla Dheasmhumhan suas a chaisleán ag Eas Géitine. Dhiúltaigh an tIarla agus sheas sé an fód nuair a rinne Malby iarracht an caisleán a fhorghabháil trí rinn agus fhaobhar. Leis sin, D’fhógair William Pelham, an [[Tiarna Breitheamh na hÉireann|Tiarna Breitheamh ar Éirinn]], gur bhrathadóir é an tIarla, agus mar sin gurbh cheart go ngabhfaí é agus go gcuirfí chun [[Bás|báis]] é. Mar thoradh air seo, ní raibh rabhadh ag Gearóid agus na Gearaltaigh eile nach raibh fós ag éirí amach ach dul isteach leis na reibiliúnaigh. Ghlac an tIarla ceannasaíocht an éirí amach i slí mórthaibhseach. Ar an [[13 Samhain]] [[1579]], rinne sé agus a lucht leanúnach [[Eochaill]] a chreachadh, sléacht a dhéanamh ar an ngarastún Sasanach a bhí ann, na hoifigigh Shasanacha ann a chrochadh, [[Siopa|siopaí]] an bhaile a creachadh agus drochíde a thabhairt don phobal sibhialtach ann. Leis sin chuir fórsa Dheasmhumhan [[Corcaigh|cathair Chorcaí]] faoi léigir roimh dó tharraingt siar go dtí sléibhte Chiarraí. Ag an am céanna, d’fhógair Mac Cárthaigh Mór, taoiseach na Mic Cárthaigh, go raibh sé chun dul isteach sa reibiliún agus rinne sé creachadh ar [[Cionn tSáile|Chionn tSáile.]] == Feachtas Earrach 1580 agus Léigear Chaisleán Charraig an Phoill == Go luath an bhliain dár gcionn, d’éirigh le fórsaí na Corónach díoltas a bhaint amach ar Iarla Dheasmhumhan mar fhreagra ar a gníomhartha fíochmhara. Cuireadh Tomás de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan, Sir William Pelham agus Sir George Carew go Mumhain chun na reibiliúnaigh a chur faoi chois agus rinne siadsan tailte Dheasmhumhan i g[[Contae Luimnigh]], i g[[Contae Chorcaí]] agus i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]] a chreachadh ar bhealach sistéamach agus na sibhialtaigh a bhí ina gcónaí ann a mharú go fánach. Is éard a bhí mar chuspóir na beartaíochta siúd ná an oiread damáiste gurbh fhéidir a dhéanamh don gheilleagar is don mhuintearas i nDeasmhumhain, ionas gurbh éigean do lucht leanúnach an Iarla éirí as an reibiliún. Ní amháin Sasanaigh a n-áiríodh i dtrúpaí na Corónach ach fórsaí Éireannacha chomh maith a bhí naimhdeach leis na Gearaltaigh, go mór mór, i dteannta le lucht leanúnach Oirmhumhnach, na Mic Carthaigh Mic Riabhaigh Chairbreach ina n-áiríodh thar mhíle fear chomh maith leis an Ua Eidirsceoil. Ina dteannta sin, thionlaic 3ú Iarla Thír Eoghain baicle fear óna thailte i gCúige Uladh. [[Íomhá:George Carew, Earl of Totnes from NPG cropped.jpg|mion|George Carew, Earl of Totnes]] I mí an Mhárta 1580, bhain fórsaí na Corónach bua tábhachtach straitéiseach amach nuair a d’éirigh leo daingean de chuid Dheasmhumhan a bhí lonnaithe ag béal na Sionainne, Caisleán Charraig an Phoill. Ba é William Pelham, a raibh 1400 saighdiúirí aige chomh maith le cúnamh ó William Winter agus an fórsa cabhlaigh dá chuid, a ghabh an Caisleán Charraig an Phoill, an príomhdhaingean a bhí ag Iarla Dheasmhumhan ar bhéal na Sionainne agus rinne ár ar gharastún na reibiliúnach ann. Leis sin, bhí stop curtha acu le lón cogaidh d'fhórsaí na nGearaltach ó thuaisceart na tíre, agus cosc curtha acu, leis, ar an bhféidireacht go dtiocfadh fórsaí eachtrannacha i dtír i bpríomhchaladh na Mumhan, [[Luimneach]]. Thit daingin eile de chuid Dheasmhumhan go tapa nuair a leath an scéala faoi scrios [[Léigear fuilteach Charraig an Phoill | Chaisleán Charraig an Phoill]]. Fágadh an caisleán in Eas Géitine agus rinne na Spáinnigh a bhí á chosaint a bhallaí a phléascadh, agus ghéill na garastúin sa [[An Caisleán Nua Thiar|Chaisleán Nua]], i mBaile an Locháin, i [[Ráth Caola]] agus i [[Baile Dubh|mBaile Dubh]] don namhaid tamall beag ina dhiaidh sin. Rinne a lán de na tiarnaí a raibh tar éis dóibh dul isteach sa reibiliún a ghéilleadh do na Sasanaigh, chomh maith, agus measúnú déanta acu go raibh an ceann is fearr acu faoin bpointe sin. Ina measc siúd bhí Mac Cárthaigh Mór, de Róiste, de Barra, chomh maith leis a lán tiarnaí eile.[[Íomhá:Carrig-a-Foyle_Castle_-_Irlanda.JPG|mion|Caisleán Charraig an Phoill - suíochán Iarla Dheasmhumhan]] Faoin samhradh 1580, bhí an chuma ar an scéal go raibh an ceann is fearr faighte ag na Sasanaigh agus an reibiliún curtha faoina gcois, ach athbheodh an t-éirí amach nuair a bhris reibiliún nua amach san oirthear, i g[[Cúige Laighean]]. == An tÉirí Amach i Laighin == I mí Iúil 1580, chuir [[Fiach Mac Aodha Ó Broin|Fiach Mac Aodh Ó Broin]], a bhí lonnaithe i [[Sliabh|sléibhte]] [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], tús leis an reibiliún in oirthear na hÉireann. Chuir sé comhghuaillíocht de thiarnaí agus taoisigh as an réigiún sin le chéile, agus Caomhánaigh, an Ua Tuathail, agus an Ua Mórda ina measc. [[Íomhá:Memorial_in_Glenmalure,_Co._Wicklow_-_Cuid_a_Dó_-_geograph.org.uk_-_1217513.jpg|alt=|clé|mion|Cuimhneachán i n[[Gleann Molúra]]]]Bhí a lán de na fórsaí sin ag troid in aghaidh gharastúin na Sasanach ó am go chéile le blianta beaga anuas, ag an am sin. Ba chúis ar leith iad na [[Dúnmharú|dúnmharuithe]] gan chúis a rinne oifigeach Sasanach a bhí bunaithe i gCill Mhantáin darbh ainm Masterson chun cuid mhaith de na baiclí siúd a mhealladh chun éirí amach, de réir dealraimh. Chun an riail Shasanach a dhiúltú go siombalach, rinne na reibiliúnaigh teideal Rí Laighean a bhronnadh ar Créón Mac Murchú Caomhánach, a raibh an teideal céanna ag a mhuintir sinsearach roimh theacht na Sasanach. Chuaigh James Eustace, Bíocunta [[Bealach Conglais|Bhealach Conglais]], Tiarna de chuid Shean-Ghaill [[An Pháil|na Pála]], isteach leis Ó Broin. Caitliceach, bhí sé cráifeach go smior. I mí Lúnasa, chuaigh Seán Dheasmhumhan agus Nicholas Sanders i gcomhar a chéile le James Eustace i g[[Contae Laoise]] in iarracht comheagar a chur ar a gcuid fórsaí. Níor éirigh leo comhstraitéis a chur i gcrích, cé is moite den chomhoibriú teoranta a rinneadar i gcríocha ghleann na [[An Bhearú|Bearuithe]]. Mar sin féin, b’údar mór imní do na Sasanaigh é briseadh amach an reibiliúin chomh gar sin do croílár rialtas na Sasanach i m[[Baile Átha Cliath]]. [[Íomhá:Henry sidney ireland detail.jpg|mion|Sir Henry Sidney, Lord-Deputy, [[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán BÁC]]|166x166px]] Bhí an Tiarna Henry Sidney, iar-Fhear Ionaid ar Éirinn in ann a thionchar a imirt ar an bhfreagairt a tugadh mar gheall ar a chomhaltas ar an Ríchomhairle. I mí Lúnasa 1580 cuireadh Fear Ionaid nua, Arthur Grey, an 14ú Barún Grey de Wilton ar seol go hÉirinn ó Shasana in éineacht le 6,000 trúpa. Ba é an chloch is mó ar phaidrín a bhí ag Grey nó an reibiliún i Laighean a chur faoi chois gan mhoill. Ar an [[25 Lúnasa]] [[1580]], rinne fórsaí Uí Bhroin agus an Bíocunta Baltinglas i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]] sléacht ar fhórsaí Sasanacha faoi stiúir Grey. Agus fórsaí na gcoróin i mbun ruathar a thabhairt faoi dhaingean Uí Bhroin i nGleann Molúra i gcroílár [[sléibhte Chill Mhantáin]] rinneadh luíochán orthu agus rinneadh bia míoltóige díobh; fágadh 800 díobh marbh. [[Íomhá:Dublin_Martyrs_by_Conall_McCabe_(2001).jpg|alt=|mion|249x249px|[[Maighréad de Bhál]] agus [[Proinnsias Táiliúr]] (Francis Taylor), BÁC]]Rinne Grey de Wilton William Stanley a shannadh chun [[an Pháil]] i Laighin a chosaint. Den chuid eile den [[Cogadh|chogadh]], rinne Ó Broin agus a gcomhghuaillithe ruathar a thabhairt ar lonnaíochtaí Sasanacha san oirthear agus san oirdheisceart, agus ní raibh siad in ann deis straitéiseach a thapú as an mbua a bhí acu i n[[Gleann Molúra]]. Crochadh roinnt mhaith daoine ón bPáil agus ó cheantair eile ina raibh na Sean-Gaill lonnaithe. Bhí muintir [[Loch Garman]] i gcónaí dílis d’údarás na Sasanach, agus ina mbrathadóirí. Bhí Diarmaid Ó hUrthuile [[Ardeaspag]] Caitliceach Chaisil i measc iadsan ar cuireadh chun báis. Chomh maith leis sin, fuair [[Maighréad de Bhál]] (Margaret Ball) bás, bean chéile Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath agus í i g[[Príosún|carcair]] i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]. Is minic a d’fhógair iadsan ar cuireadh chun báis iad a g[[creideamh]] Caitliceach ón scafall agus ar tugadh an Eaglais ómós dóibh mar mhairtírigh Chaitliceacha ina dhiaidh dá dheasca.<ref>''The Scenery and Antiquities of Ireland''. Chapter IV. (1841)</ref> == Teacht i dtír fhórsaí an Phápa i 1580 agus an sléacht i nDún an Óir == [[Íomhá:SirRichardBingham.jpg|mion|195x195px|Sir Richard Bingham]] Ar an [[10 Meán Fómhair]] [[1580]], tháinig 600 trúpaí de chuid an Phápa (Spáinnigh agus Iodálaigh araon) faoi stiúir Sebastiano di San Giuseppe (nó Sebastiano de Modena mar is fearr aithne) i dtír ag Dún an Óir, gar leis an ball ina tháinig Mac Muiris i dtír an bhliain roimhe sin. Bhí an Pápa Gríogaire tar éis íocadh astu agus iad a chur ar seol chun cuidiú leis an reibiliún. Rinne Deasmhumhain, Bhealach Conglais agus Seán Dheasmhumhan iarracht teacht in éineacht leis an bhfórsa sluaíochta ach bhlocáil Oirmhumhain agus Grey iad agus rinneadh longa fhórsaí an Phápa a imshuí sa bhá ag Dún an Óir nuair a ghníomhaigh Richard Bingham go gasta leis an loingeas faoina stiúir. Ní raibh rogha ná rogha ag San Giuseppe ach na fir faoina chúram a dhaingniú sa dún ag Dún ár Óir. [[Íomhá:Gerlach-Flicke-Portrait-of-a-Nobleman.jpg|mion|226x226px|Grey de Wilton]] I mí Dheireadh Fómhair 1580, shroich Grey de Wilton Dún an Óir agus suas le 4000 trúpa aige, agus rinne sé léigear don gharastún ann. Bhí na fórsaí ionraidh scoite de réir an tírdhreacha agus iad gafa ar rinn cúng leithinis [[Corca Dhuibhne|Chorcha Dhuibhne]], sáinnithe idir [[Cnoc Bhreandáin|Cnoc Bréanainn]] ar thaobh amháin agus fórsa Sasanach i bhfad níos mó ar an taobh eile dóibh. Ní raibh aon bhealach éalaithe acu. Ina theannta sin, bhí na Sasanaigh tar éis gunnaí móra thromairtléire a iompar ann ar muir, agus bhí siad in ann na cosaint sheiftithe a bhí i nDún ár Óir a bhriseadh go mear. Ghéill Di san Giuseppe, ceannasaí, ar an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1580]] i ndiaidh léigear trí lá. D’ordaigh Grey de Wilton go ndéanfar ár ar na bhfórsaí ionraidh, gan spáráil ach amháin na ceannasaithe. Baineadh an ceann de thrúpaí Iodálacha agus de thrúpaí Spáinneacha, agus d'fhir is mná Éireannacha leis, agus caitheadh a gcorp san [[Farraige|fharraige]]. {{Main|Léigear Ard na Caithne, 1580}} == Deireadh an Éirí Amach == Bhí athrú cinniúnach curtha ar chúrsaí leis an sléacht a tharla ag Dún an Óir, agus bhí an lámh in uachtar faighte ag lucht Shasana ar na reibiliúnaigh. Lean an cogadh ar aghaidh ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh, áfach, agus d'éirigh an treallchogaíocht ní ba sheirbhe de réir a chéile. Tharla gur fhulaing an gnáthphobal go géar mar gheall ar an g[[cogadh]], rinne an dá thaobh ionsaí orthu agus scriosadh a mbarraí, a m[[Eallach|beithígh]] agus a m[[Baile|bailte]]. [[Íomhá:Gaelic clothing Ireland.jpg|mion|éadaí timpeall 1570, portráid a rinne péintéir Dúitseach ag an am|176x176px]] Ba é Grey an ceannaire Sasanach ba neamhthrócairigh a bhí ann, agus tá tagairt dó mar "fhear fuilteach, nár airigh gurbh thar madraí iad a ngéillsinigh." De réir a chuntais féin, is éard a bhí aige mar phríomhtheaictic ná "an arbhar a loscadh, an fómhar a mhilleadh agus a mbeithígh a ruaigeadh." D'fhág an teaictic sin gur tháinig gorta go Deasmhumhain agus gur mbris [[Galar|galair]] amach arbh é an míchothú ba chúis léi. Rinne [[Eilís I Shasana|Eilís I]] Grey a aistriú as oifig an Fhir Ionaid mar gheall ar a bhródúlachta, a bhí iomarcach. Faoi lár den bhliain 1582 thuairiscigh Warham St Leger go raibh 30,000 duine tar éis [[bás]] a fháil leis an [[Gorta|ocras]] i Mumhain amháin le linn na sé mhí a chuaigh thart díreach roimhe sin agus go raibh na céadta ag fáil bháis I g[[Corcaigh|cathair Chorcaí]], le hocras agus le [[Galar|galair]] araon. [[Íomhá:Scipione Pulzone Ritratto di Giacomo Boncompagni.jpg|mion|205x205px|Giacomo Boncompagni]] == Féach freisin == * [[Léigear Ard na Caithne, 1580]] * [[Cath Ghleann Molúra, 1580]] == Rannpháirtithe suntasacha == '''Taobh an Ionraidh/an Reibiliúin – na hÉireannaigh agus a lucht tacaíochta Chaitliceach''': * [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]], col ceathrar ag an Iarla Dheasmhuman, eagraí an dá reibiliún * Gearóid Mac Gearailt, 15ú Iarla Dheasmhumhan * [[Pápa Greagóír XIII]], a sholáthraigh maoiniú agus fórsaí * Captaen Thomas Stukley, eachtránaí Sasanach, ceannasaí an chéad fhórsa ionraidh * Giacomo Boncompagni, mac tabhartha Phápa Greagóir a bhí molta le bheith ina Rí ar Éirinn * William Allen, sagart Sasanach sa Róimh arbh tacadóir don reibiliúin é *[[Íomhá:Steven van der Meulen Thomas Butler Earl of Ormonde NGI.jpg|mion|229x229px|Sir Thomas Butler, 10th Earl of Ormond (1531-1614)  (Tomás Dubh de Buitléir), [[Dánlann Náisiúnta na hÉireann]]]]Nicholas Sanders, sagart Sasanach agus leagáid an Phápa leis an bhfórsa ionraidh * Hercules of Pisano, comhalta míleata den chéad iarracht ionraidh * Sebastiano di San Giuseppe of Bologna, ceannasaí gharastún an ionraidh i nDún an Óir * [[Pilib II na Spáinne]], a sholáthraigh fórsaí * Rí Sebastian na Phortaingéile, d'atreoraigh sé Thomas Stucky agus an chéad fhórsa go Maracó, an áit ina maraíodh an bheirt acu * Matthew de Oviedo, chuaigh sé in éineacht le Mac Muiris leis an dara fórsa ionraidh * Iarla Chill Dara, ceannaire Gearaltach ar iarradh air dul leis an reibiliún *Seán Dheasmhumhan, deartháir Iarla Dheasmhuman, tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an réibiliúin * Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (Seneschal of Imokilly), tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an reibiliúin * Captaen Julian, innealtóir Iodálacha rinne iarracht Caisleán Charraig an Phoill a athchruthú *[[Íomhá:Hugh_Ó_Neill,_2nd_Earl_of_Tyrone.jpg|mion|[[Aodh Ó Néill|Aodh Ó Neill]]|alt=|233x233px]]Juan Martinez de Recalde, comhalta Spáinneach san fhórsa ionraidh a tháinig den athuair níos déanaí leis an Armáid Spáinneach * Fiach Mac Aoidh Ó Broin, taoiseach Gaelach a d’éirigh amach i Laighin, Cath Ghleann Molúra * James Eustace, 3ú Bíocunta Bhealach Conglais sa Pháil a chuaigh isteach leis an reibiliún i [[Laighean]], [[Cath Ghleann Molúra]] * Creon MacMurrough Kavanagh, a cheap lucht an reibiliúin ina Rí ar Laighin é '''Taobh na Corónach Sasanaí''': * [[Eilís I Shasana|Eilís I]], Banríona Shasana * Owen Moriarty, Taoiseach Ua Muireartach Chaisleán na Dromann i gCiarraí, mharaigh sé Iarla Dheasmhuman in 1573[[Íomhá:Edmund_Spenser_Image.jpg|mion|Edmund Spenser |alt=|228x228px]] * Sir Henry Sidney, Iar-Fhear Ionaid ar Éirinn agus comhalta na Ríchomhairle * Theobald Burke, col ceathrar de chuid Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt, ar mharaigh a fhórsaí féin é * Sir William Winter, ceannasaí mairnéalaigh Sasanach * Sir William Pelham, ceannasaí airm Sasanach * Sir [[George Carew, 1ú Iarla Totnes|George Carew]], ceannasaí airm Sasanach * Arthur Grey, 14ú Barún Grey de Wilton, an Fear Ionaid ar Éirinn, arm ceannasaí * William Stanley, ceannasaí airm * Richard Bingham, comhalta d’arm Shasana *[[Íomhá:WalterRaleigh 1588.jpg|mion|203x203px|[[Walter Raleigh]], 1588]][[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]], comhalta d’arm Shasana * [[Edmund Spenser]], comhalta d’arm Shasana * Thomas Butler, 3ú Iarla Oirmhumhan, tacadóir d’fhórsaí Shasana * [[Aodh Ó Néill]], 3ú Iarla Thír Eoghain, tacadóir d’fhórsaí Shasan[[Aodh Ó Néill|Hugh Ó Neill, 2nd Earl of Tyrone]]<nowiki/>a * Owen MacCarthy Reagh, 12ú Prionsa Chairbre, tacadóir d’fhórsaí Shasana * Maurice agus Clan Ua Muireartaigh, Ghabh siad Iarla Dheasmhumhan == Tuilleadh eolais == *Richard Bagwell, Ireland under the Tudors 3 vols. (London, 1885–1890). * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]], [[Cath Chionn tSáile]], [[Teitheadh na nIarlaí]] * John O'Donovan (ed.) Annals of Ireland by the Four Masters (1851). * Cyril Falls Elizabeth's Irish Wars (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2181647 Tuairisc ó BBC.co.uk] (as Béarla) * [http://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Carrigafoyle_Castle#Siege Léigear Chaisleán Charraig an Phoill (as Béarla)] == Tagairtí == {{reflist}} <!-- Hide EN content [[Early Modern Ireland 1536–1691]] [[Tudor re-conquest of Ireland]] *Contemporaneous accounts of the quashing of the rebellion were produced by some of the participants. A chilling, albeit approving, observation on the campaign was set out in ''A View of the Present State of Ireland'' by Edmund Spenser written in 1593 and first licensed for publication in 1633, four decades later. Richard Bingham reported on the events at Smerwick to [[Francis Walsingham]], a chief-advisor to the Queen. The [[Annals of the Four Masters]] contain reports from the Irish perspective. *Richard Bagwell, ''Ireland under the Tudors'' 3 vols. (London, 1885–1890). *John O'Donovan (editor), ''Annals of Ireland by the Four Masters'' (1851). *Cyril Falls ''Elizabeth's Irish Wars'' (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. *''Calendar of State Papers: Carew MSS.'' 6 vols (London, 1867-1873). *''Calendar of State Papers: Ireland'' (London) *Nicholas Canny ''The Elizabethan Conquest of Ireland'' (Dublin, 1976); ''Kingdom and Colony'' (2002). *Steven G. Ellis ''Tudor Ireland'' (London, 1985) ISBN 0-582-49341-2. *''Dictionary of National Biography'' 22 vols. (London, 1921–1922).---- *Brian C. Donovan, The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster *Colm Lennon, ''Sixteenth Century Ireland – The Incomplete Conquest'', Dublin 1994. *Edward O'Mahony, ''Baltimore, the O'Driscolls, and the end of Gaelic civilisation, 1538-1615'', Mizen Journal, no. 8 (2000): 110-127. *Nicholas Canny, ''Making Ireland British 1580-1650'', Oxford University Press, Oxford 2001. -->[[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Stair Chontae Chorcaí]] [[Catagóir:Stair Chontae Chiarraí]] [[Catagóir:Cúige Mumhan]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] 4d918a1k4rsxro1ps4wr2zc7yhrq0il 1313368 1313276 2026-05-16T17:41:52Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Dara Éirí Amach i nDeasumhain]] go [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] 1313276 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain |dáta=18 Iúil 1579 – 11 Samhain 1583 |toradh=Bua na Sasanach, Gorta ar fud na Mumhan, agus Plandáil na Mumhan |comhraiceoir1=[[File:FitzGerald arms.svg|23px|border]][[Rishliocht Mhic Gearailt]], [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus [[File:Arms of Butler.svg|23px]] Teaghlach de Buitléir. |ceannasaí1=I gCúige Mumhan: [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]]; Seán Mac Gearailt; Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt; Gearóid Mac Gearailt; Nicholas Sanders I gCúige Laighean: [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] James Eustace, 3ú Bíocunta Baltinglass |ceannasaí2=[[Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton|Arthur Grey]] John Perrot William Pelham William Stanley Thomas ButlerWilliam St Leger, Tomás Dubh de Buitléir. |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Anaithnid |taismigh2=Anaithnid |}} Ba é an '''Dara Éirí Amach i nDeasumhain''' (1579-1583) an t-[[Réabhlóid|éirí amach]] b’fhairsing agus b’fhuilteach den dá cheann i nDeas[[Cúige Mumhan|mhumhain]], a thosaigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmhumhan i [[Cúige Mumhan|gCúige Mumhan]], [[Éire]], in aghaidh fhorlámhas coimhthíoch na [[Sasana|Sasanach]] in Éirinn. Thosaigh an dara éirí amach seo i mí Iúil na bliana 1579, nuair a tháinig Séamus Mac Muiris Mac Gearailt i dtír in Éirinn, agus fórsa de chuid arm an Phápa ina theannta aige. Spreag an eachtra seo éirí amach fud fad dheisceart na tíre, i measc iadsan a bhí báúil do [[Rishliocht Mhic Gearailt|ríshliocht Mhic Gearailt]] agus a bhí míshásta le [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] sa tír ar chúiseanna éagsúla. Nuair a tháinig an troid chun deiridh, bhí na ceannaircí cloíte, agus bhí Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, básaithe. Bhí cúiseanna éagsúla leis an [[Réabhlóid|reibiliún]] agus iad go léir chomh suntasach céanna, lena n-áirítear: * gearán na n-iarlaí [[Feodachas|feodach]]<nowiki/>a in aghaidh ionsá nó cur isteach an [[Rialtas|Rialtais]] lárnaigh (Londain) ar a gcuid gnóthaí; * freagairt choimeádacha na nÉireannach in aghaidh polasaithe na Sasanach, a bhí ag tabhairt dúshlán do shochaí traidisiúnta na nGael; * agus cosaint an [[Caitliceachas|Chaitliceachais]] in éadan rialach Bhanríona Protastúnaí a bhí tar éis a bheith fógartha ina heiriceach in 1570 sa bhulla de chuid [[Pápa|an Phápa]], ''Regnans in Excelcis.'' Mar thoradh ar theip an dá éirí amach, tharla léirscrios ar ríshliocht Dheasmhumhan agus [[Plandálacha na hÉireann|plandáladh]] na críocha siúd le [[Coilíneachas|coilín]]<nowiki/>igh ó Shasana ina dhiaidh sin - Plandáil na Mumhan - sa bhliain 1585. Chomh maith leis sin, rinneadh cuid mhaith d'uachtar na hÉireann a bhánú faoin am gur stad an troid. Ceaptar go bhfuair suas le trian de [[Daonra|dhaonra]] na Mumhan bás de dheasca [[gorta]] agus [[Galar|galair]] ar thorthaí den [[Cogadh|chogadh]] iad. [[Íomhá:BAGWELL(1885) p 2.168 Ireland about 1570.jpg|clé|mion|léarscáil, timpeall 1570]][[File:Coat of Arms of the Duke of Leinster.svg|thumb|Armas na nGearaltach|clé]] == Cúlra == === An Chéad Éirí Amach, 1569-73 === Bhí an teideal Iarla Dheasmhumhan ag craobh Mumhanach na Mac Gearailt, ar ar tugadh na “Gearaltaigh” orthu. Ag am an dá Éirí Amach, ba é Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, ar a dtagrófar dó mar "Iarla Dheasmhumhan" sa chuntas seo, a raibh an teideal sin aige. Agóid armtha i gcoinne an chur isteach a bhí déanta ag na Sasanaigh i dtailte Dheasmhumhan ab ea an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain (1569–73). Go sonrach bhí sé i gcoinne chruthú oifig an “Tiarna Uachtarán” (Gobharnóir) ar an Mumhain chomh maith le beartais na Sasanach a thug buntáiste do chomhraic na nGearaltach, na Buitléirigh d’Oirmhumhain, agus coilínigh Shasanacha éagsúla. Ba é an chúis ghearáin ba thromchúisí a bhí ag na Gearaltaigh ná gur ghabh an rialtas Gearóid an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan in 1568 as an bpáirt a ghlac siad sa chogadh príobháideach i gcoinne na Buitléairigh in 1565, coimhlint a shroich buaicphointe le Cogadh [[Ádh Mheáin|Áth Mheáin]] i g[[Contae Phort Láirge]] in 1565. Thosaigh Séamus Mac Muiris Mac Gearailt, captaen ginearál airm na nGearaltach, an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain in 1569, in éagmais cheannasaíocht Dheasmhumhan. Rinne fórsaí [[Coróin|choróin]] Shasana agus a gcomhghuaillí (go háirithe na Buitléirigh, faoi stiúir Thomáis de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan), an reibiliún a chur faoi chois, agus tháinig deireadh leis in 1573.[[Íomhá:King PhilipII of Spain.jpg|mion|[[Pilib II na Spáinne]], nó Felipe II de España (1527-1598) sa bhliain1560]] [[Íomhá:Gregory_XIII.jpg|mion|Pápa Gréagóír XIII|alt=]] [[Íomhá:Nicholas Hilliard (called) - Portrait of Queen Elizabeth I - Google Art Project.jpg|mion|Éilis 1]] ==== Fothorthaí ==== Ba é an fhreagairt a thug na Sasanaigh don chéad éirí amach ná idir-réiteach a dhéanamh leis na Gearaltaigh. Tugadh pardún do Mhac Muiris, ceannasaí an reibiliúin. Scaoileadh saor an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan ón ngéibheann chun filleadh ar ais go dtí a dtailte. Chomh déanach le 1579, bhí an chuma ar an scéal nach dtabharfadh na Gearaltaigh dúshlán rialtas Shasana i Mumhain go deo. Mar thoradh ar mheascán tosca pearsanta, eacnamaíochta agus reiligiúnacha, chomh maith le gníomhartha Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt é féin, áfach, phléasc reibiliún amach i mí Iúil na bliana sin. Tharla gur fágadh Mac Muiris, a bhí i bhfeighil ar an gcéad reibiliún, gan tailte agus gan chumhacht nuair a cuireadh an tsíocháin i réim arís. Coigistíodh tailte a fuair sé le hoidhreacht agus tugadh iad do choilínigh Shasanacha. Cuireadh cosc ar Iarla Dheasmhuamhan gan seirbhís mhíleata a dhianiarrthach agus gan trúpaí a vasáilligh a chur ar ceathrúin (cleachtadh ar ar tugadh ''coyne and livery''), agus fágadh é gan ach 20 riadaire a choimeád ina sheirbhís príobháideach. D’fhág an cealú seo ar airm phríobháideacha a rinne an rialtas go raibh Mac Muiris, ar [[Saighdiúir|shaighdiúir]] gairmiúil é, gan foinse ioncaim. Fágadh Mac Muiris ar an trá fholamh mar gheall air sin agus in 1574 chuir an tIarla amach é as na tailte a raibh aige ar cíos ó 1573. Chomh maith leis na gearáin uile siúd, bhí Mac Muiris tiomanta go dílis don [[Frith-Reifeirméisean|Fhrith-Reifirméisean]] san Eaglais Chaitliceach agus gráin dhomhain aige don [[An Protastúnachas|Phrotastúnachas]], arbh iad na Gaill a thug isteach in Éirinn é. D’fhág Mac Muiris Éire in 1575 agus thug sé aghaidh ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]] chun cúnamh a lorg ó chumhachtaí [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceacha]] chun reibiliún eile a chur i gcrích. [[Íomhá:Gerlach Flicke Sir Peter Carew.jpg|mion|Sir Peter Carew]] == Ionradh 1578 ar cuireadh ar ceal é == Agus é ar deoraíocht san [[An Eoraip|Eoraip]] ó 1575 ar leith, rinne Mac Muiris iarracht tacaíocht do reibiliún eile a fháil. Rinne sé caimiléireacht ag Cúirt na Fraince agus ag Cúirt na Spáinne chun ionradh eachtrannach a dhéanamh ar Éirinn. Ní raibh suim dá laghad ag [[Pilib II na Spáinne]] tacaíocht a thabhairt dó, áfach, ós rud é go raibh sé faoi róbhrú agus é sáite sa troid in Éirí Amach [[Dúitsigh|Dúit]]<nowiki/>seach san [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Ba mhó a d'éirigh le Mac Muiris i gcúirt [[Pápa|Phápa]] Greagóir XIII, áfach, áit inar casadh é ar [[Sagart|shagairt]] Chaitliceacha Rómhánacha dála William Allen agus Nicholas Sanders a bhí ag iarraidh ionradh a dhéanamh ar Shasana chun [[Eilís I Shasana|Éilís]] a chur as coróin agus [[monarcacht]] Chaitliceach a chur i bhfeidhm arís. Phleanáil Mac Muiris turas taiscéalaíochta le Captaen Thomas Stukley, agus an cuspóir a bhí leis ná Giacomo Boncompagni, nia ag Pápa Greagóir, a chur i gcoróin ina Rí ar Éirinn. Bhí na Caitlicigh Shasanacha i bhfabhar na scéime seo. Chuir an Pápa saighdiúirí coise ar fáil do Stukley agus chuaigh seisean ar seol ó Civitavecchia na [[An Róimh|Róimhe]] in éineacht le 1000 fear i mí an Mhárta 1578, gadaithe bóthair agus muscaedóirí ina measc, chomh maith le roinnt oifigeach gairmiúil lena n-áirítear Hercules de Pisano agus Sebastiano di San Giuseppe as [[Bologna]]. In [[Cádiz|Cadiz]] na [[An Spáinn|Spáinne]] cuireadh leis an mbaicle le roinnt Éireannach agus threoraigh Pilib II go [[Liospóin]] é chun [[long]]<nowiki/>a níos fearr a fháil agus chun bualadh le Mac Muiris. Gan aon long le tairiscint dó, thug Rí Sebastian na [[An Phortaingéil|Portaingéil]]<nowiki/>e cuireadh do Stukley dul in éineacht leis chun ionradh a dhéanamh ar [[Maracó|Mharacó]], an áit inar maraíodh Stukley i mí Lúnasa 1578 i gCath Alcácer Quibir. Agus sin an tslí inar cuireadh deireadh leis an chéad scéim a bhí ag Mac Muiris ionradh a dhéanamh ar Éirinn. [[Íomhá:Cliffs_near_Dun_an_Oir_-_geograph.org.uk_-_459705.jpg|clé|mion|Dún an Óir]] [[Íomhá:Dún an Óir1.JPG|mion|Ard na Caithne, Dún an Óir, Ciarraí]] == Ionradh 1579 == === Dún an Óir === D’fhill Nicholas Sanders, Mac Muiris agus baill eile den bhaicle ar [[an Róimh]] agus rinne siad turas taiscéalaíochta eile a chur i gcrích faoi údarás an Phápa. Chuir siad seol i gcóir Éireann ó [[A Coruña|Chorunna]] sa [[An Ghailísis|Ghailís]], sa Spáinn, le fórsa beag de thrúpaí Éireannacha, Spáinneacha agus [[An Iodáil|Iodálach]]<nowiki/>a go luath i mí Iúil 1579. Bhí soitheach Mhic Mui é féin sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] chomh maith le trí shlúpa Spáinneacha. Chuaigh Matthew de [[Oviedo]] isteach leis, chomh maith le Nicholas Sanders, mar choimeasár an Phápa. Ar a slí trasna [[Muir nIocht]], ghabh siad dhá shoitheach Shasanacha agus tháinig siad i dtír ar chaladh [[Daingean Uí Chúis|Dhaingean Uí Chúis]] (i gContae Chiarraí) ar an 16 Iúil. Ar an 18ú lá den mhí sin chuaigh siad ar [[ancaire]] sa [[Cuan|chuan]] beag darb ainm [[Ard na Caithne]] (ar a dtugadh Smerwick air), ina raibh garastún cosanta bunaithe acu ar Dhún an Óir, dún ceann tíre ón [[Iarannaois]] gar don chuan. Rinne Nicholas Sanders [[bratach]] an Phápa a thaispeáint ar pharáid shearmanasach i nDaingean agus d'fhógair Mac Muiris cogadh creidimh faoi údarás litreacha ón bPápa. B’ábhar an-suntasach é sin i samhlaíocht an [[16ú haois]] toisc gur lig sé géillsinigh Chaitliceacha [[Eilís I Shasana|Éilís I]] óna ndualgais di, ar na cúinsí gurbh eiriceach í (bhí an Pápa tar éis í a choinnealbhá in 1570). Ós rud é gur fhógair Mac Muiris dúshlán dlisteanacht ríora Túdair a bheith i gcoróin ar Éirinn go poiblí, ba dhóichí go mbeadh síocháin idirbheartaithe mar chríoch den éirí amach, i gcodarsnacht leis an gCéad Éirí Amach i nDeasmhumhain idir 1569 agus 1573. Ar an [[25 Iúil]] [[1579]], tháinig dhá rámhlong Spáinneacha agus 100 trúpa Spáinneach breise chun cur leis neart an fhórsa. [[Íomhá:AnthonyRoll-34 Lion.jpg|mion|Long "The Lyon" ag William Wynter sa bhliain 1560]] == Cuirtear tús leis an Éirí Amach == Seans maith go gcuirfí fórsa beag Mhic Muiris faoi chois go tapa ach amháin gur tháinig Seán Dheasmhuman chun tacaíocht a thabhairt ar an [[1 Lúnasa]] [[1579]]. Mar aon le Mac Muiris, bhí Seán (Seán Mac Éamainn Mac Gearailt) ina [[Saighdiúir|shaighdiúir]], agus bhí gnaoi shuntasach aige i measc saighdiúirí díomhaoine diomúcha na Mumhan. Ní go dtí go ndeachaigh seisean isteach leis an éirí amach go ndeachaigh na sluaite móra dos na saighdiúirí sin isteach san iarracht chomh maith. Mar chomhartha go raibh siad tar éis dul leis an éirí amach, rinne Seán agus a dheartháir, Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (''The Seneschal of Imokilly'' sa Bhéarla) beirt oifigeach Shasanach a fheallmharú, Henry Davells agus Arthur Carter, i dteach tábhairne i d[[Trá Lí]]. Bhí breis is 3000 fear faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan agus Mhic Muiris le chéile, agus baicle beag saighdiúirí Eorpacha ina measc siúd, i dteannta leis na mílte Gael dúchasach. Cuireadh deireadh leis an bhféidearthacht go dtiocfadh níos mó fórsaí ón [[Mór-roinn|Mór-Roinn]] le hatreisiú an fórsa, áfach, nuair a ghabh Sir William Wynter [[long]]<nowiki/>a an ionraidh ar an [[29 Iúil]] [[1579]], ceithre lá i ndiaidh an teacht i dtír ar [[Ard na Caithne]], rud a d’fhág gur cuireadh deireadh lena mbealaí [[farraige]]. Ar dtús, rinne Iarla Dheasmhumhan, nach raibh róbhuartha faoin gcoilíneacht Shasanach a tháinig sna sála ar an gcead éirí amach, iarracht reibiliún Mhic Muiris a chur faoi chois agus arm a chur le chéile chun na críche sin. Níor éirigh leis ach 60 fear a spreagadh, áfach - i gcodarsnacht leis na mílte a chuaigh lena dheartháir Seán faoi ghearrfhógra, táscaire go raibh mórchuid de na Gearaltaigh agus a gcuid comhghuaillithe báúil leis an éirí amach. Chuaigh cuid den fhórsa ionraidh go críocha eile sa tír. Chuaigh líon beag dóibh go Caisleán Charraig an Phoill ar bhruach theas [[An tSionainn|Abhainn na Sionainne]] (i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]), suíochán Iarla Dheasmhumhan. Cuimsíodh [[Innealtóireacht|innealtóir]] Iodálach, Captaen Julian, a thug faoi barr feabhais a chur ar chóir chosanta an chaisleáin. Chuaigh Mac Muiris é féin ar sciuird go Connachta chun reibiliún a spreagadh ansiúd. Ach maraíodh é i scirmis i gcoinne na de Búrca de Chlann Liam ar an [[18 Lúnasa]] [[1579]], áfach, nuair a ghoid a fhir [[Capall|capaill]] le Theobald de Búrca iad (ar chol ceathrar de chuid Mhic Muiris é ar dhóigh iarónta). D’fhág sé sin go raibh an reibiliún faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan, a bhí ina cheannaire ar na Gearaltaigh le fírinne. [[Íomhá:Askeaton_Friary_-_geograph.org.uk_-_497997.jpg|mion|Dódh Mainistir Eas Géitine le linn d'ionsaí Malby]] [[Íomhá:Askeaton_Castle_East_side_view.jpg|mion|Caisleán Eas Géitine]] [[Íomhá:Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (d 1587) by Hieronimo Custodis.jpg|mion|Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (bás 1587)]] == Téann Gearóid Iarla isteach san éirí amach == Déanach i mí Dheireadh Fómhair, chuaigh Malby ar máirseáil trí tailte de chuid Dheasmhumhan, ag scrios na [[timpeallacht]]<nowiki/>a agus ag éileamh go dtabharfadh Gearóid Iarla Dheasmhumhan suas a chaisleán ag Eas Géitine. Dhiúltaigh an tIarla agus sheas sé an fód nuair a rinne Malby iarracht an caisleán a fhorghabháil trí rinn agus fhaobhar. Leis sin, D’fhógair William Pelham, an [[Tiarna Breitheamh na hÉireann|Tiarna Breitheamh ar Éirinn]], gur bhrathadóir é an tIarla, agus mar sin gurbh cheart go ngabhfaí é agus go gcuirfí chun [[Bás|báis]] é. Mar thoradh air seo, ní raibh rabhadh ag Gearóid agus na Gearaltaigh eile nach raibh fós ag éirí amach ach dul isteach leis na reibiliúnaigh. Ghlac an tIarla ceannasaíocht an éirí amach i slí mórthaibhseach. Ar an [[13 Samhain]] [[1579]], rinne sé agus a lucht leanúnach [[Eochaill]] a chreachadh, sléacht a dhéanamh ar an ngarastún Sasanach a bhí ann, na hoifigigh Shasanacha ann a chrochadh, [[Siopa|siopaí]] an bhaile a creachadh agus drochíde a thabhairt don phobal sibhialtach ann. Leis sin chuir fórsa Dheasmhumhan [[Corcaigh|cathair Chorcaí]] faoi léigir roimh dó tharraingt siar go dtí sléibhte Chiarraí. Ag an am céanna, d’fhógair Mac Cárthaigh Mór, taoiseach na Mic Cárthaigh, go raibh sé chun dul isteach sa reibiliún agus rinne sé creachadh ar [[Cionn tSáile|Chionn tSáile.]] == Feachtas Earrach 1580 agus Léigear Chaisleán Charraig an Phoill == Go luath an bhliain dár gcionn, d’éirigh le fórsaí na Corónach díoltas a bhaint amach ar Iarla Dheasmhumhan mar fhreagra ar a gníomhartha fíochmhara. Cuireadh Tomás de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan, Sir William Pelham agus Sir George Carew go Mumhain chun na reibiliúnaigh a chur faoi chois agus rinne siadsan tailte Dheasmhumhan i g[[Contae Luimnigh]], i g[[Contae Chorcaí]] agus i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]] a chreachadh ar bhealach sistéamach agus na sibhialtaigh a bhí ina gcónaí ann a mharú go fánach. Is éard a bhí mar chuspóir na beartaíochta siúd ná an oiread damáiste gurbh fhéidir a dhéanamh don gheilleagar is don mhuintearas i nDeasmhumhain, ionas gurbh éigean do lucht leanúnach an Iarla éirí as an reibiliún. Ní amháin Sasanaigh a n-áiríodh i dtrúpaí na Corónach ach fórsaí Éireannacha chomh maith a bhí naimhdeach leis na Gearaltaigh, go mór mór, i dteannta le lucht leanúnach Oirmhumhnach, na Mic Carthaigh Mic Riabhaigh Chairbreach ina n-áiríodh thar mhíle fear chomh maith leis an Ua Eidirsceoil. Ina dteannta sin, thionlaic 3ú Iarla Thír Eoghain baicle fear óna thailte i gCúige Uladh. [[Íomhá:George Carew, Earl of Totnes from NPG cropped.jpg|mion|George Carew, Earl of Totnes]] I mí an Mhárta 1580, bhain fórsaí na Corónach bua tábhachtach straitéiseach amach nuair a d’éirigh leo daingean de chuid Dheasmhumhan a bhí lonnaithe ag béal na Sionainne, Caisleán Charraig an Phoill. Ba é William Pelham, a raibh 1400 saighdiúirí aige chomh maith le cúnamh ó William Winter agus an fórsa cabhlaigh dá chuid, a ghabh an Caisleán Charraig an Phoill, an príomhdhaingean a bhí ag Iarla Dheasmhumhan ar bhéal na Sionainne agus rinne ár ar gharastún na reibiliúnach ann. Leis sin, bhí stop curtha acu le lón cogaidh d'fhórsaí na nGearaltach ó thuaisceart na tíre, agus cosc curtha acu, leis, ar an bhféidireacht go dtiocfadh fórsaí eachtrannacha i dtír i bpríomhchaladh na Mumhan, [[Luimneach]]. Thit daingin eile de chuid Dheasmhumhan go tapa nuair a leath an scéala faoi scrios [[Léigear fuilteach Charraig an Phoill | Chaisleán Charraig an Phoill]]. Fágadh an caisleán in Eas Géitine agus rinne na Spáinnigh a bhí á chosaint a bhallaí a phléascadh, agus ghéill na garastúin sa [[An Caisleán Nua Thiar|Chaisleán Nua]], i mBaile an Locháin, i [[Ráth Caola]] agus i [[Baile Dubh|mBaile Dubh]] don namhaid tamall beag ina dhiaidh sin. Rinne a lán de na tiarnaí a raibh tar éis dóibh dul isteach sa reibiliún a ghéilleadh do na Sasanaigh, chomh maith, agus measúnú déanta acu go raibh an ceann is fearr acu faoin bpointe sin. Ina measc siúd bhí Mac Cárthaigh Mór, de Róiste, de Barra, chomh maith leis a lán tiarnaí eile.[[Íomhá:Carrig-a-Foyle_Castle_-_Irlanda.JPG|mion|Caisleán Charraig an Phoill - suíochán Iarla Dheasmhumhan]] Faoin samhradh 1580, bhí an chuma ar an scéal go raibh an ceann is fearr faighte ag na Sasanaigh agus an reibiliún curtha faoina gcois, ach athbheodh an t-éirí amach nuair a bhris reibiliún nua amach san oirthear, i g[[Cúige Laighean]]. == An tÉirí Amach i Laighin == I mí Iúil 1580, chuir [[Fiach Mac Aodha Ó Broin|Fiach Mac Aodh Ó Broin]], a bhí lonnaithe i [[Sliabh|sléibhte]] [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], tús leis an reibiliún in oirthear na hÉireann. Chuir sé comhghuaillíocht de thiarnaí agus taoisigh as an réigiún sin le chéile, agus Caomhánaigh, an Ua Tuathail, agus an Ua Mórda ina measc. [[Íomhá:Memorial_in_Glenmalure,_Co._Wicklow_-_Cuid_a_Dó_-_geograph.org.uk_-_1217513.jpg|alt=|clé|mion|Cuimhneachán i n[[Gleann Molúra]]]]Bhí a lán de na fórsaí sin ag troid in aghaidh gharastúin na Sasanach ó am go chéile le blianta beaga anuas, ag an am sin. Ba chúis ar leith iad na [[Dúnmharú|dúnmharuithe]] gan chúis a rinne oifigeach Sasanach a bhí bunaithe i gCill Mhantáin darbh ainm Masterson chun cuid mhaith de na baiclí siúd a mhealladh chun éirí amach, de réir dealraimh. Chun an riail Shasanach a dhiúltú go siombalach, rinne na reibiliúnaigh teideal Rí Laighean a bhronnadh ar Créón Mac Murchú Caomhánach, a raibh an teideal céanna ag a mhuintir sinsearach roimh theacht na Sasanach. Chuaigh James Eustace, Bíocunta [[Bealach Conglais|Bhealach Conglais]], Tiarna de chuid Shean-Ghaill [[An Pháil|na Pála]], isteach leis Ó Broin. Caitliceach, bhí sé cráifeach go smior. I mí Lúnasa, chuaigh Seán Dheasmhumhan agus Nicholas Sanders i gcomhar a chéile le James Eustace i g[[Contae Laoise]] in iarracht comheagar a chur ar a gcuid fórsaí. Níor éirigh leo comhstraitéis a chur i gcrích, cé is moite den chomhoibriú teoranta a rinneadar i gcríocha ghleann na [[An Bhearú|Bearuithe]]. Mar sin féin, b’údar mór imní do na Sasanaigh é briseadh amach an reibiliúin chomh gar sin do croílár rialtas na Sasanach i m[[Baile Átha Cliath]]. [[Íomhá:Henry sidney ireland detail.jpg|mion|Sir Henry Sidney, Lord-Deputy, [[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán BÁC]]|166x166px]] Bhí an Tiarna Henry Sidney, iar-Fhear Ionaid ar Éirinn in ann a thionchar a imirt ar an bhfreagairt a tugadh mar gheall ar a chomhaltas ar an Ríchomhairle. I mí Lúnasa 1580 cuireadh Fear Ionaid nua, Arthur Grey, an 14ú Barún Grey de Wilton ar seol go hÉirinn ó Shasana in éineacht le 6,000 trúpa. Ba é an chloch is mó ar phaidrín a bhí ag Grey nó an reibiliún i Laighean a chur faoi chois gan mhoill. Ar an [[25 Lúnasa]] [[1580]], rinne fórsaí Uí Bhroin agus an Bíocunta Baltinglas i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]] sléacht ar fhórsaí Sasanacha faoi stiúir Grey. Agus fórsaí na gcoróin i mbun ruathar a thabhairt faoi dhaingean Uí Bhroin i nGleann Molúra i gcroílár [[sléibhte Chill Mhantáin]] rinneadh luíochán orthu agus rinneadh bia míoltóige díobh; fágadh 800 díobh marbh. [[Íomhá:Dublin_Martyrs_by_Conall_McCabe_(2001).jpg|alt=|mion|249x249px|[[Maighréad de Bhál]] agus [[Proinnsias Táiliúr]] (Francis Taylor), BÁC]]Rinne Grey de Wilton William Stanley a shannadh chun [[an Pháil]] i Laighin a chosaint. Den chuid eile den [[Cogadh|chogadh]], rinne Ó Broin agus a gcomhghuaillithe ruathar a thabhairt ar lonnaíochtaí Sasanacha san oirthear agus san oirdheisceart, agus ní raibh siad in ann deis straitéiseach a thapú as an mbua a bhí acu i n[[Gleann Molúra]]. Crochadh roinnt mhaith daoine ón bPáil agus ó cheantair eile ina raibh na Sean-Gaill lonnaithe. Bhí muintir [[Loch Garman]] i gcónaí dílis d’údarás na Sasanach, agus ina mbrathadóirí. Bhí Diarmaid Ó hUrthuile [[Ardeaspag]] Caitliceach Chaisil i measc iadsan ar cuireadh chun báis. Chomh maith leis sin, fuair [[Maighréad de Bhál]] (Margaret Ball) bás, bean chéile Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath agus í i g[[Príosún|carcair]] i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]. Is minic a d’fhógair iadsan ar cuireadh chun báis iad a g[[creideamh]] Caitliceach ón scafall agus ar tugadh an Eaglais ómós dóibh mar mhairtírigh Chaitliceacha ina dhiaidh dá dheasca.<ref>''The Scenery and Antiquities of Ireland''. Chapter IV. (1841)</ref> == Teacht i dtír fhórsaí an Phápa i 1580 agus an sléacht i nDún an Óir == [[Íomhá:SirRichardBingham.jpg|mion|195x195px|Sir Richard Bingham]] Ar an [[10 Meán Fómhair]] [[1580]], tháinig 600 trúpaí de chuid an Phápa (Spáinnigh agus Iodálaigh araon) faoi stiúir Sebastiano di San Giuseppe (nó Sebastiano de Modena mar is fearr aithne) i dtír ag Dún an Óir, gar leis an ball ina tháinig Mac Muiris i dtír an bhliain roimhe sin. Bhí an Pápa Gríogaire tar éis íocadh astu agus iad a chur ar seol chun cuidiú leis an reibiliún. Rinne Deasmhumhain, Bhealach Conglais agus Seán Dheasmhumhan iarracht teacht in éineacht leis an bhfórsa sluaíochta ach bhlocáil Oirmhumhain agus Grey iad agus rinneadh longa fhórsaí an Phápa a imshuí sa bhá ag Dún an Óir nuair a ghníomhaigh Richard Bingham go gasta leis an loingeas faoina stiúir. Ní raibh rogha ná rogha ag San Giuseppe ach na fir faoina chúram a dhaingniú sa dún ag Dún ár Óir. [[Íomhá:Gerlach-Flicke-Portrait-of-a-Nobleman.jpg|mion|226x226px|Grey de Wilton]] I mí Dheireadh Fómhair 1580, shroich Grey de Wilton Dún an Óir agus suas le 4000 trúpa aige, agus rinne sé léigear don gharastún ann. Bhí na fórsaí ionraidh scoite de réir an tírdhreacha agus iad gafa ar rinn cúng leithinis [[Corca Dhuibhne|Chorcha Dhuibhne]], sáinnithe idir [[Cnoc Bhreandáin|Cnoc Bréanainn]] ar thaobh amháin agus fórsa Sasanach i bhfad níos mó ar an taobh eile dóibh. Ní raibh aon bhealach éalaithe acu. Ina theannta sin, bhí na Sasanaigh tar éis gunnaí móra thromairtléire a iompar ann ar muir, agus bhí siad in ann na cosaint sheiftithe a bhí i nDún ár Óir a bhriseadh go mear. Ghéill Di san Giuseppe, ceannasaí, ar an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1580]] i ndiaidh léigear trí lá. D’ordaigh Grey de Wilton go ndéanfar ár ar na bhfórsaí ionraidh, gan spáráil ach amháin na ceannasaithe. Baineadh an ceann de thrúpaí Iodálacha agus de thrúpaí Spáinneacha, agus d'fhir is mná Éireannacha leis, agus caitheadh a gcorp san [[Farraige|fharraige]]. {{Main|Léigear Ard na Caithne, 1580}} == Deireadh an Éirí Amach == Bhí athrú cinniúnach curtha ar chúrsaí leis an sléacht a tharla ag Dún an Óir, agus bhí an lámh in uachtar faighte ag lucht Shasana ar na reibiliúnaigh. Lean an cogadh ar aghaidh ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh, áfach, agus d'éirigh an treallchogaíocht ní ba sheirbhe de réir a chéile. Tharla gur fhulaing an gnáthphobal go géar mar gheall ar an g[[cogadh]], rinne an dá thaobh ionsaí orthu agus scriosadh a mbarraí, a m[[Eallach|beithígh]] agus a m[[Baile|bailte]]. [[Íomhá:Gaelic clothing Ireland.jpg|mion|éadaí timpeall 1570, portráid a rinne péintéir Dúitseach ag an am|176x176px]] Ba é Grey an ceannaire Sasanach ba neamhthrócairigh a bhí ann, agus tá tagairt dó mar "fhear fuilteach, nár airigh gurbh thar madraí iad a ngéillsinigh." De réir a chuntais féin, is éard a bhí aige mar phríomhtheaictic ná "an arbhar a loscadh, an fómhar a mhilleadh agus a mbeithígh a ruaigeadh." D'fhág an teaictic sin gur tháinig gorta go Deasmhumhain agus gur mbris [[Galar|galair]] amach arbh é an míchothú ba chúis léi. Rinne [[Eilís I Shasana|Eilís I]] Grey a aistriú as oifig an Fhir Ionaid mar gheall ar a bhródúlachta, a bhí iomarcach. Faoi lár den bhliain 1582 thuairiscigh Warham St Leger go raibh 30,000 duine tar éis [[bás]] a fháil leis an [[Gorta|ocras]] i Mumhain amháin le linn na sé mhí a chuaigh thart díreach roimhe sin agus go raibh na céadta ag fáil bháis I g[[Corcaigh|cathair Chorcaí]], le hocras agus le [[Galar|galair]] araon. [[Íomhá:Scipione Pulzone Ritratto di Giacomo Boncompagni.jpg|mion|205x205px|Giacomo Boncompagni]] == Féach freisin == * [[Léigear Ard na Caithne, 1580]] * [[Cath Ghleann Molúra, 1580]] == Rannpháirtithe suntasacha == '''Taobh an Ionraidh/an Reibiliúin – na hÉireannaigh agus a lucht tacaíochta Chaitliceach''': * [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]], col ceathrar ag an Iarla Dheasmhuman, eagraí an dá reibiliún * Gearóid Mac Gearailt, 15ú Iarla Dheasmhumhan * [[Pápa Greagóír XIII]], a sholáthraigh maoiniú agus fórsaí * Captaen Thomas Stukley, eachtránaí Sasanach, ceannasaí an chéad fhórsa ionraidh * Giacomo Boncompagni, mac tabhartha Phápa Greagóir a bhí molta le bheith ina Rí ar Éirinn * William Allen, sagart Sasanach sa Róimh arbh tacadóir don reibiliúin é *[[Íomhá:Steven van der Meulen Thomas Butler Earl of Ormonde NGI.jpg|mion|229x229px|Sir Thomas Butler, 10th Earl of Ormond (1531-1614)  (Tomás Dubh de Buitléir), [[Dánlann Náisiúnta na hÉireann]]]]Nicholas Sanders, sagart Sasanach agus leagáid an Phápa leis an bhfórsa ionraidh * Hercules of Pisano, comhalta míleata den chéad iarracht ionraidh * Sebastiano di San Giuseppe of Bologna, ceannasaí gharastún an ionraidh i nDún an Óir * [[Pilib II na Spáinne]], a sholáthraigh fórsaí * Rí Sebastian na Phortaingéile, d'atreoraigh sé Thomas Stucky agus an chéad fhórsa go Maracó, an áit ina maraíodh an bheirt acu * Matthew de Oviedo, chuaigh sé in éineacht le Mac Muiris leis an dara fórsa ionraidh * Iarla Chill Dara, ceannaire Gearaltach ar iarradh air dul leis an reibiliún *Seán Dheasmhumhan, deartháir Iarla Dheasmhuman, tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an réibiliúin * Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (Seneschal of Imokilly), tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an reibiliúin * Captaen Julian, innealtóir Iodálacha rinne iarracht Caisleán Charraig an Phoill a athchruthú *[[Íomhá:Hugh_Ó_Neill,_2nd_Earl_of_Tyrone.jpg|mion|[[Aodh Ó Néill|Aodh Ó Neill]]|alt=|233x233px]]Juan Martinez de Recalde, comhalta Spáinneach san fhórsa ionraidh a tháinig den athuair níos déanaí leis an Armáid Spáinneach * Fiach Mac Aoidh Ó Broin, taoiseach Gaelach a d’éirigh amach i Laighin, Cath Ghleann Molúra * James Eustace, 3ú Bíocunta Bhealach Conglais sa Pháil a chuaigh isteach leis an reibiliún i [[Laighean]], [[Cath Ghleann Molúra]] * Creon MacMurrough Kavanagh, a cheap lucht an reibiliúin ina Rí ar Laighin é '''Taobh na Corónach Sasanaí''': * [[Eilís I Shasana|Eilís I]], Banríona Shasana * Owen Moriarty, Taoiseach Ua Muireartach Chaisleán na Dromann i gCiarraí, mharaigh sé Iarla Dheasmhuman in 1573[[Íomhá:Edmund_Spenser_Image.jpg|mion|Edmund Spenser |alt=|228x228px]] * Sir Henry Sidney, Iar-Fhear Ionaid ar Éirinn agus comhalta na Ríchomhairle * Theobald Burke, col ceathrar de chuid Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt, ar mharaigh a fhórsaí féin é * Sir William Winter, ceannasaí mairnéalaigh Sasanach * Sir William Pelham, ceannasaí airm Sasanach * Sir [[George Carew, 1ú Iarla Totnes|George Carew]], ceannasaí airm Sasanach * Arthur Grey, 14ú Barún Grey de Wilton, an Fear Ionaid ar Éirinn, arm ceannasaí * William Stanley, ceannasaí airm * Richard Bingham, comhalta d’arm Shasana *[[Íomhá:WalterRaleigh 1588.jpg|mion|203x203px|[[Walter Raleigh]], 1588]][[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]], comhalta d’arm Shasana * [[Edmund Spenser]], comhalta d’arm Shasana * Thomas Butler, 3ú Iarla Oirmhumhan, tacadóir d’fhórsaí Shasana * [[Aodh Ó Néill]], 3ú Iarla Thír Eoghain, tacadóir d’fhórsaí Shasan[[Aodh Ó Néill|Hugh Ó Neill, 2nd Earl of Tyrone]]<nowiki/>a * Owen MacCarthy Reagh, 12ú Prionsa Chairbre, tacadóir d’fhórsaí Shasana * Maurice agus Clan Ua Muireartaigh, Ghabh siad Iarla Dheasmhumhan == Tuilleadh eolais == *Richard Bagwell, Ireland under the Tudors 3 vols. (London, 1885–1890). * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]], [[Cath Chionn tSáile]], [[Teitheadh na nIarlaí]] * John O'Donovan (ed.) Annals of Ireland by the Four Masters (1851). * Cyril Falls Elizabeth's Irish Wars (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2181647 Tuairisc ó BBC.co.uk] (as Béarla) * [http://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Carrigafoyle_Castle#Siege Léigear Chaisleán Charraig an Phoill (as Béarla)] == Tagairtí == {{reflist}} <!-- Hide EN content [[Early Modern Ireland 1536–1691]] [[Tudor re-conquest of Ireland]] *Contemporaneous accounts of the quashing of the rebellion were produced by some of the participants. A chilling, albeit approving, observation on the campaign was set out in ''A View of the Present State of Ireland'' by Edmund Spenser written in 1593 and first licensed for publication in 1633, four decades later. Richard Bingham reported on the events at Smerwick to [[Francis Walsingham]], a chief-advisor to the Queen. The [[Annals of the Four Masters]] contain reports from the Irish perspective. *Richard Bagwell, ''Ireland under the Tudors'' 3 vols. (London, 1885–1890). *John O'Donovan (editor), ''Annals of Ireland by the Four Masters'' (1851). *Cyril Falls ''Elizabeth's Irish Wars'' (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. *''Calendar of State Papers: Carew MSS.'' 6 vols (London, 1867-1873). *''Calendar of State Papers: Ireland'' (London) *Nicholas Canny ''The Elizabethan Conquest of Ireland'' (Dublin, 1976); ''Kingdom and Colony'' (2002). *Steven G. Ellis ''Tudor Ireland'' (London, 1985) ISBN 0-582-49341-2. *''Dictionary of National Biography'' 22 vols. (London, 1921–1922).---- *Brian C. Donovan, The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster *Colm Lennon, ''Sixteenth Century Ireland – The Incomplete Conquest'', Dublin 1994. *Edward O'Mahony, ''Baltimore, the O'Driscolls, and the end of Gaelic civilisation, 1538-1615'', Mizen Journal, no. 8 (2000): 110-127. *Nicholas Canny, ''Making Ireland British 1580-1650'', Oxford University Press, Oxford 2001. -->[[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Stair Chontae Chorcaí]] [[Catagóir:Stair Chontae Chiarraí]] [[Catagóir:Cúige Mumhan]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] 4d918a1k4rsxro1ps4wr2zc7yhrq0il 1313371 1313368 2026-05-16T17:43:08Z Ériugena 188 1313371 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain |dáta=18 Iúil 1579 – 11 Samhain 1583 |toradh=Bua na Sasanach, Gorta ar fud na Mumhan, agus Plandáil na Mumhan |comhraiceoir1=[[File:FitzGerald arms.svg|23px|border]][[Rishliocht Mhic Gearailt]], [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus [[File:Arms of Butler.svg|23px]] Teaghlach de Buitléir. |ceannasaí1=I gCúige Mumhan: [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]]; Seán Mac Gearailt; Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt; Gearóid Mac Gearailt; Nicholas Sanders I gCúige Laighean: [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] James Eustace, 3ú Bíocunta Baltinglass |ceannasaí2=[[Arthur Grey, 14ú Barún Gray de Wilton|Arthur Grey]] John Perrot William Pelham William Stanley Thomas ButlerWilliam St Leger, Tomás Dubh de Buitléir. |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Anaithnid |taismigh2=Anaithnid |}} Ba é an '''Dara hÉirí Amach i nDeasumhain''' (1579-1583) an t-[[Réabhlóid|éirí amach]] b’fhairsing agus b’fhuilteach den dá cheann i nDeas[[Cúige Mumhan|mhumhain]], a thosaigh ríshliocht Mhic Gearailt Dheasmhumhan i [[Cúige Mumhan|gCúige Mumhan]], [[Éire]], in aghaidh fhorlámhas coimhthíoch na [[Sasana|Sasanach]] in Éirinn. Thosaigh an dara éirí amach seo i mí Iúil na bliana 1579, nuair a tháinig Séamus Mac Muiris Mac Gearailt i dtír in Éirinn, agus fórsa de chuid arm an Phápa ina theannta aige. Spreag an eachtra seo éirí amach fud fad dheisceart na tíre, i measc iadsan a bhí báúil do [[Rishliocht Mhic Gearailt|ríshliocht Mhic Gearailt]] agus a bhí míshásta le [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas Shasana]] sa tír ar chúiseanna éagsúla. Nuair a tháinig an troid chun deiridh, bhí na ceannaircí cloíte, agus bhí Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, básaithe. Bhí cúiseanna éagsúla leis an [[Réabhlóid|reibiliún]] agus iad go léir chomh suntasach céanna, lena n-áirítear: * gearán na n-iarlaí [[Feodachas|feodach]]a in aghaidh ionsá nó cur isteach an [[Rialtas|Rialtais]] lárnaigh (Londain) ar a gcuid gnóthaí; * freagairt choimeádacha na nÉireannach in aghaidh polasaithe na Sasanach, a bhí ag tabhairt dúshlán do shochaí traidisiúnta na nGael; * agus cosaint an [[Caitliceachas|Chaitliceachais]] in éadan rialach Bhanríona Protastúnaí a bhí tar éis a bheith fógartha ina heiriceach in 1570 sa bhulla de chuid [[Pápa|an Phápa]], ''Regnans in Excelcis.'' Mar thoradh ar theip an dá éirí amach, tharla léirscrios ar ríshliocht Dheasmhumhan agus [[Plandálacha na hÉireann|plandáladh]] na críocha siúd le [[Coilíneachas|coilín]]<nowiki/>igh ó Shasana ina dhiaidh sin - Plandáil na Mumhan - sa bhliain 1585. Chomh maith leis sin, rinneadh cuid mhaith d'uachtar na hÉireann a bhánú faoin am gur stad an troid. Ceaptar go bhfuair suas le trian de [[Daonra|dhaonra]] na Mumhan bás de dheasca [[gorta]] agus [[Galar|galair]] ar thorthaí den [[Cogadh|chogadh]] iad. [[Íomhá:BAGWELL(1885) p 2.168 Ireland about 1570.jpg|clé|mion|léarscáil, timpeall 1570]][[File:Coat of Arms of the Duke of Leinster.svg|thumb|Armas na nGearaltach|clé]] == Cúlra == === An Chéad Éirí Amach, 1569-73 === Bhí an teideal Iarla Dheasmhumhan ag craobh Mumhanach na Mac Gearailt, ar ar tugadh na “Gearaltaigh” orthu. Ag am an dá Éirí Amach, ba é Gearóid Mac Gearailt, an 15ú hIarla Dheasmhumhan, ar a dtagrófar dó mar "Iarla Dheasmhumhan" sa chuntas seo, a raibh an teideal sin aige. Agóid armtha i gcoinne an chur isteach a bhí déanta ag na Sasanaigh i dtailte Dheasmhumhan ab ea an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain (1569–73). Go sonrach bhí sé i gcoinne chruthú oifig an “Tiarna Uachtarán” (Gobharnóir) ar an Mumhain chomh maith le beartais na Sasanach a thug buntáiste do chomhraic na nGearaltach, na Buitléirigh d’Oirmhumhain, agus coilínigh Shasanacha éagsúla. Ba é an chúis ghearáin ba thromchúisí a bhí ag na Gearaltaigh ná gur ghabh an rialtas Gearóid an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan in 1568 as an bpáirt a ghlac siad sa chogadh príobháideach i gcoinne na Buitléairigh in 1565, coimhlint a shroich buaicphointe le Cogadh [[Ádh Mheáin|Áth Mheáin]] i g[[Contae Phort Láirge]] in 1565. Thosaigh Séamus Mac Muiris Mac Gearailt, captaen ginearál airm na nGearaltach, an Chéad Éirí Amach i nDeasmhumhain in 1569, in éagmais cheannasaíocht Dheasmhumhan. Rinne fórsaí [[Coróin|choróin]] Shasana agus a gcomhghuaillí (go háirithe na Buitléirigh, faoi stiúir Thomáis de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan), an reibiliún a chur faoi chois, agus tháinig deireadh leis in 1573.[[Íomhá:King PhilipII of Spain.jpg|mion|[[Pilib II na Spáinne]], nó Felipe II de España (1527-1598) sa bhliain1560]] [[Íomhá:Gregory_XIII.jpg|mion|Pápa Gréagóír XIII|alt=]] [[Íomhá:Nicholas Hilliard (called) - Portrait of Queen Elizabeth I - Google Art Project.jpg|mion|Éilis 1]] ==== Fothorthaí ==== Ba é an fhreagairt a thug na Sasanaigh don chéad éirí amach ná idir-réiteach a dhéanamh leis na Gearaltaigh. Tugadh pardún do Mhac Muiris, ceannasaí an reibiliúin. Scaoileadh saor an tIarla agus a dheartháir Seán Dheasmhumhan ón ngéibheann chun filleadh ar ais go dtí a dtailte. Chomh déanach le 1579, bhí an chuma ar an scéal nach dtabharfadh na Gearaltaigh dúshlán rialtas Shasana i Mumhain go deo. Mar thoradh ar mheascán tosca pearsanta, eacnamaíochta agus reiligiúnacha, chomh maith le gníomhartha Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt é féin, áfach, phléasc reibiliún amach i mí Iúil na bliana sin. Tharla gur fágadh Mac Muiris, a bhí i bhfeighil ar an gcéad reibiliún, gan tailte agus gan chumhacht nuair a cuireadh an tsíocháin i réim arís. Coigistíodh tailte a fuair sé le hoidhreacht agus tugadh iad do choilínigh Shasanacha. Cuireadh cosc ar Iarla Dheasmhuamhan gan seirbhís mhíleata a dhianiarrthach agus gan trúpaí a vasáilligh a chur ar ceathrúin (cleachtadh ar ar tugadh ''coyne and livery''), agus fágadh é gan ach 20 riadaire a choimeád ina sheirbhís príobháideach. D’fhág an cealú seo ar airm phríobháideacha a rinne an rialtas go raibh Mac Muiris, ar [[Saighdiúir|shaighdiúir]] gairmiúil é, gan foinse ioncaim. Fágadh Mac Muiris ar an trá fholamh mar gheall air sin agus in 1574 chuir an tIarla amach é as na tailte a raibh aige ar cíos ó 1573. Chomh maith leis na gearáin uile siúd, bhí Mac Muiris tiomanta go dílis don [[Frith-Reifeirméisean|Fhrith-Reifirméisean]] san Eaglais Chaitliceach agus gráin dhomhain aige don [[An Protastúnachas|Phrotastúnachas]], arbh iad na Gaill a thug isteach in Éirinn é. D’fhág Mac Muiris Éire in 1575 agus thug sé aghaidh ar [[An Fhrainc|an bhFrainc]] chun cúnamh a lorg ó chumhachtaí [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceacha]] chun reibiliún eile a chur i gcrích. [[Íomhá:Gerlach Flicke Sir Peter Carew.jpg|mion|Sir Peter Carew]] == Ionradh 1578 ar cuireadh ar ceal é == Agus é ar deoraíocht san [[An Eoraip|Eoraip]] ó 1575 ar leith, rinne Mac Muiris iarracht tacaíocht do reibiliún eile a fháil. Rinne sé caimiléireacht ag Cúirt na Fraince agus ag Cúirt na Spáinne chun ionradh eachtrannach a dhéanamh ar Éirinn. Ní raibh suim dá laghad ag [[Pilib II na Spáinne]] tacaíocht a thabhairt dó, áfach, ós rud é go raibh sé faoi róbhrú agus é sáite sa troid in Éirí Amach [[Dúitsigh|Dúit]]<nowiki/>seach san [[An Ísiltír|Ísiltír]]. Ba mhó a d'éirigh le Mac Muiris i gcúirt [[Pápa|Phápa]] Greagóir XIII, áfach, áit inar casadh é ar [[Sagart|shagairt]] Chaitliceacha Rómhánacha dála William Allen agus Nicholas Sanders a bhí ag iarraidh ionradh a dhéanamh ar Shasana chun [[Eilís I Shasana|Éilís]] a chur as coróin agus [[monarcacht]] Chaitliceach a chur i bhfeidhm arís. Phleanáil Mac Muiris turas taiscéalaíochta le Captaen Thomas Stukley, agus an cuspóir a bhí leis ná Giacomo Boncompagni, nia ag Pápa Greagóir, a chur i gcoróin ina Rí ar Éirinn. Bhí na Caitlicigh Shasanacha i bhfabhar na scéime seo. Chuir an Pápa saighdiúirí coise ar fáil do Stukley agus chuaigh seisean ar seol ó Civitavecchia na [[An Róimh|Róimhe]] in éineacht le 1000 fear i mí an Mhárta 1578, gadaithe bóthair agus muscaedóirí ina measc, chomh maith le roinnt oifigeach gairmiúil lena n-áirítear Hercules de Pisano agus Sebastiano di San Giuseppe as [[Bologna]]. In [[Cádiz|Cadiz]] na [[An Spáinn|Spáinne]] cuireadh leis an mbaicle le roinnt Éireannach agus threoraigh Pilib II go [[Liospóin]] é chun [[long]]<nowiki/>a níos fearr a fháil agus chun bualadh le Mac Muiris. Gan aon long le tairiscint dó, thug Rí Sebastian na [[An Phortaingéil|Portaingéil]]<nowiki/>e cuireadh do Stukley dul in éineacht leis chun ionradh a dhéanamh ar [[Maracó|Mharacó]], an áit inar maraíodh Stukley i mí Lúnasa 1578 i gCath Alcácer Quibir. Agus sin an tslí inar cuireadh deireadh leis an chéad scéim a bhí ag Mac Muiris ionradh a dhéanamh ar Éirinn. [[Íomhá:Cliffs_near_Dun_an_Oir_-_geograph.org.uk_-_459705.jpg|clé|mion|Dún an Óir]] [[Íomhá:Dún an Óir1.JPG|mion|Ard na Caithne, Dún an Óir, Ciarraí]] == Ionradh 1579 == === Dún an Óir === D’fhill Nicholas Sanders, Mac Muiris agus baill eile den bhaicle ar [[an Róimh]] agus rinne siad turas taiscéalaíochta eile a chur i gcrích faoi údarás an Phápa. Chuir siad seol i gcóir Éireann ó [[A Coruña|Chorunna]] sa [[An Ghailísis|Ghailís]], sa Spáinn, le fórsa beag de thrúpaí Éireannacha, Spáinneacha agus [[An Iodáil|Iodálach]]<nowiki/>a go luath i mí Iúil 1579. Bhí soitheach Mhic Mui é féin sa [[Cabhlach cogaidh|chabhlach]] chomh maith le trí shlúpa Spáinneacha. Chuaigh Matthew de [[Oviedo]] isteach leis, chomh maith le Nicholas Sanders, mar choimeasár an Phápa. Ar a slí trasna [[Muir nIocht]], ghabh siad dhá shoitheach Shasanacha agus tháinig siad i dtír ar chaladh [[Daingean Uí Chúis|Dhaingean Uí Chúis]] (i gContae Chiarraí) ar an 16 Iúil. Ar an 18ú lá den mhí sin chuaigh siad ar [[ancaire]] sa [[Cuan|chuan]] beag darb ainm [[Ard na Caithne]] (ar a dtugadh Smerwick air), ina raibh garastún cosanta bunaithe acu ar Dhún an Óir, dún ceann tíre ón [[Iarannaois]] gar don chuan. Rinne Nicholas Sanders [[bratach]] an Phápa a thaispeáint ar pharáid shearmanasach i nDaingean agus d'fhógair Mac Muiris cogadh creidimh faoi údarás litreacha ón bPápa. B’ábhar an-suntasach é sin i samhlaíocht an [[16ú haois]] toisc gur lig sé géillsinigh Chaitliceacha [[Eilís I Shasana|Éilís I]] óna ndualgais di, ar na cúinsí gurbh eiriceach í (bhí an Pápa tar éis í a choinnealbhá in 1570). Ós rud é gur fhógair Mac Muiris dúshlán dlisteanacht ríora Túdair a bheith i gcoróin ar Éirinn go poiblí, ba dhóichí go mbeadh síocháin idirbheartaithe mar chríoch den éirí amach, i gcodarsnacht leis an gCéad Éirí Amach i nDeasmhumhain idir 1569 agus 1573. Ar an [[25 Iúil]] [[1579]], tháinig dhá rámhlong Spáinneacha agus 100 trúpa Spáinneach breise chun cur leis neart an fhórsa. [[Íomhá:AnthonyRoll-34 Lion.jpg|mion|Long "The Lyon" ag William Wynter sa bhliain 1560]] == Cuirtear tús leis an Éirí Amach == Seans maith go gcuirfí fórsa beag Mhic Muiris faoi chois go tapa ach amháin gur tháinig Seán Dheasmhuman chun tacaíocht a thabhairt ar an [[1 Lúnasa]] [[1579]]. Mar aon le Mac Muiris, bhí Seán (Seán Mac Éamainn Mac Gearailt) ina [[Saighdiúir|shaighdiúir]], agus bhí gnaoi shuntasach aige i measc saighdiúirí díomhaoine diomúcha na Mumhan. Ní go dtí go ndeachaigh seisean isteach leis an éirí amach go ndeachaigh na sluaite móra dos na saighdiúirí sin isteach san iarracht chomh maith. Mar chomhartha go raibh siad tar éis dul leis an éirí amach, rinne Seán agus a dheartháir, Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (''The Seneschal of Imokilly'' sa Bhéarla) beirt oifigeach Shasanach a fheallmharú, Henry Davells agus Arthur Carter, i dteach tábhairne i d[[Trá Lí]]. Bhí breis is 3000 fear faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan agus Mhic Muiris le chéile, agus baicle beag saighdiúirí Eorpacha ina measc siúd, i dteannta leis na mílte Gael dúchasach. Cuireadh deireadh leis an bhféidearthacht go dtiocfadh níos mó fórsaí ón [[Mór-roinn|Mór-Roinn]] le hatreisiú an fórsa, áfach, nuair a ghabh Sir William Wynter [[long]]<nowiki/>a an ionraidh ar an [[29 Iúil]] [[1579]], ceithre lá i ndiaidh an teacht i dtír ar [[Ard na Caithne]], rud a d’fhág gur cuireadh deireadh lena mbealaí [[farraige]]. Ar dtús, rinne Iarla Dheasmhumhan, nach raibh róbhuartha faoin gcoilíneacht Shasanach a tháinig sna sála ar an gcead éirí amach, iarracht reibiliún Mhic Muiris a chur faoi chois agus arm a chur le chéile chun na críche sin. Níor éirigh leis ach 60 fear a spreagadh, áfach - i gcodarsnacht leis na mílte a chuaigh lena dheartháir Seán faoi ghearrfhógra, táscaire go raibh mórchuid de na Gearaltaigh agus a gcuid comhghuaillithe báúil leis an éirí amach. Chuaigh cuid den fhórsa ionraidh go críocha eile sa tír. Chuaigh líon beag dóibh go Caisleán Charraig an Phoill ar bhruach theas [[An tSionainn|Abhainn na Sionainne]] (i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]]), suíochán Iarla Dheasmhumhan. Cuimsíodh [[Innealtóireacht|innealtóir]] Iodálach, Captaen Julian, a thug faoi barr feabhais a chur ar chóir chosanta an chaisleáin. Chuaigh Mac Muiris é féin ar sciuird go Connachta chun reibiliún a spreagadh ansiúd. Ach maraíodh é i scirmis i gcoinne na de Búrca de Chlann Liam ar an [[18 Lúnasa]] [[1579]], áfach, nuair a ghoid a fhir [[Capall|capaill]] le Theobald de Búrca iad (ar chol ceathrar de chuid Mhic Muiris é ar dhóigh iarónta). D’fhág sé sin go raibh an reibiliún faoi stiúir Sheán Dheasmhumhan, a bhí ina cheannaire ar na Gearaltaigh le fírinne. [[Íomhá:Askeaton_Friary_-_geograph.org.uk_-_497997.jpg|mion|Dódh Mainistir Eas Géitine le linn d'ionsaí Malby]] [[Íomhá:Askeaton_Castle_East_side_view.jpg|mion|Caisleán Eas Géitine]] [[Íomhá:Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (d 1587) by Hieronimo Custodis.jpg|mion|Field Marshal Sir William Pelham, Lord Justice of Ireland (bás 1587)]] == Téann Gearóid Iarla isteach san éirí amach == Déanach i mí Dheireadh Fómhair, chuaigh Malby ar máirseáil trí tailte de chuid Dheasmhumhan, ag scrios na [[timpeallacht]]<nowiki/>a agus ag éileamh go dtabharfadh Gearóid Iarla Dheasmhumhan suas a chaisleán ag Eas Géitine. Dhiúltaigh an tIarla agus sheas sé an fód nuair a rinne Malby iarracht an caisleán a fhorghabháil trí rinn agus fhaobhar. Leis sin, D’fhógair William Pelham, an [[Tiarna Breitheamh na hÉireann|Tiarna Breitheamh ar Éirinn]], gur bhrathadóir é an tIarla, agus mar sin gurbh cheart go ngabhfaí é agus go gcuirfí chun [[Bás|báis]] é. Mar thoradh air seo, ní raibh rabhadh ag Gearóid agus na Gearaltaigh eile nach raibh fós ag éirí amach ach dul isteach leis na reibiliúnaigh. Ghlac an tIarla ceannasaíocht an éirí amach i slí mórthaibhseach. Ar an [[13 Samhain]] [[1579]], rinne sé agus a lucht leanúnach [[Eochaill]] a chreachadh, sléacht a dhéanamh ar an ngarastún Sasanach a bhí ann, na hoifigigh Shasanacha ann a chrochadh, [[Siopa|siopaí]] an bhaile a creachadh agus drochíde a thabhairt don phobal sibhialtach ann. Leis sin chuir fórsa Dheasmhumhan [[Corcaigh|cathair Chorcaí]] faoi léigir roimh dó tharraingt siar go dtí sléibhte Chiarraí. Ag an am céanna, d’fhógair Mac Cárthaigh Mór, taoiseach na Mic Cárthaigh, go raibh sé chun dul isteach sa reibiliún agus rinne sé creachadh ar [[Cionn tSáile|Chionn tSáile.]] == Feachtas Earrach 1580 agus Léigear Chaisleán Charraig an Phoill == Go luath an bhliain dár gcionn, d’éirigh le fórsaí na Corónach díoltas a bhaint amach ar Iarla Dheasmhumhan mar fhreagra ar a gníomhartha fíochmhara. Cuireadh Tomás de Buitléir, 3ú Iarla Oirmhumhan, Sir William Pelham agus Sir George Carew go Mumhain chun na reibiliúnaigh a chur faoi chois agus rinne siadsan tailte Dheasmhumhan i g[[Contae Luimnigh]], i g[[Contae Chorcaí]] agus i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]] a chreachadh ar bhealach sistéamach agus na sibhialtaigh a bhí ina gcónaí ann a mharú go fánach. Is éard a bhí mar chuspóir na beartaíochta siúd ná an oiread damáiste gurbh fhéidir a dhéanamh don gheilleagar is don mhuintearas i nDeasmhumhain, ionas gurbh éigean do lucht leanúnach an Iarla éirí as an reibiliún. Ní amháin Sasanaigh a n-áiríodh i dtrúpaí na Corónach ach fórsaí Éireannacha chomh maith a bhí naimhdeach leis na Gearaltaigh, go mór mór, i dteannta le lucht leanúnach Oirmhumhnach, na Mic Carthaigh Mic Riabhaigh Chairbreach ina n-áiríodh thar mhíle fear chomh maith leis an Ua Eidirsceoil. Ina dteannta sin, thionlaic 3ú Iarla Thír Eoghain baicle fear óna thailte i gCúige Uladh. [[Íomhá:George Carew, Earl of Totnes from NPG cropped.jpg|mion|George Carew, Earl of Totnes]] I mí an Mhárta 1580, bhain fórsaí na Corónach bua tábhachtach straitéiseach amach nuair a d’éirigh leo daingean de chuid Dheasmhumhan a bhí lonnaithe ag béal na Sionainne, Caisleán Charraig an Phoill. Ba é William Pelham, a raibh 1400 saighdiúirí aige chomh maith le cúnamh ó William Winter agus an fórsa cabhlaigh dá chuid, a ghabh an Caisleán Charraig an Phoill, an príomhdhaingean a bhí ag Iarla Dheasmhumhan ar bhéal na Sionainne agus rinne ár ar gharastún na reibiliúnach ann. Leis sin, bhí stop curtha acu le lón cogaidh d'fhórsaí na nGearaltach ó thuaisceart na tíre, agus cosc curtha acu, leis, ar an bhféidireacht go dtiocfadh fórsaí eachtrannacha i dtír i bpríomhchaladh na Mumhan, [[Luimneach]]. Thit daingin eile de chuid Dheasmhumhan go tapa nuair a leath an scéala faoi scrios [[Léigear fuilteach Charraig an Phoill | Chaisleán Charraig an Phoill]]. Fágadh an caisleán in Eas Géitine agus rinne na Spáinnigh a bhí á chosaint a bhallaí a phléascadh, agus ghéill na garastúin sa [[An Caisleán Nua Thiar|Chaisleán Nua]], i mBaile an Locháin, i [[Ráth Caola]] agus i [[Baile Dubh|mBaile Dubh]] don namhaid tamall beag ina dhiaidh sin. Rinne a lán de na tiarnaí a raibh tar éis dóibh dul isteach sa reibiliún a ghéilleadh do na Sasanaigh, chomh maith, agus measúnú déanta acu go raibh an ceann is fearr acu faoin bpointe sin. Ina measc siúd bhí Mac Cárthaigh Mór, de Róiste, de Barra, chomh maith leis a lán tiarnaí eile.[[Íomhá:Carrig-a-Foyle_Castle_-_Irlanda.JPG|mion|Caisleán Charraig an Phoill - suíochán Iarla Dheasmhumhan]] Faoin samhradh 1580, bhí an chuma ar an scéal go raibh an ceann is fearr faighte ag na Sasanaigh agus an reibiliún curtha faoina gcois, ach athbheodh an t-éirí amach nuair a bhris reibiliún nua amach san oirthear, i g[[Cúige Laighean]]. == An tÉirí Amach i Laighin == I mí Iúil 1580, chuir [[Fiach Mac Aodha Ó Broin|Fiach Mac Aodh Ó Broin]], a bhí lonnaithe i [[Sliabh|sléibhte]] [[Contae Chill Mhantáin|Chill Mhantáin]], tús leis an reibiliún in oirthear na hÉireann. Chuir sé comhghuaillíocht de thiarnaí agus taoisigh as an réigiún sin le chéile, agus Caomhánaigh, an Ua Tuathail, agus an Ua Mórda ina measc. [[Íomhá:Memorial_in_Glenmalure,_Co._Wicklow_-_Cuid_a_Dó_-_geograph.org.uk_-_1217513.jpg|alt=|clé|mion|Cuimhneachán i n[[Gleann Molúra]]]]Bhí a lán de na fórsaí sin ag troid in aghaidh gharastúin na Sasanach ó am go chéile le blianta beaga anuas, ag an am sin. Ba chúis ar leith iad na [[Dúnmharú|dúnmharuithe]] gan chúis a rinne oifigeach Sasanach a bhí bunaithe i gCill Mhantáin darbh ainm Masterson chun cuid mhaith de na baiclí siúd a mhealladh chun éirí amach, de réir dealraimh. Chun an riail Shasanach a dhiúltú go siombalach, rinne na reibiliúnaigh teideal Rí Laighean a bhronnadh ar Créón Mac Murchú Caomhánach, a raibh an teideal céanna ag a mhuintir sinsearach roimh theacht na Sasanach. Chuaigh James Eustace, Bíocunta [[Bealach Conglais|Bhealach Conglais]], Tiarna de chuid Shean-Ghaill [[An Pháil|na Pála]], isteach leis Ó Broin. Caitliceach, bhí sé cráifeach go smior. I mí Lúnasa, chuaigh Seán Dheasmhumhan agus Nicholas Sanders i gcomhar a chéile le James Eustace i g[[Contae Laoise]] in iarracht comheagar a chur ar a gcuid fórsaí. Níor éirigh leo comhstraitéis a chur i gcrích, cé is moite den chomhoibriú teoranta a rinneadar i gcríocha ghleann na [[An Bhearú|Bearuithe]]. Mar sin féin, b’údar mór imní do na Sasanaigh é briseadh amach an reibiliúin chomh gar sin do croílár rialtas na Sasanach i m[[Baile Átha Cliath]]. [[Íomhá:Henry sidney ireland detail.jpg|mion|Sir Henry Sidney, Lord-Deputy, [[Caisleán Bhaile Átha Cliath|Caisleán BÁC]]|166x166px]] Bhí an Tiarna Henry Sidney, iar-Fhear Ionaid ar Éirinn in ann a thionchar a imirt ar an bhfreagairt a tugadh mar gheall ar a chomhaltas ar an Ríchomhairle. I mí Lúnasa 1580 cuireadh Fear Ionaid nua, Arthur Grey, an 14ú Barún Grey de Wilton ar seol go hÉirinn ó Shasana in éineacht le 6,000 trúpa. Ba é an chloch is mó ar phaidrín a bhí ag Grey nó an reibiliún i Laighean a chur faoi chois gan mhoill. Ar an [[25 Lúnasa]] [[1580]], rinne fórsaí Uí Bhroin agus an Bíocunta Baltinglas i g[[Cath Ghleann Molúra, 1580|Cath Ghleann Molúra]] sléacht ar fhórsaí Sasanacha faoi stiúir Grey. Agus fórsaí na gcoróin i mbun ruathar a thabhairt faoi dhaingean Uí Bhroin i nGleann Molúra i gcroílár [[sléibhte Chill Mhantáin]] rinneadh luíochán orthu agus rinneadh bia míoltóige díobh; fágadh 800 díobh marbh. [[Íomhá:Dublin_Martyrs_by_Conall_McCabe_(2001).jpg|alt=|mion|249x249px|[[Maighréad de Bhál]] agus [[Proinnsias Táiliúr]] (Francis Taylor), BÁC]]Rinne Grey de Wilton William Stanley a shannadh chun [[an Pháil]] i Laighin a chosaint. Den chuid eile den [[Cogadh|chogadh]], rinne Ó Broin agus a gcomhghuaillithe ruathar a thabhairt ar lonnaíochtaí Sasanacha san oirthear agus san oirdheisceart, agus ní raibh siad in ann deis straitéiseach a thapú as an mbua a bhí acu i n[[Gleann Molúra]]. Crochadh roinnt mhaith daoine ón bPáil agus ó cheantair eile ina raibh na Sean-Gaill lonnaithe. Bhí muintir [[Loch Garman]] i gcónaí dílis d’údarás na Sasanach, agus ina mbrathadóirí. Bhí Diarmaid Ó hUrthuile [[Ardeaspag]] Caitliceach Chaisil i measc iadsan ar cuireadh chun báis. Chomh maith leis sin, fuair [[Maighréad de Bhál]] (Margaret Ball) bás, bean chéile Ard-Mhéara Bhaile Átha Cliath agus í i g[[Príosún|carcair]] i g[[Caisleán Bhaile Átha Cliath]]. Is minic a d’fhógair iadsan ar cuireadh chun báis iad a g[[creideamh]] Caitliceach ón scafall agus ar tugadh an Eaglais ómós dóibh mar mhairtírigh Chaitliceacha ina dhiaidh dá dheasca.<ref>''The Scenery and Antiquities of Ireland''. Chapter IV. (1841)</ref> == Teacht i dtír fhórsaí an Phápa i 1580 agus an sléacht i nDún an Óir == [[Íomhá:SirRichardBingham.jpg|mion|195x195px|Sir Richard Bingham]] Ar an [[10 Meán Fómhair]] [[1580]], tháinig 600 trúpaí de chuid an Phápa (Spáinnigh agus Iodálaigh araon) faoi stiúir Sebastiano di San Giuseppe (nó Sebastiano de Modena mar is fearr aithne) i dtír ag Dún an Óir, gar leis an ball ina tháinig Mac Muiris i dtír an bhliain roimhe sin. Bhí an Pápa Gríogaire tar éis íocadh astu agus iad a chur ar seol chun cuidiú leis an reibiliún. Rinne Deasmhumhain, Bhealach Conglais agus Seán Dheasmhumhan iarracht teacht in éineacht leis an bhfórsa sluaíochta ach bhlocáil Oirmhumhain agus Grey iad agus rinneadh longa fhórsaí an Phápa a imshuí sa bhá ag Dún an Óir nuair a ghníomhaigh Richard Bingham go gasta leis an loingeas faoina stiúir. Ní raibh rogha ná rogha ag San Giuseppe ach na fir faoina chúram a dhaingniú sa dún ag Dún ár Óir. [[Íomhá:Gerlach-Flicke-Portrait-of-a-Nobleman.jpg|mion|226x226px|Grey de Wilton]] I mí Dheireadh Fómhair 1580, shroich Grey de Wilton Dún an Óir agus suas le 4000 trúpa aige, agus rinne sé léigear don gharastún ann. Bhí na fórsaí ionraidh scoite de réir an tírdhreacha agus iad gafa ar rinn cúng leithinis [[Corca Dhuibhne|Chorcha Dhuibhne]], sáinnithe idir [[Cnoc Bhreandáin|Cnoc Bréanainn]] ar thaobh amháin agus fórsa Sasanach i bhfad níos mó ar an taobh eile dóibh. Ní raibh aon bhealach éalaithe acu. Ina theannta sin, bhí na Sasanaigh tar éis gunnaí móra thromairtléire a iompar ann ar muir, agus bhí siad in ann na cosaint sheiftithe a bhí i nDún ár Óir a bhriseadh go mear. Ghéill Di san Giuseppe, ceannasaí, ar an [[10 Deireadh Fómhair]] [[1580]] i ndiaidh léigear trí lá. D’ordaigh Grey de Wilton go ndéanfar ár ar na bhfórsaí ionraidh, gan spáráil ach amháin na ceannasaithe. Baineadh an ceann de thrúpaí Iodálacha agus de thrúpaí Spáinneacha, agus d'fhir is mná Éireannacha leis, agus caitheadh a gcorp san [[Farraige|fharraige]]. {{Main|Léigear Ard na Caithne, 1580}} == Deireadh an Éirí Amach == Bhí athrú cinniúnach curtha ar chúrsaí leis an sléacht a tharla ag Dún an Óir, agus bhí an lámh in uachtar faighte ag lucht Shasana ar na reibiliúnaigh. Lean an cogadh ar aghaidh ar feadh dhá bhliain ina dhiaidh, áfach, agus d'éirigh an treallchogaíocht ní ba sheirbhe de réir a chéile. Tharla gur fhulaing an gnáthphobal go géar mar gheall ar an g[[cogadh]], rinne an dá thaobh ionsaí orthu agus scriosadh a mbarraí, a m[[Eallach|beithígh]] agus a m[[Baile|bailte]]. [[Íomhá:Gaelic clothing Ireland.jpg|mion|éadaí timpeall 1570, portráid a rinne péintéir Dúitseach ag an am|176x176px]] Ba é Grey an ceannaire Sasanach ba neamhthrócairigh a bhí ann, agus tá tagairt dó mar "fhear fuilteach, nár airigh gurbh thar madraí iad a ngéillsinigh." De réir a chuntais féin, is éard a bhí aige mar phríomhtheaictic ná "an arbhar a loscadh, an fómhar a mhilleadh agus a mbeithígh a ruaigeadh." D'fhág an teaictic sin gur tháinig gorta go Deasmhumhain agus gur mbris [[Galar|galair]] amach arbh é an míchothú ba chúis léi. Rinne [[Eilís I Shasana|Eilís I]] Grey a aistriú as oifig an Fhir Ionaid mar gheall ar a bhródúlachta, a bhí iomarcach. Faoi lár den bhliain 1582 thuairiscigh Warham St Leger go raibh 30,000 duine tar éis [[bás]] a fháil leis an [[Gorta|ocras]] i Mumhain amháin le linn na sé mhí a chuaigh thart díreach roimhe sin agus go raibh na céadta ag fáil bháis I g[[Corcaigh|cathair Chorcaí]], le hocras agus le [[Galar|galair]] araon. [[Íomhá:Scipione Pulzone Ritratto di Giacomo Boncompagni.jpg|mion|205x205px|Giacomo Boncompagni]] == Féach freisin == * [[Léigear Ard na Caithne, 1580]] * [[Cath Ghleann Molúra, 1580]] == Rannpháirtithe suntasacha == '''Taobh an Ionraidh/an Reibiliúin – na hÉireannaigh agus a lucht tacaíochta Chaitliceach''': * [[Séamus Mac Muiris Mac Gearailt]], col ceathrar ag an Iarla Dheasmhuman, eagraí an dá reibiliún * Gearóid Mac Gearailt, 15ú Iarla Dheasmhumhan * [[Pápa Greagóír XIII]], a sholáthraigh maoiniú agus fórsaí * Captaen Thomas Stukley, eachtránaí Sasanach, ceannasaí an chéad fhórsa ionraidh * Giacomo Boncompagni, mac tabhartha Phápa Greagóir a bhí molta le bheith ina Rí ar Éirinn * William Allen, sagart Sasanach sa Róimh arbh tacadóir don reibiliúin é *[[Íomhá:Steven van der Meulen Thomas Butler Earl of Ormonde NGI.jpg|mion|229x229px|Sir Thomas Butler, 10th Earl of Ormond (1531-1614)  (Tomás Dubh de Buitléir), [[Dánlann Náisiúnta na hÉireann]]]]Nicholas Sanders, sagart Sasanach agus leagáid an Phápa leis an bhfórsa ionraidh * Hercules of Pisano, comhalta míleata den chéad iarracht ionraidh * Sebastiano di San Giuseppe of Bologna, ceannasaí gharastún an ionraidh i nDún an Óir * [[Pilib II na Spáinne]], a sholáthraigh fórsaí * Rí Sebastian na Phortaingéile, d'atreoraigh sé Thomas Stucky agus an chéad fhórsa go Maracó, an áit ina maraíodh an bheirt acu * Matthew de Oviedo, chuaigh sé in éineacht le Mac Muiris leis an dara fórsa ionraidh * Iarla Chill Dara, ceannaire Gearaltach ar iarradh air dul leis an reibiliún *Seán Dheasmhumhan, deartháir Iarla Dheasmhuman, tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an réibiliúin * Séamus Mac Éamainn Mac Gearailt, Seanascal Ó Mic Coille (Seneschal of Imokilly), tháinig sé i gcomharbacht ar cheannasaíocht an reibiliúin * Captaen Julian, innealtóir Iodálacha rinne iarracht Caisleán Charraig an Phoill a athchruthú *[[Íomhá:Hugh_Ó_Neill,_2nd_Earl_of_Tyrone.jpg|mion|[[Aodh Ó Néill|Aodh Ó Neill]]|alt=|233x233px]]Juan Martinez de Recalde, comhalta Spáinneach san fhórsa ionraidh a tháinig den athuair níos déanaí leis an Armáid Spáinneach * Fiach Mac Aoidh Ó Broin, taoiseach Gaelach a d’éirigh amach i Laighin, Cath Ghleann Molúra * James Eustace, 3ú Bíocunta Bhealach Conglais sa Pháil a chuaigh isteach leis an reibiliún i [[Laighean]], [[Cath Ghleann Molúra]] * Creon MacMurrough Kavanagh, a cheap lucht an reibiliúin ina Rí ar Laighin é '''Taobh na Corónach Sasanaí''': * [[Eilís I Shasana|Eilís I]], Banríona Shasana * Owen Moriarty, Taoiseach Ua Muireartach Chaisleán na Dromann i gCiarraí, mharaigh sé Iarla Dheasmhuman in 1573[[Íomhá:Edmund_Spenser_Image.jpg|mion|Edmund Spenser |alt=|228x228px]] * Sir Henry Sidney, Iar-Fhear Ionaid ar Éirinn agus comhalta na Ríchomhairle * Theobald Burke, col ceathrar de chuid Shéamuis Mhic Muiris Mhic Gearailt, ar mharaigh a fhórsaí féin é * Sir William Winter, ceannasaí mairnéalaigh Sasanach * Sir William Pelham, ceannasaí airm Sasanach * Sir [[George Carew, 1ú Iarla Totnes|George Carew]], ceannasaí airm Sasanach * Arthur Grey, 14ú Barún Grey de Wilton, an Fear Ionaid ar Éirinn, arm ceannasaí * William Stanley, ceannasaí airm * Richard Bingham, comhalta d’arm Shasana *[[Íomhá:WalterRaleigh 1588.jpg|mion|203x203px|[[Walter Raleigh]], 1588]][[Walter Raleigh|Sir Walter Raleigh]], comhalta d’arm Shasana * [[Edmund Spenser]], comhalta d’arm Shasana * Thomas Butler, 3ú Iarla Oirmhumhan, tacadóir d’fhórsaí Shasana * [[Aodh Ó Néill]], 3ú Iarla Thír Eoghain, tacadóir d’fhórsaí Shasan[[Aodh Ó Néill|Hugh Ó Neill, 2nd Earl of Tyrone]]<nowiki/>a * Owen MacCarthy Reagh, 12ú Prionsa Chairbre, tacadóir d’fhórsaí Shasana * Maurice agus Clan Ua Muireartaigh, Ghabh siad Iarla Dheasmhumhan == Tuilleadh eolais == *Richard Bagwell, Ireland under the Tudors 3 vols. (London, 1885–1890). * [[Armáid na Spáinne in Éirinn]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]], [[Cath Chionn tSáile]], [[Teitheadh na nIarlaí]] * John O'Donovan (ed.) Annals of Ireland by the Four Masters (1851). * Cyril Falls Elizabeth's Irish Wars (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. * [http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A2181647 Tuairisc ó BBC.co.uk] (as Béarla) * [http://en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Carrigafoyle_Castle#Siege Léigear Chaisleán Charraig an Phoill (as Béarla)] == Tagairtí == {{reflist}} <!-- Hide EN content [[Early Modern Ireland 1536–1691]] [[Tudor re-conquest of Ireland]] *Contemporaneous accounts of the quashing of the rebellion were produced by some of the participants. A chilling, albeit approving, observation on the campaign was set out in ''A View of the Present State of Ireland'' by Edmund Spenser written in 1593 and first licensed for publication in 1633, four decades later. Richard Bingham reported on the events at Smerwick to [[Francis Walsingham]], a chief-advisor to the Queen. The [[Annals of the Four Masters]] contain reports from the Irish perspective. *Richard Bagwell, ''Ireland under the Tudors'' 3 vols. (London, 1885–1890). *John O'Donovan (editor), ''Annals of Ireland by the Four Masters'' (1851). *Cyril Falls ''Elizabeth's Irish Wars'' (1950; reprint London, 1996). ISBN 0-09-477220-7. *''Calendar of State Papers: Carew MSS.'' 6 vols (London, 1867-1873). *''Calendar of State Papers: Ireland'' (London) *Nicholas Canny ''The Elizabethan Conquest of Ireland'' (Dublin, 1976); ''Kingdom and Colony'' (2002). *Steven G. Ellis ''Tudor Ireland'' (London, 1985) ISBN 0-582-49341-2. *''Dictionary of National Biography'' 22 vols. (London, 1921–1922).---- *Brian C. Donovan, The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster *Colm Lennon, ''Sixteenth Century Ireland – The Incomplete Conquest'', Dublin 1994. *Edward O'Mahony, ''Baltimore, the O'Driscolls, and the end of Gaelic civilisation, 1538-1615'', Mizen Journal, no. 8 (2000): 110-127. *Nicholas Canny, ''Making Ireland British 1580-1650'', Oxford University Press, Oxford 2001. -->[[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Stair Chontae Chorcaí]] [[Catagóir:Stair Chontae Chiarraí]] [[Catagóir:Cúige Mumhan]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] nur3vnmhytqxmskmdl7rl7073xmxb0v 14 12635 1313353 1304412 2026-05-16T17:28:10Z Alison 570 Catagóir:Daoine Meiriceánacha de réir slí bheatha 1313353 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Actors from the United States|Aisteoirí Meiriceánacha}} [[Catagóir:Aisteoirí de réir náisiúntachta|Meiricea]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de réir slí bheatha]] h8ckaa4rzff7ohkkuqwrjfekqtn3ccx 0 15230 1313803 1311085 2026-05-17T03:52:33Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313803 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí an '''Bhantiarna Jane Grey''' ([[1536]]/[[1537|7]] — [[12 Feabhra]] [[1554]]) ina banríon ar Shasana ar feadh naoi lá in Iúil 1553, le linn géarchéim chomharbachta. Tugadh 'Banríon na Naoi Lá' uirthi mar gheall air seo. Ba ghar-neacht le h[[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] í agus chinn a athair agus [[An Protastúnachas|Protastúnaigh]] thábhachtacha eile ar iarracht a dhéanamh í a chur i gcoróin tar éis don rí Protastúnach [[Éadbhard VI Shasana|Éadbhard VI]] bás a fháil. Rinneadh é seo d'fhonn bac a chur ar an gCaitliceach, [[Máire I Shasana|Máire Túdar]], deirfiúr Éadbhaird agus an iníon ba shine le hAnraí VIII, teacht i gcoróin. Ach theip ar an gceannairc seo, ceal tacaíochta ón bpobal i gcoitinne. Cuireadh í chun báis tar éis do Mháire teacht i réim. {{Síol-beath-en}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Jane Grey, An Bhantiarna}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1536]] [[Catagóir:Básanna i 1554]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Tréas]] kidxuu63nltia0kw9i79a1ocitl8pax 0 15277 1313804 1312501 2026-05-17T03:53:38Z Seachránaí 53315 Catagóir:Banríonacha na hÉireann 1313804 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Máire I''' ([[18 Feabhra]] [[1516]] – [[17 Samhain|17 Mí na Samhna]] [[1558]]), ar a dtugtar freisin '''Máire Thúdarach''', ina banríon ar [[Sasana|Shasana]] agus ar [[Éire|Éirinn]] ó [[19 Iúil]] 1553 go dtí lá a báis. Ba í an ceathrú monarc Túdarach agus tá cáil ar na hiarrachtaí a rinne sí chun a [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceachas Rómhánach]] a athbhunú i Sasana. Bhí sé mar thoradh ar na polasaithe seo gur cuireadh beagnach trí chéad [[Protastúnachas|Protastúnach]] chun báis le linn a réimis, agus tugadh an leasainm 'Máire Fhuilteach' uirthi de bharr an tslada seo. Ba í Máire an t-aon pháiste amháin ag [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] agus a chéad bhean chéile, [[Caitríona Aragón]], a mhair ina duine fásta. Chuaigh a leathdheartháir níos óige, [[Éadbhard VI Shasana|Éadbhard VI]], i gcomharbacht ar a n-athair sa bhliain 1547 nuair a bhí sé naoi mbliana d'aois. Nuair a bualadh Éadbhard ag tinneas básmhar sa bhliain 1553, rinne sé iarracht Máire a thógáil amach as an líne chomharbais toisc gur cheap sé, agus an ceart aige, go gcuirfeadh sí atheagruithe an Phrotastúnachais a tharla agus é féin i réim droim ar ais. Tar éis a bháis, d'fhógair mórpholaiteoirí an ama sin [[an Bhantiarna Jane Grey]] mar bhanríon. Go gearr ina dhiaidh sin, bhailigh Máire fórsa in Anglia Thoir chun Jane a dhíbirt, agus baineadh an ceann den chailín bocht sin ar deireadh thiar. Ba í Máire an chéad bhanríon i réim ar Shasana, seachas Jane agus [[Banimpire Matilda|an Banimpire Matilda]], a bhfuil easaontas ar bhailíocht a réimeanna féin. Phós Máire [[Pilib II na Spáinne]] sa bhliain 1554, gur rinneadh Céile an Rí ar [[Habsburg na Spáinne]] di ar a theacht i gcoróin sa bhliain 1556. Aistríodh Sasana ina thír Phrotastúnach arís nuair a tháinig leath-dheirfiúr Mháire, [[Eilís I Shasana|Eilís I]], i gcomharbacht uirthi. Fuair Máire bás ar an 17ú Samhain 1558 tar éis bréagthoircheas ón mbliain roimhe sin. Ceaptar gurbh fhéidir go raibh cisteanna ubhagáin nó ailse broinne uirthi<ref>Waller, lch. 108</ref>. == Breith agus Teaghlach == Rugadh Máire ar an 18ú Feabhra 1516 i [[Pálás Placentia|bPálás Placentia]] in [[Buirg Londan Greenwich|Greenwich]] Shasana. Bá í an t-aon pháiste amháin ag [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] agus an chéad bhean chéile leis, [[Caitríona Aragón]] a mhair i ndiaidh a naíonachta. Chaill a máthair cuid leanaí eile.<ref>Waller, lch. 16; Whitelock, lch. 9</ref> Sular rugadh Máire, bhí iníon agus beirt mhac aici a bhí marbh-bheirthe agus mac eile, Anraí, Diúc [[Corn na Breataine|Chorn na Breataine]], nach raibh ach bliain d'aois sula bhfuair sé bás tobann ar chúis éiginnte.<ref>Loades, lgh. 12–13; Weir, lgh. 152–153</ref> Baisteadh Máire ina Caitliceach in Eaglais na mBráithre Comhlíontacha ([[An Béarla|Béarla]]: Church of the Observant Friars) in Greenwich trí lá i ndiaidh a breithe.<ref>Porter, lch. 13; Waller, lch. 16; Whitelock, lch. 7</ref> Bhí an Tiarna Seansailéara [[Thomas Wolsey]], a sean-aintín [[Caitríona York, Cuntaois Devon]] agus [[Agnes Howard, Bandiúc Norfolk]] ar a cairde as Críost.<ref>Porter, lgh. 13, 37; Waller, lch. 17</ref> Sheas col cúigir Anraí VIII, [[Mairéad Pole, Cuntaois Salisbury]] léi ag a dul faoi lámh easpaig, a rinneadh go díreach i ndiaidh an bhaiste.<ref>Porter, lch. 13; Waller, lch. 17; Whitelock, lch. 7</ref> An bhliain ina dhiaidh sin, d'éirigh Máire ina cara Críost féin lena col ceathar [[Frances Grey, Bandiúc Suffolk|Frances Brandon]].<ref>Loades, lch. 28; Porter, lch. 15</ref> Sa bhliain 1520, ceapadh Cuntaois Salisbury ina máistreás do Mháire.<ref>Loades, lch. 29; Porter, lch. 16; Waller, lch. 20; Whitelock, lch. 21</ref> Bhí an Ridire John Hussey ina sheomairlín di ón mbliain 1530, agus ba í a bhean chéile, an Bhantiarna Anne, arbh í iníon Sheoirse Grey, an Dara hIarla Kent, duine de na banfhreastalaithe Mháire.<ref>Hoyle, lch. 407</ref> == Óige == [[Íomhá:Mary Tudor by Horenbout.jpg|mionsamhail|deas|Máire ag am a gealltanais le Séarlas V. Tá sí ag caitheamh bróiste dronuilleogach agus "An tImpire" inscríobhtha air.<ref>Whitelock, lch. 23</ref>]] Bhí Máire seanórtha mar pháiste.<ref>Whitelock, lch. 27</ref> I mí Iúil 1520, nuair ab ar éigean é má bhí na ceithre bliana go leith aici, rinne sí siamsa do thoscaireacht Fhrancach a bhí ar cuairt ann, í ag seinm ar [[virgineal]] (sórt [[cruitchlár|cruitchláir]]).<ref>Loades, lgh. 19–20; Porter, lch. 21</ref> Fuair sí cuid mhór dá luathoideachas óna máthair, a chuaigh i gcomhairle leis an [[An Daonnachas|daonnachach]] Spáinneach [[Juan Luis Vives]] agus choimisiúnaigh é chun a thráchtas ar oideachas na gcailíní ''De Institutione Feminae Christianae'' a scríobh.<ref>Loades, lch. 31; Porter, lch. 30</ref> Faoin am a raibh sí naoi mbliana d'aois, bhí léamh agus scríobh na Laidine aici.<ref>Porter, lch. 28; Whitelock, lch. 27</ref> Rinne sí staidéar ar an bhFraincis, ar an Spáinnis, ar cheol, ar dhamhsa, agus b'fhéidir ar an nGréigis.<ref>Loades, lgh. 32, 43</ref> Bhí Anraí VIII an-cheanúil ar a iníon agus mhaígh uirthi leis an ambasadóir Veinéiseach Sebastian Giustiniani nár dhein sí gol riamh.<ref>''Domine Orator, per Deum immortalem, ista puella nunquam plorat'', luaite in Whitelock, lch. 17</ref> Bhí snua geal, súile bánghorma agus gruaig rua nó fhionnrua ar Mháire. Bhí sí dearg sna leicne, tréith a bhí faighte aice óna hathair.<ref>Giles Tremlett, "Catherine of Aragon, Henry's Spanish Queen" lch. 244</ref> In ainneoin an mhéid ceana a bhí ag Anraí ar Mháire, bhí díomá mhór air nach raibh aon mhac aige mar oidhre.<ref>Tittler, lch. 1</ref> Faoin am a raibh na naoi mbliana slánaithe ag Máire, ba léir nach mbeadh tuilleadh páistí ag Anraí agus Caitríona, rud a d'fhágfadh Anraí gan aon oidhre dlisteanach fireann.<ref>Loades, lch. 37; Porter, lgh. 38–39; Whitelock, lgh. 32–33</ref> Sa bhliain 1525, chuir Anraí Máire chuig teorainneacha [[An Bhreatain Bheag|na Breataine Bige]] le bheith (nó in ainm a bheith, is dócha) i gceannas ar Chomhairle na Breataine Bige agus na Marg.<ref>Porter, lgh. 38–39; Whitelock, lgh. 32–33</ref> Tugadh a cúirt ríoga féin i [[Caisleán Ludlow|gCaisleán Ludlow]] di agus cuid mhaith freisin desna sainphribhléidí ríoga nár tugadh de ghnáth ach do Phrionsa na Breataine Bige. Thug Vives agus daoine eile Banphrionsa na Breataine Bige uirthi, cé nach raibh an teideal sin tabhartha di go hoifigiúil.<ref>Waller, lch. 23</ref> Is cosúil go raibh trí bliana caite aici i Marga na Breataine Bige, agus thugadh sí cuairt go rialta ar chúirt a hathar ag an am sin, sular fhill sí ar ais go buan chuig na contaetha thart ar Londain i lár na bliana 1528.<ref>Loades, lgh. 41–42, 45</ref> I gcaitheamh a hóige go léir, bhíodh idirbheartaíocht déanta ag Anraí le daoine éagsúla faoi chleamhnais fhéideartha Mháire. Nuair nach raibh sí ach dhá bhliain d'aois, bhí sí geallta do [[Proinsias III, Diúc na Briotáine|Phroinsias]], naíonán de mhac a bhí ag [[Proinsias I na Fraince|Proinsias I]], rí na Fraince, ach bhí an conradh sin séanta tar éis na trí bliana.<ref>Porter, lgh. 20–21; Waller, lgh. 20–21; Whitelock, lgh. 18–23</ref> Sa bhliain 1522, agus í sé bliana d'aois, bhí sí curtha i ngealltanas lena col ceathar [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Séarlas V]], [[Impire Naofa Rómhánach|an tImpire Naofa Rómhánach]], é 22 bliana d'aois ag an am.<ref>Loades, lgh. 22–23; Porter, lgh. 21–24; Waller, lch. 21; Whitelock, lch. 23</ref> Cuireadh deireadh leis an ngealltanas sin ag Séarlas faoi cheann cúpla bliain, áfach, le comhaontú Anraí.<ref>Whitelock, lgh. 30–31</ref> Chuaigh [[Thomas Wolsey|an Cairdinéal Wolsey]], ardchomhairleoir Anraí, i mbun idirbheartaíochta arís ansin leis na Francaigh faoi phósadh Mháire, agus mhol Anraí go bpósfaí í le hathair an ''Dauphin'', an rí Proinsias I féin, ar mhaith leis comhaontas polaitiúil le Sasana.<ref>Whitelock, lgh. 36–37</ref> Síníodh conradh pósta a luaigh go bpósfadh Máire Proinsias I, eisean nó an dara mac a bhí aige, [[Anraí II na Fraince|Anraí, Diúc d'Orléans]],<ref>Whitelock, lgh. 37–38</ref> ach fuair Wolsey comhaontas leis an bhFrainc d'uireasa an phósta. Sa bhliain 1528, phléigh Thomas Magnus, gníomhaire Wolsey, leis an taidhleoir Albanach Adam Otterburn an bpósfadh Máire a col ceathar [[Séamas V, Rí na nAlbanach|Séamas V na hAlban]].<ref>''State Papers Henry VIII'', iml. 4 cuid IV (Londain, 1836), lch. 545.</ref> De réir an [[An Veinéis|Veinéiseach]] Mario Savorgnano, faoin am sin bhí Máire ag fás ina bean óg dhóighiúil dhea-chumtha agus snua breá na sláínte uirthi.<ref>Mario Savorgnano, 25ú Lúnasa 1531, ''Calendar of State Papers, Venetian'', iml. IV, lch. 682, luaite in Loades, lch. 63</ref> == Ógántacht == Lena linn sin, bhí pósadh thuismitheoirí Mháire i mbaol. Bhí díomá fós ar Anraí nach raibh aon mhac aige mar oidhre, agus bhí sé ar bior chun athphósta. Dá bharr sin, rinne sé iarracht [[Neamhniú|neamhniú pósta]] a fháil ó Chaitríona, ach dhiúltaigh an [[Pápa Cléimeans VII]] a achainí. Mhaígh Anraí, é ag tagairt do shleachta as an mBíobla ([[Leabhar Leviticus|Leviticus]] 20:21), go raibh a phósadh le Caitríona neamhghlan toisc gurbh í baintreach a dhearthár í ([[Artúr, Prionsa na Breataine Bige|Artúr]], uncail Mháire). Mhaígh Caitríona nach raibh a pósadh le hArtúr curtha i gcrích riamh, agus dá bharr sin nach raibh an pósadh bailí dleathach. Fuair sí neamhniú a céadphósta ó Phápa eile roimhe, [[Pápa Julius II|Julius II]], ar an mbonn céanna sin. B'fhéidir go raibh drogall ar Clement aon bheart a dhéanamh toisc go raibh tionchar éigin air ag Séarlas V, mac deirféar Chaitríona agus duine a raibh Máire geallta dó uair amháin roimhe, agus a raibh a chuid saighdiúirí tar éis [[Creach na Róimhe (1527)|seilbh a ghabháil ar an Róimh]] i gCogadh Chonradh an Choinnic.<ref>Porter, lgh. 56, 78; Whitelock, lch. 40</ref> Ón mbliain 1531 amach, ba mhinic go raibh Máire breoite ag an míostrú neamhrialta agus an lionn dubh, cé nach bhfuil sé léir arbh é an strus, an caithreachas, nó bunghalar éigin ar chúis leis.<ref>Waller, lch. 27</ref> Ní raibh cead aici a máthair a fheiceáil. Bhí an bhean sin díbirte ag Anraí chun maireachtaint amach ón gcúirt.<ref>Porter, lch. 76; Whitelock, lch. 48</ref> Go luath sa bhliain 1533, phós Anraí [[Anne Boleyn]], a bhí ag iompar a pháiste cheana, agus i mí na Bealtaine, d'fhógair [[Thomas Cranmer]], [[Ardeaspag Canterbury|an tArdeaspag Canterbury]] go foirmiúil go raibh an pósadh le Caitríona ar neamhní agus go raibh an pósadh le hAnne bailí. Shéan Anraí údarás an Phápa, agus d'fhógair é féin mar Cheann Uachtarach ar [[Eaglais Shasana]]. Ísliodh Caitríona go Banphrionsa Baintí na Breataine Bige (teideal a bheadh aici mar bhaintreach Artúr) agus measadh gur leanbh díomhaointis í Máire. Tugadh "An Bhantiarna Máire" uirthi, seachas an Banphrionsa, agus d'aistríodh a háit sa líne chomharbais chuig a leathdheirfiúr nuabheirthe, [[Eilís I Shasana|Eilís]], iníon Anne.<ref>Porter, lch. 92; Whitelock, lgh. 55–56</ref> Briseadh suas lucht tí Mháire;<ref>Loades, lch. 77; Porter, lch. 92; Whitelock, lch. 57</ref> briseadh a cuid searbhóntaí as a bpost (an Chuntaois Salisbury san áireamh) agus i mí na Nollag 1553, cuireadh í le bheith ina ball de lucht tí an naíonán Eilís in [[Hatfield, Hertfordshire]].<ref>Loades, lch. 78; Whitelock, lch. 57</ref> Dhiúltaigh Máire go seasmhach admháil nó glacadh leis gurb í Anne an bhanríon í nó go raibh Eilís ina banphrionsa, rud a chuir an Rí Anraí ar deargbhuile arís.<ref>Porter, lgh. 97–101; Whitelock, lgh. 55–69</ref> Í faoi bhrú agus leis an teorannú a bhí curtha ar a cuid imeachtaí, ba mhinic a raibh Máire breoite, rud a d'fhág an lia ríoga ar a cuid "drochúsáide".<ref>An Dochtúir William Butts, luaite in Waller, lch. 31</ref> D'éirigh an tAmbasadóir Impiriúil, [[Eustace Chapuys]] ina dhlúth-chomhairleoir di, agus rinne sé iarracht in aisce chun idirghabháil a dhéanamh ar a son sa chúirt.<ref>Loades, lgh. 84–85</ref> Chuaigh an caidreamh idir Máire agus a hathair in olcas; níor labhair siad lena chéile le trí bliana.<ref>Porter, lch. 100</ref> Cé go raibh Máire agus a máthair araon breoite, diúltaíodh cead do Mháire cuairt a thabhairt ar Chaitríona.<ref>Porter, lgh. 103–104; Whitelock, lgh. 67–69, 72</ref> Nuair a fuair Cairíona bás sa bhliain 1536, bhí Máire "doshóláis".<ref>Litir ón Impire Séarlas V chuig [[Isabella na Portaingéile|an Banimpire Isabella]], luaite in Whitelock, lch. 75</ref> Adhlacadh Caitríona san [[Ard-Eaglais Peterborough|Ard-Eaglais]] [[Peterborough]] fad a bhí Máire ag déanamh bróin ar an leath-chúlráid in Hunsdon i gContae [[Hertfordshire]].<ref>Porter, lch. 107; Whitelock, lgh. 76–77</ref> == Aosacht == Sa bhliain 1536, thit an Bhanríon Anne i míghnaoi an rí agus baineadh an ceann di. Fógraíodh é go raibh Eilís ina leanbh mídhlisteanach agus baineadh a cearta comharbais di, mar an gcéanna le Máire roimpi.<ref>Whitelock, lch. 91</ref> Faoi cheann coicíse i ndiaidh bás Anne, phós Anraí [[Jane Seymour]], a bhí dá ghríosú a shíocháin a dhéanamh le Máire.<ref>Porter, lch. 121; Waller, lch. 33; Whitelock, lch. 81</ref> D'éiligh Anraí go dtabharfadh Máire aitheantas dó mar cheann Eaglais Shasana, go ndiúltódh sí údarás an Phápa, go n-admhódh sí go raibh pósadh a tuismitheoirí mídhleathach, agus go nglacfadh sí lena mídhlisteanacht féin. Rinne sí iarracht athmhuintearas a dhéanamh leis trína tabhairt isteach dá údarás, chomh fada agus a ligfeadh "Dia agus mo choinsias" di, ach ar deireadh thiar, rinneadh bulaíocht uirthi cáipéis a shíniú a ghlac le gach aon éileamh a bhí déanta ag Anraí.<ref>Porter, lgh. 119–123; Waller, lgh. 34–36; Whitelock, lgh. 83–89</ref> Tar éis an athmhuintearais sin lena hathair, fuair Máire a háit ar ais sa chúirt.<ref>Porter, lgh. 119–123; Waller, lgh. 34–36; Whitelock, lgh. 90–91</ref> Thug Anraí deontas teaghlaigh di, agus cuireadh ath-insealbhú an duine is ansa le Máire, [[Susan Clarencieux]] san áireamh.<ref>Loades, lch. 105</ref> Léiríonn cuntais phríobháideacha Mháire ón am sin, a choinnítí ag [[Mary Finch]], go raibh [[Hatfield House]], an [[Pálás Beaulieu]] (ar a dtugadh Newhall freisin), [[Richmond, Yorkshire Thuaidh|Richmond]] agus [[Hunsdon]] ar na príomháiteanna cónaithe a bhí aici, chomh maith le páláis Anraí in Greenwich, [[Westminster]] agus [[Hampton Court Palace|Hampton Court]].<ref>Madden, F. (eag.) (1831) ''The Privy Purse Expenses of the Princess Mary'', luaite in Loades, lch. 111</ref> Bhí éadaí den scoth agus cearrbhachas cártaí (ceann de na caithimh aimsire ab fhearr aici) ar a cuid costais.<ref>Porter, lgh. 129–132; Whitelock, lch. 28</ref> Chuaigh reibiliúnaigh i dTuaisceart Sasana (an Tiarna Hussey, iar-sheomairlín Mháire, ina measc) i mbun feachtais in aghaidh atheagruithe reiligiúin Anraí, agus ba é ceann dá gcuid éileamh ná go ndéanfaí Máire ina duine dlisteanach arís. Cuireadh an t-éirí amach, ar a dtugadh an [[An Oilithreacht Ghrásta|Oilithreacht Ghrásta]], faoi chois go neamhthrócaireach.<ref>Porter, lgh. 124–125</ref> Mar aon le reibiliúnaigh eile, cuireadh Hussey chun báis, ach ní raibh aon rud ann a thabharfadh le fios go raibh Máire páirteach ann.<ref>Loades, lch. 108</ref> An bhliain dár gcionn, 1537, fuair Jane bás i ndiaidh di mac a thabhairt ar an saol, [[Éadbhard VI Shasana|Éadbhard]]. Rinneadh cara Críost de Mháire lena leathdheartháir agus bhí sí ina príomhchaointeoir ag sochraid na banríona.<ref>Loades, lch. 114; Porter, lgh. 126–127; Whitelock, lch. 95–96</ref> [[Íomhá:Mary I by Master John.jpg|mionsamhail|Máire sa bhliain 1544]] Dhein [[Pilib Diúc na Baváire]] suirí le Máire i ndeireadh na bliana 1539 agus as sin amach, ach bhí seisean ina [[Liútarachas|Liútarach]] agus níor éirigh leis ceiliúr pósta a chur uirthi.<ref>Loades, lgh. 127–129; Porter, lgh. 135–136; Waller, lch. 39; Whitelock, lch. 101</ref> I gcaitheamh na bliana 1539, rinne [[Thomas Cromwell]], príomh-aire an rí, idirbheartíocht ar chomhaontas féadartha leis an [[Diúcacht Cleves]]. Ní raibh aon toradh ar mholtaí go bpósfadh Máire Liam, an [[Diúc Cleves]], a bhí ar comhaois léi, ach bhíothas aontas ar chleamhnas idir Anraí agus deirfiúr an Diúic, [[Áine Cleves|Áine]].<ref>Loades, lgh. 126–127; Whitelock, lch. 101</ref> Nuair a chonaic Anraí Áine don chéad uair amach sa Nollaig 1539, seachtain sula raibh lá na bainise ann, níor thaithin sí leis mar bhean, ach ar chúiseanna taidhleoireachta, agus gan aon chúinse ná leithscéal a bheith aige, ní raibh sé in ann an pósadh a chur ar ceal.<ref>Whitelock, lgh. 103–104</ref> Thit Cromwell faoi dhrámh, agus gabhadh as an tréas é i mí an Mheithimh 1540; ba é cúiseamh amháin ar na cúisimh nach dócha a cuireadh ina aghaidh ná go raibh sé beartaithe aige féin Máire a phósadh.<ref>Whitelock, lch. 105</ref> Thoiligh Áine go gcuirfí an pósadh nach raibh curtha i gcrích ar neamhní agus baineadh ceann Chromwell de.<ref>Whitelock, lgh. 105–106</ref> Sa bhliain 1541, cuireadh Cuntaois Salisbury, arbh í iarmháistreás agus máthair bhaistí Mháire, chun báis ag Anraí, ar an gcúinse go raibh a mac Reginald Pole tugtha i dreis i gcomhcheilg chaitliceach ar a dtugtar an Chomhcheilg [[Exeter]].<ref>Loades, lch. 122; Porter, lch. 137</ref> Bhí a básadóir ina "ógánach suarach ciotach" a "chiorraigh a ceann agus a guaillí ina bpíosaí go litriúil".<ref>Tuairiscí comhaimseartha i mBéarla agus i Spáinnis, luaite in Whitelock, lch. 108</ref> Sa bhliain 1542, i ndiaidh cur chun báis an chúigiú bean chéile Anraí, [[Catherine Howard]], thug Anraí cuireadh do Mháire teacht chuig féile ríoga na Nollag.<ref>Porter, lch. 143</ref> Ag an gcúirt, agus a hathair idir dhá phósadh agus gan chéile dá réir sin, feidhmnigh Máire mar bhanóstach.<ref>Waller, lch. 37</ref> Sa bhliain 1543, phós Anraí an séú bean chéile leis, [[Catherine Parr]], a bhí in ann an teaghlach a thabhairt níos cóngaraí le chéile.<ref>Porter, lgh. 143–144; Whitelock, lch. 110</ref> Chuir Anraí Máire agus Eilís ar ais sa líne chomharbais i ndiaidh Éadbhard leis an dTriú hAcht Comharbais, 1544 (Béarla: Third Act of Succession), ach lean an bheirt acu ina nduine mídhlisteanach de réir an dlí.<ref>Loades, lch. 120; Waller, lch. 39; Whitelock, lch. 112</ref> Fuair Anraí VIII bás sa bhliain 1547, agus chuaigh Éadbhard i gcomharbacht air. Fágadh eastáit in [[Norfolk]], [[Suffolk]] agus [[Essex]] le huacht ag Máire, agus deonaíodh Hunsdon agus Beaulieu di le bheith aici féin.<ref>Loades, lgh. 137–138; Whitelock, lch. 130</ref> Ar an ábhar go raibh Éadbhard fós ina leanbh, aistríodh an réimeas chuig comhairle leasríochta inar raibh an lámh in uachtar ag Protastúnaigh, a rinne iarracht a gcreideamh a bhunú ar fud na tíre. Mar shampla, bhí sé leagtha amach san Acht Ionannais 1549 (Béarla: Act of Uniformity) go mbeadh deasghnátha seirbhísí eaglaise ina ndeasghnátha Protastúnacha, amhail ''[[Leabhar na hUrnaí Coitinne]]'' (Béarla: the Book of Common Prayer) le Thomas Cranmer a úsáid. D'fhan Máire dílis lena creideamh Caitliceach Rómhánach féin, agus lean sí uirthi an t-Aifreann traidisiúnta a éisteacht go dúshlánach ina séipéal féin. D'impigh sí ar a col ceathar, an tImpire Séarlas V, chun brú taidhleoireachta a chur ar dhaoine ionas go mbeadh sí in ann a creideamh féin a chleachtadh.<ref>Loades, lgh. 143–147; Porter, lgh. 160–162; Whitelock, lgh. 133–134</ref> Ar feadh an chuid is mó de réimeas Éadbhard, d'fhan Máire ar a heastáit féin agus b'annamh a bhí sí i láthair sa chúirt.<ref>Porter, lch. 154; Waller, lch. 40</ref> Idir Bealtaine agus mí Iúil 1550, rinneadh plean chun í a smugláil amach as Sasana go dtí sábháilteacht Mhórthír na hEorpa, ach ní raibh aon toradh air.<ref>Loades, lgh. 153–157; Porter, lgh. 169–176; Waller, lgh. 41–42; Whitelock, lgh. 144–147</ref> Lean an t-easaontas creidimh ar aghaidh idir Máire agus Éadbhard. Nuair a bhí Máire sna tríochaidí, d'fhreastail sí ar theacht le chéile le hÉadbhard agus le hEilís leis an Nollaig 1550, am a chuir Éadbhard náire ar Mháire, gur chuir ag gol í chomh maith leis féin freisin os comhair na cúirte, de bharr é bheith ag tabhairt amach di as an neamhaird a thug sí ar a chuid dlíthe maidir leis an adhradh.<ref>Porter, lch. 178; Whitelock, lch. 149</ref> Dhiúltaigh Máire arís is arís eile na héilimh a rinne Éadbhard uirthi go dtréigfeadh sí an Caitliceacheas, agus dhiúltaigh agus d'athdhiúltaigh Éadbhard a chuid éileamh a thabhairt suas.<ref>Porter, lgh. 179–182; Whitelock, lgh. 148–160</ref> == Teacht i Réim == Ar an 6ú Iúil 1553, nuair a bhí sé 15 bliana d'aois, fuair Éadbhard VI bás d'ionfhabhtú scamhóige, arbh fhéidir é an eitinn é.<ref>Porter, lch. 187</ref> Níor mhaith leis go n-aistríodh an choróin chuig Máire, toisc go raibh eagla air go gcuirfeadh sí an Caitliceachas i bhfeidhm arís agus go gcuirfí atheagruithe a n-athair ar ceal. Bhí sé de rún aige mar sin í a fhágáil amach as líne an chomharbais. D'inis a chuid comhairleoirí dó nárbh fhéidir leis duine amháin dá leath-dheirfiúracha a chur as oidhreacht ina haonar; b'éigean dó an rud céanna a dhéanamh le hEilís freisin, cé go raibh sí ina Protastúnach. Faoi threoir ag John Dudley, an Chéad Diúc [[Northumberland]], agus daoine eile, b'fhéidir, d'fhág Éadbhard iad araon as líne an chomharbais ina uacht.<ref>Porter, lgh. 188–189</ref> Mar chur in aghaidh ar an dTríú hAcht Comharbais, a chuir Máire agus Eilís ar ais sa líne chomharbais, d'ainmnigh Éadbhard banchliamhain Dudley, [[An Bhantiarna Jane Grey]], arbh í ina gariníon ag an deirfiúr is óige Anraí VIII, Máire Túdar, banríon na Fraince, mar oidhre leis féin. Ba í Frances Grey, Bandiúc Suffolk máthair Bhantiarna Jane, í ina col ceathar agus iníon bhaistí Mháire. Díreach sula bhfuair Éadbhard VI bás, gaireadh Máire go Londain chun cuairt a thabhairt ar a deartháir, ach tugadh rabhadh di nach raibh sa ghairm sin ach cúis bhréige le go raibh sí gafa agus go n-éascaíodh teacht i réim Jane.<ref>Waller, lgh. 48–49; Whitelock, lch. 165</ref> Ar an ábhar sin, seachas bheith ag dul go Londain óna háit cónaithe in Hunsdon, theith Máire go dtí an Anglia Thoir, áit a raibh eastáit fhairsinge aici agus ina raibh an Cheannairc Kett curtha faoi chois go míthrócaireach ag Dudley. Bhí iomaí daoine de lucht leanúna an Chaitliceachais ina gcónaí ann, arbh iad daoine a chuir iad féin in aghaidh Dudley.<ref>Waller, lgh. 51–53; Whitelock, lgh. 165, 138</ref> Ar an 9ú Iúil, ó Kenninghall in [[Norfolk]], do scríobh sí don ríchomhairle le horduithe go bhfógraíodh ise mar chomharba ar Éadbhard.<ref>Loades, lch. 176; Porter, lch. 195; Tittler, lgh. 8, 81–82; Whitelock, lch. 168</ref> Ar an 10ú Iúil 1553, fógraíodh an Bhantiarna Jane mar bhanríon ag Dudley agus lucht a thacaíochta, agus tháinig litir Mháire don ríchomhairle i Londain ar an lá céanna. Faoi cheann an 12ú Iúil, bhí fórsa míleata bailithe ag Máire agus a lucht tacaíochta ag Caisleán [[Framlingham]] in [[Suffolk]].<ref>Porter, lch. 203; Waller, lch. 52</ref> Theip ar thacaíocht Dudley,<ref>Loades, lgh. 176–181; Porter, lgh. 213–214; Waller, lch. 54; Whitelock, lgh. 170–174</ref> agus athríodh Jane ar an 19ú Iúil.<ref>Porter, lch. 210; Weir, lgh. 159–160</ref> Cuireadh ise agus Dudley i bpríosún sa [[Túr Londain|Túr]]. Mharcaigh Máire isteach go Londain go caithréimeach ar an 3ú Lúnasa 1553, ar bharr toinne thacacíochta ag an bpobal. Thionlaic a leath-dheirfiúr Eilís í, chomh maith le mórshiúl de bhreis agus 800 duine d'fhir uaisle.<ref>Waller, lgh. 57–59</ref> == Réimeas == Ba é ceann de na gníomhartha a rinne Máire ar dtús mar bhanríon ná gur ordaigh sí go scaoilfí saor an Caitliceach Rómhánach Tomás Howard, Diúc Norfolk, agus an t-easpag Stiofán Gardiner óna bpríosúnacht i dTúr Londan, chomh maith lena fear muinteartha, Éadbhard Courtenay.<ref>Waller, lch. 59; Whitelock, lch. 181</ref> Bhí tuiscint mhaith ag Máire nach raibh san ógbhean Jane ach fichillín i seifteanna Dudley, agus ba é Dudley an t-aon duine uasal de na comhchealgairí a cuireadh chun báis as an ardtréas go díreach i ndiaidh an ''coup''. Cé go bhfuarthas ciontach iad, coimeádadh an Bhantiarna Jane agus a fear céile, an Tiarna Guildford Dudley, faoi gharda sa Túr, seachas bheith curtha chun báis láithreach, agus scaoileadh Anraí Grey, athair Jane, saor.<ref>Waller, lgh. 59–60; Whitelock, lgh. 185–186</ref> Bhí Máire fágtha i gcruachás ag an scéal, mar go raibh nach mór gach éinne de na Ríchomhairleoirí i dtreis sa chomhcheilg chun Jane a chur i gcoróin.<ref>Whitelock, lch. 182</ref> Cheap sí Gardiner ina bhall den Chomhairle agus rinne Easpag [[Winchester]] chomh maith le hArd-Seansailéir de. D'fhan sé in oifig sa dá phost go dtí lá a bháis i mí na Samhna 1555. D'éirigh [[Susan Clarencieux]] ina Máistreás na Róbaí (Béarla: Mistress of the Robes).<ref>Whitelock, lch. 183</ref> Ar an 1ú Deireadh Fómhair 1553, chorónaigh Gardiner Máire in [[Abtheach Westminster]].<ref>Porter, lgh. 257–261; Whitelock, lgh. 195–197</ref> === Pósadh le Pilib II na Spáinne === [[Íomhá:Philip II.jpg|mionsamhail|deas|Pilib na Spáinne le [[Titian]]]] Bhí Máire 37 bliana d'aois faoin am seo, is dhírigh sí a haird ar fhear céile a aimsiú agus oidhre a bheith aici, rud a chuirfeadh bac ar theacht i gcomharbas an Phrotastúnaigh, Eilís, a bhí fós ina céad duine eile sa líne chomharbais faoi théarmaí uacht Anraí VIII agus de réir an Achta Chomharbais 1544. Luadh Éadbhard Courtenay agus Raghnall Pole araon mar shuirígh fhéadartha di, ach mhol a col ceathar Séarlas V go bpósfadh sí a aonmhac féin, [[Pilib II na Spáinne|Pilib, Prionsa na Spáinne]].<ref>Loades, lgh. 199–201; Porter, lgh. 265–267</ref> Bhí mac ag Pilib ó phósadh roimh ré agus bhí sé ina léiroidhre ar na críocha móra fairsinge ar Mór-roinn na hEorpa agus sa Domhan Nua. Mar chuid den idirbheartaíocht ar an bpósadh, seoladh portráid de Philib le [[Titian]] di sa chuid deiridh den bhliain 1553.<ref>Porter, lch. 310</ref> Rinne an tArd-Seansailéir Gardiner agus [[Teach na dTeachtaí]] achainí uirthi cuimhneamh a dhéanamh air go bpósfadh sí Sasanach, mar bhí eagla orthu go dtiocfadh ísliú céime ar Shasana is go ndéanfaí ina spleáchríoch ag muintir Habsburg é. Níor éirigh leo, áfach.<ref>Porter, lgh. 279–284; Waller, lch. 72; Whitelock, lgh. 202–209</ref> Níor thaithin an pósadh leis na Sasanaigh; chuir Gardiner agus lucht a thacaíochta ina aghaidh ar bhonn an tírghrá, agus ba é a gcuid eagla roimh an Caitlicheachas a spreag na Protastúnaigh.<ref>Waller, lch. 73</ref> Nuair a d'éiligh Máire go bpósfadh sí Pilib, bhí ceannairc is éirí amach ann. Ba é Tomás Wyatt Óg an ceannaire ar fhórsa a tháinig as [[Kent]] chun Máire a athrí agus Eilís a chur ina háit, mar chuid de chomhcheilg ní b'fhorleithne ar a dtugtar Ceannairc Wyatt (Béarla: Wyatt's rebellion), agus ina raibh Anraí Grey, athair Bhantiarna Jane, páirteach freisin.<ref>Porter, lgh. 288–299; Whitelock, lgh. 212–213</ref> D'fhógair Máire go poiblí go ngairfeadh sí ar an bParlaimint chun an pósadh a phlé, agus dá mba rud é gurbh é an tuairim ag Parlaimint nach raibh an pósadh ar mhaithe na ríochta, staonfadh sí ón tabhairt faoi.<ref>Porter, lch. 300; Waller, lgh. 74–75; Whitelock, lch. 216</ref> Nuair a bhain Wyatt Londain amach, buadh agus gabhadh air. Cuireadh Wyatt, Anraí Grey, an Bhantiarna Jane agus a fear céile, Guildford Dudley chun báis. Cuireadh Courtenay, a raibh a ainm luaite le scéal na comhcheilge, i bpríosún, agus ar deireadh thiar, ar deoraíocht. Cé gur mhaígh sí nach raibh sí ciontach sa chomcheilg agus scéal Wyatt, cuireadh Eilís i bpríosún sa Túr ar feadh dhá mhí, ansin cuireadh faoi bhraighdeanas baile i bPálás Woodstock í.<ref>Porter, lgh. 311–313; Whitelock, lgh. 217–225</ref> Bá í Máire an chéad banríon i gcoróin ar Shasana (seachas an [[Banimpire Matilda]] agus an Bhantiarna Jane Grey, a bhfuil easaontas ann maidir lena gcuid réimeas gairid). Lena chois sin, de réir thagaisc ''jure uxoris'' faoi dhlí coiteann Shasana (Gaeilge: ''le ceart a mhná chéile'') aistríodh an uile maoin agus teidil a bhí ag bean chuig a fear céile tar éis a bpósta, agus bhíothas eagla ann go n-éireodh aon fhear a phós sí ina Rí Shasana i bhfíric agus in ainm dá réir.<ref>Waller, lgh. 84–85; Whitelock, lgh. 202, 227</ref> Cé gur choinnigh seantuismitheoirí Mháire, [[Ferdinand II Aragón|Ferdinand]] agus [[Isabel I na Caistíle|Isabel]] ardcheannas ar a gcuid flaitheas faoi seach le linn a bpósta, ní raibh aon fhasach ann le leanúint i Sasana.<ref>Porter, lch. 269; Waller, lch. 85</ref> Faoi théarmaí den Acht um Phósadh Bhanríon Máire le Pilib na Spáinne (Béarla: Act for the Marriage of Queen Mary to Philip of Spain), tugadh an teideal "Rí Shasana" ar Philib, chuirfí an dá ainm acu araon faoin dáta ar aon cháipéis oifigiúil, Achtanna Parlaiminte san áireamh, agus bheadh an Pharlaimint gairthe faoi chomhúdarás na beirte,fad is go raibh Máire amháin fós beo. Ní bheadh aon cheangal dlí ar Shasana tacaíocht mhíleata a thabhairt d'athair Philib i gcogadh ar bith, agus ní raibh cead ag Pilib aon ghníomh a dhéanamh gan toiliú a mhná chéile ná aon duine ón iasacht a cheapadh ina oifigeach i Sasana.<ref>Porter, lgh. 291–292; Waller, lch. 85; Whitelock, lgh. 226–227</ref> Ní raibh Pilib róshásta leis na coinníollacha sin, ach bhí sé toilteanach glacadh leo le bheith cinnte de go mbeadh comhaontú ann faoin bpósadh.<ref>Porter, lgh. 308–309; Whitelock, lch. 229</ref> Ní raibh sé i ngrá le Máire agus ní raibh aon dúil aige inti; lorg sé an pósadh mar gheall ar an tairbhe pholaitiúil agus straitéiseach a bhain leis. Do scríobh a shainchabhróir Ruy Gómez de Silva chuig comhfhreagrai sa Bhruiséil, "ní raibh an pósadh déanta ar aon chúis cholainne, ach le heasorduithe na ríochta seo a réiteach agus na [[Na Tíortha faoi Thoinn|Tíortha faoi Thoinn]] a chaomhnú."<ref>Litir den 29 Iúil 1554 in ''Caileandar de Pháipéir an Stáit, An Spáinn'', imleabhar XIII, luaite in Porter, lch. 320 agus Whitelock, lch. 244</ref> Ionas go n-uaisleofaí a mhac ar chomhchéim le Máire, ghéill an tImpire Séarlas V coróin [[Napoli]] do Philib, chomh maith lena éileamh ar [[Ríocht Iarúsailéim]]. Dá réir sin, d'éirigh Máire ina Banríon Napoli ar a pósadh agus tugadh an teideal Banríon Iarúsailéim uirthi freisin.<ref name=waller90>Porter, lgh. 321, 324; Waller, lch. 90; Whitelock, lch. 238</ref> Pósadh iad ar an 25ú Iúil 1554 san [[Ardeaglais Winchester]], is nárbh é sin ach dhá lá tar éis dóibh casadh ar a chéile don chéad uair.<ref>Loades, lgh. 224–225; Porter, lgh. 318, 321; Waller, lgh. 86–87; Whitelock, lch. 237</ref> Ní raibh aon Bhéarla ag Pilib, agus mar sin labhair siad meascán den Spáinnis, den Fhraincis agus den Laidin lena chéile.<ref>Porter, lch. 319; Waller, lgh. 87, 91</ref> === Toircheas Bréige === [[Íomhá:Felipe of Spain and MariaTudor.jpg|mionsamhail|clé|alt=Radharc taobh istigh, an bheirt ríoga, Máire suite faoi bhun armais agus Pilib ina sheasamh lena hais.|Máire agus a fear céile, Pilib]] I Meán Fómhair 1554, stop miostrú Mháire. Thit sí chun meáchain, agus bhí masmas uirthi ar maidin. Ar an ábhar sin, chreid gach éinne sa chúirt aici, a cuid dochtúirí san áireamh, go raibh sí ag iompar clainne.<ref>Porter, lch. 333; Waller, lgh. 92–93</ref> Rith Parlaimint an tAcht Tréasa 1554, a dhéanfadh Pilib ina leasrí dá mba rud é go gcaillfí Máire sa bhreith.<ref>Loades, lgh. 234–235</ref> Sa tseachtain deiridh d'Aibreán 1555, scaoileadh Eilís saor as a braighdeanas baile, agus gaireadh uirthi teacht chuig an gcúirt le bheith ina finné ar an mbreith, a raibh súil leis gan aon mhoill.<ref>Porter, lch. 338; Waller, lch. 95; Whitelock, lch. 255</ref> De réir Giovanni Michieli, an t-ambasadóir Veinéiseach, b'fhéidir go raibh pleananna ag Pilib Eilís a phósadh, dá bhfaigheadh Máire bás leis an mbreith.<ref>Waller, lch. 96</ref> ach i litir a scríobh sé chuig a dheartháir céile, Maximilian na hOstaire, bhí amhras ar Philib an raibh a bhean chéile ag iompar.<ref>"Is cosúil nach raibh toircheas na banríona chomh cinnte agus a shíleamar": Litir an 25ú Aibreán 1554, luaite in Porter, lch. 337 agus Whitelock, lch. 257</ref> Bhí seirbhísí buíochais ann i nDeoise Londain ag deireadh Aibreáin tar éis do ráflaí bréige bheith á scaipeadh trasna na hEorpa go raibh mac saolaithe do Mháire.<ref>Waller, lch. 95; Whitelock, lch. 256</ref> Le himeacht na Bealtaine agus an Mheithimh, agus gan aon scéal eile bheith ag dul thart faoin mbreith ar feadh an dá mhí sin, mhéadaigh ar an gcaint agus ar an luaidreán nach raibh Máire torrach ar chor ar bith.<ref>Whitelock, lgh. 257–259</ref> Roinn Susan Clarencieux, bean choimhdeachta Mháire, a cuid amhrais leis an ambasadóir Francach, Antoine de Noailles.<ref>Whitelock, lch. 258</ref> Lean rudaí mar sin, agus an chuma fós ar Mháire go raibh sí ag iompar, go dtí an Iúil 1555, nuair a thraoith ar a bolg. Dhein Michieli magadh drochmheasúil ar an toircheas, agus dúirt sé gurbh é ba dhóichí ná "go gcríochnódh sé le gaoth, seachas aon rud eile".<ref>Waller, lch. 97; Whitelock, lch. 259</ref> Ba é ba dhóichí gur thoircheas bréige a bhí ann, mar thoradh, b'fhéidir, ar an bhfonn an-láidir a bhí ar Mháire go mbeadh leanbh aici.<ref>Porter, lgh. 337–338; Waller, lgh. 97–98</ref>I mí Lúnasa, go gearr i ndiaidh náire an toirchis bhréige, arbh é rud é a cheap Máire a raibh ina "phionós ó Dhia" as a cuid "caoinfhulaingt ar eiricigh" ina ríocht.<ref>Físeán PBS</ref> D'fhág Pilib Sasana le bheith i gceannas ar a chuid arm in aghaidh na Fraince i [[Flóndras|bhFlóndras]].<ref>Porter, lch. 342</ref> Bhí Máire croíbhriste agus thit sí go domhain i ngalar dubhach. Chuaigh brón na banríona go mór i bhfeidhm ar Michieli; do scríobh sé go raibh sí "i ngrá iontach neamhghnách" lena fear céile agus go raibh sí in umar na haimléise faoina imeacht leis.<ref>Waller, lgh. 98–99; Whitelock, lch. 268</ref> D'fhan Eilís sa chúirt go dtí mí Dheireadh Fómhair, agus bhíothas fabhrach di arís de réir dealraimh.<ref>Antoine de Noailles luaite in Whitelock, lch. 269</ref> In uireasa aon pháiste a bheith aige le Máire, bhí buairt ar Philib go raibh [[Máire I, Banríon na nAlbanach|Máire, Banríon na nAlbanach]], a bhí geallta don ''Dauphin'' Francach, san áireamh mar an chéad duine eile i ndiaidh a dheirfiúr chleamhnais arbh fhéidir léi maíomh ar an gcoróin. D'áitigh Pilib ar Mháire gur cheart go bpósfaí Eilís a chol ceathar, [[Emmanuel Philibert, Diúc Savoy]], chun an comharbas Caitliceach a dhaingniú agus leas mhuintir Habsburg i Sasana a chaomhnú, ach dhiúltaigh Eilís an cleamhnas agus níor dhócha go dtabharfaí cead Parlaiminte chuige ach oiread.<ref>Whitelock, lch. 284</ref> === Polasaí Creidimh === [[Íomhá:1555 gold medal Queen Mary I of England.jpg|mionsamhail|deas|Bonn óir a léiríonn Máire mar "Chosantóir an Chreidimh", 1555]] [[Íomhá:Mary1 by Eworth 2.jpg|mionsamhail|deas|alt=Máire gléasta i ngúna ornáideach|Máire le Hans Eworth, 1554. Tá sí ag caitheamh siogairlín seodmhar ina bhfuil péarla Mháire Túdar socraithe faoi bhun péire diamant.]] Le linn na míosa tar éis a teacht i gcoróin, d'eisigh Máire forógra nach mbeadh iallach ar bith curtha ar aon duine dá cuid géillsineach a creideamh féin a leanúint, ach faoi dheireadh mhí Mheáin Fómhair 1553, cuireadh roinnt móreaglaiseach Protastúnach i bpríosún, Cranmer, John Bradford, John Rogers (Eagarthóir Bíobla agus mairtíreach), an tEaspag John Hooper, agus Hugh Latimer ina measc.<ref>Tittler, lgh. 23–24; Whitelock, lch. 187</ref> D'fhógair an chéad Pharlaimint a bhí ag Máire, a cruinnigh go luath i mí Dheireadh Fómhair, go raibh pósadh a tuismitheoirí ina phósadh bailí, agus chealaigh dlíthe creidimh Éadbhard.<ref>Loades, lgh. 207–208; Waller, lch. 65; Whitelock, lch. 198</ref> D'athbhunaíodh teagasc na hEaglaise san fhoirm ina léiríodh é sna Sé hAirteagail (1539) a cumadh faoi údarás Anraí VIII, agus inar athdhearbhaíodh aontumha na cléire (chomh maith le rudaí eile). Baineadh a mbeinifís (a gcuid pá) de shagairt phósta.<ref>Porter, lch. 241; Whitelock, lgh. 200–201</ref> Bhí an briseadh suas leis an Róimh a cuireadh ar bun ag a hathair diúltaithe ag Máire i gcónaí, chomh maith le bunú an Phrotastúnachais a rinneadh ag leasríthe a dearthár. D'áitigh Pilib ar Pharlaimint dlíthe creidimh Anraí a aisghairm, rud a thug Eaglais Shasana ar ais faoi dhlínse na Róimhe. Thóg sé na míonna chun teacht ar an gcomhaontú, agus b'éigean do Mháire agus an Pápa Julius III géilleadh ar phointe tábhachtach: ní thabharfaí tailte coigistithe na mainistreacha ar ais dóibh, ach d'fhágfaí iad i seilbh ag na húinéirí nua mór le rá.<ref>Porter, lch. 331</ref> Faoi dheireadh na bliana 1554, rinneadh an beart. D'fhaomh an Pápa é agus tugadh na hAchtanna in aghaidh na hEiriceachta (Béarla: The Heresy Acts) ar ais.<ref>Loades, lgh. 235–242</ref> Theith thart ar 800 Protastúnach saibhir, John Foxe ina measc, ar loingeas.<ref>Waller, lch. 113</ref>Díríodh feidhm is cumas na ndlíthe eiriceachta ar iad siúd a d'fhan sa tír agus a lean orthu ag fógairt a gcuid creideamh go poiblí.<ref name=Solly>Solly, Meilan. "[https://www.smithsonianmag.com/history/myth-bloody-mary-180974221/ Miotas 'Mháire Fuiltí']". ''Irisleabhar Smithsonian''. 12 Márta, 2020.</ref> Tharla an chéad bhabhta básuithe i gcaitheamh cúig lá i mí Feabhra 1555: básaíodh John Rogers ar an 4ú Feabhra, Laurence Saunders ar an 8ú Feabhra, agus Rowland Taylor agus John Hooper ar an 9ú Feabhra.<ref>Whitelock, lch. 262</ref> Cuireadh iallach ar an [[Ardeaspag Canterbury]] Cranmer, a bhí i bpríosún, amharc ar na hEaspaig Nicholas Ridley agus Hugh Latimer agus iad dá loscadh ag an stáca. Shéan sé a chuid eiriceachta, dhiúltaigh sé don diagacht Phrotastúnach, gur chuaigh ar ais sa chreideamh Caitliceach.<ref>Loades, lch. 325; Porter, lgh. 355–356; Waller, lgh. 104–105</ref> De réir próis chuí an dlí, ba cheart gur saoraídh é mar aithríoch, ach dhiúltaigh Máire spásas a thabhairt dó. Ar lá a loiscthe, tharraing sé siar a shéanadh go drámatúil.<ref>Loades, lch. 326; Waller, lgh. 104–105; Whitelock, lch. 274</ref> Bhí 283<!--luaigh Ridley agus Waller 283: 227 fear agus 56 bean--> duine curtha chun báis san iomlán, iad loiscthe den chuid is mó.<ref>Duffy, lch. 79; Waller, lch. 104</ref> Bhí míthaitneamh agus míghnaoi an phobail chomh mór sin faoi na gníomhartha seo, gur cáineadh iad fiú amháin ag Alphonso de Castro, duine d'fhoireann eaglasta Philib féin.<ref>Porter, lgh. 358–359; Waller, lch. 103; Whitelock, lch. 266</ref> agus thug comhairleoir eile leis, Siomón Renard, rabhadh dó gurbh fhéidir go gcothódh "cur i bhfeidhm chomh cruálach sin" éirí amach.<ref>Waller, lch. 102</ref> Níor éirigh Máire as an bpolasaí áfach, agus lean sí ar aghaidh leis go dtí lá a bás, rud a ghéaraigh ar an dearcadh frith-Chaitliceach agus frith-Spáinneach i measc phobal Shasana.<ref>Waller, lgh. 101, 103, 105; Whitelock, lch. 266</ref> Moladh na híospartaigh mar [[Mairtíreach|mhairtírigh]]. Tháinig Raghnall Pole, mac Chuntaois Salisbury arbh í iarmháistreás Mháire a bhí básaithe, mar leagáid an Phápa i mí na Samhna 1554.<ref>Loades, lch. 238; Waller, lch. 94</ref> Oirníodh ina shagart é agus ceapadh ina Ardeaspag Canterbury é, díreach i ndiaidh bású Cranmer i mí an Mhárta 1556.<ref>Porter, lch. 357</ref><ref>Cé go raibh sé ina Deagánach, agus é mór le rá san Eaglais, nuair a coisriceadh ina Ardeaspag é, níor oirníodh Pole go dtí an lá roimhe sin (Loades, lch. 319).</ref> === Polasaí Eachtrach === Mar chuid de concas na hÉireann ag na Túdaraigh, áitríodh coilínigh Shasanacha i lár na tíre faoi réimeas Mháire agus Philib. Scaradh Uíbh Fhailí agus bunaíodh "Queen's County" ([[Contae Laoise|Laois]]) agus "King's County" ([[Contae Uíbh Fhailí||Uíbh Fhailí]]) ann. Tosaíodh ar [[Plandálacha na hÉireann|Phlandáil na hÉireann]].<ref>Tittler, lch. 66</ref> Tugadh "Maryborough" ([[Port Laoise]]) agus "Philipstown" ([[An Daingean, Co. Uíbh Fhailí|an Daingean]]) faoi seach ar phríomhbhailte na gcontaetha nua. Thug athair céile Mháire suas coróin na Spáínne i mí Eanáir 1556. Bhí Máire agus Pilib fós scartha ó chéile; fógraíodh eisean mar Rí na Spáinne sa Bhruiséil, ach d'fhan sise i Sasana. Bhí sos leochaileach cogaidh socraithe ag Pilib leis na Francaigh i mí Feabhra 1556. An mhí dár gcionn, fágadh milleán ar an ambasadóir Francach, Antoine de Noailles, i gcomhcheilg in aghaidh Mháire nuair a rinne Anraí Dudley, col seisir John Dudley a bhí curtha chun báis, iarracht fórsa ionraidh a bhailiú sa Fhrainc. Rinneadh feall ar an gcomhcheilg, ar a dtugadh Comhcheilg Dudley, agus gabhadh ar gach éinne den lucht comhcheilge i Sasana. D'fhan Dudley ar deoraíocht sa Fhrainc, agus d'fhág Noailles an Bhreatain. Cinneadh ciallmhar, is dócha.<ref>Porter, pp. 381–387</ref> D'fhill Pilib go Sasana ó Mhárta go dtí Iúil 1557 le háitiú ar Mháire tacaíocht a thabhairt ar an Spáinn, a bhí i mbun cogaidh arís in aghaidh an Fhrainc. Bhí Máire i bhfabhar cogadh a fhógairt, ach chuir a cuid comhairleoirí ina choinne ar an mbonn go ndéanfadh sé díobháil ar thrádáil Shasana leis an bhFrainc, gur bhris sé forálacha an chonartha phósta maidir le cogaí iasachta, agus mar gheall ar dhrochleagáid eacnamaíochta ó réimeas Éadbhard VI agus roinnt fómhar gann a tháinig ceann i ndiaidh a chéile, agus a d'fhág Sasana gan dóthain airgid is soláthairtí.<ref>Whitelock, lch. 288</ref> Ní raibh an cogadh fógraithe go dtí mí an Mheithimh 1557, tar éis do mhac deirféar Raghnall Pole, Tomás Stafford, ionradh a dhéanamh ar Shasana agus [[Caisleán Scarborough]] a ghabháil le cabhair na bhFrancach, mar iarracht inar theip air chun Máire a athrí.<ref>Porter, lch. 389; Waller, lch. 111; Whitelock, lch. 289</ref> Mar thoradh ar an gcogadh, tháinig teannas ar an gcaidreamh a bhí ann idir Sasana agus an Phápacht, ós rud é go raibh an [[Pápa Pól IV]] i gcomhghuaillíocht le [[Anraí II na Fraince|hAnraí II na Fraince]].<ref>Whitelock, lgh. 293–295</ref> I mí Lúnasa, fuair fórsaí na Sasanach bua i ndiaidh cath Saint-Quentin. Thug finné súl amháin an cuntas seo a leanas: "Throid an dá thaobh go han-chróga, ach na Sasanaigh go háirithe."<ref>{{Cite web|url=http://www.british-history.ac.uk/cal-state-papers/spain/vol13/pp308-318|title=An Spáinn: Lúnasa 1557 {{!}} Stair na Breataine ar Líne|website=www.british-history.ac.uk|language=en|access-date=2018-06-04}}</ref> Níor mhair an comóradh ach tamall gearr, áfach, toisc go raibh gabháil ag na Francaigh i mí Eanáir 1558 ar Calais, arbh é an t-aon gabháltas amháin a bhí fós ag na Sasanaigh ar Mhór-Roinn na hEorpa go dtí sin. Cé go raibh an dúiche ina tromualach airgeadais, b'ábhar mórnáire é do ghradam na banríona an chathair a chailleadh.<ref>Loades, lgh. 295–297; Porter, lgh. 392–395; Whitelock, lgh. 291–292</ref> De réir Croinicí Holinshed, do chásaigh Máire mar seo: "Nuair a bheidh mise marbh oscailte, gheobhaidh sibh 'Calais' ina luí sa chroí agam", ach b'fhéidir nár tharla é sin ar chor ar bith.<ref>Porter, lch. 393</ref> === Cúrsaí Tráchtála agus Ioncaim === [[Íomhá:Post Medieval coin, Sixpence of Phillip and Mary (FindID 662681).jpg|mionsamhail|Réal ó réimeas Philib agus Mháire]] [[Íomhá:Mary Tudor Shilling.jpg|mionsamhail|[[Scilling]] ó réimeas Mháire]] Bhí blianta réimeas Mháire fliuch agus tháinig gorta ar an tír mar thoradh ar an tsíorbháisteach agus ar an díle a bhí ann.<ref>Porter, lgh. 229, 375; Whitelock, lch. 277</ref> Fadhb eile ná an meath a tháinig ar ghnó éadaigh [[Antuairp]].<ref>Tittler, lch. 48</ref> In ainneoin pósadh Mháire le Pilib, níor bhain Sasana aon tairbhe as trádáil bhrabúsach na Spáinne lena himpireacht sa Domhan Nua.<ref>Tittler, lch. 49</ref> Chosain na Spáinnigh marcantacha a gcuid bealaí trádála go géar cúramach, agus ní raibh Máire in ann glacadh le smugláil nó an phíoráideacht nó a leithéid bheith ann ag na Sasanaigh in aghaidh a fir céile.<ref>Tittler, lgh. 49–50</ref> Mar iarracht chun méadú ar an trádáil agus geilleagar Shasana a tharrtháil, lean comhairleoirí Mháire orthu le polasaí John Dudley, arbh é sin deiseanna nua tráchtála a lorg. Dheonaigh sí cairt ríoga don Chomhlacht Muscovy faoin gobharnór [[Sebastian Cabot]]<ref>Porter, lch. 371</ref> agus d'iarr sí ar Diogo Homem atlas an domhain a dhéanamh.<ref>Porter, lch. 373</ref> Sheoladh eachtránaithe mar John Lok agus William Towerson ó dheas go cósta na hAfraice chun nascanna trádála a fhorbairt.<ref>Porter, lch. 372</ref> Ó thaobh an airgeadais de, bhí réimeas Mháire ag iarraidh an rialtas nua-aimseartha—agus a gcuid caiteachas a bhí níos airde dá réir—agus an córas bailithe cánach agus táillí a bhí ann ó na meánaoiseanna a thabhairt le chéile.<ref>Porter, lch. 375; Tittler, lch. 51</ref> Choinnigh Máire William Paulet, an Chéad Mharcas Winchester, a ceapadh ag Éadbhard, ar áirithíocht mar Ard-Chisteoir agus leag air an dualgas chun maoirseacht a dhéanamh ar an gcóras bailithe ioncaim. Bhí teip ann taraifí nua a ghearradh ar shaghsanna nua allmhairí, agus dá bharr sin tugadh neamhaird ar fhoinse thábhachtach ioncaim. Chun é sin a réiteach, d'fhoilsigh rialtas Mháire "Leabhar Rátaí" nualeasaithe sa bhliain 1558, inar breacadh síos na taraifí agus na dleachtanna a gearradh ar gach aon allmhaire. Ní dhearnadh athbhreithniú go mór ar an leabhar sin go dtí an bhliain 1604.<ref>Porter, lch. 376</ref> Dearóilíodh monaíocht Shasana faoi Anraí VIII agus Éadbhard VI araon. Dhréachtaigh Mháire pleananna chun an airgeadra a leasú, ach níor cuireadh iad i bhfeidhm go dtí tar éis a báis.<ref>Porter, lch. 376; Tittler, lch. 53</ref> == Bás == [[Íomhá:Mary1 by Eworth 3.jpg|mionsamhail|deas|Portráid le Hans Eworth]] I ndiaidh do Philib cuairt a thabhairt uirthi sa bhliain 1557, cheap Máire don dara huair go raibh sí ag iompar clainne, is an leanbh in ainm agus teacht i mí an Mhárta 1558.<ref>Porter, lch. 398; Waller, lgh. 106, 112; Whitelock, lch. 299</ref> D'fhógair sí ina huacht go mbeadh a fear céile in a ionadaí rí sula dtiocfadh an leanbh in aois.<ref>Whitelock, lgh. 299–300</ref> Ach níor rugadh aon leanbh, agus cuireadh ar Mháire glacadh leis go dtiocfadh a leath-dheirfiúr Eilís i gcomharbas dleathach uirthi.<ref>Whitelock, lch. 301</ref> Bhí Máire lag breoite ó Bhealtaine 1558 amach.<ref>Loades, lch. 305; Whitelock, lch. 300</ref>Bhí pian uirthi ó ghalar éigin, arbh é cisteanna ubhagáin nó ailse broinne, b'fhéidir.<ref>Waller, lch. 108</ref> Fuair sí bás ar an 17ú Samhain 1558, agus í 42 bliana d'aois, in [[St James's Palace]] i Westminster, i rith eipidéim [[fliú]] a mharaigh Pole freisin an lá ceannann céanna. Chuaigh Eilís i gcomharbas uirthi. Scríobh Pilib dá dheirfiúr Joan na hOstaire ón [[An Bhruiséil|mBruiséil]]: "Bhí buairt réasúnta orm faoina bás."<ref>Litir ó Rí na Spáinne chuig Joan na hOstaire, Banphrionsa na Portaingéile, 4 Nollaig 1558, in ''Caileandar de Pháipéir an Stáit, an Spáinn'', imleabhar XIII, luaite in Loades, lch. 311; Waller, lch. 109 and Whitelock, lch. 303</ref> Cé go raibh sé luaite in uacht Mháire gur theastaigh uaithi bheith curtha in aice lena máthair, adhlacadh í in [[Abtheach Westminster]] ar an 14ú Nollaig, i dtuama a roinnfeadh sí le hEilís sa deireadh thiar. An inscríbhinn ar an dtuama, a cuireadh ann ag [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas I]] tar éis a theacht i gcomharbas ar Eilís ná ''Regno consortes et urna, hic obdormimus Elizabetha et Maria sorores, in spe resurrectionis'' ("Céilí sinn i réimeas agus i dtuama, agus téimid Eilís agus Máire, deirfiúracha, inár luí anso sa tsúil go mbeidh aiséirí ann.").<ref>Porter, lch. 410; Whitelock, lch. 1</ref> == Oidhreacht == Mhol John White, Easpag Winchester, Máire ar a sochraid: "Iníon rí ab ea í; deirfiúr rí ab ea í; bean chéile rí ab ea í. Ba bhanríon í, agus de bharr an teidil chéanna, ba rí í freisin."<ref>Loades, lch. 313; Whitelock, lch. 305</ref> Bá í an chéad bhean a rinne éileamh rathúil ar choróin Shasana í, d'ainneoin na héilimh chomhsháraitheacha a bhí ann agus gur cuireadh ina haghaidh go diongbháilte, agus bhí tacaíocht agus comhbhá aici ón bpobal sa chuid is luaithe dá réimeas, go mór mór ó Chaitlicigh Rómhánacha Shasana.<ref>Waller, lch. 116</ref> Ba mhinic a cáineadh réimeas Mháire ag scríbhneoirí Protastúnacha an ama sin, agus ó shin. Faoin seachtú céad déag, tugadh an leasainm "Máire Fhuilteach" uirthi mar gheall ar a cuid géarleanúintí reiligiúnacha.<ref>Waller, lch. 115</ref> Rinne [[Iain Knox]] cáineadh uirthi ina leabhar féin, ''An'' ''Chéad Séideadh an Troimpéid in Aghaidh Reisimint Arrachtach na mBan'' (Béarla: ''The First Blast of the Trumpet Against the Monstrous Regiment of Women'') a foilsíodh sa bhliain 1558, agus tarcaisníodh í go feiceálach in ''Achtanna agus Leachtanna Cuimhneacháin'' (1563), le John Foxe (Béarla: ''Actes and Monuments''). D'fhan leabhar Foxe ina leabhar a raibh an-tóir air i rith na gcéadta dár gcionn agus bhí tionchar aige ar an dearcadh leanúnach a bhí ann ar Mháire go raibh sí ina tíoránach fuilchíocrach.<ref>Porter, lgh. 361–362, 418; Waller, lgh. 113–115</ref> Tugann an staraí Lucy Wooding rian den fhuath ban faoi deara i dtuairiscí ar Mháire. "Cáintear í as a bheith 'díoltasach fíochmhar' agus 'lag meatach' ag an am céanna, agus lochtaítear í as trócaire a dhéanamh ar phríosúnaigh pholaitiúla agus as údarás a ghéilleadh dá fear céile."<ref name=Solly/> Cuimhnítear ar Mháire san 21ú haois mar gheall ar a cuid dianiarrachtaí chun príomhacht an Chaitliceachais Rómhánaigh a athbhunú i Sasana tar éis an borradh a bhíodh ann ar thionchar an Phrotastúnachais sna réimis roimhe. Bíonn cáineadh mór ar a réimeas ag staraithe Protastúnacha le fada, iad ag tabhairt le fios go raibh na céadta Protastúnach loiscthe ag an stáca aici taobh istigh de chúig bliana féin. I lár an 20ú haois, rinne H. F. M. Prescott iarracht athrú a chur ar an dearcadh go raibh Máire éadulangach tiarnasach, agus ó shin amach bíonn an scoláíreacht ag breathnú ar a leithéid de sheanmheasúnachtaí simplí sin ar Mháire le cuid amhrais.<ref>Weikel</ref> Tá cáil níos fearr uirthi ag staraithe sa lá atá inniu ann, go pointe áirithe, mar gheall ar an athbhreithniúchas staire a rinneadh ó na naoi déag ochtóidí anuas.<ref>Loades, David (1989). "Réimeas Mháire Thúdarach: Scríobh na Staire agus Taighde." (Béarla: "The Reign of Mary Tudor: Historiography and Research.") ''Albion'' '''21''' (4) : 547–558. [https://www.cambridge.org/core/journals/albion/article/the-reign-of-mary-tudor-historiography-and-research/08D58887054B50ADFFD93F606E7DF02B online]</ref> D'áitigh Christopher Haigh go raibh fáilte ag an bpobal i gcoitinne roimh an athbheochan a chuir sí ar fhéilte reiligiúnacha agus nósanna an Chaitliceachais.<ref>Haigh, lgh. 203–234, luaite in "Athbhunú agus Freagairt: Athléiriú ar Eaglais Mháire" (2017) le Thomas S. Freeman (Béarla: "Restoration and Reaction: Reinterpreting the Marian Church.") ''Iris na Staire Eaglasta'' (Béarla: ''Journal of Ecclesiastical History''), dá fhoilsiú [http://repository.essex.ac.uk/20116/1/JEH%20review%20article%20%28final%20version%29.docx online]</ref> Rinne Haigh amach "nach raibh na blianta deiridh de réimeas Mháire ina n-ullmhúchán gráiniúil ar bhua an Phrotastúnachais, ach daingniú leanúnach ar neart an Chaitliceachais."<ref>Haigh, lch. 234</ref> Cheap staraithe Caitliceacha mar John Lingard nár theip ar pholasaithe Mháire toisc iad a bheith mícheart, ach de bhrí go raibh réimeas róghairid aici le n-iad a bhunú, agus mar gheall ar thubaistí nádúrtha nach raibh aon neart aici chucu.<ref>Loades, lgh. 340–341</ref> I dtíortha eile, bhí misinéirí Íosánacha ar thús cadhnaíochta ar an bhFrith-Reifeirméisean Caitliceach, ach dhiúltaigh píomhchomhairleoir reiligiúnach Mháire, an Cairdinéal Raghnall na hÍosánaigh a ligean isteach i Sasana.<ref>Thomas F. Mayer (1996). "Triail Tola: An Cairdinéal Pole, Ignatius Loyola agus na hÍosánaigh i Sasana" (Béarla: "A Test of Wills: Cardinal Pole, Ignatius Loyola, and the Jesuits in England") in McCoog, Thomas M. (eag.) ''An Costas Áirithe: Edmund Campion agus na chéad Íosánaigh Shasanacha'' (Béarla: ''The Reckoned Expense: Edmund Campion and the Early English Jesuits''), lgh. 21–38</ref> Bhí míghnaoi ar a pósadh le Pilib i measc a cuid géillsineach agus ní raibh aon toradh ar a cuid polasaithe reiligiúin ach olc a bhí fréamhaithe go daingean.<ref>Loades, lgh. 342–343; Waller, lgh. 116</ref> Nuair a chaill arm Shasana Calais in aghaidh na Fraince, ba mhór an náiriú é ar uabhar na Sasanach. Mhéadaigh drochfhómhair ar mhíshástacht an phobail.<ref>Loades, lgh. 340–343</ref> Chaitheadh Pilib formhór a chuid ama thar sáile, bíodh is gur fhan a bhean chéile i Sasana, rud a d'fhág dúlagar ar Mháire faoina bheith as láthair, agus baineadh dá féinmhuinín toisc nárbh fhéidir leo páistí a bheith acu. Tar éis bhás Mháire, d'iarr Pilib Eilís a phósadh, ach dhiúltaigh sí dó.<ref>Porter, lch. 400</ref> Cé go raibh neamhéifeacht agus míghnaoi ag baint le réimeas Mháire ar deireadh thiar, tosaíodh ar pholasaithe mar an t-athchóiriú fioscach, forbairt an chabhlaigh, agus taiscéalaíocht na gcoilíneachtaí i réimeas Mháire, arbh iad polasaithe a mholtaí le caitheamh ama mar éachtaí Eilíse.<ref>Tittler, p. 80; Weikel</ref> == Teidil, Stíl Ainmnithe, agus Armas == [[Íomhá:Coat of Arms of England (1554-1558).svg|mionsamhail|Armas Mháire I, eagraithe go páilleach le harmas a fir chéile, Pilib II na Spáinne]] Ar a teacht i gcoróin, forógraíodh Máire faoin stíl chéanna agus a forógraíodh Anraí VIII agus Éadbhard VI: "Máire, le grásta Dé, Banríon Shasana, na Fraince agus na hÉireann, Cosantóir an Chreidimh, agus Ard-Cheann ar Domhan ar Eaglais Shasana agus ar Eaglais na hÉireann". Bhí an teideal sin, Ard-Cheann na hÉaglaise ina theideal déistineach ag Caitlicheachas Mháire agus d'fhág sí ar lár é i ndiaidh na Nollag 1553.<ref>Loades, lgh. 217, 323</ref> Faoi chonradh phosadh Mháire le Pilib, léirigh an chomhstíl oifigiúil tiarnais agus teidil Philib chomh maith lena cuid féin: "Pilib agus Máire, le grásta Dé, Rí agus Banríon Shasana, na Fraince, Napoli, Iarúsailéim, agus na hÉireann, Cosantóirí an Chreidimh, Prionsaí na Spáínne agus na Sicile, Ard-Diúic na hOstaire, Diúic Mhilano, na Burgúine agus Bhrabant, Cuntaí [[Habsburg]], Fhlóndras agus na Tiróile".<ref name=waller90/> D'úsáidtí an stíl seo ón mbliain 1554 anuas, ach cuireadh stíl nua ina háit nuair a fágadh coróin na Spáinne ag Pilib sa bhliain 1556, le "Pilib agus Máire, le grásta Dé, Rí agus Banríon Shasana, na Spáinne, na Fraince, an dá Shicil, Iarúsailéim, agus na hÉireann, Cosantóirí an Chreidimh, Ard-Diúic na hOstaire, Diúic na Burgúine, Mhilano agus Bhrabant, Cuntaí [[Habsburg]], Fhlóndras agus na Tiróile".<ref>m.sh. Waller, lch. 106</ref> Ba é armas Mháire I an t-armas céanna a bhí á úsáid ag a cuid réamhtheachtaí go léir ó réimeas Anraí IV anuas: de réir ceathrúna, cúlra gorm, agus trí cinn de ''fleur-de-lys'' óir air chun an Fhrainc a léiriú, ansin cúlra dearg, agus trí cinn de leoin ''passant guardant'' airsean i bpáil óir chun Sasana a léiriú. Uaireanta, bhí a cuid armas eargraithe go páilleach (á léiriú taobh le taobh) le harmas a fir chéile. Ghlac sí leis an bhfrása, "An Fhírinne, Iníon Ama" ({{lang-la|Veritas Temporis Filia}}) mar mhana pearsanta.<ref>Waller, lch. 60; Whitelock, lch. 310</ref> ==Tagairtí== * Caileandar de Pháipéir an Stáit, An Spáinn * [[Eamon Duffy|Duffy, Eamon]] (2009). ''Fires of Faith: Catholic England Under Mary Tudor''. New Haven, CT: Cló Ollscoile Yale. {{ISBN|0-300-15216-7}}. * Haigh, Christopher (1992). ''English Reformations: religion, politics and society under the Tudors''. Oxford: Cló Clarendon. * Hoyle, R. W. (2001). ''The Pilgrimage of Grace and the Politics of the 1530s''. Oxford: Cló Ollscoile Oxford. {{ISBN|0-19-925906-2}}. * [[David Loades|Loades, David M.]] (1989) ''Mary Tudor: A Life''. Oxford: Basil Blackwell. {{ISBN|0-631-15453-1}}. * Paget, Gerald (1977). ''The Lineage & Ancestry of HRH Prince Charles, Prince of Wales''. Dún Éideann & Londain: Charles Skilton. {{OCLC|79311835}}. * [[Linda Porter (staraí)|Porter, Linda]] (2007) ''Mary Tudor: The First Queen''. Londain: Little, Brown. {{ISBN|978-0-7499-0982-6}}. * {{cite book|year=1962 |chapter=Chapter Five: Table of regnal year of English Sovereigns |title=Sweet & Maxwell's Guide to Law Reports and Statutes|edition=Fourth |location=London |publisher=Sweet & Maxwell's Guide |chapter-url=https://guides.library.harvard.edu/ld.php?content_id=12548485}} * Tittler, Robert (1991). ''The Reign of Mary I''. Dara heagrán. Londain & Nua-Eabhrac: Longman. {{ISBN|0-582-06107-5}}. * Waller, Maureen (2006). ''Sovereign Ladies: The Six Reigning Queens of England''. Nua-Eabhrac: Cló St Martin. {{ISBN|0-312-33801-5}}. * Weikel, Ann (2004; eagrán ar líne 2008). [http://www.oxforddnb.com/view/article/18245 "Mary I (1516–1558)"] in ''Oxford Dictionary of National Biography'' {{ODNBsub}}. Cló Ollscoile Oxford. {{doi|10.1093/ref:odnb/18245}}. * [[Alison Weir|Weir, Alison]] (1996). ''Britain's Royal Families: The Complete Genealogy''. London: Pimlico. {{ISBN|0-7126-7448-9}}. * [[Anna Whitelock|Whitelock, Anna]] (2009). ''Mary Tudor: England's First Queen''. London: Bloomsbury. {{ISBN|978-0-7475-9018-7}}. ==Nótaí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Máire 1 Shasana}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1516]] [[Catagóir:Básanna i 1558]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Navarre]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Frith-Phrotastúnachas]] [[Catagóir:Ríshliocht Túdarach]] taz12qk18keqf9zyxcyebpy42na2aah 0 15332 1313805 1311260 2026-05-17T03:54:13Z Seachránaí 53315 Catagóir:Banríonacha na hÉireann 1313805 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Victoria''' ([[24 Bealtaine]] [[1819]] – [[22 Eanáir]] [[1901]]) ina [[banríon]] ar Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus na hÉireann ó [[20 Meitheamh]] [[1837]] ar aghaidh. Bhí sí ar an gcéad Bhanimpire ar [[an India]] ó 1 Bealtaine 1876 go dtí lá a báis ar 22 Eanáir 1901. [[Íomhá:Queen Victoria by JJE Mayall, 1860.png|clé|mion|1860, le JJE Mayall]] Mhair a réimeas ar feadh 63 bliain, an réimeas is faide a bhí ag aon mhonarc na Breataine riamh, go dtí gur éirigh [[Eilís II]] ar an mbanríon is faide i réim i 2015.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An bhanríon Eilís - an Bhanríon is faide i réim|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2015/0909/726769-an-bhanrion-is-faide-i-reim-sa-bhreatain/|date=2015-09-09|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tugtar 'An Ré Victeoiriach'<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/Victorian/|title=“Victorian” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2023-06-12}}</ref> ar aimsir a réimis. Tháinig a mac, [[Éadbhard VII na Ríochta Aontaithe|Éadbhard VII]], i gcomharbacht uirthi. [[Íomhá:Queen Victoria descendants haemophilia.svg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Queen%20Victoria%20descendants%20haemophilia.svg|mion|[[Haemaifilia]]: Banríon Victoria agus a chlann|clé]] ==Victoria agus Éire== In am Victoria, bhí Éire ina cuid den Ríocht Aontaithe. Thug an Bhanríon Victoria cuairt ar Éirinn ceithre huaire: in 1849, in 1853, in 1861 agus in 1900.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-20123438.html|teideal=A queen’s welcome: Victoria’s stormy affair with Ireland|údar=Dan Buckley|dáta=2010-06-26|language=en|work=Irish Examiner|dátarochtana=2022-02-28}}</ref> [[Íomhá:Queen Victoria bidding adieu to the Lord Lieutenant of Ireland.jpg|clé|mion|1849? slán a rá leis an Ard-Leifteanant (Lord Lieutenant)]] '''1849''' Tugadh ‘Banríon an [[Íomhá:Photograph of John Brown and Queen Victoria.jpg|clé|mion|1868]] Drochshaoil’ uirthi óir tháinig sí féin agus [[an Prionsa Albert]] go hÉirinn in 1849, i rith [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], agus is minic a deirtear nár thug sí ach £5 chun cabhrú leis na daoine a bhí ag fáil bháis leis an ocras. Is é fírinne an scéil gur bhronn sí £2,000, áfach; agus gríosaíodh í i rith na cuairte sin ag muintir [[Corcaigh|Corcaí]], ag muintir [[Baile Átha Cliath|Bhaile Átha Cliath]], agus i m[[Béal Feirste]] (tá an scéal níos casta áfach<ref name=":0" />). Athainmníodh Cóbh (a tugadh ''Cove'' air i m[[Béarla]] roimhe seo) mar ''Queenstown'' ('baile na banríona') chun an chuairt seo a cheiliúradh.[[Íomhá:Queen Victoria and others (16788728018).jpg|clé|mion|Sráid Grafton , 1900]] '''1853''' [[Íomhá:Queen Victoria's Royal visit to Dublin, Ireland 1.jpg|clé|mion|1900]] Tháinig an bhanríon agus a céile go hÉirinn arís in 1853, chun ''the Exhibition of Art and Art Industry'' a fheiceáil i mBaile Átha Cliath. '''1861''' D’fhill sí ar an tír arís in 1861, le triúr dá gclann, chun a mac is sine, an [[Éadbhard VII na Ríochta Aontaithe|Prionsa Albert Éadbhard]], a fheiceáil (bhí sé ag traenáil leis an arm sa [[an Currach|Churrach]]). Le linn na cuairte seo, d’fhan an teaghlach ríoga i dTeach Fhear Ionad na Banríona ([[Áras an Uachtaráin]] anois) agus ansin i d[[Teach Mhucrois]]. Ina dhiaidh sin, bhí ar úinéir Theach Mhucrois, Henry Arthur Albert, an teach a dhíol chun íoc as na costais. '''1900''' D’eagraíodh an chuairt dheireanach go hÉirinn, i mí Aibreáin 1900, chun crógacht na saighdiúirí Éireannacha sa [[Dara Cogadh na mBórach|Chogadh in Afraic Theas]] a chomóradh. Bronnadh bonn do gach uile phóilín a bhí ar dualgas ag a coinní agus do gach uile státseirbhíseach a bhí ar dualgas i mBaile Átha Cliath le linn na cuairte. === Rialtas Dúchais === Sheas Victoria an fód in aghaidh [[Rialtas Dúchais]] na hÉireann, áfach, agus níor réitigh sí go maith leis an bPríomh-Aire [[William Ewart Gladstone]], a chuir an Chéad Bhille Rialtas Dúchais agus an Dara Bille Rialtas Dúchais os comhair na parlaiminte. [[Íomhá:Queen Victoria statue, Belfast (2) - geograph.org.uk - 432414.jpg|clé|mion|Dealbh i mBéal Feiste inniu]] == Tagairtí == {{reflist}} {{An Gorta Mór}} {{Monarcaí na Ríochta Aontaithe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1819]] [[Catagóir:Básanna i 1901]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine Indiacha]] [[Catagóir:Eaglais Shasana]] [[Catagóir:Impirí]] [[Catagóir:Monarcacht na Breataine]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríthe na nAlbanach]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Briotanacha]] sklvu75pm3a59d8p5fzbez2w8n56ogs 0 18307 1313814 1311213 2026-05-17T06:11:40Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1313814 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[fuirseoir]], láithreoir teilifíse agus aisteoir [[Sasana]]ch é '''Russell Edward Brand''' (a rugadh in [[Essex]] ar an [[4 Meitheamh]] [[1974]]). Níl aon eagla uirthi roimh chonspóid de gach saghas. Fear mór ban atá ann agus sa bhliain 2023, líomhnaíodh go ndearna Brand ionsaithe gnéis ar roinnt ban, [[éigniú]] san áireamh.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/culture/2023/sep/16/russell-brand-accused-of-sexual-assault-and-emotional-abuse|teideal=Russell Brand accused of rape, sexual assault and emotional abuse|údar=Kevin Rawlinson, Nadeem Badshah|dáta=2023-09-16|language=en-GB|work=The Observer|dátarochtana=2023-09-17}}</ref><ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://extrag.ie/2023/09/18/siamsaiocht/bbc-imscrudu-i-russell-brand/|teideal=Cuireann an BBC tús le himscrúdú i Russell Brand|údar=extrag.ie|dáta=2023-09-18|language=ga-IE|dátarochtana=2023-09-18}}</ref> Bhain na cúiseanna le heachtraí a tharla, más fíor, thar roinnt mhaith blianta nuair a bhí Brand i mbarr a réime. Ba sa tréimhse sin, sna 2000idí, a bhíodh Brand le cloisteáil go minic ar raidió, le feiceáil ar an teilifís agus ag aisteoireacht i scannáin.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cúiseanna tromchúiseacha i gcoinne Russell Brand|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0917/1405838-cuiseanna-tromchuiseacha-i-gcoinne-russell-brand/|date=2023-09-17|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Sa bhliain 2023/2024, d'éirigh sé ina Chríostaí athbheirthe agus anois tugann sé tacaíocht ghníomhach do dhaoine atá i bhfad amach ar an eite dheis, [[Donald Trump]] san áireamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/tv/features/russell-brand-tucker-carlson-jesus-god-baptism-b2610862.html|teideal=How Russell Brand is combining religious right wing conspiracy to fuel his come back|dáta=2024-09-11|language=en|work=The Independent|dátarochtana=2024-09-16}}</ref> Tá sé i bhfách go mór leis an lucht comhcheilge. [[Íomhá:Russell Brand 2008.jpg|clé|mion|2008]] [[Íomhá:Russell Brand Topless London Revolution Protest (16113119550).jpg|clé|mion|2014]] == Gairm == ==== Fuirseoireacht ar na boinn ==== [[Íomhá:Russell Brand London Revolution Protest 2 (cropped).jpg|clé|mion|2014]] Bhí a chéad seó grinn mór le rá ag Russell nuair a ghlac sé páirt i gcomórtas grinn, ''The Hackney Empire New Act of the Year'', sa bhliain 2002. Níor bhuaigh sé ach spreag sé suim John Noel, gníomhaire a bhí i láthair ag an ócáid. Bhí a chéad chamchuairt náisiúnta aige i 2006, ''Shame'' an t-ainm a bhí ai''r'', a bhí bunaithe ar scéalta náireacha a tharla dó. Ó shin tá cur i láthair déanta aige i ''Little Britain Live'' agus ''The Secret Policeman's Ball'' chomh maith le camchuairt náisiúnta eile i 2007. ==== Láithreoir teilifíse ==== Thosaigh Russell a ghairm teilifíse ar [[MTV]] ach chaill sé a phost i 2001 toisc gur ghléas sé suas mar [[Osama bin Laden]] an lá i ndiaidh [[9/11]]. Sa bhliain 2002 rinne sé ''RE:brand'' ar stáisiún satailíte [[UK Play]], i ngach eagrán rinne sé gníomh sáraithe geise. Sa bhliain 2004 thosaigh sé mar láithreoir ar [[E4]], agus seó darbh ainm ''Big Brother's Big Mouth''. D'fhág sé an clár i 2007 ach ghlac sé páirt i ''Big Brother Celebrity Hijack'' i 2008. Níor éirigh rómhaith le clár eile a bhí aige ar E4 darbh ainm ''Russell Brand's Got Issues'', níor mhair ach sraith amháin. Rinne sé clár grinn ar na boinn darbh ainm ''Ponderland'' ar [[Channel 4]] i 2007, tosóidh an dara sraith sa gheimhreadh 2008. ==== Aisteoireacht ==== Bhí páirt ag Russell sa dráma coirscéalta ''The Bill'', chomh maith leis an gclár grinn ''The Abbey'' i 2007. Bhí a chéad ról mór le rá aige sa scannán [[Hollywood]] 2008 ''Forgetting Sarah Marshall'', fuair sé léirmheasanna iontacha dá pháirt agus d'éirigh sé i bhfad níos cáiliúla i [[SAM|Meiriceá]]. Bhí mionpháirt aige sa scannán ''Penelope'' sa bhliain 2007 chomh maith le ról i ''St. Trinians'' mar Flash Harry. Bhí ról eile aige sa scannán ''Bedtime Stories'' le [[Adam Sandler]]. ==== Raidió ==== Thosaigh gairm Russell ar an [[raidió]] i 2002 ar Xfm. Ach chaill sé a phost toisc gur léigh sé ábhar pornagrafach ar an aer. In Aibreán 2006 fuair sé post ar [[BBC]] 6Music. Bhog sé thall go BBC Radio 2 i mí na Samhna den bhliain chéanna. Mheall an clár 2 milliún éisteoir. Tugadh an bóthar dó sa bhliain 2008. == Conspóidí == Fear mór ban atá ann. Bronnadh "''Shagger of the Year"'' air sa bhliain 2006 agus arís in 2007. Bhí Brand pósta le [[Katy Perry]] ó 23 Deireadh Fómhair 2010 go dtí Iúil 2012. Bhí, nó tá, Brand tugtha don [[hearóin]]. Sa bhliain 2023, líomhnaigh na nuachtáin lathaí i Sasana go ndearna Brand ionsaithe gnéis ar roinnt ban, [[éigniú]] san áireamh (lena n-áirítear cailín scoile 16 bliana d'aois).<ref name=":0" /> Shéan Brand na líomhaintí ar fad a bhí ina choinne. Ach chuir an BBC tús le imscrúdú agus chuir [[Channel 4|Channel4]] cosc láithreach ar a chuid cláir.<ref name=":1" /> D'fhógair Póilíní Cathrach Londain go raibh fiosrúcháin seolta ag bleachtairí. Thug [[Andrew Tate]] agus [[Elon Musk]], banaithe eile, tacaíocht do Brand.<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.sky.com/story/russell-brand-elon-musk-and-andrew-tate-join-fans-reacting-to-allegations-as-bbc-urgently-looking-into-issues-12963122|teideal=Russell Brand: Elon Musk and Andrew Tate join fans reacting to allegations - as BBC 'urgently looking into issues'|language=en|work=Sky News|dátarochtana=2023-09-18}}</ref> == Féach freisin == * [[Andrew Tate]] == Gradaim == {| | valign="top" width="50%"| * '''[[Time Out]]''' ** 2006 Best Stand-Up<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.timeout.com/features/liveawards/winners.php?cat=comedy |teideal=20th Time Out Live Awards Winners - Comedy |dátarochtana=2008-09-04 |archivedate=2006-08-21 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060821033845/http://www.timeout.com/features/liveawards/winners.php?cat=comedy }}</ref> * '''[[GQ]]''' ** ''Most Stylish Man of the Year 2006''<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/5319176.stm McCartney is GQ's Man of the Year]</ref> ** ''Least Stylish Man of the Year 2007''<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6517341.stm Bond actor is 'most stylish' star]</ref> ** ''Least Stylish Man of the Year 2008''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/a92628/russell-brand-named-worst-dressed-man.html |teideal=Russell Brand named 'worst-dressed man' |dátarochtana=2008-09-04 |archivedate=2008-09-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080922000135/http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/a92628/russell-brand-named-worst-dressed-man.html }}</ref> * '''[[Loaded (magazine)|Loaded]] Laftas 2006''' ** ''2006 Funniest Man''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.loaded.co.uk/laftas |teideal=Loaded Laftas |dátarochtana=2008-09-04 |archivedate=2010-06-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100603155700/http://www.loaded.co.uk/laftas }}</ref> * '''[[British Comedy Awards]]''' ** ''Best Newcomer 2006''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.thisislondon.co.uk/showbiz/article-21205155-details/Little+Britain%27s+big+win/article.do |teideal=Little Britain's big win |dátarochtana=2008-09-04 |archivedate=2008-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080609224616/http://www.thisislondon.co.uk/showbiz/article-21205155-details/Little+Britain%27s+big+win/article.do }}</ref> * '''[[Broadcasting Press Guild|33rd Annual Television and Radio Awards Broadcasting Press Guild]]''' ** ''Best Television Performer In A Non-Acting Role''<ref>[http://www.broadcastingpressguild.org/ Broadcasting Press Guild]</ref> | valign="top" width="50%"| * '''[[People for the Ethical Treatment of Animals|PETA Europe]]''' ** ''Europe's Sexiest Vegetarian 2006''<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.peta.org.uk/feat/sexyveg2006_winners.asp |teideal=Fearne Cotton and Russell Brand Voted 'Sexiest Vegetarians' |dátarochtana=2008-09-04 |archivedate=2008-05-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517231032/http://www.peta.org.uk/feat/sexyveg2006_winners.asp }}</ref> ** ''Europe's Sexiest Vegetarian 2007''<ref name=peta2007>{{Lua idirlín |url=http://www.peta.org.uk/feat/sexyvegwinners2007.asp |teideal=Fiona Phillips and Russell Brand Named PETA Europe's Sexiest Vegetarian Celebrities of 2007 |dátarochtana=2008-09-04 |archivedate=2008-05-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080510111442/http://www.peta.org.uk/feat/sexyvegwinners2007.asp }}</ref> ** ''World's Sexiest Vegetarian 2007''<ref name=peta2007 /> * '''[[Channel 4]]'s 100 Greatest Stand-Ups ''' ** 69ú * '''[[The Sun]]''' ** ''Shagger of the Year 2006'' ** ''Shagger of the Year 2007'' |} == Obair Roghnaithe == {| | valign="top" width="50%"| === Cláir === * ''[[Friday Night with Jonathan Ross]]'' (2006, 2007 x2, 2008) * ''[[Rob Brydon's Annually Retentive]]'' (2006) * ''[[Soccer AM]]'' (2006) * ''[[Secret Policeman's Ball]]'' (2006) * ''[[The Big Fat Quiz of the Year#2006 Programme|The Big Fat Quiz of the Year 2006]]'' (2006) * ''[[Teenage Cancer Trust|Teenage Cancer Trust Benefit]]'' (2007) * ''[[The Culture Show]]'' (2007) * ''[[The Paul O'Grady Show]]'' (2007) * ''[[Dawn French's Boys Who Do Comedy]]'' (2007) * ''[[Have I Got News For You]]'' (2007) * ''[[The Graham Norton Show]]'' (2007) * ''[[The Big Fat Quiz of the Year#2007 Programme|The Big Fat Quiz of the Year 2007]]'' (2007) * ''[[Big Brother: Celebrity Hijack]]'' (2008) * ''[[The Tonight Show with Jay Leno]]'' (2008 x3) * ''[[The Late Show with David Letterman]]'' (2008) * ''[[Late Night with Conan O'Brien]]'' (2008) === DVDs === * Russell Brand: Live (2006) * Russell Brand: Doing Life (2007) | valign="top" width="50%"| === Scannáin === * ''[[St Trinian's (2007 film)|St Trinian's]]'' (2007) mar [[Flash Harry]] * ''[[Penelope (2008 film)|Penelope]]'' (2008) mar Sam * ''[[Forgetting Sarah Marshall]]'' (2008) mar Aldous Snow * ''[[Bedtime Stories (film)|Bedtime Stories]]'' (2008) mar Mickey * ''[[Get Him to the Greek]]'' (2009) mar Aldous Snow <ref>''[[Richard & Judy]]'' – [[11 Iúil]] [[2008]]</ref> === Dlúthdhioscaí === * Russell Brand: Live (2006) * Russell Brand: Doing Life (2007) * [[Forgetting Sarah Marshall#Soundtrack|Forgetting Sarah Marshall: Original Soundtrack]] (2008) * [[My Booky Wook]] (2008) * [[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band#40th anniversary re-recording|Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (Comóradh 40 bliain)]] (TBA) === Leabhair === * [[My Booky Wook]] (2007) * Irons in the Fire (2007) * Articles of Faith (2008) |} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Brand, Russell}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Aisteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis]] [[Catagóir:Essex]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Fuirseoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse]] [[Catagóir:Lucht comhcheilge]] 4qf02rzmiwm52n2vfdl13xmbwoiuvo0 14 19273 1313440 204841 2026-05-16T18:49:25Z Alison 570 +cata 1313440 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Éireannacha]] [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] [[Catagóir:Uaisleacht de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] mdclw4tuexabg5lv3llbc8v75om1apu 14 19274 1313444 316892 2026-05-16T18:51:50Z Alison 570 +cata 1313444 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr na n-uasaicmí san Eoraip]] [[Catagóir:Daoine Eorpacha]] [[Catagóir:Uaisleacht de réir mór-roinne|Eoraip]] 8lvo1ajgfk8kxuw7lx357pgt63povpw 14 21166 1313505 1309877 2026-05-16T20:01:11Z Alison 570 Catagóir:Disciplíní feidhmeacha 1313505 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Brainsí eolaíochta|Feidhmeach]] [[Catagóir:Disciplíní feidhmeacha]] exwwb3ywk91fyg9yl8fbo6vi3iooql9 0 22964 1313798 1258283 2026-05-17T03:25:11Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313798 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Sagart]], diagaire, [[fealsamh]] agus [[An Daonnachas|daonnachaí]] Críostaí ba ea '''Desiderius''' '''Erasmus as Rotterdam''' (a rugadh ar 27 nó [[28 Deireadh Fómhair]] [[1469]] i [[Rotterdam]] agus a d'éag ar [[12 Iúil]] [[1536]] i m[[Basel|Basil]], [[An Eilvéis]]). Ó Erasmus a tháinig an tuairim ag tús an 16ú haois go raibh an saol spioradálta faoi ionsaí. Cé gur fhan Erasmus ina Chaitliceach dílis deabhóideach bhí síol na corraíle ina chuid scríbhinní ón tús. Spreag sé smaointeoirí agus cléirigh eile chun labhairt amach go neamhbhalbh agus a míshásamh a chur in iúl. Scaip na smaointe sin go tapa i measc lucht léinn mar gheall ar nuatheicneolaíocht an chlóphreasa.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/33-Tuaisceart-na-hEorpa.pdf|teideal=Tuiscint don Ealaín (An Gum), Caibidil 33|údar=Áine Ní Charthaigh agus Aidan O’Sullivan|dátarochtana=2024}}</ref> [[Íomhá:Quentin Massys- Erasmus of Rotterdam.JPG|clé|mion|Pictiúir cáiliúil uaidh ([[1517]]) le [[Quentin Massys]]<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Quentin Massys|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=440}}</ref>]] [[Íomhá:Georg Pencz (zugeschr.) - Bildnis des Erasmus von Rotterdam (1537).jpg|mion|clé|Erasmus le Georg Pencz, 1537]] == Saol == Bhí muintir Erasmus i ngreim ag an mbochtaineacht. Chun éalú ó chuing na bochtaineachta, cuireadh an stócach isteach i [[mainistir]] de chuid na n[[Agaistínigh|Agaistíneach]]. Rinneadh sagart de. Chaith Erasmus tréimhse ag déanamh staidéir i b[[Páras]] ach in ainneoin gur fhoghlaim sé neart, chuir an cruatan a d'fhulaing sé ansin isteach air. Thaistil sé ó cheann ceann [[An Eoraip|na hEorpa]] agus chaith sé seal torthúil taitneamhach i [[Sasana]] mar ar bhuail sé leis na daonnachaithe mór le rá comhaimseartha sa tír sin ; bhí sé an-mhór le Thomas More agus scríobh Erasmus "In Praise of Folly"<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=In Praise of Folly|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=In_Praise_of_Folly&oldid=1233035465|journal=Wikipedia|date=2024-07-06|language=en}}</ref> in 1511 nuair a bhí sé ag fanacht leis. Chuir sé neart oibre fiúntach i gcló, uilig scríofa i [[Laidin]], teanga ina raibh a chumas aitheanta go forleathan. Rinne sé chuir síos agus tráchtaireacht ar a lán de na saothar clasaiceach ón seandomhan, agus anuas ar sin, cháin sé an [[Eaglais Chaitliceach]] agus rinne sé chuid mhaith mholta le na fadhbanna, nárbh fhéidir a shéanna, a bhí aici a réiteach. Bhí clú agus cáil ar Erasmus thart fán Eoraip agus neart rialaitheoirí ag lorg a chomhairle. Níorbh ionann daonnachas an tuaiscirt agus daonnachas na hIodáile, áfach. Bhí fonn láidir ar dhaonnachtaigh an tuaiscirt an Eaglais a athleasú.<ref name=":0" /> Thart faoin am seo is ea a thosaigh an [[Athleasú Creidimh]] le [[Martin Luther]] agus a thacaithe. Deirtear go raibh sé ar chumas Erasmus stop a chuir le seo agus na fadhbanna a réiteach taobh istigh den Eaglais Chaitliceach agus an deighilt a sheachaint. Ach de réir dealramh ní raibh Erasmus sásta idirghabháil a dhéanamh. [[Íomhá:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|clé|mion]] === Bás === Tháinig [[dinnireacht]] ar Erasmus agus d'éag sé ar an 12 Iúil 1536 i m[[Basel]]. Cuireadh é in [[Ardeaglais]] Basil. == Mórshaothair == * In Praise of Folly<ref name=":1" /> * Handbook of a Christian Knight * On Civility in Children * Julius Excluded * The Education of a Christian Prince * Novum Instrumentum omne * On Free Will == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1469]] [[Catagóir:Básanna i 1536]] [[Catagóir:Agaistínigh]] [[Catagóir:Aistritheoirí]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Diagairí na Críostaíochta]] [[Catagóir:Fealsúna]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Ísiltíreacha]] [[Catagóir:Staraithe]] 7m7si3oufj6ivm5j5umbdfx8xhacywn 1313799 1313798 2026-05-17T03:26:13Z Seachránaí 53315 1313799 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Sagart]], diagaire, [[fealsamh]] agus [[An Daonnachas|daonnachaí]] Críostaí ba ea '''Desiderius''' '''Erasmus as Rotterdam''' (a rugadh ar 27 nó [[28 Deireadh Fómhair]] [[1469]] i [[Rotterdam]] agus a d'éag ar [[12 Iúil]] [[1536]] i m[[Basel|Basil]], [[An Eilvéis]]). Ó Erasmus a tháinig an tuairim ag tús an 16ú haois go raibh an saol spioradálta faoi ionsaí. Cé gur fhan Erasmus ina Chaitliceach dílis deabhóideach bhí síol na corraíle ina chuid scríbhinní ón tús. Spreag sé smaointeoirí agus cléirigh eile chun labhairt amach go neamhbhalbh agus a míshásamh a chur in iúl. Scaip na smaointe sin go tapa i measc lucht léinn mar gheall ar nuatheicneolaíocht an chlóphreasa.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/33-Tuaisceart-na-hEorpa.pdf|teideal=Tuiscint don Ealaín (An Gum), Caibidil 33|údar=Áine Ní Charthaigh agus Aidan O’Sullivan|dátarochtana=2024}}</ref> [[Íomhá:Quentin Massys- Erasmus of Rotterdam.JPG|clé|mion|Pictiúir cáiliúil uaidh ([[1517]]) le [[Quentin Massys]]<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Quentin Massys|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=440}}</ref>]] [[Íomhá:Georg Pencz (zugeschr.) - Bildnis des Erasmus von Rotterdam (1537).jpg|mion|clé|Erasmus le Georg Pencz, 1537]] == Saol == Bhí muintir Erasmus i ngreim ag an mbochtaineacht. Chun éalú ó chuing na bochtaineachta, cuireadh an stócach isteach i [[mainistir]] de chuid na n[[Agaistínigh|Agaistíneach]]. Rinneadh sagart de. Chaith Erasmus tréimhse ag déanamh staidéir i b[[Páras]] ach in ainneoin gur fhoghlaim sé neart, chuir an cruatan a d'fhulaing sé ansin isteach air. Thaistil sé ó cheann ceann [[An Eoraip|na hEorpa]] agus chaith sé seal torthúil taitneamhach i [[Sasana]] mar ar bhuail sé leis na daonnachaithe mór le rá comhaimseartha sa tír sin ; bhí sé an-mhór le Thomas More agus scríobh Erasmus "In Praise of Folly"<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=In Praise of Folly|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=In_Praise_of_Folly&oldid=1233035465|journal=Wikipedia|date=2024-07-06|language=en}}</ref> in 1511 nuair a bhí sé ag fanacht leis. Chuir sé neart oibre fiúntach i gcló, uilig scríofa i [[Laidin]], teanga ina raibh a chumas aitheanta go forleathan. Rinne sé chuir síos agus tráchtaireacht ar a lán de na saothar clasaiceach ón seandomhan, agus anuas ar sin, cháin sé an [[Eaglais Chaitliceach]] agus rinne sé chuid mhaith mholta le na fadhbanna, nárbh fhéidir a shéanna, a bhí aici a réiteach. Bhí clú agus cáil ar Erasmus thart fán Eoraip agus neart rialaitheoirí ag lorg a chomhairle. Níorbh ionann daonnachas an tuaiscirt agus daonnachas na hIodáile, áfach. Bhí fonn láidir ar dhaonnachtaigh an tuaiscirt an Eaglais a athleasú.<ref name=":0" /> Thart faoin am seo is ea a thosaigh an [[Athleasú Creidimh]] le [[Martin Luther]] agus a thacaithe. Deirtear go raibh sé ar chumas Erasmus stop a chuir le seo agus na fadhbanna a réiteach taobh istigh den Eaglais Chaitliceach agus an deighilt a sheachaint. Ach de réir dealramh ní raibh Erasmus sásta idirghabháil a dhéanamh. [[Íomhá:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|clé|mion]] === Bás === Tháinig [[dinnireacht]] ar Erasmus agus d'éag sé ar an 12 Iúil 1536 i m[[Basel]]. Cuireadh é in [[Ardeaglais]] Basil. == Mórshaothair == * In Praise of Folly<ref name=":1" /> * Handbook of a Christian Knight * On Civility in Children * Julius Excluded * The Education of a Christian Prince * Novum Instrumentum omne * On Free Will == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1469]] [[Catagóir:Básanna i 1536]] [[Catagóir:Agaistínigh]] [[Catagóir:Aistritheoirí]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Diagairí na Críostaíochta]] [[Catagóir:Fealsúna]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí na hÍsiltíre] [[Catagóir:Staraithe Ollannacha]] 0jea595fkzpr4cu24yqe6h0vjz29wly 1313801 1313799 2026-05-17T03:41:55Z Seachránaí 53315 1313801 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Sagart]], diagaire, [[fealsamh]] agus [[An Daonnachas|daonnachaí]] Críostaí ba ea '''Desiderius''' '''Erasmus as Rotterdam''' (a rugadh ar 27 nó [[28 Deireadh Fómhair]] [[1469]] i [[Rotterdam]] agus a d'éag ar [[12 Iúil]] [[1536]] i m[[Basel|Basil]], [[An Eilvéis]]). Ó Erasmus a tháinig an tuairim ag tús an 16ú haois go raibh an saol spioradálta faoi ionsaí. Cé gur fhan Erasmus ina Chaitliceach dílis deabhóideach bhí síol na corraíle ina chuid scríbhinní ón tús. Spreag sé smaointeoirí agus cléirigh eile chun labhairt amach go neamhbhalbh agus a míshásamh a chur in iúl. Scaip na smaointe sin go tapa i measc lucht léinn mar gheall ar nuatheicneolaíocht an chlóphreasa.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.forasnagaeilge.ie/angum/wp-content/uploads/sites/5/2021/07/33-Tuaisceart-na-hEorpa.pdf|teideal=Tuiscint don Ealaín (An Gum), Caibidil 33|údar=Áine Ní Charthaigh agus Aidan O’Sullivan|dátarochtana=2024}}</ref> [[Íomhá:Quentin Massys- Erasmus of Rotterdam.JPG|clé|mion|Pictiúir cáiliúil uaidh ([[1517]]) le [[Quentin Massys]]<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Quentin Massys|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=440}}</ref>]] [[Íomhá:Georg Pencz (zugeschr.) - Bildnis des Erasmus von Rotterdam (1537).jpg|mion|clé|Erasmus le Georg Pencz, 1537]] == Saol == Bhí muintir Erasmus i ngreim ag an mbochtaineacht. Chun éalú ó chuing na bochtaineachta, cuireadh an stócach isteach i [[mainistir]] de chuid na n[[Agaistínigh|Agaistíneach]]. Rinneadh sagart de. Chaith Erasmus tréimhse ag déanamh staidéir i b[[Páras]] ach in ainneoin gur fhoghlaim sé neart, chuir an cruatan a d'fhulaing sé ansin isteach air. Thaistil sé ó cheann ceann [[An Eoraip|na hEorpa]] agus chaith sé seal torthúil taitneamhach i [[Sasana]] mar ar bhuail sé leis na daonnachaithe mór le rá comhaimseartha sa tír sin ; bhí sé an-mhór le Thomas More agus scríobh Erasmus "In Praise of Folly"<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=In Praise of Folly|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=In_Praise_of_Folly&oldid=1233035465|journal=Wikipedia|date=2024-07-06|language=en}}</ref> in 1511 nuair a bhí sé ag fanacht leis. Chuir sé neart oibre fiúntach i gcló, uilig scríofa i [[Laidin]], teanga ina raibh a chumas aitheanta go forleathan. Rinne sé chuir síos agus tráchtaireacht ar a lán de na saothar clasaiceach ón seandomhan, agus anuas ar sin, cháin sé an [[Eaglais Chaitliceach]] agus rinne sé chuid mhaith mholta le na fadhbanna, nárbh fhéidir a shéanna, a bhí aici a réiteach. Bhí clú agus cáil ar Erasmus thart fán Eoraip agus neart rialaitheoirí ag lorg a chomhairle. Níorbh ionann daonnachas an tuaiscirt agus daonnachas na hIodáile, áfach. Bhí fonn láidir ar dhaonnachtaigh an tuaiscirt an Eaglais a athleasú.<ref name=":0" /> Thart faoin am seo is ea a thosaigh an [[Athleasú Creidimh]] le [[Martin Luther]] agus a thacaithe. Deirtear go raibh sé ar chumas Erasmus stop a chuir le seo agus na fadhbanna a réiteach taobh istigh den Eaglais Chaitliceach agus an deighilt a sheachaint. Ach de réir dealramh ní raibh Erasmus sásta idirghabháil a dhéanamh. [[Íomhá:Rotterdam standbeeld Erasmus.jpg|clé|mion]] === Bás === Tháinig [[dinnireacht]] ar Erasmus agus d'éag sé ar an 12 Iúil 1536 i m[[Basel]]. Cuireadh é in [[Ardeaglais]] Basil. == Mórshaothair == * In Praise of Folly<ref name=":1" /> * Handbook of a Christian Knight * On Civility in Children * Julius Excluded * The Education of a Christian Prince * Novum Instrumentum omne * On Free Will == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1469]] [[Catagóir:Básanna i 1536]] [[Catagóir:Agaistínigh]] [[Catagóir:Aistritheoirí]] [[Catagóir:Básanna de bharr galair]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Diagairí na Críostaíochta]] [[Catagóir:Fealsúna]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Impireacht Naofa Rómhánach]] [[Catagóir:Sagairt Chaitliceacha]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí na hÍsiltíre]] [[Catagóir:Staraithe Ollannacha]] 245785816uaeshmmz26mibz8wp5c4p4 0 23463 1313577 1312581 2026-05-16T21:49:47Z TVShowsFan2005 71551 1313577 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **[[Bouli]] (1996) **[[Kuigear Kangaru]] (1996) **[[Lulu]] (1997) **[[Power Rangers Turbo]] (1998) **[[SOS Crogalra]] (1998) **[[Power Rangers sa Spás]] **[[Poochini]] (2001) **[[SpongeBob SquarePants]] (2002) **[[Lizzie McGuire]] (2003) **[[Sean Tom]] (2003) **[[Tec the Tractor]] (2003) **[[Superman: The Animated Series]] (2004) **[[Dastardly agus Muttley]] (2004) **[[Dora]] (2004) **[[Blinky Bill]] (2005) **[[Loonatics Unleashed]] (2005) **[[The Batman]] (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]] (2006)'' **[[Doodlebops]] (2006) **[[Rith Diego Rith]] (2006) **[[Pet Alien]] (2006) **[[Wonder Pets]] (2006) **[[Coconut Fred]] (2007) **[[Legend of the Dragon]] (2007) **[[Horseland]] (2007) **[[Skunk Fu]] (2007) **[[Tar ag Spraoi Sesame]] (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]] (2008)'' **[[Loopdidoo]] (2008) **[[Back at the Barnyard]] (2009) **[[Lola agus Virginia]] (2009) **[[Franny's Feet]] (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]] (2010)'' **[[Ben 10: Alien Force]] (2010) **[[Dinosaur Train]] (2010) **[[Tractor Tom]] (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]] (2011)'' **[[Fraggle Rock]] (2011) **[[Tickety Toc]] (2012) **[[Redakai]] (2013) **''[[Rekkit Rabbit]] (2014)'' **[[That's Joey]] (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 32h4kq1xmp7tcv6vs4zliw1m0k47gmg 1313584 1313577 2026-05-16T21:58:36Z TVShowsFan2005 71551 /* As Gaeilge */ 1313584 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Power Rangers sa Spás]]'' **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 9zvg784ra8smsrry0az7zpcty40t6ql 1313586 1313584 2026-05-16T21:59:10Z TVShowsFan2005 71551 Added a date 1313586 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 59zd4b00bxlt0lif8f99juwsdiirf8t 0 23517 1313266 1296520 2026-05-16T13:11:02Z ~2026-29447-87 74258 Litriú ceart 1313266 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], in Éirinn, Albain agus Mannain araon, sealgaire, gaiscíoch agus ceannaire na bhFiann ab ea '''Fionn mac Cumhaill'''<ref>Kuno Meyer, The Death of Finn Mac Cumaill in Zeitschrift für Celtische Philologie. Volume 1, Halle/Saale, Max Niemeyer (1897) page 462–465; http://www.ucc.ie/celt/published/G303003/index.html</ref><ref>Acallam na Senórach; Tales of the Elders, Whitley Stokes, Acallamh na Senórach in Irische Texte, eag. Whitley Stokes agus Ernst Windisch. series 4volume 1 (1900) ll. xiv+1-438, Le fáil ar [http://www.ucc.ie/celt/published/G303000/index.html CELT]</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''Finn mac Cumail''' nó '''Umaill'''). Sa tsraith scéalta darb ainm [[an Fhiannaíocht]], faightear gníomhartha agus eachtraí Fhinn agus a lucht leanúna, cuid mhaith de á hinsint ag [[Oisín]] mac Finn, file. Ba de [[Clanna Baoiscne|Chlanna Baoiscne]] é, agus bhíodh imreas ann eatarthu agus [[Clanna Morna]]. Bhíodh cáil ar a mhadraí [[Bran]] agus [[Sceolán]] chomh maith. ==Sanasaíocht== As [[Sean-Ghaeilge]], i measc na bríonna atá ar ''find/finn'' tá: bán, geal, niamhrach; geal-daite (snua, gruaig, srl.); dathúil (go minic, ach ní gá, ag cur in iúl finne snua); beannaithe; cothrom, cóir, fíor sa chiall mhorálta.<ref>[http://dil.ie/22134 1 finn] ar eDIL</ref> Is gaol é leis an b[[Próta-Ghaeilge]] ''VENDO-'' (feicthe i nainmneacha ar inscríbhinní [[Ogham|Oghaim]]), [[Breatnais]] ''gwyn'', [[Coirnis]] ''gwen'', [[Briotáinis]] ''gwenn'', [[Ceiltis]] mhór-roinneach agus [[Briotainic]] ''*uindo-'' (fréamh choiteann i n-ainmneacha pearsanta agus logainmneacha), agus atá fréamhaithe ón aidiacht [[Prótai-Ceiltis]], firinscneach uatha, ''*windos'', is amhlaidh sa deireadh fréamhaithe ón b[[Prótai-Indo-Eorpais]] *weyd- "fios, feic").<ref>Matasovic, Ranko, Etymological Dictionary of Proto-Celtic, Brill, 2009, lch. 423</ref><ref>Delamarre, Xavier, Dictionnaire de la langue gauloise, Editions Errance, 2003 (2a eag.), lch. 321.</ref> ==Seanscéalta== {{main|An Fhiannaíocht}} [[File:1 Finn heard far off the first notes of the fairy harp.jpg|thumb|"Finn heard far off the first notes of the fairy harp", Chuala Finn ó fhad i gcéin an chéad cheol de chláirseach na sidhe, léaráid le [[Stephen Reid]] in ''The High Deeds of Finn'' (1910) le [[T. W. Rolleston]].]] ===Breith=== {{príomhalt|Macgnímartha Finn}} Insítear an chuid is mó d'eachtraí luatha Fhinn sa scéal ''[[Macgnímartha Finn]]''. [[Cumall|Cumhall]], ceannaire na [[Fianna|bhFiann]], ab ea a athair, agus [[Muireann]], iníon an [[draoi]] ''[[Tadg mac Nuadat]],'' (a bhí ina chónaí ar [[Cnoc Alúine|Chnoc Alúine]] i g[[Contae Chill Dara|Contae Chill Dara)]], ab ea a mháthair. D'fhuadaigh Cumhall Muireann tar éis dá hathair dhiúltú, agus dá bharr d'agair Tadhg [[Ard-Rí na hÉireann]], [[Conn Cétchathach]] a chabhrach, a chuir Cumhall ó choimirce an dlí. Chuaigh Conn agus Cumhall i mbun comhraic sa ''[[Cath Chnucha|Chath Chnucha]]'', agus maraíodh Cumhall ag [[Goll mac Morna]], a ceapadh i gceannas na bhFiann. Bhí Muireann torrach cheanna, ach d'iompaigh a staire féin a dhroim uirthi agus d'ordaigh sé a mhuintir í a dhó. Ní ligfeadh Conn é seo, agus chuir sé í faoi chosaint ''Fiacal mhic Chonchinn'', a raibh a bhean chéile, [[Bodhmall]] draoi, deirfiúr Chumhaill. I dteaghlach Fiacail, thug Muireann mac ar an saol, a thug sí an t-ainm '''Deimhne''' dó.<ref>"cinnteacht" nó "dearfacht", ach chomh maith fia óg fireann? ...daimhín?</ref> Insíonn ring seanscéalta conas a fuair sé an t-ainm Fionn, nuair a tháinig roimh am dath liath ar a chuid gruaige. Deirtear gurbh as [[An Baile Fionn]] i g[[Contae Laoise]] é ''Fionn Mac Cumhaill ó dhúchas.<ref>??</ref> ===Óige=== D'fhág Muireanm an gasúr i bhfeighil Bhodhmaill agus banghaiscígh, [[Liath Luachra]], agus thóg siad é faoi rún sa choill ar [[Sliabh Bladhma|Shliabh Bladhma]], á dteagasc i gceird an chogaidh agus ceird na seilge. '' Agus é fásta, chuaigh see i mbun seirbhíse – i mbréagriocht – de roinnt ríthe áitiúla, ach a luaite is a d'aithin siad gur mac Chumhaill a bhí ann, dúradar cách leis dul, ag eagla nárbh fhéidir leo é a chosaint in aghaidh a naimhde. I ngar don [[An Bhóinn|Bhóinn]], bhuail Fionn óg le ''[[Finn Eces]]'', draoi, file, [[Leipreachán]] in airde, agus d'fhan sé faoi oiliúint leis. Bhí seacht mbliana caite ag ''Finn Eces'', ag iarraidh an [[Bradán Feasa]] a bhreith ar, agus a chuid eolais a bhaint amach. Sa deireadh, rug an seanfhear air, agus dúirt sé leis an mbuachaill é a réiteach dó. Á chócaráil, dhóigh Deimhne a ordóg, agus chuir sé gan smaoineamh é ina bhéal. Thug é seo dó gaois an bhradáin, agus bhí a fhios ag Fionn ansin conas díoltas a imirt ar Gholl. I scéalta ina dhiaidh, bhí sé in ann eolas an bhradáin a thabhairt chun chuimhne, leis a ordóg a chur ar an bhfiacail a bhogas é ar dtús.<ref>Llywelyn (1994)</ref> Is cosúil le chéile iad scéal an bhradán feasa agus an scéal Breatnais, [[Taliesin|Gwion Bach]]. ===Teacht i gceannaireacht=== [[File:Heroes of the dawn (1914) (14750481494).jpg|thumb|Fionn in éadan ''Aillen'', léaráid le [[Beatrice Elvery]] in ''Heroes of the Dawn'' (1914) le Violet Russell]] Gach bliain ach [[Samhain]] le trí bliana is fiche, thagadh fear na tine, [[Aillen]] an [[Aos Sí|Sidhe]], go [[Teamhair|Teamhraigh]] agus chanadh a chodladh é cách sula ndódh sé an áit chun talaimh lena anáil tintrí. Ní raibh ar chumas na bhFiann faoi cheannas Ghoill mhic Mhorna, é a chloí. Tháinig Fionn go Teamhraigh le mála craiceann [[grús|grúis]] a athar. Choinnigh sé ina dúiseacht féin ag brú bharr na sleá deirge ar a éadan. Chuaigh sé sa tóir ar Aillen agus mharaigh sé é leis an sleá úd. Ina dhiaidh sin, aithníodh a oidhreacht agus ceapadh é mar cheannaire na bhFiann. Sheas Goll siar go fonnmhar ina fhábhar, agus d'éirigh ina thacaí dílis d'Fionn, cé go raibh caidreamh corrach eatarthu de réir roinnt scéalta. ===Dún Alúine=== D'éiligh Fionn cúiteamh ó Thadhg as bás a athar, ag bagairt cogaidh nó chomhrac aonair air dá ndiúltófá. Thairg Tadhg a theach féin dó, Cnoc Alúine, agus ghlac Fionn leis seo. ===Caidrimh=== Bhuail Fionn lena bhean chéile is cáiliúla, [[Sadhbh]], agus é amuigh i mbun seilge. Rinne an draoi [[Fear Doirche]] ina [[fia]] í, óir gur dhiúltaigh sí é a phósadh. D'aithin [[cú faoil|cúnna faoil]] Fhionn, Bran agus Sceólang, de shliocht daonna iad féin, gur dhuine daonna í, agus thóg Fionn abhaile leis í. D'iompaigh sí ar ais ina riocht daonna chomh luath is ar leag sí cos i ndún Fhionn. Pósadh sí agus Fionn, agus ar ball beag d'éirigh sí torrach. Agus Fionn ar shiúl ag cosaint na tíre, tháinig Fear Doirich ar ais. Mheall sé Sadhbh amach as an dún, rinneadh fia di arís agus d'imigh sí léi. Chaith Fionn na blianta á cuardaigh, ach gan mhaith ar bith ann. D'aimsigh Bran agus Sceólang ar deireadh a mac, [[Oisín]], i riocht ois. D'iompaigh sé ina leanbh óg, agus d'éirigh sé in am trátha ar dhuine is mó na bhFiann. {{príomhalt|Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne}} Rinne an t-Ard-Rí, [[Cormac mac Airt]], cleamhnas idir a iníon óg [[Gráinne]] agus Fionn ag dul in aois. Ag fleadh an phósta, ámh, thit Gráinne i ngrá le duine de na Fianna, [[Diarmuid Ua Duibne]], a raibh clú air as a áilleacht. Chuir sí geis air éalú léi, ach chuaigh Fionn ar a dtóir. Tugadh cabhair do na leannáin ag a gcairde sna Fianna, agus athair altrama Dhiarmada, an dia [[Aengus]]. I ndeireadh na dála, rinne Fionn suíochán leis na leannán. Má blianta ina diaidh ámh, chuaigh Fionn agus Diarmaid i mbun seilg na dtorc, agus sádh Diarmuid. Bhí bua leighis ag Fionn dá n-ólfadh Diarmaid uisce as a lámha, ach lig sé faoi dhó an t-uisce a shileadh tríd a mhéara. Chuir a gharmhac [[Oscar]] náire ar Fhionn, ach nuair a tháinig sé ar ais an tríú huair, bhí sé ródhéanach; bhí Diarmaid tar éis bás d'fháil. [[File:Heroes of the dawn (1914) (14566385007).jpg|thumb|Fionn, le Beatrice Elvery]] ===Bás=== {{príomhalt|Cath Gabhra}} De réir an chuir síos is cáiliúla dá scéal,<ref>tagairt?</ref> níl ar marbh ar chor ar bith, ach ina chodladh i bpluais atá sé, timpeallaithe ag na Fianna. Lá amháin, dúiseodh chun Éire a chosaint in am a gátair. Deirtear go n-éireoidh sé nuair a sheinnfear an Dord Fiann, corn seilge na bhFiann, faoi thrí arís, agus go mbeidh sé chomh tréan is a bhí riamh. In áit eile, deirtear gur maraíodh é rith an [[Cath Gabhra|Chath Ghabhra]], nó i rith catha ab bhliain dár gcionn. ==Béaloideas== I mbéaloideas na hÉireann agus na Manann ar aon,<ref>Manx Fairy Tales, Peel, L. Morrison, 1929</ref> is fathach flaithiúil draíochta é Fionn mac Cumhaill. ===Benandonner (buggane)=== Bhí fonn ar Fhionn dul go hAlbain thar lear gan a chosa a fhliuchadh. Bhí sé i mbun cosán cloch chora a thógáil – [[Clochán an Aifir]] – nuair a dúradh leis go raibh an fathach ''Benandonner'' (nó i leagan na Manann, [[buggane]]) ag teacht chun troid leis. Bhí a fhios aige nárbh fhéidir leis an fathach mór millteach seo a chloí, agus dá bharr d'iarr Fionn ar a bhean chéile Úna cabhrú leis. Ghléas sé é i mbréagriocht linbh, agus chuaigh sé i bhfolach i gcliabhán. Rinne sí ansin ''a batch'' arán gridille, ag cur ''griddle-irons'' i roinnt dóibh. Nuair a tháinig Benandonner, dúirt Úna leis gur rachadh Fionn ar ais ar ball beag. Fad a bhí sé ag feitheamh, rinne Benandonner iarracht faitíos a chur ar Úna lena ollchumhacht, ag briseadh cloch lena mhéar bheag. Thairg Úna arán gridille do Bhenandonner, agus scealp sé a chuid fiacla ar an iarrann á ithe. Bhí Úna ag casaoid leis faoi bheith fann, ag rá go n-itheadh a chéile iad go héasca. Chothaigh sí ceann gan iarrann don 'leanbh', a d'ith é gan stró. I leagan na hÉireann, bhí an-alltacht ar Bhenandonner as ucht mhéid agus chumhacht an linbh. Le gríosú ó Úna, chuir sé a mhéar i mbéal Fhionn chun géire na bhfiacla a mhothú, agus bhain Fionn greim as a mhéar bheag. Scanraithe roimh bhuaileadh lena athair, rith Benandonner leis trasna an Chlocháin, á scriosadh nára leana Fionn é. I leagan na Manann, faightear scéal sa bhreis, a insíonn faoi Fionn agus an buggane agus iad ag tríd ag ''[[Rushen]]''. Ghearr cos amháin d'Fhionn an chuisle idir ''[[Yn Chollo]]'' agus ''[[Kitterland]]'', agus an chos eile dó an chuisle idir Kitterland agus Oileán Mhanann féin. Ghearr an buggane [[Port Erin]] amach. Ghortaigh an buggane Fionn, a theith thar an bhfarraige, áit nach raibh an buggane in ann dul sa tóir air. Ghearr an buggane fiacail as a chionn féin, chaith sé í agus bhuail sé Fionn léi. Thit an fhiacail isteach san fharraige, san áit a bhfuil ''[[Chicken Rock]]'' ann fós. Chuir Fionn mallacht ar an gcarraig, agus de bharr seo is baol í do mhairnéalaigh go dtí ár linn féin. ===Gnéithe tíreolaíochta=== Tá gnéithe tíreolaíochta eile ann a luaitear le Fionn a mbunúis. Scuab sé aníos tráth cuid den tír chun é a chaitheamh le céile comhraic, ach theip air agus thit isteach san fharraige é — rinne sé sin an phríomhchuid d'[[Oileán Mhanann]], méaróg ''[[Rockall]]'', agus an poll [[Loch nEathach]]. I ''Siorrachd Inbhir Àir'' in Albain, insítear sa bhéaloideas gur cloch eile a chaith Fionn í ''Creag Ealasaid'', oileáinín gar amach i bhfarraige. Tá ''[[Fingal's Cave]]'' (An Uaimh Bhinn) in Albain ainmhithe as freisin, áit a bhfuil colúin heicseagánacha basailt maraon le Clochán an Aifir ar an taobh eile den mhuir. ===Talamh an Éisc=== I d[[Talamh an Éisc]] agus cuid den [[Alba Nua|Albain Nua]], deirtear "Fingal's Rising" le brí léir náisiúnachais, a rinneadh mór le rá i n-amhráin agus tithe tábhairne araon. Deirtear scaití "Fingle," (Béarla) nó "Fion MaCool" ([[Gaeilge Thalamh an Éisc]]) nuair atá Talamh an Éisc nó a chultúr i gceist. ==Na hEalaíona== ===Nualitríocht=== In 1761, thug [[James Macpherson|Seumas Mac a' Phearsain]] le fios go raibh dán eipice aimsithe aige, scríofa as [[Gàidhlig]] le h[[Ossian]] (Oisín) agus "Fingal" an príomhcharachtar ann, an t-ainm úd fréamhaithe ón nGaeilge ''Fionnghall'',<ref>{{ cite book | last1 = Hanks | first1 = P | author1-link = Patrick Hanks | last2 = Hardcastle | first2 = K | last3 = Hodges | first3 = F | year = 2006 | origyear = 1990 | title = A Dictionary of First Names | url = https://archive.org/details/dictionaryoffirs0000hank_l4f5 | series = Oxford Paperback Reference | edition = 2nd | publisher = [[Oxford University Press]] | publication-place = Oxford | isbn = 978-0-19-861060-1 | pages = [https://archive.org/details/dictionaryoffirs0000hank_l4f5/page/402 402], 403 }}</ref>. Moladh gur aistrigh Macpherson ainm Fhionn mar ''Fingal'' de bharr míthuiscint na leaganacha éagsúla atá le fáil.<ref>{{ cite web | url = http://www.sundown.pair.com/SundownShores/Volume_IV/notes.htm | teideal = Notes to the first edition | publisher = Sundown.pair.com | accessdate = 2014-01-16 | deadurl = yes | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131016052544/http://www.sundown.pair.com/SundownShores/Volume_IV/notes.htm | archivedate = 16 October 2013 | df = dmy-all }}</ref> I Mí na Nollag 1761, d'fhoilsigh Macpherson ''Fingal, an Ancient Epic Poem in Six Books, together with Several Other Poems composed by Ossian, the Son of Fingal, translated from the Gaelic Language''. Bhí móréilimh ar a sraith dánta, agus bhí tionchar leathan acu ar scríbhneoirí amhail is [[Johann Wolfgang von Goethe|Goethe]] agus [[Walter Scott]] ina óige. Bhí conspóid fúthu ó thús, ámh, maidir le maíomh mhic an Phearsain gur aistrigh sé a shaothair ó fhoinsí ársa. Ní fios i ndáiríre cé chomh barántúil is atá na dánta, cé gurb amhlaidh é go bhfuil siad bunaithe ar blúiríní de sheanscéalta Gaelacha. Go méid éigin, ba mhó an chonspóid ná a bhfiúntas suntasach liteartha agus a dtionchar ar [[Rómánsachas]]. [[Image:Ary Scheffer - Death of Malvina.jpg|thumb|"Malvine, Dying in the Arms of Fingal", Malvine, ag éag i lámha ''Fingal'', le h[[Ary Scheffer]]. Is as an dán eipice [[Ossian]] le [[James Macpherson]] atá na carachtair. Is ar Fhionn mac Cumhaill atá an carachtar "Fingal" bunaithe, agus is leannán Oscair garmhac Fionn í "Malvina", a thug cúraim d'Fhionn ina sheanaois tar éis bás Oscair.]] Sa leabhar ''Glencoe: The Story of the Massacre'' le John Prebble (Secker & Warburg, 1966), tá cur síos ar chath seanscéalach idir Fionn mac Cumhaill, ina chónaí ag an am más fíor i n[[Gleann Comhann]], agus slua [[Lochlannach]] i ndaichead long fhada a sheol siad an caolas in aice le [[Baile a' Chaolais]] i [[Loch Liobhann]] isteach. Cloígh na Fianna na Lochlannaigh i nGleann Comhann, agus mharaigh Goll Mac Morna a thaoiseach, Earragan. Faightear Fionn mac Cumhaill go suntasach nua-[[litríocht na hÉireann]]. Tagann Fionn ar an bhfód in ''[[Finnegans Wake]]'' le [[James Joyce]]. Moltar roinnt daoine gurbh fhéidir an teideal, bunaithe ar an amhrán "[[Finnegan's Wake]]", bheith ina ''phortmanteau'' de "Finn again is awake" (Fionn arís ag faire), ag lua a dhúiseacht le teacht chun Éire a chosaint. Faightear Fionn san úrscéal grinn, ''[[At Swim-Two-Birds]]'' le [[Flann O'Brien]], i míreanna a dhéanann scigaithris ar nós na miotas Gaelach. Is athinsint de roinnt scéalta na Fiannaíochta é ''[[Irish Fairy Tales]]'' le [[James Stephens]].<ref>[[s:Irish Fairy Tales (Stephens)|Irish Fairy Tales]] (Wikisource).</ref> Insítear in ''[[Finn Mac Cool (novel)|Finn Mac Cool]]'' leis an údar Gael-Mheiriceánach [[Morgan Llywelyn]] conas a thagann Fionn i gceannas na bhFiann, agus na scéalta grá dá shaol a leanann. Is carachtar é ''Finn McCool'' san úrscéal ''[[The Long War (úrscéal)|The Long War]]'' le [[Terry Pratchett]] agus Steve Baxter. Pléitear eachtraí Fhionn Mhic Chumhaill tar éis a bháis death san úrscéilín ''"The Final Fighting of Fion Mac Cumhail"'' le [[Randall Garrett]].<ref>''Fantasy and Science Fiction'', September 1975</ref> Pléitear luath-óige agus oiliúint Fhionn sa leabhar páistí '' 'Tis Himself: The Tale of Finn MacCool'' le [[Maggie Brace]]. Tá Fionn Mac Cumhail ann fosta in dhá fán trí scéal in ''The Corliss Chronicles'', .i. ''The Wraith of Bedlam'' agus ''The Silver Wheel''. Dlúthchara le Prudence is ea é, agus cuireann sé é féin i bpáirt léi chun an drochrí Tarcarrius a chloí. Ceiliúrtar Fionn san amhrán "The Legend of Finn MacCumhail", leis an mbanna ceoil lonnaithe i m[[Bostún, Massachusetts]], [[Dropkick Murphys]], le cloisteáil ar a n-albam ''[[Sing Loud Sing Proud!]]'' ===Drámaí agus seónna=== Cuireadh Fionn i láthair ar an ardán sa seó [[damhsa Gaelach]] 1999, ''[[Dancing on Dangerous Ground]]'', nua-leagan de ''[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]''. Éalaíonn Diarmaid agus Gráinne le chéile tar éis pósta Fhionn agus Ghráinne. Téann na Fianna sa tóir orthu agus maraíonn siad Diarmaid. Éagann Gráinne de bhrón nuair a fheiceann sí a chorp marbh. I 2010, chuir Dizzie Miss Lizzie's Roadside Revue, as Washington DC, a rac-cheoldráma ''Finn McCool'' ar an ardán don chéad uair ag an Capitol Fringe Festival.<ref>{{cite web | last = Judkis | first = Maura | teideal = TBD Theater: Finn McCool | url = http://www.tbd.com/blogs/tbd-arts/2011/03/tbd-theater-finn-mccool--9316.html | work = TBD | publisher = TBD.com | accessdate = 3 October 2011 | dátarochtana = 14 Lúnasa 2019 | archivedate = 3 Deireadh Fómhair 2011 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20111003012240/http://www.tbd.com/blogs/tbd-arts/2011/03/tbd-theater-finn-mccool--9316.html }}</ref> <!--Played by Daniel Quirke on the Edenderry Barge in 2002, with an Emmy Award nominated performance (Art by: Maeve Quinn).--> ==Foinsí== * {{ cite book | title = Ireland: A Cultural Encyclopedia | url = https://archive.org/details/irelandculturale0000debr | edition = First | isbn = 0871962608 | editor = Brian De Breffny | year = 1983 | publisher = Facts on File, NY | ref = harv }} == Tagairtí == {{reflist}} {{An Fhiannaíocht}} [[Catagóir:An Fhiannaíocht]] bcadpauox1zdqzhzt4pk3x2yyy8o7fo 0 25570 1313511 1133490 2026-05-16T20:07:42Z Alison 570 Catagóir:Uathlathas 1313511 wikitext text/x-wiki Foirm rialtais is ea an '''deachtóireacht''', ina bhfuil an gach ní den stát faoi ollsmacht ag ceannaire amháin, an '''[[deachtóir]]'''. Córas uathlathach agus tiarnasach atá ann, ina bhfuil cumhacht iomlán ag an stát i ngach gné den saol, poiblí agus pearsanta. Chonacthas deachtóirí don chéad uair sa t[[an tSean-Róimh|Sean-Róimh]], agus tháinig roinnt deachtóirí chun cinn arís ó na [[1930idí]] ar aghaidh (mar shampla [[Benito Mussolini]] san Iodáil, [[Adolf Hitler]] sa Ghearmáin, [[Mao Zedong]] sa tSín agus [[Iósaf Stailín]] san Rúis). {{síol}} [[Catagóir:Deachtóireacht|Deachtóireacht]] [[Catagóir:Uathlathas]] 0y0ibz2xobt0ggx6oxwdp80t1cbjgni 0 26700 1313479 1238657 2026-05-16T19:33:12Z Alison 570 Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann 1313479 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Grúpa Daonna}} Téarma stairiúil é ''' Angla-Éireannach''' a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar an ngrúpa eitneach a bhí ina aicme shóisialta phribhléideach in Éirinn, ba de shliocht nó de chomharba an [[An Chinsealacht Phrotastúnach|Chinsil Phrotastúnaigh]] iad, an chuid is mó díobh bainteach le [[Eaglais na hÉireann]], a bhí ina eaglais bhunaithe go dtí 1871 , agus bhí méid níos lú acu bainteach leis na n-eaglaisí easaontacha, mar shampla na Meitidistigh. D'úsáidtí an téarma sa ré Victeoiriach, chun cur síos ar rang Protastúnach, comhdhéanta den chuid is mó de Eaglais na hÉireann, a ghlac nósanna na Sasanach chucu féin. == Léitheoireacht sa bhreis == * Peter Berresford Ellis, ''Erin's Blood Royal: The Gaelic Noble Dynasties of Ireland'' ISBN 0-09-478600-3 == Naisc Sheachtracha == * [http://multitext.ucc.ie/d/The_Anglo-Irish Leathanach Gréasáinan Multiplex Project in Irish History] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060502065641/http://multitext.ucc.ie/d/The_Anglo-Irish |date=2006-05-02 }} {{Síol-eitni}} [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha in Éirinn]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Stair na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Diaspóra Sasanach]] [[Catagóir:Aontachtas in Éirinn]] i5f72sxvhkzfcepq0vgkx0by5oyutzf 0 30219 1313812 1311187 2026-05-17T04:49:34Z Seachránaí 53315 Catagóir:Máisiúin 1313812 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba cheannaire [[An Iodáil|Iodálach]] é '''Giuseppe Garibaldi''' ([[4 Iúil]] [[1807]] – [[2 Meitheamh]] [[1882]]), [[saighdiúir]] agus tírghráthóir. Bhí ról lárnach aige sna cogaí a tharla sa [[19ú haois]] agus [[Aontas na hIodáile|aontú na hIodáile]] dá bharr. Tá cáil ar thuras [[taiscéalaíocht]]<nowiki/>a Garibaldi, turas a raibh aontú na hIodáile mar thoradh air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?Id=5ce29d44-9bc3-456f-b2e2-48ef7d619999|teideal=Imeachtaí in NLI i rith 2016|údar=nli.ie|dáta=|dátarochtana=|archivedate=2020-07-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200716124919/https://www.nli.ie/GetAttachment.aspx?Id=5ce29d44-9bc3-456f-b2e2-48ef7d619999}}</ref> == Cógaí == Ar an [[11 Bealtaine|aonú lá déag den Bhealtaine]], [[1860]], chuaigh Garibaldi agus a chuid óglach i dtír sa t[[An tSicil|Sicil]]. Míle seachtar fear agus trí scór a bhí aige leis, agus is gnách "feachtas na míle" a thabhairt ar an ngabháltas a rinne sé ar an oileán. Ghair Garibaldi [[Deachtóireacht|deachtóir]] de féin agus shealbhaigh sé an tSicil ar fad, agus ansin, chuaigh sé chun [[Cogadh|cogaidh]] in aghaidh rítheaghlach Bourbon a bhí ag rialú Ríocht an Dá Shicil. Ar an seachtú lá de Mhí Mheán Fómhair sa bhliain 1860, d'fhorghabh díormaí Garibaldi [[Cathair (lonnaíocht)|cathair]] [[Napoli]], [[príomhchathair]] Ríocht an Dá Shicil, agus ruaigeadh curtha acu ar Phroinsias a Dó, rí deireanach na ríochta sin. I Mí na Samhna 1860, tháinig arm na Sairdíne, agus é faoi cheannas pearsanta an Rí Vittorio Emanuele féin, in araicis Garibaldi. D'éirigh Garibaldi as an [[deachtóireacht]], nó níor theastaigh uaidh cath a chur ar an Rí, go háirithe nuair a thaispeáin reifreann sa tSicil go raibh na Siciligh sásta glacadh le forlámhas na Sairdíne/Piemonte ar an oileán. Sa bhliain 1867, d'fhill Giuseppe Garibaldi ar shaol polaitiúil na hIodáile, agus mar ba dual don tseansaighdiúir, d'fhruiligh sé slua mór d'óglaigh leis na Stáit Phápacha a ionsaí. D’éag Garibaldi ar an 2 Meitheamh 1882, ina bhaile féin ar oileán Caprera, in aois 75 dó. == Féach freisin == *[[Aontas na hIodáile]], an [[Risorgimento]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-fr}} {{Síol-beath-it}} {{DEFAULTSORT:Garibaldi, Giuseppe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1807]] [[Catagóir:Básanna i 1882]] [[Catagóir:Daoine as an tSicil]] [[Catagóir:Daoine Peiriúcha]] [[Catagóir:Deachtóirí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Mairnéalaigh]] [[Catagóir:Máisiúin]] [[Catagóir:Náisiúnaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Fraince]] [[Catagóir:Réabhlóidithe]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Úrscéalaithe Francacha]] ntynbss1ka472hhb6mn852ygdt9e07j 0 30328 1313334 1072019 2026-05-16T16:02:20Z Alison 570 ++ 1313334 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[aisteoir]] [[Pobal Éireannach na Breataine|de phór na hÉireann]] í '''Kathy Burke''' a rugadh ar an [[13 Meitheamh]] [[1964]]. {{DEFAULTSORT:Burke, Kathy}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Burke, Kathy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Diaspóra Éireannach]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Daoine beo]] fh6s1eyw8wpqhtjuna8axtbw1m5tiyo 1313335 1313334 2026-05-16T16:02:44Z Alison 570 -1 1313335 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[aisteoir]] [[Pobal Éireannach na Breataine|de phór na hÉireann]] í '''Kathy Burke''' a rugadh ar an [[13 Meitheamh]] [[1964]]. {{DEFAULTSORT:Burke, Kathy}} {{síol-beath}} {{DEFAULTSORT:Burke, Kathy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Diaspóra Éireannach]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Daoine beo]] nugwvar85bm9ca12a64386hzp62ygt2 0 30528 1313265 1312139 2026-05-16T13:06:30Z ~2026-29447-87 74258 Litriú nua-ghaeilge curtha in éineacht an cheann seanghaeilge 1313265 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Maolsheachlann mac Maolruanaidh''' (''Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid'' sa Seanghaeilge''')''' (a fuair bás 27ú Samhain, 862) ina [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Rí ar Éirinn]] sa [[9ú haois|naoú céad]]. Tugann [[Annála Uladh]] le fios gurbh é Maolsheachlann ''rí hÉrenn uile'', nuair a tuairiscíodh a bhás. Déanann an seanteideal seo idirdhealú idir Maolsheachlann agus ríthe eile as [[Teamhair]] ar a dtugtaí 'Ard-Ríthe na hÉireann' i bhfoinsí déanacha, a leithéidí agus [[Annála na gCeithre Máistrí]] nó [[Foras Feasa ar Éirinn]]. ==Féach freisin== * [[Liosta Ard-Ríthe na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:9ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Uí Néill]] fk2d2yk5rpokpdasd4efj87iz8kcew3 0 31116 1313811 1310458 2026-05-17T04:22:15Z Seachránaí 53315 Catagóir:An Mheaspatáim 1313811 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Ba chathair-staid sa [[an Mheaspatáim|Mheaspatáim]] ársa í an '''Bhablóin''' ({{lang-grc|Βαβυλών}}, ón [[Acáidis]]: 𒆍𒀭𒊏𒆠 ''Babili'', ''Babilla'') agus tá a hiarsmaí le fáil in Al Hillah, Cúige Babil, [[an Iaráic]], sa lá atá inniu ann agus thart ar 85 ciliméadar (55 míle) ó dheas de [[Bagdad|Bhagdad]]. Níl ach mullóg nó tell fágtha anois den chathair bhunaidh ársa, [[Foirgneamh|foirgnimh]] briste déanta as láibe-bríce agus a smionagair spréite ar mhachaire thorthúil na [[An Mheaspatáim|Measpatáime]] idir [[Abhainn|aibhneacha]] an [[An Tígris|Tígris]] agus [[an Eofrait|na hEofraite]]. == Stair == Tógadh an chathair féin ar an Eofrait, agus bhí sí roinnte go cothrom fud fad bruacha na habhann, agus claífoirt géara i gcomhair tuilte séasúrach na habhann a choinneáil istigh aici. Tugann [[taighde]] stairiúil reatha le fios dúinn go raibh an Bhablóin ina baile beag ar dtús báire. Ach d'fhás sí suas ag tús an 3ú mílaois RC. Tháinig rath ar an bhaile agus bhain sí cáil pholaitiúil amach le linn tréimhse Chéad Ríshliocht na Bablóine. Ag éileamh go raibh sí ina chomharba ar Eireadú ársa, bhí an Bhablóin in ann Nippur a shárú mar "an chathair naofa" sa Mheaspatáim thart ar an am a chéad d'aontaigh an Rí Hamúráibí Impireacht na Bablóine, agus arís rinneadh lárionad dí idir 612-539 RC le linn an Dara Impireacht Bhablónach. Thosaign deoraíocht na nGiúdach sa Bhablóin timpeall 605 RC.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Babylonian captivity|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Babylonian_captivity&oldid=983619420|journal=Wikipedia|date=2020-10-15|language=en}}</ref> [[Íomhá:Hanging Gardens of Babylon.jpg|clé|mion|Gairdíní Léibheann na Bablóine]] Maítear gur ghabh [[Cíoras Mór]] cathair na [[An Bhablóin|Babalóine]] ar an 17 Deireadh Fómhair 539 RC. Níos déanaí, scaoil sé na Giúdaigh “saor”, tar éis dóibh 70 bliain a chaitheamh i mbraighdeanas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cyrus the Great in the Bible|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Cyrus_the_Great_in_the_Bible&oldid=984027078|journal=Wikipedia|date=2020-10-17|language=en}}</ref> Ba cheann amháin de seacht n-iontas an domhain iad Gairdíní Léibheann na Bablóine. {{commonscat|Babylon|An Bhablóin}} == Féach freisin == * [[An Mheaspatáim]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-stair}} {{Síol-tír}} [[Catagóir:An Mheaspatáim]] [[Catagóir:Cathracha Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Cathracha san Áise]] [[Catagóir:Stair na hIaráice]] jk29ba0a8jgzfifccbhe62w9v7ror3x 14 31182 1313710 987192 2026-05-17T00:41:56Z Alison 570 +cata 1313710 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir inscne]] [[Catagóir:Baineann]] eqt8fuynj6yc6rtas9klhw09ux92vfg 14 31183 1313708 987190 2026-05-17T00:39:59Z Alison 570 +cata 1313708 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir inscne]] [[Catagóir:Fireann]] bed035q4uy09ofsng8x4xlknmmhtp6m 14 31184 1313458 1234347 2026-05-16T19:10:31Z Alison 570 +cata 1313458 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicmiú daoine]] [[Catagóir:Gnéas]] [[Catagóir:Iompraíocht an duine]] dz2nj3bwlgihbbwr4dq8fgm1zf6s1du 0 31624 1313336 1250308 2026-05-16T16:06:24Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313336 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir Éireannach agus [[Teachta Dála]] é '''Shane Peter Nathaniel Ross''' (a rugadh ar an [[11 Iúil]], [[1949]]) agus ba bhall neamhspleách é de Sheanad Éireann do thoghcheantair [[Coláiste na Tríonóide|Ollscoil Bhaile Átha Cliath]]. D'éirigh leis ina rith mar iarrthóir [[neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]] sa toghchán ginearálta [[2011]], sa dáilcheantar Baile Átha Cliath Theas. Toghadh Ross in [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|Olltoghchán 2016]] ar an dara comhaireamh le 10,202 (24.8%) de na vótaí céad rogha, sa Dáilcheantar Baile Átha Cliath-Ráth an Dúin tar éis aththarraingt na dteorainneacha Dáilcheantair. Bhí sé mar aire sa rialtas idir 2016 agus 2020, ach chaill sé a shuíochán in [[Olltoghchán na hÉireann, 2020|Olltoghchán 2020]]. == Féach freisin == * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Ráth an Dúin |Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Ráth an Dúin]] * [[Baile Átha Cliath Ráth an Dúin (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Ross, Shane}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1949]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Ráth an Dúin]] [[Catagóir:Baill den 15ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 16ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 17ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 18ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 19ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 20ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 22ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 23ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Comhghuaillíocht Neamhspleách]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] 7unnx2yovvnvk1o271bb02ojbgo5faf 14 32362 1313747 987168 2026-05-17T01:25:46Z Alison 570 Ord 1313747 wikitext text/x-wiki {{catcómhaoin|Human rights|Cearta daonna}} [[Catagóir:Ceartas|Duine]] [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Duine]] 6iq9gvm7c8u6wzv7j32euqsd0076dfx 14 34569 1313423 798833 2026-05-16T18:35:07Z Alison 570 ++ 1313423 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|876 births|Daoine a rugadh i 876}} {| align=right cellpadding=3 class="toccolours" style="margin-left: 15px;" |- | align="center" colspan=2 | '''[[:Catagóir:Blianta breithe|Blianta breithe]]''' [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 869|◄]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 870|870]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 871|871]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 872|872]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 873|873]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 874|874]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 875|875]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 876|876]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 877|877]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 878|878]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 879|879]] [[:Catagóir:Daoine a rugadh i 880|►]] |} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 870í]] 48ea2iojyfpr4hgaptq9qba3e6ja6oa 14 34961 1313503 660473 2026-05-16T20:00:43Z Alison 570 Catagóir:Disciplíní feidhmeacha 1313503 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Disciplíní feidhmeacha]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] 3x8hjt8x9qrjasv8edi51ia6df38e8o 0 35685 1313442 1240734 2026-05-16T18:50:18Z Alison 570 -cata 1313442 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Dónall Ó Briain''' an mac is óige de [[Conchobhair Ó Briain, Iarla Thuamhumhan]] agus Úna Ní Bhriain. Phós sé Mhuire Catherine NicGearailt, iníon le Gearóid Mac Gearailt, [[Iarla Deasmhumhan]] agus Eleonar de Buitléir. Bhí Ó Briain ina bhall den Chomhairle Uachtarach [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann|Chónaidhm na Caitliceach]] Chill Chainnigh. I mí an Mheithimh 1652, ghéill sé do [[Edmund Ludlow]] i g[[Caisleán an Rois]], [[Cill Airne]]. Rinneadh giall de. Sa bhliain [[1662]], rinneadh 1ú Bíocunta [[Contae an Chláir|an Chláir]] agus 1ú Barún Mhaigh Fhearta de. [[Íomhá:Donough O'Brien 1642.jpg|clé|mion|[[Dónall Ó Briain]], I mí an Mheithimh 1652, ghéill sé do [[Edmund Ludlow]] i g[[Caisleán an Rois]], [[Cill Airne]].]] == Féach freisin == * [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann]] * [[Cogadh na hAon Bhliana Déag]] {{síol}} {{DEFAULTSORT:Briain, Donall}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1641]] [[Catagóir:Básanna i 1666]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha i gCogaí na Comhdhála Éireannaí]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Chláir]] ji5ppcfrow8trfefjedpfvu9guau79a 1313443 1313442 2026-05-16T18:50:42Z Alison 570 ++ 1313443 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba é '''Dónall Ó Briain''' an mac is óige de [[Conchobhair Ó Briain, Iarla Thuamhumhan]] agus Úna Ní Bhriain. Phós sé Mhuire Catherine NicGearailt, iníon le Gearóid Mac Gearailt, [[Iarla Deasmhumhan]] agus Eleonar de Buitléir. Bhí Ó Briain ina bhall den Chomhairle Uachtarach [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann|Chónaidhm na Caitliceach]] Chill Chainnigh. I mí an Mheithimh 1652, ghéill sé do [[Edmund Ludlow]] i g[[Caisleán an Rois]], [[Cill Airne]]. Rinneadh giall de. Sa bhliain [[1662]], rinneadh 1ú Bíocunta [[Contae an Chláir|an Chláir]] agus 1ú Barún Mhaigh Fhearta de. [[Íomhá:Donough O'Brien 1642.jpg|clé|mion|[[Dónall Ó Briain]], I mí an Mheithimh 1652, ghéill sé do [[Edmund Ludlow]] i g[[Caisleán an Rois]], [[Cill Airne]].]] == Féach freisin == * [[Comhdháil Chaitliceach na hÉireann]] * [[Cogadh na hAon Bhliana Déag]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Briain, Donall}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1641]] [[Catagóir:Básanna i 1666]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Éireannacha i gCogaí na Comhdhála Éireannaí]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Chláir]] f1892yxffz4jslheuetmqjetvhv7nkj 0 36350 1313323 1250674 2026-05-16T15:45:35Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313323 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Éireannach]] de chuid [[Fine Gael|Fhine Gael]] í '''Proinséas Mhic Gearailt''' ('''Frances Fitzgerald''' de ghnáth) (a rugadh ar [[1 Lúnasa]] [[1950]]) a bhí ina [[Tánaiste]] agus ina hAire Dlí agus Cirt agus Comhionannais. Bhí Fitzgerald ina TD de chuid Fhine Gael ar feadh breis is 20 bliain sular toghadh chun Parlaimint na hEorpa í in 2019. == Gairm == Bhí ina TD do cheantar [[Baile Átha Cliath Thiar-Meán (Dáilcheantar)|Baile Átha Cliath Thiar-Meán]] ón mbliain [[1992]] go [[2002]]. Bhíodh sí ina ball den [[Seanad]] ar phainéal [[Pháirtí an Lucht Oibre]] ón mbliain [[2007]]–11. Bhí sí ina [[Tánaiste]] ó 2016 go dtí 2017. Níor ceapadh riamh ach ceathrar ban chun bheith ina dTánaistí (go dtí 2016) agus bhí Fitzgerald ar dhuine acu. Ina theannta sin, tá téarma tugtha aici mar [[an tAire Gnó, Fiontar agus Nuálaíochta]] (2017); [[an tAire Dlí agus Cirt agus Comhionannais]] (2014-17) agus bhí sí ar an gcéad [[Aire Leanaí agus Gnóthaí Óige]] ag an Stát (2011-14). Ba [[Feisire de Pharlaimint na hEorpa|Ffeisire de Pharlaimint na hEorpa]] do Chathair agus Contae Bhaile Átha Cliath í Fitzgerald agus bhí sí ina Leas-Uachtarán ar Ghrúpa PPE i bParlaimint na hEorpa. Toghadh Fitzgerald chun Parlaimint na hEorpa i mbliain a 2019 mar chuid de Thoscaireacht Pháirtí an Phobail Eorpaigh (PPE). Bhí sí ina lánchomhalta den Choiste um Chearta na mBan agus um Chomhionannas Inscne (FEMM) agus den Choiste um Ghnóthaí Eacnamaíochta agus Airgeadaíochta (ECON) agus ina comhalta ionadaíoch den Choiste um Fhorbairt (DEVE) agus den Choiste Fiosrúcháin maidir le hÚsáid Pegasus agus Earraí Spiaireachta Faireachais Comhchosúla. Lena chois sin, bhí Fitzgerald ina hurlabhraí ag PPE don Choiste um Chearta na mBan agus um Chomhionannas Inscne. == Féach freisin == * [[Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)|Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thoir Theas]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Meán |Polaiteoirí i mBÁC Thiar Meán]] * [[Baile Átha Cliath Thiar-Meán ]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{Tánaistí na hÉireann}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Fitzgerald,Frances }} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1950]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thiar-Meán]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 27ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 23ú Seanad]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Tánaistí na hÉireann]] [[Catagóir:Teachtaí Dála mná]] i893stpt6f4ky5ca966ejvzsq3jxr2f 0 36440 1313483 1294994 2026-05-16T19:37:23Z Alison 570 [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] 1313483 wikitext text/x-wiki Is éard a bhí i gceist le '''spailpín''' in [[Éire|Éirinn]] ná saghas oibrí feirme a bhí coitianta go maith ón 17ú haois go tús an 20ú haois.<ref name='FB'>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/spailp%EDn|title=An Foclóir Beag: spailpín|editor=[[Niall Ó Dónaill]] agus [[Pádraig Ua Maoileoin]], eag.|year=1991|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857913644|access-date=2023-05-07|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref> Bhíodh sé ag taistil ó áit go háit ag lorg oibre.<ref name="Culture page 442">Encyclopedia of Irish History and Culture, page 442, Volume 1, James Donnelly ed., Macmillan Thomson Gale, 2004</ref> Tagann an téarma ón fhocal ''spailp'', a chiallaíonn “dreas, seal, babhta”, mar shampla sa bhfrása “spailp oibre”.<ref name='FB2'>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/spailp|title=An Foclóir Beag: spailp|editor=[[Niall Ó Dónaill]] agus [[Pádraig Ua Maoileoin]], eag.|year=1991|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857913644|access-date=2023-05-07|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref><ref name='FGB'>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fgb/spailp|title=Foclóir Gaeilge-Béarla (Ó Dónaill): spailp|editor=[[Niall Ó Dónaill]], eag.|year=1977|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857910384|access-date=2023-05-07|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref> Bhí na coinníollacha oibre do spailpíní an-chrua ar fad. Rinne siad daorobair ar phá suarach, agus chaith na húinéirí talún go hainnis leo. Bhí spailpíní an-choitianta le linn na mblianta deacra ó 1820 go 1850. Ar an iomlán, ba dhaoine a raibh dlúthbhaint acu leis an talamh a bhí sna spailpíní: feirmeoirí beaga, coiteoirí, oibrithe talmhaíochta, agus go ginearálta daoine bochta a raibh cúraimí teaghlaigh orthu gan aon bhealach chun slí bheatha a bhaint amach sa bhaile.<ref name="Culture page 442">Encyclopedia of Irish History and Culture, page 442, Volume 1, James Donnelly ed., Macmillan Thomson Gale, 2004</ref> Déantar tagairt do shaol crua na spailpíní go minic sna healaíona, mar shampla san amhrán traidisiúnta “''[[An Spailpín Fánach]]”'' a bhaineann le fear a théann leis an spailpínteacht tar éis dhíshealbhú a theaghlaigh. Chun an saol uafásach seo a sheachaint, téann sé isteach in arm na Fraince chun troid thar lear. == Féach freisin == * [[An Spailpín Fánach (dán)]] * [[A spailpín, a rún]] (amhrán) * [[Séamus Ó Muircheartaigh]] ("An Spailpín Fánach") mianadóir, scríbhneoir agus cumadóir amhráin == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Obair]] [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] [[Catagóir:Talmhaíocht]] rujjbwexc90gsh11wlf9j647yqad2g8 0 37675 1313810 1295548 2026-05-17T04:16:10Z Seachránaí 53315 Catagóir:Monarcachtaí 1313810 wikitext text/x-wiki {{Úsáidíeile|an tsibhialtacht ársa|An Chartaig}} {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Ba shibhialtacht Sheimíteach í '''an Chartaig Ársa''' (An Fhéinícis:''Qart-ḥadašt'' ), bunaithe thart ar an gcathairstát-Féiniceach 'an Chartaig', lonnaithe i d[[Tuaisceart na hAfraice]] ar Mhurascaill na [[An Túinéis|Túinéise]]. Sa lá atá inniu ann, tá an Chartaig ina mbruachbhaile de [[Túinis]], príomhchathair na Túinéise. Bunaíodh é sa bhliain 814 RC. Ar dtús, bhí sí ag brath ar an stát Féiníceach [[Tioras]], ach bhain an Chartaig a neamhspleáchas amach thart ar 650 RC agus bhunaigh sí mórcheannas amach a``r na lonnaíochtaí Féiníceacha eile ar fud na [[An Mheánmhuir|Meánmhara]], [[Tuaisceart na hAfraice|Thuaisceart na hAfraice]] agus na [[An Spáinn|Spáinne]] (mar atá anois ann), a mhair go dtí 146 RC. Nuair a bhí an chathair in airde a réime, mhéadaigh a tionchar polaitiúil fud fad na Meánmhara Thiar agus bhí sí ar cheann de na moil trádála ba mhó. [[Catagóir:An Chartaig]] [[Catagóir:Iar-thíortha]] [[Catagóir:Iarphoblachtaí]] [[Catagóir:Monarcachtaí]] [[Catagóir:Stair na Fraince]] [[Catagóir:Stair na hAfraice]] [[Catagóir:Stair na Sairdíne]] [[Catagóir:Stair na Spáinne]] [[Catagóir:Stair na Sicile]] gub8fpjnqxr3ce4jt66820ryb6sdmo2 0 40653 1313433 700779 2026-05-16T18:40:25Z Alison 570 {{WD Bosca Sonraí Bliain}} 1313433 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:Blianta]] c3egk4tqonn1j5351bs0wjwrfl28obo 0 40654 1313427 1263675 2026-05-16T18:38:59Z Alison 570 Catagóir:940idí 1313427 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:940idí]] sdvm3tsbj7rbrw0aljxky1r5oa58spt 0 40655 1313428 700781 2026-05-16T18:39:55Z Alison 570 {{WD Bosca Sonraí Bliain}} 1313428 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:Blianta]] c3egk4tqonn1j5351bs0wjwrfl28obo 0 40656 1313429 700782 2026-05-16T18:40:00Z Alison 570 {{WD Bosca Sonraí Bliain}} 1313429 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:Blianta]] c3egk4tqonn1j5351bs0wjwrfl28obo 0 40657 1313430 700783 2026-05-16T18:40:05Z Alison 570 {{WD Bosca Sonraí Bliain}} 1313430 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:Blianta]] c3egk4tqonn1j5351bs0wjwrfl28obo 0 40658 1313431 700784 2026-05-16T18:40:12Z Alison 570 {{WD Bosca Sonraí Bliain}} 1313431 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:Blianta]] c3egk4tqonn1j5351bs0wjwrfl28obo 0 40660 1313432 700786 2026-05-16T18:40:18Z Alison 570 {{WD Bosca Sonraí Bliain}} 1313432 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:Blianta]] c3egk4tqonn1j5351bs0wjwrfl28obo 0 40662 1313434 700788 2026-05-16T18:40:30Z Alison 570 {{WD Bosca Sonraí Bliain}} 1313434 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Bliain}} == Eachtraí == * == Breitheanna == * == Básanna == * [[Catagóir:Blianta]] c3egk4tqonn1j5351bs0wjwrfl28obo 14 41400 1313508 672041 2026-05-16T20:02:40Z Alison 570 Catagóir:Eitic shóisialta 1313508 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eitic ghnó]] [[Catagóir:Eitic shóisialta]] [[Catagóir:Sochaí]] feou9qeb0aah0b1dn213dzq22n8s44h 14 41404 1313506 667381 2026-05-16T20:02:02Z Alison 570 Catagóir:Eitic shóisialta 1313506 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eitic shóisialta]] [[Catagóir:Gnó]] 6px9wst65nomqm82chvkxqg2mu92aw3 1313507 1313506 2026-05-16T20:02:12Z Alison 570 ord 1313507 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eitic shóisialta|Gnó]] [[Catagóir:Gnó]] 1q9vbbj9e07kvvz34qjlcm0juyt00m1 14 42806 1313324 1197997 2026-05-16T15:46:14Z Seachránaí 53315 Catagóir:Mná sa pholaitíocht 1313324 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Teachtaí Dála]] 6cinmrxco138awcruwhj7fr57ldfhnd 0 48189 1313611 1149913 2026-05-16T22:33:46Z TGcoa 21229 1313611 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Electric Car recharging.jpg|mion|Carr leictreach]] Déanann '''feithiclí leictreacha''' níos lú dochair don chomhshaol agus tá siad níos saoire le húsáid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.seai.ie/community-energy/schools/post-primary-school/energy-in-action/Irish-Post-Primary-Saving-Energy-when-you-travel.pdf|teideal=Fuinneamh a shábháil agus tú ag taisteal|údar=SEAI|dátarochtana=2022}}</ref> === Innealtóireacht === De bhrí go bhfuil sceithghás gluaisteáin [[Peitreal|peitril]] nó díosail chomh salach sin agus chomh dochrach don [[Comhshaol|chomhshaol]], tá tóir le fada ar fheithiclí leictreacha a bheadh i bhfad níos glaine. Ach níl an fheithicil leictreach saor go hiomlán ó gháis sceite, mar gineann an gnáthbhataire gal le linn a fheidhmithe. Beidh gá le cineálacha nua [[bataire]], mar sin. Ní oirfidh cealla gréine mar fhoinse cumhachta d'fheithiclí tarrthála nó gluaisteáin teaghlaigh, mar nach féidir leo dóthain cumhachta a sholáthar gan achar rómhór ceall a bheith de dhíth ar dhromchla feithicle. Tá [[fuinneamh]] timpeall 78 vata-uair nó 280 kJ riachtanach in aghaidh gach [[ciliméadar]] slí. I gcás bataire nua-aoisigh, fiú tar éis na mblianta [[taighde]], tá droch-chóimheas idir an fuinneamh stóráilte is [[meáchan]] an bhataire. Mar shampla, bíonn fuinneamh timpeall 126 kJ le fáil in aghaidh an chileagraim i ngnáthbhataire [[luaidhe]]-aigéadach, ach 5600 kJ in aghaidh an chileagraim i bpeitreal. Sa bhataire is éifeachtaí dá bhfuil ann faoi láthair, an bataire suilfídsóidiam, tá 560 kJ fuinnimh in aghaidh an chileagraim. Sa todhchaí, tá sé i gceist fuinneamh a chaomhnú i bhfeithiclí trí athghiniúint. Meastar go sabháilfí 10% den fhuinneamh i ngnáth-thuras dá n-úsáidfí an mótar mar ghineadóir le linn don fheithicil leictreach dul le fána. Tá súil le breis ardú éifeachta de bharr feabhsaithe sna giaranna. Tá scéimeanna eile á saothrú chun [[cumhacht]] leictreach a sholáthar don fheithicil go leanúnach trí ionduchtú ó shreanga faoin talamh sa bhóthar. Fiú dá mbeadh a leithéid ar fáil ar feadh príomhbhóithre amháin, laghdódh sé an gá le batairí móra sa bhfeithicil féin. === Feithiclí leictreacha in Éirinn === Léiríonn figiúirí nua ón bPríomhoifig Staidrimh sa bhliain 2022 gurb iad feithiclí leictreacha 21% den iomlán a bhí cláraithe in 2022 (ní raibh ann ach 14% an t-am céanna sa bhliain 2021).<ref name="FreamhanEolais">{{Cite encyclopedia|last=Hussey|first=Matt|author-link=Matthew Hussey|title=Feithicil leictreach|encyclopedia=[[Fréamh an Eolais]]|language=ga|date=2011|publisher=[[Coiscéim]]|page=262}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Borradh mór faoi éileamh carranna leictreacha|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0810/1314981-borradh-mor-faoi-eileamh-carranna-leictreacha/|date=2022-08-10|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Sa bhliain 2026. bhí fearg ag dul i méad ag áitritheoirí ar fud Bhaile Átha Cliath mar gheall ar an gcaoi go bhfuil an Chomhairle ag cur iachall orthu gléasanna luchtaithe a bhaint ón mbóthar poiblí i ndiaidh dóibh na céadta euro a chaitheamh á gcur i bhfeidhm.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/cead-pleanala-diultaithe-do-ghleasanna-luchtaithe-sraide/|teideal=Cead pleanála diúltaithe do ghléasanna luchtaithe sráide|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2026-05-15|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-16}}</ref> == Féach freisin == * [[Gluaisteán leictreach]] * [[Gluaisteán]] * [[Feithicil hibrideach]] * [[Feithicil astaíochtaí nialasacha]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Gluaisteáin| ]] [[Catagóir:Feithiclí bóthair]] [[Catagóir:Téamh domhanda]] [[Catagóir:Leictreachas]] ew3s0rfhphdnlyxtbuwsjg3nsigx2lm 14 53952 1313621 705489 2026-05-16T22:47:12Z Alison 570 ++ 1313621 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Grúpaí sóisialta]] [[Catagóir:Mionlaigh]] [[Catagóir:Socheolaíocht chultúir]] 798qqi75ytaye2lyiupbd832ojkvw6t 14 53953 1313459 705492 2026-05-16T19:12:23Z Alison 570 +cata 1313459 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicmiú daoine]] [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Coincheapa síceolaíochta sóisialta]] [[Catagóir:Sochaí]] 2iuh4wsnihjdtywobssbh3t7wz0fa7i 14 54842 1313627 711722 2026-05-16T22:52:13Z Alison 570 Fix 1313627 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|Conflict|Coimhlin}} [[Catagóir:Iompraíocht an duine]] 6c7gacm6ngpqc0ikprynshy00ts2ndw 0 55134 1313290 1226899 2026-05-16T14:41:45Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313290 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaitíocht|pholaiteoir]] [[An Bhreatain|Briotanach]] de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]] é '''Anthony Neil Wedgwood "Tony" Benn''' (3 Aibreán 1925 - 14 Márta 2014), a bhí i bhfad amach ar an [[eite chlé]]. "Leantóir Íosa", mar a dúirt sé, [[Agnóiseachas|agnóisí]] ba é i ndáiríre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2014/14-march/news/uk/tony-benn-leaves-life-to-spend-less-time-on-politics|teideal=Tony Benn leaves life to spend less time on politics|work=www.churchtimes.co.uk|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> [[Íomhá:Tony Benn 1967.jpg|clé|mion|177x177px|1967]] [[Íomhá:2013-03-13-Tony Benn--Raw--04.jpeg|clé|mion|150x150px|2013]] == Gairm == Toghadh Benn mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|MP]] i m[[Briostó]] sa bhliain 1950 don chéad uair. Ball den uasaicme, bronnadh [[tiarna]]í<ref>i mBéarla, ''peerage''</ref> air sa bhliain 1960, rud nár thaitin ar chor ar bith leis. An tAire Fuinnimh ab ea é sa rialtas [[James Callaghan|Callaghan]] (1974-1979). Cé nach raibh Benn i [[rialtas]] sa Bhreatain ó 1979 i leith, bhí tionchar nach beag ag Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, [[Meáin chumarsáide|meáin]] agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|teideal=Tony Benn i ndiaidh a bháis {{!}} Raidió Fáilte|dáta=2017-11-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-03-13|archivedate=2017-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171121172120/http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/}}</ref> Bhí Benn i gcónaí i bhfách le h[[athaontú na hÉireann]]. == Féach freisin == * [[Hilary Benn]], a mhac agus Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Benn, Tony}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1925]] [[Catagóir:Básanna in 2014]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Eitleoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feiminigh Shasanacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] cbqk5pzmq57yhzo3jyxrqgua7wp05ae 1313291 1313290 2026-05-16T14:42:44Z Seachránaí 53315 1313291 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaitíocht|pholaiteoir]] [[An Bhreatain|Briotanach]] de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]] é '''Anthony Neil Wedgwood "Tony" Benn''' (3 Aibreán 1925 - 14 Márta 2014), a bhí i bhfad amach ar an [[eite chlé]]. "Leantóir Íosa", mar a dúirt sé, [[Agnóiseachas|agnóisí]] ba é i ndáiríre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2014/14-march/news/uk/tony-benn-leaves-life-to-spend-less-time-on-politics|teideal=Tony Benn leaves life to spend less time on politics|work=www.churchtimes.co.uk|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> [[Íomhá:Tony Benn 1967.jpg|clé|mion|177x177px|1967]] [[Íomhá:2013-03-13-Tony Benn--Raw--04.jpeg|clé|mion|150x150px|2013]] == Gairm == Toghadh Benn mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|MP]] i m[[Briostó]] sa bhliain 1950 don chéad uair. Ball den uasaicme, bronnadh [[tiarna]]í<ref>i mBéarla, ''peerage''</ref> air sa bhliain 1960, rud nár thaitin ar chor ar bith leis. An tAire Fuinnimh ab ea é sa rialtas [[James Callaghan|Callaghan]] (1974-1979). Cé nach raibh Benn i [[rialtas]] sa Bhreatain ó 1979 i leith, bhí tionchar nach beag ag Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, [[Meáin chumarsáide|meáin]] agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|teideal=Tony Benn i ndiaidh a bháis {{!}} Raidió Fáilte|dáta=2017-11-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-03-13|archivedate=2017-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171121172120/http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/}}</ref> Bhí Benn i gcónaí i bhfách le h[[athaontú na hÉireann]]. == Féach freisin == * [[Hilary Benn]], a mhac agus Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Benn, Tony}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1925]] [[Catagóir:Básanna in 2014]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Briostó]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Eitleoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feiminigh Shasanacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] ppmsx2n5yvku8hwy7f6vw7gpyllrmuy 14 55634 1313667 1259789 2026-05-16T23:49:02Z Alison 570 >ga 1313667 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1999]]. {{Catcómhaoin|1999 births|Daoine a rugadh i 1999}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1990í]] [[Catagóir:1999]] 5tq8luycukv44iw5habor94k5ftgrbq 14 57863 1313670 966565 2026-05-16T23:51:20Z Alison 570 Catagóir:Daoine a rugadh sna 1600í 1313670 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1600í|1605]] f66d28wdo7l3zz2klf8fz6abtfwixsm 0 60644 1313665 1302604 2026-05-16T23:47:19Z Alison 570 +WD, srl. 1313665 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean rialta in Éirinn ba ea '''Damhnait''' ({{lang-sga|Damnat}}). Is dócha go raibh cónaí uirthi i d[[Tigh Damhnata]] ag Sliabh Beatha i g[[Contae Mhuineacháin]] agus gur ansin a cailleadh í.<ref name=odnb>[http://www.oxforddnb.com/view/article/6027, Charles-Edwards, T.M., "Ulster, saints of (act. c.400–c.650)", ''Oxford Dictionary of National Biography'', Oxford University Press, 2004; eagrán ar líne, Eanáir 2007, dáta rochtana 31-10-2014]</ref> Deir an béaloideas go raibh sí ina maighdean agus gur bhunaigh sí eaglais in áit a bhfuil reilig an tséipéil anois. Tá [[bachall]] ann fós ar le Damhnait é, más fíor; bhaintí feidhm as mar bhrathadóir éithigh.<ref>Shirley, Evelyn Philip (1879). ''The History of the County of Monaghan''. London: Pickering and Co., lch 301.</ref> Tá sé le fáil anois in [[Ard-Mhúsaem na hÉireann]].<ref name=odnb/> == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Damhnait Naomh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 7ú haois]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ban-naoimh na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine dúnmharaithe]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Mairtírigh Éireannacha]] hdsk94dwcavcdqa88bfdico6qq3p08s 0 63874 1313800 1219001 2026-05-17T03:29:42Z Seachránaí 53315 Síol-creid 1313800 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Dublin Saint Saviour's Dominican Priory Church W 2012 09 26.jpg|deas|250px|thumb|Prióireacht [[Doiminicigh|Dhoiminiceach]] i m[[Baile Átha Cliath]]]] Is [[mainistir]] bheag nó [[Clochar (foirgneamh)|clochar]] a rialaíonn prióir nó banphrióir í '''prióireacht'''.<ref name='FB'>{{Cite web-en|url=https://www.teanglann.ie/ga/fb/pri%F3ireacht|title=An Foclóir Beag: prióireacht|editor=[[Niall Ó Dónaill]] agus [[Pádraig Ua Maoileoin]], eag.|year=1991|publisher=[[An Gúm]]|location=[[Baile Átha Cliath]]|isbn=978-1857913644|access-date=2024-03-06|language=ga|work=Teanglann.ie}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-creid}} [[Catagóir:Críostaíocht]] [[Catagóir:Mainistreacha]] ecj0epz0xvzpvlqrp0qty5tgvupdcxy 14 64951 1313489 1060021 2026-05-16T19:45:05Z Alison 570 +cata 1313489 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná ríoga]] [[Catagóir:Teidil uaisle]] ihz7blqhokpe5rq54hrj2or4lucq6cn 14 64978 1313669 786555 2026-05-16T23:51:00Z Alison 570 Catagóir:Daoine a rugadh sna 1600í 1313669 wikitext text/x-wiki {{Catcómhaoin|1604 births|Daoine a rugadh i 1604}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1600í|1604]] ort1l8n6fzcc0jxgsuubetevg4vrqq1 0 67218 1313690 1104288 2026-05-17T00:20:06Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313690 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'aisteoir agus fuirseoir [[SAM|Meiriceánach]] é '''Anthony Wilford Brimley''', a rugadh sa bhliain [[1934]]. Fuair sé bás ar [[1 Lúnasa]] [[2020]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Brimley, Wilford}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1934]] [[Catagóir:Básanna in 2020]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Fuirseoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Mormannaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Utah]] jn7wsj627xgf8qp7v3iaduiot6tab1x 1313692 1313690 2026-05-17T00:20:24Z Seachránaí 53315 1313692 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'aisteoir agus fuirseoir [[SAM|Meiriceánach]] é '''Anthony Wilford Brimley''', a rugadh sa bhliain [[1934]]. Fuair sé bás ar [[1 Lúnasa]] [[2020]]. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Brimley, Wilford}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1934]] [[Catagóir:Básanna in 2020]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine Meiriceánacha de bhunadh na hEorpa]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Mheiriceá]] [[Catagóir:Mormannaigh]] [[Catagóir:Pearsanra míleata Meiriceánach]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Utah]] h9azrb8epoul03gwxxl6ecyv7zm7175 0 73193 1313306 1032309 2026-05-16T15:16:05Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313306 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Séamus Burke''' ([[14 Meitheamh]] [[1893]] - [[1 Eanáir]] [[1967]]). Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ar dtús agus ansin [[Fine Gael|Fhine Gael]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Burke, Seamus}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1893]] [[Catagóir:Básanna i 1967]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] 8yhon7r8vpzx459zvpxxj3grz13kg9q 0 73206 1313309 1032096 2026-05-16T15:22:16Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313309 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Alfred "Alfie" Byrne''' ([[17 Márta]] [[1882]] - [[13 Márta]] [[1956]]). Bhí sé ina bhall de [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Pháirtí Parlaiminteach na hÉireann]] ar dtús agus ansin sheas sé mar pholaiteoir neamhspleách. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 4ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 7ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 8ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 9ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 10ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 11ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 12ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 13ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 14ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 15ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Byrne, Alfie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1882]] [[Catagóir:Básanna i 1970]] [[Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Thuaidh]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 4ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 7ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 8ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 9ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 10ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 11ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 12ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 13ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 14ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 15ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] s4dzta56vdps4d12va2tg0nnokskro6 0 73253 1313303 1250777 2026-05-16T15:08:28Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313303 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Éire]]annach ab ea '''Domhnall Ua Buachalla''' ([[5 Feabhra]] [[1866]] - [[30 Deireadh Fómhair]] [[1963]])<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=308|title=Ó BUACHALLA, Domhnall (1866–1963) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus Máire Ní Mhurchú|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref>. Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Féach freisin== * [[:Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)]] * [[:Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)|Polaiteoirí i gCill Dara Theas]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Polaiteoirí as Cill Dara]] [[Catagóir:Cill Dara Theas (Dáilcheantar)]] {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 5ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 6ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Buachalla, Domhnall Ua}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1866]] [[Catagóir:Daoine as Maigh Nuad]] [[Catagóir:Básanna i 1963]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 5ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 6ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Cill Dara Thuaidh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] 4s10nd787ohymarlc23p6yquisjlzym 0 74781 1313326 1280774 2026-05-16T15:49:27Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313326 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Billy Fox''' (3 Eanáir 1939 – 12 Márta 1974). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Dúnmharaigh an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] é. Ba é Billy Fox an t-aon Chomhalta de [[An tOireachtas|Thithe an Oireachtais]] a dúnmharaíodh le linn Thrioblóidí Thuaisceart Éireann.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/press-centre/press-releases/20240709-nochtadh-portraid-den-seanadoir-billy-fox-mar-chuimhneachan-ar-chothrom-50-bliain-a-bhais/|teideal=Nochtadh Portráid den Seanadóir Billy Fox mar chuimhneachán ar chothrom 50 bliain a bháis – 9 Iúil 2024, 15:06 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2024-07-09|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2024-09-11}}</ref> [[Íomhá:Portrait of former Senator Billy Fox unveiled in Leinster House by Cathaoirleach, Senator Jerry Buttimer, and An Taoiseach Simon Harris TD. (53847848731).jpg|clé|mion|An Rolla, 1974|220x220px]] === Gairm === Toghadh é den chéad uair chun na Dála mar TD de chuid Fhine Gael do [[An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)|thoghcheantar Mhuineacháin]] in 1969.<ref name=":0" /> Mar TD, cháin Fox [[arm na Breataine]] as urchair phlaisteacha a úsáid le haghaidh smachtú gráscair agus as cráitéir a chur in ‘bóithre neamhcheadaithe’ cois teorann. Tharraing sé poiblíocht náisiúnta nuair a cuireadh le forneart ó sheomra na Dála é le linn díospóireacht Dála i mí na Nollag 1971 nuair a chuir sé dhá urchar phlaisteacha agus ceanastar de [[Gás CS|ghás CS]] ar taispeáint, a mhaígh sé a scaoileadh trasna na teorann ag fórsaí na Breataine.” Tar éis dó a shuíochán a chailleadh in 1973, toghadh é ina Sheanadóir ar an Rolla Saíochta agus Oideachais.<ref name=":0" /> === Dúnmharú === Ar an 11/12 Márta 1974 dhúnmharaigh [[An tIRA Sealadach|Sealadaigh an IRA]] é le gníomh díchéillí foréigin nuair a tháinig sé ar ruathar ar theach feirme an teaghlaigh Coulson, i dTír Chuanna,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/40286|teideal=Tír Chuanna/Tircooney|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2025-09-25}}</ref> Contae Mhuineacháin. Ní raibh ach 35 bliana slánaithe aige tráth a bháis.<ref name=":0" /> === Cuimhneachán === * Osclaíodh Páirc Cuimhneacháin Seanadóir Billy Fox i 1977, suite i nDroim Coinín, Co Muineacháin. * Nochtadh portráid de Billy Fox a i dTeach Laighean ar an 10 Iúil 1974.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[:Catagóir:An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)|An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Fox, Billy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna i 1974]] [[Catagóir:Baill den 13ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhuineacháin]] 7bnn979kijra4sgbz14cydykkeark4t 1313327 1313326 2026-05-16T15:49:51Z Seachránaí 53315 Catagóir:Baill Fhine Gael 1313327 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Billy Fox''' (3 Eanáir 1939 – 12 Márta 1974). Bhí sé ina bhall d'[[Fine Gael|Fhine Gael]]. Dúnmharaigh an t[[An tIRA Sealadach|IRA Sealadach]] é. Ba é Billy Fox an t-aon Chomhalta de [[An tOireachtas|Thithe an Oireachtais]] a dúnmharaíodh le linn Thrioblóidí Thuaisceart Éireann.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/press-centre/press-releases/20240709-nochtadh-portraid-den-seanadoir-billy-fox-mar-chuimhneachan-ar-chothrom-50-bliain-a-bhais/|teideal=Nochtadh Portráid den Seanadóir Billy Fox mar chuimhneachán ar chothrom 50 bliain a bháis – 9 Iúil 2024, 15:06 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2024-07-09|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2024-09-11}}</ref> [[Íomhá:Portrait of former Senator Billy Fox unveiled in Leinster House by Cathaoirleach, Senator Jerry Buttimer, and An Taoiseach Simon Harris TD. (53847848731).jpg|clé|mion|An Rolla, 1974|220x220px]] === Gairm === Toghadh é den chéad uair chun na Dála mar TD de chuid Fhine Gael do [[An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)|thoghcheantar Mhuineacháin]] in 1969.<ref name=":0" /> Mar TD, cháin Fox [[arm na Breataine]] as urchair phlaisteacha a úsáid le haghaidh smachtú gráscair agus as cráitéir a chur in ‘bóithre neamhcheadaithe’ cois teorann. Tharraing sé poiblíocht náisiúnta nuair a cuireadh le forneart ó sheomra na Dála é le linn díospóireacht Dála i mí na Nollag 1971 nuair a chuir sé dhá urchar phlaisteacha agus ceanastar de [[Gás CS|ghás CS]] ar taispeáint, a mhaígh sé a scaoileadh trasna na teorann ag fórsaí na Breataine.” Tar éis dó a shuíochán a chailleadh in 1973, toghadh é ina Sheanadóir ar an Rolla Saíochta agus Oideachais.<ref name=":0" /> === Dúnmharú === Ar an 11/12 Márta 1974 dhúnmharaigh [[An tIRA Sealadach|Sealadaigh an IRA]] é le gníomh díchéillí foréigin nuair a tháinig sé ar ruathar ar theach feirme an teaghlaigh Coulson, i dTír Chuanna,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/40286|teideal=Tír Chuanna/Tircooney|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2025-09-25}}</ref> Contae Mhuineacháin. Ní raibh ach 35 bliana slánaithe aige tráth a bháis.<ref name=":0" /> === Cuimhneachán === * Osclaíodh Páirc Cuimhneacháin Seanadóir Billy Fox i 1977, suite i nDroim Coinín, Co Muineacháin. * Nochtadh portráid de Billy Fox a i dTeach Laighean ar an 10 Iúil 1974.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[:Catagóir:An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)|An Cabhán–Muineachán (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 19ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Fox, Billy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1939]] [[Catagóir:Básanna i 1974]] [[Catagóir:Baill den 13ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 19ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Daoine a feallmharaíodh]] [[Catagóir:Daoine a maraíodh le linn na dTrioblóidí]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Mhuineacháin]] nqmh6gnsgn66yim94zjgyxvykulgm0g 14 80512 1313744 1122361 2026-05-17T01:24:48Z Alison 570 Catagóir:Saincheisteanna sóisialta 1313744 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceartas]] [[Catagóir:Saincheisteanna sóisialta]] [[Catagóir:Coincheapa sóisialta]] [[Catagóir:Coincheapa polaitiúla]] ee4k297biv4aqt927ftjjps4quv95kz 14 81038 1313599 1183798 2026-05-16T22:18:34Z Alison 570 Catagóir:Cléir de réir cineáil 1313599 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cléir de réir cineáil]] d5f89mee3hy7wlk2at32wbr2ip20x9p 0 81805 1313817 1277010 2026-05-17T09:14:41Z CommonsDelinker 440 Ag baint [[:Íomhá:Melanie_Martinez_(2024)_(cropped).jpg|Melanie_Martinez_(2024)_(cropped).jpg]] amach, scrios [[commons:User:Krd|Krd]] é ón Chómhaoin mar: No permission since 9 May 2026 1313817 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|imatge=}} [[Amhránaí]] [[SAM|Meiriceánach]] is ea '''Melanie Adele Martinez''' (28 Aibreán, 1995 a rugadh í). Ghlac sí páirt ar an [[The Voice (séasúr 3 na SA)|tríú sraith]] ''[[The Voice (SA)|The Voice]]'' sa bhliain 2012. ==Dioscliosta== {{Príomhalt|Dioscliosta Melanie Martinez}} * ''[[Cry Baby (albam Melanie Martinez)|Cry Baby]]'' (2015) * ''K-12'' (2019) * ''Portals'' (2023) ;SLanna *''Dollhouse EP'' (2014) *''Pity Party EP'' (2016) *''Cry Baby's Extra Clutter EP'' (2016) ==Camchuairteanna== * Dollhouse Tour (2014) * Cry Baby Tour (2015–16) ;Ag tacú * [[Lindsey Stirling]] – Music Box Tour (2015) * [[Adam Lambert]] – The Original High Tour (2016) {{The Voice (SAM)}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Martinez,Melanie}} [[Catagóir:Ceoltóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1995]] bxielr0fum9udndwqzra3avntae3aqz 0 85839 1313808 1310766 2026-05-17T04:00:06Z Seachránaí 53315 Catagóir:Banríonacha na hÉireann 1313808 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Banríon]] [[An Bhreatain|na Breataine]] ab ea ea '''Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon''', (a rugadh ar [[4 Lúnasa]] [[1900]] agus a fuair bás ar an [[30 Márta]] [[2002]]). == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-gd}} {{Síol-beath-ni}} {{Síol-om}} {{Síol-beath-in}} {{Síol-au}} {{Síol-ceanada}} {{Síol-nz}} {{Síol-af}} {{DEFAULTSORT:Elizabeth An Rionmháthair}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1900]] [[Catagóir:Básanna in 2002]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Impirí]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Ríshliocht Windsor]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] qhgtuz6tjfdrzogllnvh5igqvcm4h1q 0 86373 1313300 1306649 2026-05-16T14:56:49Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313300 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba pholaiteoir de chuid [[Shinn Féin]] i d[[Tuaisceart Éireann]] é '''Michael Brady''' (7 Deireadh Fómhair 1950 - [[16 Eanáir]], [[2026]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2lrne42r9o|teideal=Mickey Brady: Tributes paid after death of former Sinn Féin MP|dáta=2026-01-17|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-01-17}}</ref>). Ba [[Tionól Thuaisceart Éireann|Chomhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]], ó 2007 go 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=2346&per=209&sel=1&ind=1&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-01-17}}</ref> agus b'eisean an [[Teachta Parlaiminte]] d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] ó 2015 go 2024. == Saol roimh pholaitíocht== Rugadh agus tógadh in [[Iúr Cinn Trá]] é agus chuaigh sé ar Bhunscoil na Mainistreach agus [[Scoil na Mainistreach (Iúr Cinn Trá)|Scoil na Mainistreach]]. I ndiaidh sin, rinne sé staidéar ar ollscoil i [[Learpholl]]. D'oibríodh sé i ngrúpa pobail agus ritheadh sé in ionad comhairle do shochair ó 1981 go 2007. == Gairm pholaitíochta== Ba ball [[Shinn Féin]] é agus toghadh ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] é in [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|2007]] d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] agus toghadh é arís in [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|2011]]. I mí na Bealtaine 2015, toghadh Brady den chéad uair ina theachta parlaiminte d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] agus atoghadh é sna Olltoghcháin i [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|2017]] agus [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|2019]]. I mí Feabhra 2024, d'fhógair sé gur éirigh sé as an suíochán ag an [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|toghcháin seo chugainn]]. == Saol pearsanta == Bhí sé pósta le Caroline agus bhí ceathrar páistí aige. ==Bás== Fuair Brady bás ar 16 Eanáir 2026. Mhol [[Mary Lou McDonald]], [[Michelle O'Neill]] agus eile as. Sa [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól]], bhí dhá nóiméad ciúnais ann ina chuimhne agus rinne an Ceann Comhairle, [[Edwin Poots]], agus baill as rionnt páirtithe, náisiúnach agus [[aontachtach]], comhbhrón lena theaghlach <ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/officialreport/report.aspx?&eveDate=2026/01/19&docID=466141|teideal=Official Report: Monday 19 January 2026|údar=NI Assembly|dáta=19-01-2026|work=www.niassembly.gov.uk|language=en-GB}}</ref> == Féach freisin == * [[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] * [[:Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Polaiteoirí in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] (toghcheantar na Ríochta Aontaithe) == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brady, Mickey}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1950]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] 6u6bx468gkyw99w6sfv8fxt7io7c42y 14 87541 1313596 1285632 2026-05-16T22:13:34Z Alison 570 +cata 1313596 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aiséitigh]] [[Catagóir:Baill d'orduithe reiligiúnacha]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha baineanna]] [[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneach]] 5rxbik0wu8c2ccwpy815pz21kl6hm9q 1313725 1313596 2026-05-17T01:02:15Z Alison 570 Baill d'oird rialta 1313725 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aiséitigh]] [[Catagóir:Baill d'oird rialta]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha baineanna]] [[Catagóir:Eaglais Chaitliceach Rómhánach]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneach]] 8u1gzkkc4bji3lzorkauo57cx8xmgyw 14 87642 1313379 917041 2026-05-16T17:52:06Z Alison 570 +cata 1313379 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Meiriceá]] [[Catagóir:Aisteoirí Meiriceánacha| ]] [[Catagóir:Mná Meiriceánacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Meiriceánacha]] 40ji2bsypgi7gvfmvk59t54cg5xnhl6 14 87643 1313395 980515 2026-05-16T17:59:17Z Alison 570 +cata 1313395 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí Briotanacha|Sasana]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Sasana]] [[Catagóir:Aisteoirí Sasanacha | ]] [[Catagóir:Mná Sasanacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Sasanacha]] s8gxj8xtg1gde9k16wcnqys3p52umy5 14 87645 1313396 980516 2026-05-16T17:59:41Z Alison 570 +cata 1313396 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí Briotanacha|Albain]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Albain]] [[Catagóir:Aisteoirí Albanacha | ]] [[Catagóir:Mná Albanacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Albanacha]] 9zbu8dosn3kavu01v2k15hqi7285u73 14 87646 1313380 917050 2026-05-16T17:52:48Z Alison 570 +cata 1313380 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Astráil]] [[Catagóir:Aisteoirí Astrálacha| ]] [[Catagóir:Mná Astrálacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Astrálacha]] f19bp3flh1l270gbks0ibrod58ksqhl 14 87648 1313397 980514 2026-05-16T18:00:30Z Alison 570 +cata 1313397 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí Briotanacha|Breatain Bige]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Breatain Bige]] [[Catagóir:Aisteoirí Breatnacha | ]] [[Catagóir:Mná Breatnacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Breatnacha]] 9zfdkyumg4omp5ki8ek3xwqtnvdy5qe 14 87649 1313382 917047 2026-05-16T17:53:51Z Alison 570 +cata 1313382 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Ceanada]] [[Catagóir:Aisteoirí Ceanadacha | ]] [[Catagóir:Mná Ceanadacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Ceanadacha]] pumsfsbxnxxdsg5ilxm8k0c9x2s9jlj 14 87650 1313384 917046 2026-05-16T17:54:42Z Alison 570 +cata 1313384 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Frainc]] [[Catagóir:Aisteoirí Francacha | ]] [[Catagóir:Mná Francacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Francacha]] 5xbey9xezldhew2rsp4jfdp114ldwlj 14 87651 1313385 917045 2026-05-16T17:55:02Z Alison 570 +cata 1313385 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Gearmáin]] [[Catagóir:Aisteoirí Gearmánacha | ]] [[Catagóir:Mná Gearmánacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Gearmánacha]] 24ltnqmm0y4qc5bvj6mijfuyfzu5hb5 14 87652 1313386 917044 2026-05-16T17:55:21Z Alison 570 _cata 1313386 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Iodáil]] [[Catagóir:Aisteoirí Iodálacha | ]] [[Catagóir:Mná Iodálacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Iodálacha]] 1dg7fyrr81a74ldz3o80j58v7pvtr0p 14 87653 1313387 917043 2026-05-16T17:55:45Z Alison 570 +Cata 1313387 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Iorua]] [[Catagóir:Aisteoirí Ioruacha | ]] [[Catagóir:Mná Ioruacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Ioruacha]] p9w8xq03x308gioh4i4zezpolhzag16 14 87654 1313389 917030 2026-05-16T17:56:30Z Alison 570 +cata 1313389 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Nua-Shéalainn]] [[Catagóir:Aisteoirí Nua-Shéalannacha | ]] [[Catagóir:Mná Nua-Shéalannacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Nua-Shéalannacha]] jcacn1av0k243ozfwizvl7frhq0eaee 14 87655 1313391 917036 2026-05-16T17:56:58Z Alison 570 +cata 1313391 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Seapáin]] [[Catagóir:Aisteoirí Seapánacha | ]] [[Catagóir:Mná Seapánacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Seapánacha]] 5tzvcdho0nq00sj4tngnolfbb4tdvn8 14 87656 1313392 917037 2026-05-16T17:57:19Z Alison 570 +cata 1313392 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Spáinn]] [[Catagóir:Aisteoirí Spáinneacha | ]] [[Catagóir:Mná Spáinneacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Spáinneacha]] c4ha5kyw1gz908k59ewzq6ew4iec1pn 14 87657 1313393 917038 2026-05-16T17:57:37Z Alison 570 +cata 1313393 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Sualainn]] [[Catagóir:Aisteoirí Sualannacha | ]] [[Catagóir:Mná Sualannacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Sualannacha]] 986ocqcyjnhetyykg6dvcx6al3ne00a 14 87658 1313394 917039 2026-05-16T17:57:55Z Alison 570 +cata 1313394 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Ungáir]] [[Catagóir:Aisteoirí Ungáracha | ]] [[Catagóir:Mná Ungáracha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Ungáracha]] bdy5wo5xawmm803d1h24jn4614isco6 14 87659 1313383 917040 2026-05-16T17:54:21Z Alison 570 +cata 1313383 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Éire]] [[Catagóir:Aisteoirí Éireannacha | ]] [[Catagóir:Mná Éireannacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Éireannacha]] sp3epbsqs7gk6rieb5jyroibt7ck8ta 14 87750 1313388 917042 2026-05-16T17:56:03Z Alison 570 +Cata 1313388 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Iosrael]] [[Catagóir:Aisteoirí Iosraelacha | ]] [[Catagóir:Mná Iosraelacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Iosraelacha]] dg9odmeqsm9xescl5zh8fiwbju4hmm2 14 87829 1313390 917031 2026-05-16T17:56:44Z Alison 570 +cata 1313390 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Rúis]] [[Catagóir:Aisteoirí Rúiseacha | ]] [[Catagóir:Mná Rúiseacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Rúiseacha]] 7uviz7ek7c5iw809klr7q9q4c055kx3 14 87995 1313381 917048 2026-05-16T17:53:28Z Alison 570 +cata 1313381 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ban-aisteoirí de réir násiuntachta|Briotain]] [[Catagóir:Aisteoirí Briotanacha| ]] [[Catagóir:Mná Briotanacha i scannáin]] [[Catagóir:Siamsóirí mná Briotanacha]] nlsirllrls795guvnhcve3r3nwinhg2 14 88076 1313758 1301059 2026-05-17T01:29:37Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313758 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Gniomhaithe Gaeilge}} [[Catagóir:Gníomhaithe teanga|Gaeilge]] [[Catagóir:Gníomhaithe|Gaeilge]] [[Catagóir:Stair na Gaeilge]] [[Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta teanga|Gaeilge]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí de réir slí bheatha]] aobkaz6zvyejkr974xmfgn004l54nzm 0 88948 1313822 1217844 2026-05-17T10:12:23Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1313822 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is imreoir cispheile gairmiúil é '''Wardell Stephen Curry II''' a rugadh ar an 14ú Márta 1988. Imríonn sé do Golden State Warriors an [[NBA|Chumann Cispheile Náisiúnta]] (NBA). Roghnaíodh é mar NBA All-Star sé huaire, agus mar an Imreoir Is Luachmhaire NBA (MVP) dhá uair agus bhuaigh sé trí chraobh NBA leis na Warriors. Deir go leor imreoirí agus anailísithe gur é an caiteoir is fearr dá raibh riamh san NBA.<ref name="Greatest">{{cite web|url=http://bleacherreport.com/articles/2482473-is-stephen-curry-the-best-shooter-ever-yes-say-many-of-nbas-all-time-marksmen|teideal=Is Steph Curry The Best Shooter Ever? Yes, Say Many of NBA's All-Time Marksmen|work=Bleacherreport.com|date=June 1, 2015|accessdate=June 1, 2015}}</ref> == Tús a shaoil agus a óige == Is é Wardell Stephen Curry II mac Sonya (née Adams) agus Dell Curry. Rugadh in [[Akron, Ohio]] é agus a athair ina bhall de na Cleveland Cavaliers.<ref>{{cite web|author=Foltin, Lindsey|date=June 2, 2016|teideal=LeBron-Curry Finals inspires unique 'Akron Born' promotion for local business|url=https://www.foxsports.com/nba/story/lebron-james-stephen-curry-free-tires-cleveland-cavaliers-golden-state-warrios-finals-060216|work=FoxSports.com|publisher=Fox Sports Interactive Media, LLC|accessdate=June 8, 2016|quote=But not many realize that it's also the birthplace of two-time NBA MVP Stephen Curry, who was born at Akron City Hospital in 1988 when his father, Dell Curry, was a member of the Cleveland Cavaliers.|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160609002726/http://www.foxsports.com/nba/story/lebron-james-stephen-curry-free-tires-cleveland-cavaliers-golden-state-warrios-finals-060216|archivedate=June 9, 2016}}</ref><ref>{{cite web|last=Williams|first=Travis|teideal=Curry rooted in storied New River Valley family tree|url=https://www.roanoke.com/news/local/radford/curry-rooted-in-storied-new-river-valley-family-tree/article_a9337524-19d8-5129-9b05-5099e91b13d6.html|work=SportingNews.com|date=June 14, 2015|accessdate=April 30, 2016}}</ref> D'éirigh sé aníos i [[Charlotte, Carolina Thuaidh]], an áit ar chaith a athair an chuid is mó dá ghairm sa NBA leis na Charlotte Hornets.<ref name="Dell">{{cite web|teideal=Dell Curry NBA Stats|url=https://www.basketball-reference.com/players/c/curryde01.html|publisher=Basketball Reference|accessdate=February 28, 2016|dátarochtana=Márta 10, 2019|archivedate=Meitheamh 16, 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100616143908/http://www.basketball-reference.com/players/c/curryde01.html}}</ref> Ba mhinic a thugadh Dell Curry Stephen Curry agus deartháir beag Stephen Seth chun a chuid cluichí, agus chaithidís leis na Hornets roimh na cluichí.<ref name="FCA">{{cite web|teideal=Stephan Curry, Golden State Warriors|url=http://www.fca.org/themagazine/stephen-curry-golden-state-warriors/#.U_SztvldUUg|publisher=[[Fellowship of Christian Athletes]]|accessdate=August 20, 2014|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140124024839/http://www.fca.org/themagazine/stephen-curry-golden-state-warriors/|archivedate=January 24, 2014}}</ref> Bhog an teaghlach go [[Torontó|Toronto]], áit ar chríochnaigh Dell a ghairm NBA mar bhall de na [[Na Toronto Raptors|Raptors]].<ref name="Dell" /> San am céanna, bhí Curry ag imirt do fhoireann chispheile Queensway Christian College, agus níor chaill siad aon cluiche amháin i rith an sésúir.<ref>{{cite web|teideal=Stephen Curry's Grade 8 season at tiny Toronto school remembered|url=https://www.thestar.com/sports/basketball/2015/02/26/stephen-currys-grade-8-season-at-tiny-toronto-school-remembered.html|publisher=[[Toronto Star]]|accessdate=February 27, 2015}}</ref><ref name="toronto">{{cite web|teideal=Northern Touch: Steph Curry's Toronto connection|url=http://www.sportsnet.ca/basketball/nba/northern-touch-steph-currys-toronto-connection/|publisher=Sportsnet.ca|accessdate=February 27, 2015}}</ref> Bhí sé ina bhall de chlub Toronto 5-0 freisin, agus imríonn siad cispheil ar fud [[Ontario]],<ref name="toronto2">{{cite web|teideal=Curry's path to NBA stardom forged in Toronto|url=http://www.sportsnet.ca/basketball/nba/currys-path-to-nba-stardom-forged-in-toronto/|publisher=Sportsnet.ca|accessdate=January 25, 2016}}</ref><ref name="toronto3">{{cite news|teideal=Canada's quest for elite basketball status begins in Toronto|url=https://www.theglobeandmail.com/sports/basketball/for-canada-the-story-of-the-quest-for-elite-basketball-status-begins-in-toronto/article26130354/|publisher=[[The Globe and Mail]]|accessdate=January 25, 2016}}</ref> agus d'imir sé i gcoinne imreoirí atá sa NBA faoi láthair, Cory Joseph agus Kelly Olynyk.<ref name="toronto3" /> Thug Curry chun tosaigh an fhoireann agus bhuaigh siad 33 chluiche agus níor chaill siad ach 4 chluiche, agus i ndeireadh na dála bhain siad craobhchomórtas an chúige.<ref>{{cite web|last=Wong|first=Alex|teideal=When Stephen Curry was Canadian: Warriors' MVP dominated Toronto's 8th-grade scene|url=http://www.sportingnews.com/nba-news/4694595-stephen-curry-all-star-game-toronto-warriors-mvp-eighth-grade-dell-raptors|work=SportingNews.com|date=February 11, 2016|accessdate=February 12, 2016|dátarochtana=Márta 10, 2019|archivedate=Feabhra 14, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160214043514/http://www.sportingnews.com/nba-news/4694595-stephen-curry-all-star-game-toronto-warriors-mvp-eighth-grade-dell-raptors}}</ref> Nuair d'éirigh Dell as an NBA, bhog an teaghlach ar ais go Charlotte agus chláraigh Curry ar [[Charlotte Christian School]], agus d'éirigh go maith leis ann. Mar gheall ar ghairm bheatha a athar ag Virginia Tech, bhí Curry ag iarraidh [[College basketball|cispheil choláiste]] a imirt do na Hokies, ach níor earcaigh Virgina Tech é mar níor mheáigh sé ach 160-punt mar aon le cúis eile.<ref>{{cite news|last=Posnanski|first=Joe|url=http://www.kansascity.com/sports/story/551547.html|teideal=Kansas will have to deal with Stephen Curry to get to Final Four|date=March 28, 2008|newspaper=Kansas City Star|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081215033209/http://www.kansascity.com/sports/story/551547.html|archivedate=December 15, 2008}}</ref> Roghnaigh sé freastal ar [[Davidson Wildcats men's basketball|Choláiste Davidson]], a d'earcaigh é ón deichiú grád.<ref name="Yahoo">{{cite web|last1=Forde|first1=Pat|teideal=How Stephen Curry went from ignored college recruit to possible NBA MVP|url=https://sports.yahoo.com/news/how-stephen-curry-went-from-ignored-college-recruit-to-possible-nba-mvp-011555328.html|publisher=Yahoo! Sports|accessdate=February 28, 2016|dátarochtana=Márta 10, 2019|archivedate=Márta 6, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306221326/http://sports.yahoo.com/news/how-stephen-curry-went-from-ignored-college-recruit-to-possible-nba-mvp-011555328.html}}</ref> == A shaol ghairmiúil == === Golden State Warriors (2009-go dtí anois) === Roghnaigh na [[Golden State Warriors]] é san 7ú háit san [[Roghnúchán NBA|roghnúchán NBA]] 2009. Tá trí chraobh bhuaite aige go dtí anois agus imríonn sé le na Golden State Warriors fós sa NBA. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Curry, Stephen}} [[Catagóir:Cispheileadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] g6qj9vru0nayxqcoxm77n2h63e7yufl 0 88963 1313557 1271309 2026-05-16T20:54:30Z Alison 570 [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] 1313557 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is aisteoir [[An Aetóip|Aetópach]]-[[Éire]]annach í '''Ruth Negga''' (/ˈneɪɡə/; a rugadh ar an 7 Eanáir 1982)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.goldenglobes.com/person/ruth-negga|teideal=Ruth Negga|language=en|work=www.goldenglobes.com|dátarochtana=2019-03-14}}</ref>. Tá rólanna glactha aici sna scannáin ''Capital Letters'' (2004) (a scaoileadh mar ''Trafficked'' i roinnt tíortha), ''[[Isolation]]'' (2005), ''[[Breakfast on Pluto (scannán)|Breakfast on Pluto]]'' (2005) agus ''Warcraft'' (2016), <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/film/oscars-2017-ruth-negga-nominated-for-best-actress-award-1.2949162|teideal=Oscars 2017: Ruth Negga nominated for best actress award|údar=Donald Clarke|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> agus ar teilifís chomh maith, mar shampla ar an mion-sraith [[Criminal Justice]] de chuid an [[BBC]], ''Love/Hate ó'' [[Raidió Teilifís Éireann|RTÉ]], ''[[Misfits]]'' de chuid [[E4]], agus ''[[Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D.|Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D]]'' ar [[ABC]]. Ghlac sí an príomhról mar Tulip O' Hare i ''Preacher'' ar [[AMC]] sa bhliain 2016. Mar gheall ar a cuid oibre mar Mildred Loving sa scannán ''Loving'' (2016), ainmníodh Negga do na duaiseanna seo a leanas: [[Academy Award for Best Actress]], [[Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture - Drama]], [[Independent Spirit Award for Best Female Lead]], [[Critics' Choice Movie Award for Best Actress]] agus bhuaigh sí gradam Irish Film and Television Award (IFTA) don Aisteoir is Fearr, chomh maith leis an ngradam BAFTA Rising Star Award. == Saol a hóige agus oideachas == Rugadh Negga i 1982 in [[Adas Ababa]], [[an Aetóip]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://southafrica-info.com/africa-from-a-to-z-fast-facts-55-states/|teideal=Africa from A to Z: Fast facts on the 55 states - South Africa Gateway|dáta=2017-12-12|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-03-14|archivedate=2017-12-12|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171212084450/https://southafrica-info.com/africa-from-a-to-z-fast-facts-55-states/}}</ref> b'Éireannach í a mháthair, Norra, agus b'Aetópach é a hathair, an Dr. Negga. Bhuail a tuismitheoirí le chéile nuair a bhí a mháthair ag obair mar altra san Aetóip.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.limerickleader.ie/news/home/207986/-Always-a-star-in-the.html|teideal='Always a star in the family': Ruth's Oscar bid|work=www.limerickleader.ie|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> Bhí cónaí ar Negga sa tír sin go dtí go raibh sí ceithre bliana d'aois. Is páiste aonair í. Fuair a hathair bás mar gheall ar thimpiste ghluaisteáin nuair a bhí sí seacht.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.cafebabel.com/eng/article/18984/ruth-negga-a-star-without-a-label.html|teideal=Ruth Negga, a star without a label - the European magazine ~ Cafebabel|dáta=2009-05-29|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-03-14|archivedate=2009-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090529132154/http://www.cafebabel.com/eng/article/18984/ruth-negga-a-star-without-a-label.html}}</ref> Tógadh i [[Luimneach]], Éire í, anois tá cónaí uirthi i Londain ó 2006.<ref name=":0">{{Cite news|teideal=Rising star: Ruth Negga, actor|url=https://www.theguardian.com/theobserver/2006/jan/08/features.magazine27|work=The Observer|dáta=2006-01-08|dátarochtana=2019-03-14|language=en-GB|údar=Phil Hoad}}</ref><ref>Alan Owens, [http://www.limerickcity.ie/media/spop201.pdf "Ruth réalta ar an ardú le BBC"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140106043431/http://www.limerickcity.ie/media/spop201.pdf |date=2014-01-06 }}, ''Limerick Leader'', 20 Lúnasa 2011.</ref> Rinne Negga staidéar ag Ionad Samuel Beckett ag [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cineuropa.org/es/interview/62022/|teideal=Ruth Negga • Actriz|language=es|work=Cineuropa - lo mejor del cine europeo|dátarochtana=2019-03-15}}{{Dead link|date=Meitheamh 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> áit a bhain sí céim BA i Staidéar Aisteoireachta amach.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/06_june/02/pas.shtml|teideal=BBC - Press Office - P.A.s cast have Secs Appeal on BBC Three|work=www.bbc.co.uk|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> == A gairm proifisiúnta == Rinne Negga a céad ról ar scáileán sa scannán Éireannaigh ''Capital Letters'' (2004), ag glacadh an phríomhróil mar Taiwo. Ghlac sí an phríomhróil mar Mary i ''Isolation'' an bhliain dár gcionn. Roimhe seo, bhí sí ag obair den chuid is mó san amharclann.<ref name="Cineuropa1">[http://www.cineuropa.org/interview.aspx?documentID=62022 Cineuropa – Agallaimh – Ruth Negga, Aisteoir]. Cineuropa.org.</ref> Tar éis do aisteoireacht Negga a fheiceáil, d’athraigh an stiúrthóir Neil Jordan an script ''Breakfast on Pluto'' ionas go bhféadfadh sí a bheith sa scannán.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/entertainment/how-oscartipped-ruth-neggas-star-has-finally-ascended--34730596.html|teideal=How Oscar-tipped Ruth Negga's star has finally ascended...|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> Ina theannta sin, ba phríomhaisteoir í sa scannán ''Color Me Kubrick'' (2005), le John Malkovich, agus sna gearrscannáin ''The Four Horsemen'', ''3-Minute 4-Play'' agus ''Stars'' .   [[Íomhá:Ruth_Negga_cropped.jpg|deas|mion|Negga ag Féile Cannes i 2016]] Ar an teilifís ghlac Negga páirt in ''Dochtúirí'', [[Criminal Justice]] agus sa tsraith Éireannaigh ''Love is the Drug.'' Ghlac sí an phríomhróil mar Doris "Sid" Siddiqi sa tsraith [[BBC Three]] ''[[Personal Affairs]]'', in éineacht le Laura Aikman, Annabel Scholey agus Maimie McCoy.<ref name="BBCPress1">[http://www.bbc.co.uk/pressoffice/pressreleases/stories/2008/06_june/02/pas.shtml "P. A. s caitheadh tá Ailt Achomharc a dhéanamh ar BBC Trí"]. BBC Oifig Phreas. 2 meitheamh 2008.</ref> Léirigh Nessa an charactair Rosie sa chéad dá sraith de ''[[Love/Hate]]''.<ref name=":1" /> Rinne Negga páirt Dame [[Shirley Bassey]] i léiriú an BBC darb ainm ''Shirley'' sa bhliain 2011 agus bhuaigh sí gradam an IFTA Aisteoir is Fearr (Teilifís) as a cuid oibre. Ina measc a saothar amharclainne tá a cuid róil in ''Lacha'', in''Titus Andronicus'' agus in ''Lay Me Down Softly''.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.nt-online.org/47658/company-members/ruth-negga.html|teideal=National Theatre : Company Members : Ruth Negga|dáta=2009-05-29|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-03-15|archivedate=2009-05-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090529035836/http://www.nt-online.org/47658/company-members/ruth-negga.html}}</ref> Ó 2007 amach, thosaigh sí ag obair leis an ngrúpa amharclainne Éireannaigh Pan Pan Theatre. Sa bhliain 2010, rinne sí páirt Ophelia sa léiriú ''[[Hamlet]] san'' Amharclann Náisiúnta. Chomh maith leis sin, chuir sí a guth ar fáil san fhíschluiche, ''Dark Souls II'', le haghaigh an róil Shanalotte, nó an "Emerald Herald" mar is fearr aithne uirthi. Sa bhliain 2013, fógraíodh go raibh Negga curtha in áirithe le haghaidh ról reatha mar Raina sa tsraith theilifíse Meiriceánach ''Agents of S. H. I. E. L. D.''.<ref>{{Lua idirlín|url=https://deadline.com/2013/09/jere-burns-upped-on-justified-michael-rispoli-ruth-negga-danielle-nicolet-in-arcs-589797/|teideal=Jere Burns Upped On ‘Justified’, Michael Rispoli, Ruth Negga, Danielle Nicolet In Arcs|údar=Nellie Andreeva, Nellie Andreeva|dáta=2013-09-18|language=en|work=Deadline|dátarochtana=2019-03-15}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=http://marvel.com/news/story/21277/declassifying_marvels_agents_of_shield_ep_105_girl_in_the_flower_dress|teideal=Declassifying Marvel's Agents of S.H.I.E.L.D. Ep. 105: Girl in the Flower Dress {{!}} Avengers {{!}} News {{!}} Marvel.com|dáta=2013-10-13|work=web.archive.org|dátarochtana=2019-03-15|archivedate=2013-10-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131013060738/http://marvel.com/news/story/21277/declassifying_marvels_agents_of_shield_ep_105_girl_in_the_flower_dress}}</ref> Tá sí le feiceáil i 17 eipeasóid an chláir.<ref name=":1" /> Ghlac sí páirt sa scannánSteve McQueen ''12 Years a Slave'' a bhuaigh gradaim [[Oscar]], ach faoi dheireadh gearraíodh a ról as an scannán.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/culture/film/negga-s-loving-performance-already-generating-oscar-buzz-1.2650022|teideal=Negga’s ‘Loving’ performance already generating Oscar buzz|údar=Donald Clarke Cannes|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-03-15}}</ref> I mí Márta 2015, fuair Negga an ról Tulip O'Hare sa tsraith drámaíochta ''Preacher'' de chuid [[AMC]], a bhí ar an scáileán an bhliain ina dhiaidh sin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://bloody-disgusting.com/news/3336588/first-casting-announcement-amcs-preacher/|teideal=First Casting Announcement for AMC’s “Preacher”!|údar=Patrick Cooper|dáta=2015-03-18|language=en-US|work=Bloody Disgusting!|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> Sa bhliain 2016, ghlac Negga an phríomhróil in ''[[Loving]]'', a léiríodh den chéad uair i [[Féile Scannánaíochta Cannes|bhFéile Scannánaíochta Cannes]] 2016 agus ina dhiaidh sin ag Féile Scannánaíochta Idirnáisiúnta Toronto.<ref name=":1" /><ref>[https://www.thestar.com/entertainment/movies/2016/11/10/ruth-negga-portrays-civil-rights-activist-mildred-loving.html "Ruth Negga portrays civil rights activist Mildred Loving"]. ''Toronto Star'', 10 Mí na Samhna 2016, lth. E1.</ref> Tá an scannán bunaithe ar fíorscéal na Lovings, lánúin pósta idirchiníoch i Virginia i rith na 1950idí agus na 1960idí, agus an cinneadh Supreme Court ''[[Loving v. Virginia]]'' mar thoradh a gcaidrimh. Fuair Negga ardmholadh le haghaidh a cuid oibre sa scannán seo,<ref name=":1" /> <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bheadh-oscar-tuillte-go-maith-ag-ruth-negga/|teideal=Bheadh Oscar tuillte go maith ag Ruth Negga|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2019-03-15}}</ref>agus thuill sí go leor ainmniúcháin, lena n-áirítear ''the Academy Award for Best Actress'', ''the Golden Globe Award for Best Actress in a Motion Picture – Drama'', agus ''the BAFTA Rising Star Award''.<ref>{{Cite news|teideal=Oscar nominations 2017: the full list|url=https://www.theguardian.com/film/2017/jan/24/oscars-2017-full-list-of-nominations-awards-movies|work=The Guardian|dáta=2017-01-24|dátarochtana=2019-03-15|language=en-GB|údar=Guardian film}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/entertainment/movies/movie-news/ruth-negga-continues-her-successful-award-season-run-with-yet-another-honour-35426955.html|teideal=Ruth Negga continues her successful award season run with yet another honour|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2019-03-14}}</ref> == Saol pearsanta == Bhí Negga i gcaidreamh leis an aisteoir Dominic Cooper ó 2010. Bhí an bheirt acu ina gcónaí le chéile i Londain ar [[Primrose Hill|Chnoc Primrose]].<ref name=":1" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/style/celebrity/celebrity-news/irish-actress-ruth-negga-and-dominic-cooper-make-rare-public-appearance-at-warcraft-premiere-34783050.html|teideal=Irish actress Ruth Negga and Dominic Cooper make rare public appearance at Warcraft premiere|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2019-03-15}}</ref> Bhí siad ag siúl amach ar feadh sé bliana; ach chuir Negga in iúl gur thóg lucht an preas cúpla blianta chun foghlaim go raibh deireadh leis an gcaidreamh, leis an gcéad tuairisc i mí Aibreáin 2018.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.usmagazine.com/celebrity-news/news/dominic-cooper-ruth-negga-split-after-8-years-of-dating/|teideal=Dominic Cooper, Ruth Negga Split After 8 Years Together|dáta=2018-04-05|language=en-US|work=Us Weekly|dátarochtana=2019-03-14}}</ref><ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://www.marieclaire.co.uk/entertainment/people/ruth-negga-diversity-dominic-cooper-610595|teideal=Ruth Negga Talks Diversity, Hamlet And Her Split From Dominic Cooper|údar=Marie Claire|dáta=2018-08-08|language=en-US|work=Marie Claire|dátarochtana=2019-03-15}}</ref> Tá Negga ag obair os coinne Cooper sa tsraith ''Preacher'' ar AMC, ina bhfuil léiríonn siad lánúin, agus dúirt sí gur dlúthchairde iad.<ref name=":3" /> == Dráma == * ''Duck'' (mar Cat): Traverse Theatre, Dún Éideann (2003) * ''Phèdre'' (mar Aricia): Amharclann Náisiúnta Ríoga, Londain (2009) * ''Hamlet'' (mar Ophelia): Amharclann Náisiúnta Ríoga, Londain (2010/11) * ''Playboy of the Western World'' (mar Pegeen Mike): [[Amharclann Old Vic]], Londain (2011) * ''Hamlet'' (mar Hamlet): Gate Theatre, Baile Átha Cliath (2018) == Scannánliosta == === Scannán === {| class="wikitable sortable" !Bliain !Teideal !Ról ! class="unsortable" |Nótaí |- |2004 |''Capital Letters'' |Taiwo | |- |2005 |''[[Breakfast on Pluto (scannán)|Breakfast on Pluto]]'' |Charlie | |- |2005 |''Isolation'' |Mary | |- |2005 |''Colour Me Kubrick'' |Lolita | |- |2012 |''The Samaritan'' |Iris | |- |2013 |''World War Z'' |[[Eagraíocht Dhomhanda Sláinte|WHO]] doctor | |- |2013 |''12 Years a Slave'' |Celeste |Radharc ar lár<ref name=":2" /> |- |2013 |''Jimi: All Is by My Side'' |Ida | |- |2014 |''Noble'' |Joan | |- |2014 |''Of Mind and Music'' |Jessica | |- |2015 |''Iona'' |Iona | |- |- |2016 |''Loving'' |Mildred Loving | |- |2016 |''Warcraft'' |Queen Taria | |- |2019 |''Ad Astra'' | | |} === Teilifís === {| class="wikitable sortable" !Bliain !Teideal !Ról ! class="unsortable" |Nótaí |- |2004 |''Doctors'' |Wanda Harrison |Eipeasóid: "The Replacement" |- |2004 |''Love is the Drug'' |Lisa Sheerin |4 eipeasóid |- |2008 |''Criminal Justice'' |Melanie Lloyd |Príomhróil (sraith 1) |- |2009 |''Personal Affairs'' |Doris "Sid" Siddiqi |Príomhróil |- |2010 |''Five Daughters'' |Rochelle |Mionsraith teilifíse |- |2010–2011 |''Love/Hate'' |Rosie |Príomhróil (sraith 1-2) |- |2010 |''[[Misfits]]'' |Nikki |Ról reatha (sraith 2) |- |2010 |''The Nativity'' |Leah |Príomhról |- |2011 |''Shirley'' |[[Shirley Bassey]] |Scannán teilifíse |- |2012 |''Secret State'' |Agnes Evans |Mionsraith teilifíse |- |2013–2015,<br /><br />2018 |''Agents of S.H.I.E.L.D.'' |Raina |Ról reatha (sraith 1-2)<br /><br />Aoiróil (sraith 5) |- |2016–2019 |''Preacher'' |Tulip O'Hare |Príomhróil<br /><br />léiritheoir feidhmiúcháin freisin |} === Físchluichí === {| class="wikitable sortable" !Bliain !Teideal !Ról |- |2014 |''Dark Souls II'' |Shanalotte (Emerald Herald) |- |} == Duaiseanna agus ainmniúcháin == Bhí Nega ainmnithe mar an Most Promising Newcomer 2003 ag na gradaim Olivier.<ref name=":0" /> Bhí sí roghnaithe mar '''Shooting Star''' na hÉireann sa bhliain 2006 ag Féile Scannánaíochta Bheirlín.<ref name="Cineuropa1"/> Fuair sí go leor gradaim le haghaidh a ról mar Mildred Loving sa scannán ''Loving'', lena n-áirítear Academy Award, Critic's Choice, agus ainmnúcháin Golden Globe Award le haghaidh Best Actress. {| class="wikitable sortable" !Bliain !Association !Categóir !Saothar !Tortha |- | rowspan="2" |2005 |Irish Film &amp; Television Academy |Best Actress in a Supporting Role – Film |''[[Breakfast on Pluto (scannán)|Breakfast on Pluto]]'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Irish Film & Television Academy |Best Actress in a Lead Role – Film |''Isolation'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |2011 |Irish Film & Television Academy |Best Actress in a Supporting Role – Television |''Love/Hate'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- | rowspan="4" |2012 |Irish Film & Television Academy |Best Actress in a Supporting Role – Television |''[[Misfits]]'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Irish Film & Television Academy |Best Actress in a Lead Role – Television |''Shirley'' |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |Royal Television Society |RTS Television Award for Best Actor (Female)<ref>{{Lua idirlín|url=https://rts.org.uk/award/rts-programme-awards-2012|teideal=RTS Programme Awards 2012|dáta=2012-09-05|language=en|work=Royal Television Society|dátarochtana=2019-03-15}}</ref> |''Shirley'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Irish Film & Television Academy |Best Actress in a Supporting Role – Television |''Secret State'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- | rowspan="2" |2015 |British Academy Scotland Awards |Best Actress in Film |''Iona'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |London Film Critics Circle Awards |British/Irish Actress of the Year |''Loving'' and ''Iona'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- | rowspan="27" |2016 |New York Film Critics Online |Best Breakthrough Performer | rowspan="25" |''Loving'' |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |African-American Film Critics Association |Best Actress |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |Alliance of Women Film Journalists |Best Actress |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |Black Reel Awards |Outstanding Actress |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |Palm Springs International Film Festival |Rising Star Award |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |Santa Barbara International Film Festival |Vituosos Award |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |Satellite Awards |Best Actress <small>(cothrom sa chéad áit le [[Isabelle Huppert]])</small> |style="background: #AE8; color: black;" |Buaite |- |[[Gradaim an Acadaimh|Academy Awards]] |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |AACTA International Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Austin Film Critics Association |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |BAFTA Rising Star Award |BAFTA Rising Star Award |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Critics' Choice Movie Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Dallas–Fort Worth Film Critics Association Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Detroit Film Critics Society Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Florida Film Critics Circle Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Golden Globe Awards |Best Actress in a Motion Picture – Drama |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Gotham Independent Film Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Independent Spirit Awards |Best Female Lead |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |London Film Critics Circle Awards |British/Irish Actress of the Year |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |NAACP Image Awards |Outstanding Actress in a Motion Picture |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Online Film Critics Society Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |San Diego Film Critics Society Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |San Francisco Film Critics Circle Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |St. Louis Gateway Film Critics Association Awards |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Washington D.C. Area Film Critics Association |Best Actress |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |- |Irish Film &amp; Television Academy |Best Actress in a Supporting Role – Drama |''Agents of S.H.I.E.L.D.'' |style="background: #F8A; color: black;" |Ainmnithe |} == Tagairtí == <references group=""></references> {{DEFAULTSORT:Negga, Ruth}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1982]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] 85eo4f3olh8841zobuhu5xw53hm2gtq 0 88979 1313298 1102728 2026-05-16T14:51:25Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313298 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Aneurin Bevan'''. Rugadh é i d[[Tredegar]], [[an Bhreatain Bheag]] ar an [[15 Samhain]] [[1897]] agus fuair bás ar an [[6 Iúil]] [[1960]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath}} {{Síol-cy}} {{DEFAULTSORT:Bevan, Aneurin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1897]] [[Catagóir:Básanna i 1960]] [[Catagóir:Aindiachaithe]] [[Catagóir:Básanna de bharr ailse]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] raaztpasvqzlkafma6l5xajvxxovvib 0 89061 1313344 1305882 2026-05-16T16:21:24Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313344 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Thuaisceart Éireann]] é '''Gregory Lloyd Campbell''' a rugadh ar an [[15 Feabhra]], [[1953]]. I mí an Mheithimh 2001, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Doire Thoir]]. Toghadh é arís san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> === 2026 === Agus Uachtarán Connolly ar cuairt oifigiúil ar Chathair Dhoire, dúirt Campbell léi, "Tá tú i dtír s'againne". Dúirt sé freisin "níl muid ag fágáil na Ríochta Aontaithe, anois ná go deo, mar sin sílim gur fearr a bheas muid má dhéanann muid iarracht gan tabhairt faoi athscríobh na staire agus muid ar fad ag tógáil don todhchaí." Ag labhairt leis na meáin ina dhiaidh sin, dúirt an tAontachtóir gur chuir sé "fáilte fial roimpi chuig an gcuid seo den Ríocht Aontaithe, mar a chuirim fáilte roimh gach cuairteoir ó thíortha eile. Bhí díomá an-mhór orm gur luaigh sí 'Derry' go minic ina hóráid, ach nár thagair sí oiread is uair amháin do 'Londonderry' ".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Tá tú i dtír s'againne' arsa Feirisire DUP leis an Uachtarán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0205/1556926-ta-tu-i-dtir-sagainne-arsa-feirisire-dup-leis-an-uachtaran/|date=2026-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Campbell, Gregory}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Cruthaíochtaithe]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Doire Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] s1zg39inq33pir3jqbfmlkf99b2ioxk 0 89144 1313285 1301944 2026-05-16T14:31:53Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313285 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Choimeádach]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Guto ap Owain Bebb'''. Rugadh é in [[Wrecsam]], [[an Bhreatain Bheag]] ar an [[9 Deireadh Fómhair]] [[1968]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath}} {{Síol-cy}} {{DEFAULTSORT:Bebb, Guto}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1968]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Baill de Plaid Cymru]] [[Catagóir:Clwyd]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] 4tru282pd03nwme17mo6yf58kjxj4yv 0 89145 1313299 1102731 2026-05-16T14:54:11Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313299 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Tracy Lynn Brabin'''. Rugadh í i m[[Batley]] ar an [[9 Bealtaine]] [[1961]]. {{Síol-aisteoir}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Brabin, Tracy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1961]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Aisteoirí teilifíse Sasanach]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Méaraí mná]] [[Catagóir:Méaraí Sasanacha]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Yorkshire Thiar]] 6156cb62o79m8pvsejma6djtsml9rx7 2 90239 1313289 1313257 2026-05-16T14:39:47Z Marcas.oduinn 33120 /* Bliain 6, 2026 - */ 1313289 wikitext text/x-wiki __NOINDEX__ {{Úsáideoir:Marcas.oduinn/Teimpléad:Barra Roghchláir}} =Réamhrá= [ [https://www.teanglann.ie/ teanglann.ie] | [https://www.focloir.ie/ focloir.ie] | [https://www.tearma.ie/ tearma.ie] | [https://www.gaois.ie/ gaois.ie] | [http://dil.ie/ dil.ie] | [https://www.logainm.ie/ga/ logainm.ie] | [https://www.sraidainm.ie/ga/ sraidainm.ie] | [https://www.sloinne.ie sloinne.ie] | [https://en.wikisource.org/wiki/An_Etymological_Dictionary_of_the_Gaelic_Language MacBain] ] [CELT | CODECS | ISOS | THD | BILL | ... ] [ ''[https://medievalscotland.org/kmo/AnnalsIndex/index.shtml Index of Names in Irish Annals]''!-- le Mari Elspeth nic Bryan-- | ''[https://www.libraryireland.com/names/contents.php Irish Names and Surnames]''!-- le Rev Patrick Woulfe, ar Library Ireland-- | ''[http://research.ucc.ie/doi//locus?section=d487e79 Onomasticum Goedelicum]'' | ''[http://research.ucc.ie/doi/atlas Atlas of Names]'' | ''[http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm#_Toc389126210 MEDIEVAL LANDS - Ireland]''!-- ar fmg.ac-- ] Daoine: aicme, ciarraí, cine, cineál, clann, corca, dál, dream, duine/daoine, fine, muintir, pobal, síol, teaghlach, tuath; s/daor-chineál, sloinne Tosaíodh an obair seo ar an 6ú Meán Fómhair 2018, leis an leathanach [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * Foinsí ar [https://www.ucc.ie/en/research-sites/celt/ CELT]: ** [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/text001.html LGÉ], [https://celt.ucc.ie/published/G800011A/ LL], G800011A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100005A/ ACM, ARÉ LS 1220 ''srl.''], G100005A ** [https://celt.ucc.ie/published/G100054/ FFÉ, OFM A 14 ''srl.''], G800054 * [http://exploringcelticciv.web.unc.edu/ Exploring Celtic Civilisation] * Sean-Ghaeilge ** [http://www.smo.uhi.ac.uk/liosta/old-irish-l/ OLD-IRISH-L] ** ''[https://www.digitalmedievalist.com/opinionated-celtic-faqs/how-to-learn-old-irish/ How to learn old irish]'' ** [https://lrc.la.utexas.edu/eieol/iriol U-Texas] ** [https://www.ria.ie/research-projects/focloir-stairiuil-na-gaeilge Foclóir Stairiuil na Gaeilge] ar ARÉ * [https://omniglot.com/writing/irish.htm Gaeilge] ar omniglot * [https://tuairisc.ie/comhairle-ghramadai-no-comhairle-gramadai-an-seimhiu-agus-an-rosheimhiu/ ‘Comhairle ghramadaí’ nó ‘comhairle gramadaí’? An séimhiú agus an róshéimhiú…], Kevin Hickey, tuairisc.ie # ''[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm The Eberian Kings]'' # [https://celt.ucc.ie/published/E900000-003/ Early Irish Population-Groups], [[Eoin Mac Néill]] # [https://wikipedialibrary.wmflabs.org/?next_url=/users/my_library/ Wikipedia Library] # Celtic Literature Collective (CLC) ## ''[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Irish Literature]'', CLC ## ''[https://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/index_irish.html Irish index]'', Ancient Texts # [https://bill.celt.dias.ie/vol4/browseatsources.php Textual sources], CELT * [[:Teimpléad:cite web]] * [[:Teimpléad:cite book]] * [[:Teimpléad:citation]] * [[:Teimpléad:familytree]] * [[Speisialta:WhatLinksHere/Teimpléad:Glanadh-mar]] * [https://www.wikidata.org/wiki/Special:NewItem Earra nua] ar WikiData * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Éireannacha]] * [[:Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] * Faiceachas {{tl|Scéalta miotaseolaíochta}} {{tl|An Rúraíocht}} {{tl|An Fhiannaíocht}} {{tl|Scéalaíocht na Ríthe}} {{tl|Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} =Bliain 1, 2018 - 2019= ==Céim 1 - An Rúraíócht== Cóipeáil agus aistriú go díreach ó wiki-suímh (en, de, srl) eile. * béim ar an Rúraíocht... * ... agus Tuatha Dé Danann agus Ardríthe na hÉireann a thagann isteach leis na scéalta úd. * ainm an phríomhleathnaigh as NuaGhaeilge; athsheoladh ann don ainm as SeanGhaeilge * [[Donn Cuailnge]], [[Finnbhennach]], [[Maol]], [[Liath Macha agus Dub Sainglend]], [[Caladbolg]], [[Fragarach]], [[Fedelm]], [[Dáire mac Fiachna]], [[Cairpre Nia Fer]], [[Fedelm Noíchrothach]], [[Erc mac Cairpri]], [[Achall]] * Naisc dhearga nó athsheolta go [[:en:Ulster Cycle]] ar en.wiki *# a/s, [[Cairbre Cuanach]] *# a/s, [[Condere mac Echach]] *# n/d, [[Fiachu mac Fir Febhe]] *# n/d, [[Folloman mac Conchobair]] *# n/d, [[Friuch]] *# n/d, [[Goll mac Carbada]] *#* [[Nechtan Scéne]] ==Céim 2 - Scéalta Miotaseolaíochta== * Gramadach ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Leathnaigh eile nach bhfuil fós an sna teimpléidí reatha * Scéalta Miotaseolaíochta: [[Cessair]], [[Partholón]], [[Nemed]], [[Fir Bolg]]; [[Fomhóraigh]]; (Tuatha Dé Danann agus Clann Mhíle í gcéim 3) ** [[Tuan mac Cairill]], [[Neimheadh]], [[Fiacha mac Delbaíth]], [[Mac Cuill]], [[Mac Gréine]], [[Cichol Gricenchos]], [[Fintán mac Bóchra]], [[Dealgnaid]], [[Bóinn (bandia)]], [[Ealcmhar]], [[Cethlenn]], [[Conand]], [[Elatha]], [[Tethra]], [[Glas Ghaibhneann]] * Leathanaigh eile: ** [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Tomhaidhm]] * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS srl ==Céim 3 - Tuatha Dé Danann, Clann Mhíle== * Gramadach (arís) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * [[Tuatha Dé Danann]] ** [[Éber Finn]] &rarr; [[Éibhear Fionn]], [[Érimón]] &rarr; [[Éiremhón]] &rarr; [[Éireamhón]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Bres]], [[Aislinge Oenguso]], [[Ábartach]], [[Abhean]], [[Áed]], [[Airmed]], [[Anu]], [[Aobh]], [[Aoi]], [[Aoife (iníon Bhodhbh Dheirg)]], [[Bec]], [[Bodb Derg]], [[Brea]], [[Brian (miotaseolaíocht)]], [[Caer Ibormeith]], [[Cermait]], [[Creidhne]], [[Dian Cécht]], [[Ethal]], [[Ecne]], [[Fionnuala]], [[Goibhniu]], [[Iuchar]], [[Iucharba]], [[Ler]], [[Luchtaine]], [[Miach]], [[Neit]], [[Uaithne]] * [[Clann Mhíle]] ** [[Goídel Glas]], [[Fénius Farsaid]], [[Scota]], [[Amergin Glúingel]], [[Bilé]], [[Donn]], [[Muimne, Luigne agus Laigne]], [[Ér, Orba, Ferón agus Fergna]], [[Íriel Fáid]], [[Ethriel]], [[Conmáel]], [[Tigernmas]] * Eile ** [[Biróg]], [[Immram Brain]] ([[Bran mac Feabhail]]), [[Carman]], [[Crobh Dearg]], [[Crom Cruach]], [[Cailleach]], [[Ceithre Sheod]] ==Céim 4 - Ard-Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]], [[Eochaid Étgudach]], [[Cearmna Finn]], [[Sobhairce]], [[Eochaid Faebar Glas]], [[Fiacha Labhrainne]], [[Eochaid Mumu]], [[Óengus Olmucaid]], [[Énna Airgdech]], [[Rothechtaid mac Main]] (I), [[Sétna Airt]] (I), [[Fíachu Fínscothach]], [[Muinemón]], [[Faildergdóid]], [[Ollom Fódla]], [[Fínnachta]], [[Slánoll]], [[Géde Ollgothach]], [[Fíachu Findoilches]], [[Berngal]], [[Ailill mac Slánuill]], [[Sírna Sáeglach]], [[Rothechtaid Rotha]], [[Elim Olfínechta]], [[Gíallchad]], [[Art Imlech]], [[Nuadu Finn Fáil]], [[Bres Rí]], [[Eochaid Apthach]], [[Finn mac Blatha]], [[Sétna Innarraid]] (II), [[Siomón Brecc]], [[Dui Finn]], [[Muiredach Bolgrach]], [[Énna Derg]], [[Lugaid Íardonn]], [[Sírlám]], [[Eochaid Uairches]], [[Eochaid Fíadmuine]], [[Conaing Begeclach]], [[Lugaid Lámderg]], [[Art mac Lugdach]], [[Fíachu Tolgrach]], [[Ailill Finn]], [[Eochaid mac Ailella]], [[Airgetmar]], [[Dui Ladgrach]], [[Lugaid Laigde]], [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]] ([[Áed Rúad]] ([[Áed Ruad]]), [[Díthorba]], [[Cimbáeth]]), [[Rechtaid Rígderg]], [[Úgaine Mór]], [[Bodbchad]], [[Lóegaire Lorc]], [[Cobthach Cóel Breg]], [[Labraid Loingsech]], [[Meilge Molbthach]], [[Mog Corb]], [[Óengus Ollom]], [[Irereo]], [[Fer Corb]], [[Connla Cáem]], [[Ailill Caisfiaclach]] ([[Ailill]]*), [[Adamair]], [[Eochaid Ailtlethan]], [[Fergus Fortamail]], [[Óengus Tuirmech Temrach]], [[Conall Collamrach]], [[Nia Segamain]], [[Énna Aignech]], [[Crimthann Coscrach]], [[Rudraige mac Sithrigi]] (III), [[Finnat Már]], [[Bresal Bó-Díbad]], [[Conchobar Abradruad]], [[Crimthann Nia Náir]], [[Cairbre Cinnchait]], [[Feradach Finnfechtnach]], [[Fíatach Finn]], [[Fíachu Finnolach]], [[Elim mac Conrach]], [[Túathal Techtmar]], [[Mal mac Rochride]], [[Fedlimid Rechtmar]], [[Cathair Mór]], [[Conn Cétchathach]], [[Conaire Cóem]], [[Art mac Cuinn]], [[Lugaid mac Con]] ([[Lughaidh]]*), [[Fergus Dubdétach]], [[Cormac mac Airt]], [[Eochaid Gonnat]] ([[Eochaidh]]*), [[Cairbre Lifechair]], [[Fothad Cairpthech]], [[Fothad Airgthech]], [[Fíachu Sroiptine]], [[Colla Uais]], [[Muiredach Tirech]], [[Cáelbad]], [[Eochaid Mugmedon]], [[Crimthann mac Fidaig]] ([[Criofan]]*), [[Níall Noígíallach]] &larr; [[[[Niall Noígíallach]]]], [[Nath Í mac Fiachrach]], [[Lóegaire mac Néill]] ==Céim 5 - ABCDEí== * [[Annála na hÉireann]], [[Banseanchas]], [[Cóir Anmann]], [[Dinnseanchas]], [[Echtra]] ([[Eachtra]]) agus [[Immram]] ([[Iomramh]]), [[Echtra Condla]], [[Echtra Fergusa maic Léti]], [[Eachtra Neara]], [[Sanas Cormaic]] ==Céim 6 - An Fhiannaíocht== * [[An Fhiannaíocht]], Na [[Fianna]] Daoine * [[Creidne]], [[Finn Eces]], [[Finn mac Cumaill]] &larr; [[Fionn mac Cumhaill]], [[Oisín]], [[Diarmuid Ua Duibne]], [[Gráinne (miotaseolaíocht)|Gráinne]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Bodhmall]], [[Muireann]], [[Plúr na mBan]], [[Sadb]] &rarr; [[Sadhbh]], [[Caílte mac Rónáin]], [[Conán mac Lia]], [[Conán mac Morna]], [[Cumall]], [[Goll mac Morna]], [[Liath Luachra]], [[Oscar mac Oisín]] Scéalta ar fáil * [[Agallamh Beag]], [[Agallamh na Seanórach]], [[Bruidhean Chaorthainn]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Gabhra]], [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]], [[Fianshruth]], [[Fionn agus Gráinne]], [[Macgnímartha Finn]], [[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]] Scéalta nach bhfuil ar fáil ar wikipediae * [[Bruidhean Chéise Corainn]], [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]], [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] # [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Iollainn_Iolchrothaigh_Mhic_Ríogh_na_hEasbáinne en]''') # [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_an_Ghiolla_Dheacair en]''') # [[Eachtra Lomnachtáin]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Eachtra_Lomnachtáin en]''') #* [[Fotha Catha Cnucha]] # [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Taise_Taoibhghile en]''') # [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] ('''[http://en.wikipedia.org/wiki/Tóraíocht_Shaidhbhe_Iníne_Eoghain_Óig en]''') #* [[Nessa Ní Shéaghdha]], [[Máirín Ní Mhuiríosa]] ==Céim 7 - Scéalaíocht na Ríthe== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ''thuas, céim 4'', [[Baile in Scáil]], [[Baile Chuinn Chétchathaig]] (scrios: [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaigh?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaigh], [https://ga.wikipedia.org/wiki/Baile_Chuinn_Cétchathaig?redirect=no Baile_Chuinn_Cétchathaig]), [[Sadb ingen Chuinn]] ==Céim 8 - Lámhscríbhinní== * [[Teimpléad:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] ** [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] *# [[Leabhar Fhear Maí]] ** [[Leabhar na gCeart]], Oidheadh Chlainne x 3: [[Oidheadh Chlainne Lir|... Lir]] ([[Clann Lir]]), [[Oidheadh Chlainne Tuireann|... Tuireann]], [[Oidheadh Chlainne Uisnigh|... Uisnigh]] ==Céim 9 - Aithbhreithniú== * Glan / Cuir le roinnt leathnach ** [[Aengus]] &rarr; [[Aonghas]], [[Áine]], [[Badb]] &rarr; [[Badhbh (bandia)]], [[Breogán]], [[Brigit]], [[Cormac mac Airt]], [[Daghdha]], [[Enbarr]], [[An Fhiannaíocht]], [[Fionn mac Cumhaill]], [[Grian (bandia)]], [[Lugh]], [[Níall Noígíallach]], [[Niamh Chinn Óir]], [[Oisín]] * Leathanaigh eile: ** ''[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/List of Irish mythological figures]]'' ** [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Na Scéalta Miotaseolaíochta]], [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]], [[Scéalaíocht na Ríthe]] ==Céim 10 - feabhsú na Gaeilge== * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Cruthaithe|Cruthaithe]] * Gramadach (arís eile) ** Tuiseal Ginideach ** na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha = Bliain 2, 2019 - 2020 = == Feabhsú na Gaeilge (2) == * Tuiseal ginideach ** Mo chuid airgid ''vs.'' Mo chuid den airgead ** Séimhithe * na clásail choibhneasta díreacha agus indíreacha * Ainmneacha Sean &rarr; Meán &rarr; Nua-Ghaeilge ** Eisceachtaí: [[Aengus]], [[Brigit]] (''vs.'' [[Naomh Bríd]]), [[Daghda]] nó [[Daghdha]] (ní *Dea-dhia), [[Lugh]] (ní [[Lú]]) == Tagairtí == * Bunachar: tagairtí ISoS, CELT, CODECS, WikiData * LGÉ, ACM, FFÉ go Gaeilge (go háirithe i leathanaigh na nArd-Ríthe) == Ath-bhreithniú == * [[Ceasair]], [[Parthalán]], [[Neimheadh]], [[Fir Bholg]] * [[Sláine mac Deala]]... [[Eochaid mac Eirc]] == Catagóirí == * [[:Catagóir:Dreamanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Éarainn]], [[:Catagóir:Ulaid]], [[:Catagóir:Eoghanachta]], [[:Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] == Ogham, [[Aibítir]] == * [[Ogham]], [[:Catagóir:Ogham]], [[Auraicept na n-Éces]], [[Bríatharogam]]=[[Briatharogham]], [[De Dúilib Feda na Forfid]], [[In Lebor Ogaim]]=[[An Leabhar Oghaim]], [[Inscríbhinní Oghaim]] * [[:Teimpléad:Litreacha Oghaim]], [[beith (ogham)|beith]]*, [[luis (ogham)|luis]], [[fearn (ogham)|fearn]], [[sail (ogham)|sail]], [[nion (ogham)|nion]] | [[uath (ogham)|uath]], [[dair (ogham)|dair]], [[tinne (ogham)|tinne]], [[coll (ogham)|coll]], [[ceirt (ogham)|ceirt]] | [[muin (ogham)|muin]], [[gort (ogham)|gort]], [[nGéadal (ogham)|nGéadal]]*, [[straif (ogham)|straif]], [[ruis (ogham)|ruis]] | [[ailm (ogham)|ailm]], [[onn (ogham)|onn]], [[úr (ogham)|úr]], [[eadhadh (ogham)|eadhadh]], [[iodhadh (ogham)|iodhadh]] | [[Forfeda]], ''[[Ébad (ogham)|Ébad]]-a, [[Oir (ogham)|Oir]]-a, [[Uillenn (ogham)|Uillenn]]-a,'' [[Iphín (ogham)|Iphín]]=[[Ifín (ogham)|Ifín]], ''[[Emancholl (ogham)|Emancholl]]-s'', [[Peith (ogham)|Peith]] * [[:Catagóir:Inscríbhinní Oghaim]], [[CIIC 2]]=[[Cloch Oghaim Chluain Muirís]], [[CIIC 10]]=[[Cloch Oghaim Bhréisteach]], [[CCIC 11]]=[[Ráth na Dromainne]], [[CIIC 38]]=[[Cloch Oghaim Bhaile Mhuadáin]], [[CIIC 47]]=[[Cloch Oghaim Cháisleán tSíomoin]], [[CIIC 50]]<[[Ráth Chrois Uaithne]], [[CIIC 57]]–58=[[Clocha Oghaim Phlácais]], [[CIIC 66]]=[[Cloch Oghaim Bhéal an Churraigh Bháin]], [[CIIC 145]]=[[Cloch Oghaim Airghleanna]], [[CIIC 155]]-163=[[Clocha Oghaim Bhaile an tSagairt]], [[CIIC 170]]<[[Teampall Mhanachain]], [[CIIC 187]]<[[Cill Maoilchéadair]], [[CIIC 193]]<[[Mám an Óraigh]], [[CIIC 197]]–203=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]], [[CIIC 206]]–213=[[Clocha Oghaim Chill Chuallachta Thoir]], [[CIIC 220]]=<strike>[[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin]]</strike> &rarr; [[Cloch Oghaim Dhoire Fhíonáin Beag]], [[CIIC 230]]<[[Clochán Cárthainn]], [[CIIC 241]]=[[Clocha Oghaim Dhún Lóich]], [[CIIC 246]]=<strike>[[Chlocha Oghaim Aird Chánachta]]</strike> &rarr; [[Clocha Oghaim Aird Chánachta]], [[CIIC 266]]-267=<strike>[[Clochanna Oghaim Chill Tíre]]</strike> &rarr; [[Clocha Oghaim Chill Tíre]], [[CIIC 272]]-281<[[Uaimh agus Clocha Oghaim Dhrom Lócháin]], CICC iii=[[Cloch Oghaim Bhaile an Bhúlaeraigh Thuaidh]], CIIC iii=[[Cloch Oghaim Dhún gCoimín]], CIIC iii<[[Caiseal Imileá an Bhóthair]], CIIC iii=[[Clocha Oghaim Tulaigh Garráin]], CIIC iii<<strike>[[Bhaile Uí Bhaoithín]]</strike> &rarr; [[Baile Uí Bhaoithín]], CIIC iii<<strike>[[Teampall Ráth Theas]]</strike> &rarr; [[Teampall Ráth Teas]] == Dreamanna == {| |- valign=top || [[Íomhá:Ptolemy's Ireland.png|mion|100px|Léarscáil Tolamaes]] || [[Íomhá:Ireland early peoples and politics.gif|mion|100px|Luath-dhreamanna]] || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px|Éire 900]] || [[Íomhá:Www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1014.gif|thumb|100px|Éire 1014]] || [[Íomhá:www.wesleyjohnston.com-users-ireland-maps-historical-map1300.gif|mion|100px|[[Tiarnas na hÉireann]], 1300]] || [[Íomhá:Ireland 1450.png|mion|100px|Éire 1450]] || [[Íomhá:IrelandBaronies1899Map.png|mion|105px|Barúntachtaí 1899]] |- valign=top || [[Íomhá: Ireland900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Munster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Leinster-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Mide-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Connacht-900.svg|mion|100px]] || [[Íomhá:Kingdom of Breifne-900.svg|mion|100px]] |- valign=top || [[Íomhá:UlsterDioceseKingdoms.png|mion|100px]] || [[Íomhá:NorthernUiNeill.png|mion|100px]] |} ===Luath-dhreamanna=== * [[Prótastair Éireann]]<[[Stair na hÉireann]], [[Periplus Massiliach]], [[Ora Maritima]], [[Almagest]]- ([[Úsáideoir:Ériugena|ÉG]]), [[Geografaíocht (Tolamaes)]]-, [[Scotti]], [[Attacotti]]-, [[Breatain (logainm)]], [[:Teimpléad:Éire Tholamaes]] * Connacht: [[Auteini]]=[[Uaithni]], [[Fir Ol nEchmacht]], [[Nagnatae]], [[Nagnata]]; Laigin: [[Brigantes (Éire)]], [[Cauci]], [[Coriondi]], [[Domnu]], [[Fir Domnann]], [[Gailióin]], <strike>[[Manapi]]</strike> &rarr; [[Manapii]]; Mide: [[Eblani]]=[[Ebdani]]=[[Blanii]], [[Eblana]]; Muma: [[Gangani]]=[[Concani]], [[Iverni]], [[Uellabori]], [[Uodiae]]=[[Usdiae]]; Uladh: [[Darini]], [[Erdini]], [[Uennicnii]] * Eile: [[Belgae]], [[Scotia]]-, [[Gleann Scoithín]], [[Albion]]-, [[Caledonia]]-, [[Damnonii]], [[Dumnonii]], [[Hibernia]]- * Le dáileadh: [[Indech]], [[Octriallach]], * [[Ríochtaí Éireann]], [[Cúigí na hÉireann]] * [[Dáire Doimthech]], [[Lugaid Loígde]] (Lugaid mac Con), [[Ríthe Éireann]], [[Flaith]], [[Tigerna]]=[[Tiarna]], [[Liosta Ríthe na hÉireann]], [[Ard-Ríthe na hÉireann]]-, [[Rí na Teamhrach]]=[[Ríthe na Teamhrach]], [[Coirpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]]-, [[Ailill Molt]], [[Lugaid mac Lóegairi]]=[[Lughaidh mac Laoghaire]], [[Ríocht na Mumhan]], [[Rí na Mumhan]]=[[Ríthe na Mumhan]], [[Rí na Deasmhumhan]]=[[Ríthe na Deasmhumhan]], [[Rí na Tuadhmhumhan]]=[[Ríthe na Tuadhmhumhan]], [[Rí na hIarmhumhan]]=[[Ríthe na hIarmhumhan]], [[Rí na hUrmhumhan]]=[[Ríthe na hUrmhumhan]], [[Liosta Ríthe Uladh]] &rarr; [[Rí na nUladh]]=[[Ríthe na nUladh]], [[An Dubhaltach Mac Fhirbhisigh]] &rarr; [[Dubhaltach Mac Firbhisigh]], [[Ríocht na Mí]], [[Rí na Mí]]=[[Ríthe na Mí]], [[Airgíalla]]=[[Oirialla]], <strike>[[Ríthe an Oiriall]]</strike> &rarr; [[Ríthe na nOiriall]]=[[Ríthe Oiriall]], [[Bréifne]], [[Ríthe na Bréifne]], [[Ríthe na Laighean]], [[Ríthe an Osraí]], [[Tiarnas na hÉireann]]-, [[Túathal mac Cormaic]]=[[Túathal Máelgarb]]=[[Tuathal Maolgharbh]], [[Diarmait mac Cerbaill]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill]]-, [[Domnall Ilchelgach]]=[[Domnall mac Muirchertaig]]=[[Domhnall mac Muircheartaigh]], [[Forggus mac Muirchertaig]]=[[Fearghas Mac Muircheartaigh]], [[Eochaid mac Domnaill]]=[[Eochaidh mac Domhnaill]], [[Báetán mac Muirchertaig]]=[[Baotán mac Muircheartaigh]], [[Ainmuire mac Sétnai]]=[[Ainmhire mac Seanna]], [[Báetán mac Ninnedo]]=[[Baotán mac Nínneadha]], [[Áed mac Ainmuirech]]=[[Aodh mac Ainmhireach]], [[Áed Sláine]]=[[Aodh Sláine]], [[Colmán Rímid]]=[[Colmán Ríomhaí]]=[[Colmán mac Báetáin]]=[[Colmán mac Baotáin]], [[Áed Uaridnach]]=[[Aodh Fuariodhnach]], [[Máel Coba mac Áedo]]=[[Maol Cobha mac Aodha]], [[Suibne Menn]]=[[Suibhne Meann]], [[Domnall mac Áedo]]=[[Domhnall mac Aodha]] {{Éire Tholamaes}} Féach ''[http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ire000.htm IHM]'': {|class = wikitable ! width=10% | Dream ! width=10% | Treibh ! width=10% | As ! width=10% | Am ! width=20% | [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] ! width=40% | Dál/Corca/Clann |- valign=top || [[Cruithne]] || [[Priteni]] || Breatain || 8u - 5ú RC || [[Fomhóraigh]]? || [[Dál nAraidi]], [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]], ''[[Loígis]]'', [[Soghain]] |- valign=top || [[Éarainn]] || [[Belgae]] || Breatain || 5ú - 3ú RC || [[Fir Bholg]] || ''Ulaid'' (Dál Riada, Dál Fiatach), [[Corca Laidhe]], [[Múscraí]], [[Corca Dhuibhne]], [[Corca Bhaiscinn]], [[Uí Mhaine]], [[Conmhaicne]] |- valign=top || [[Laigin]] || || Armorica || 3ú - 1ú RC || [[Tuatha Dé Danann]]? || [[Fir Domnann]], [[Gailióin]]; [[Uí Fhailí]], ''[[Uí Bairrche]]'', [[Uí Eineachghlais]]; [[Gailenga]]? |- valign=top || [[Gaeil]] || [[Míl Easpáine]] || Gall || 2ú - 1ú RC || [[Féine]] || [[Eoghanachta]], [[Connachta]] |} ===Breá=== * [[Brega]]=[[Breá]] ===Bréifne=== * [[Ríthe Bhréifne]] ===Ciannachta=== * [[Ciannachta]], [[Ciannachta Glen Geimin]]=[[Ciannacht Ghleann Geimhin]], [[Síl nÁedo Sláine]]=[[Síol Aodha Sláine]], [[Gailenga]] ===Iverni=== * =[[Érainn]]=[[Éarainn]], [[Dáire]], [[Darini]], [[Dáirine]], [[Corcu Loígde]]=[[Corca Laidhe]], [[Corc mac Luigthig]]=[[Conall Corc]], [[Dáire Doimthech]]*, [[Lugaid Loígde]]~[[Lugaid Laigdech]], [[Íar mac Dedad]], [[Óengus Bolg]]=[[Aonghas Boilg]], [[Aimend]]=[[Aimeann]], [[Deda mac Sin]]<[[Cland Dedad]], [[Dál gCais]]-, [[Dáire mac Dedad]], [[Síl Conairi]]=[[Síol Chonaire]], [[Cairpre]], [[Mairtine]], [[Múscraige]]=[[Múscraí]], [[Corcu Duibne]]=[[Corca Dhuibhne]], [[Corcu Baiscinn]]=[[Corca Bhaiscinn]], [[Dáire Cerbba]]=[[Dáire Cearba]], [[Uí Liatháin]], [[Uí Fidgenti]]=[[Uí Fiodhghinte]] ===''Laigin''=== * [[Laigin]], [[Uí Failgi]]=[[Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]]=[[xxx]], [[Fothairt]], [[Dál Cormaic]]-, [[Énnae Cennsalach]], [[Crimthann mac Énnai]]=[[Criomhthann mac Éanna]], [[Augaire mac Ailella]]=[[Agaire mac Ailealla]]?, ([[Diarmait Mac Murchada]]=[[Diarmaid Mac Murchadha]]), [[Domhnall Caomhánach]], [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]] * [[Uí Chinnsealaigh]], [[Áed mac Colggen]]=[[Aodh mac Colgan]] {{Navbox | name = Laigin | title = [[Laigin]] | state = {{{state|}}} | listclass = hlist | group1 = Kindreds and septs | list1 = {{Navbox|child | group1 = Dál Niad Cuirp | list1 = [[Uí Máil]]&nbsp;• [[Uí Dúnlainge]]&nbsp;• [[Uí Ceinnselaig]]&nbsp;• [[Uí Failge]]&nbsp;• [[Uí Bairrche]]&nbsp;• [[Uí Enechglaiss]]&nbsp;• Uí Crimthainn Áin<!-- {{Navbox|child | group1 = [[Uí Máil]] | list1 = O'Tighe&nbsp;* [[O'Kelly]] | group2 = [[Uí Dúnlainge]] | list2 = Fitzdermot&nbsp;* [[O'Toole family|O'Toole]]&nbsp;* [[O'Byrne family|O'Byrne]]&nbsp;* [[Cosgrave|O'Cosgrave]] | group3 = [[Uí Cheinnselaig]] | list3 = [[MacMurrough dynasty|MacMurrough Kavanagh]]&nbsp;* [[Kinsella]]&nbsp;* [[Kehoe]]&nbsp;* [[Finneran|O'Finneran]]&nbsp;* [[Murphy|O'Murphy]]&nbsp;* [[O'Garvey]]&nbsp;* [[Hartley (surname)|O'Hartley]]&nbsp;* [[O'Ryan]]&nbsp;* [[Morrow (surname)|Morrow]] | group4 = [[Uí Failghe]] | list4 = [[O'Connor Faly]]&nbsp;* [[O'Dunne]]&nbsp;* [[O'Dempsey]]&nbsp;* [[Kavanagh (surname)|Kavanagh]]&nbsp;* [[Branagh]]&nbsp;* [[Fitzpatrick (surname)|MacGilpatrick (Fitzpatrick)]]&nbsp;* [[O'Dwyer (surname)|O'Dwyer]]&nbsp;* [[O'Holohan]]&nbsp;* [[O'Hennessy]] | group5 = [[Uí Bairrche]] | list5 = [[MacGorman]]&nbsp;* [[Kearney (disambiguation)|Kearney]]&nbsp;* [[Tracy (name)|Tracy]]&nbsp;* [[Hughes (disambiguation)|Hughes]]&nbsp;* [[Mooney]]&nbsp;* [[Carney (surname)|Carney]] | group6 = [[Uí Enechglaiss]] | list6 = ''O'Feary | group7 = Uí Crimthainn Áin | list7 = ''O'Duff }}--> | group2 = Dál Cairpre Arad | list2 = O'Kealy | group3 = [[Dál Messin Corb]] | list3 = [[Uí Garrchon]] }} | group2 = Daoine | list2 = [[Úgaine Mór]]&nbsp;• [[Lóegaire Lorc]]&nbsp;• [[Labraid Loingsech]]&nbsp;• [[Óengus Ollom]]&nbsp;• [[Fergus Fortamail]]&nbsp;• [[Crimthann Coscrach]]&nbsp;• [[Nuadu Necht]]&nbsp;• [[Cumall|Cumhall]]&nbsp;• [[Fionn mac Cumhaill]]&nbsp;• [[Oisín]]&nbsp;• [[Oscar mac Oisín|Oscar]]&nbsp;• [[Conchobar Abradruad]]&nbsp;• [[Cathair Mór]]&nbsp;• [[Énnae Cennsalach]]&nbsp;• [[Crimthann mac Énnai]]&nbsp;• [[Áed mac Colggen]]&nbsp;• [[Augaire mac Ailella]]&nbsp;• [[Máel Mórda mac Murchada]]&nbsp;• [[Diarmait Mac Murchada]]&nbsp;• [[Art Óg mac Murchadha Caomhánach]]&nbsp;• [[Fiach Mac Aodha Ó Broin]] | group3 = Aiteanna | list3 = [[An Nás]]&nbsp;• [[Mullach Maistean]]&nbsp;• [[Cnoc Liamhna]] | group4 = Cathanna | list4 = [[Cath Cheann Fuait|Ceann Fuait]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Máma|Gleann Máma]]&nbsp;• [[Cath Chluain Tarbh|Cluain Tarbh]]&nbsp;• [[Cath na Móna Móire|Móin Mhór]]&nbsp;• [[Cath Ros Mhic Thriúin|Ros Mhic Thriúin]]&nbsp;• [[Cath Ghleann Molúra|Gleann Molúra]] | group5 = Altanna gaolmhara | list5 = [[Gaeil]]&nbsp;• [[Míl Espáine]]&nbsp;• [[Érimón]]&nbsp;• [[Scéalta Miotaseolaíochta]]&nbsp;• [[An Fhiannaíocht]]&nbsp;• [[Dinnseanchas]]&nbsp;• [[Leabhar Laighneach]]&nbsp;• [[Ríthe na Laighean]]<!--&nbsp;• [[O'Rahilly's historical model]]&nbsp;• [[Gaelic nobility of Ireland]]&nbsp;• ''[[Follow Me up to Carlow]]''--> }} ===Mumha=== * [[Iarmumu]]=[[Iarmuman]]=[[Iarmhumha]]=[[Iarmhumhain]]=[[Iarumhain]], [[Tuadmumu]]=[[Tuadhmhumha]]=[[Tuadhmhumhain]]=[[Tuamhain]], [[Deasmumu]]=[[Deasmhumha]]=[[Deasmhumhain]]=[[Deasumhain]]-, [[Urmumu]]=[[Urmhumha]]=[[Urumhain]] * [[Éoganachta]]=[[Eoghanachta]], [[Mug Nuadat]]=[[Mogh Nuadhad]], [[Ailill Aulom]], [[Lugaid mac Con]], [[Mac Con]], [[Éogan Mór]]=[[Eógan Mór]]=[[Eoghan Mór]], [[Fiachu Muillethan]], [[Éile]], [[Eoghanacht Chaisil]], [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], [[Eoghanacht Áine]], [[Eoghanacht Locha Léin]], [[Eoghanacht Raithlinn]], [[Eoghanacht Oirthir Cliach]], [[Eóganacht Ninussa]], [[Mathghamhain]], [[Deirgtine]], [[Fiachu Muillethan]], [[Ailill Flann Bec]]=[[Ailill Flann Beag]], <strike>[[Feidlimid mac Cremthanin]]</strike>=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feidlimid mac Crimthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Mór Mumhan]], [[Óengus mac Nad Froích]], [[Feidlimid mac Óengusa]]=[[Feilimí mac Aonghasa]], [[Fíngen mac Áedo Duib]]=[[Finghin mac Aodha Dhuibh]], [[Eochaid mac Óengusa]]=[[Eochaidh mac Aonghasa]], [[Crimthann Srem mac Echado]]=[[Criomhthann Sreamh mac Eochada]], [[Áed Bennán mac Crimthainn]]=[[Aodh Beanmán mac Criomhthainn]], [[Nad Froích mac Cuirc]]=[[Nadh Fraoigh mac Coirc]], [[Bressal mac Ailello Thassaig]]=[[Bressal mac Ailello]]=[[Breasal mac Ailealla]], [[Angias]]=[[Angas]], [[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]=[[Failbhe Flann mac Aodha Dhuibh]], [[Cathal mac Finguine]] {{Mumhain}} ===Oirialla=== * [[Ríthe Oiriall]] # Dallán Forgaill # [[xxx]]=[[Rossa Buí Mac Mathúna]] &larr; [[:en:Rossa Buide Mac Mathúna]] #* [[Uí Tuirtri]]=[[Uí Thoirtre]], [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ===Osraí=== * [[Dál Birn]], [[Óengus Osrithe]]=[[Aonghas Osraithe]], [[Lóegaire Birn Búadach]]=[[Laoghaire Birn Buach]] ===''Ulaid'' / Cruithne=== * [[Ulaid]] (FFÉ: Oll-sháith), [[Clanna Rudraige]], [[Dál Riata]]=[[Dál Riada]]-, [[Dál Fiatach]], [[Cruthin]]=[[Cruithne]], Conall Anglonnach, [[Conaille Muirtheimne]], [[Dál mBuinne]], [[Erc Dhál Riada]], [[Loarn mac Eirc]]&rarr;[[Cenél Loairn]]=[[Cineál Loairn]], [[Aonghas mac Eirc]]&rarr;[[Cenél nÓengusa]]=[[Cineál Aonghasa]], [[Adomnán]]=[[Adhamhnán]]=[[Naomh Adhamhnán]], [[Senchus Fer n-Alban]]=[[Seanchas Fear Alban]], [[Duan Albanach]], [[Muirchertach mac Muiredaig]]=[[Muircheartach mac Muireadaigh]]-, [[Fergus Mór]]=[[Fearghas Mór]], [[Domangart Réti]]=[[Domhanghart Réite]], [[Gabrán mac Domangairt]]=[[Gabhrán mac Domhanghairt]]&rarr;[[Cenél nGabráin]]=[[Cineál Gabhráin]], [[Comgall mac Domangairt]]=[[Comhghall mac Domhanghairt]]>[[Cenél Comgaill]]=[[Cineál Comhghaill]], [[Eilne]], [[Loígis]], [[Sogain]]=[[Soghain]], [[Senchineoil]]=[[Seanchineál]], [[Uí Blathmaic]], [[Uí Echach Arda]], [[Conmhaícne]]=[[Conmhaicne]], [[Ciarraige]]=[[Ciarraí]], [[Corco Mruad]]=[[Corca Mrua]], [[Vita tripartita Sancti Patricii]]-, [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Ríthe Dáil Araidi]]=[[Ríthe Dhál Araí]], [[Dál nAraidi Mag Line]]=[[Dál Araí Mhaigh Line]], [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uíbh Eachach Cobha]], [[Uí Erca Céin]], [[Leath Cathail]]=[[Leath Chathail]], [[Tipraiti Tireach]]=[[Tiobraid Tíreach]], [[Ríthe na nUladh]], [[Muiredach Muinderg]]=[[Muireadhach Muindearg]], [[Eochaid mac Muiredaig Muinderg]]=[[Eochaidh mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Cairell mac Muiredaig Muinderg]]=[[Caireall mac Muireadhaigh Mhuindeirg]], [[Demmán mac Cairill]]=[[Deamán mac Cairill]], [[Báetán mac Cairill]]=[[Baotán mac Cairill]], [[Áed Dub mac Suibni]]=[[Aodh Dubh mac Suibne]], [[Eochaid mac Condlai]]=[[Eochaidh mac Connla]], [[Fergnae mac Oengusso Ibdaig]]=[[Feargna mac Aonghasa Iobhdaigh]], [[Fíachnae mac Báetáin]]=[[Fiachna mac Baotáin]], [[Fiachra Cáech]]=[[Fiachra Caoch]], [[Fiachnae mac Demmáin]]=[[Fiachna mac Deamáin]], [[Connad Cerr]]=[[Connadh Cearr]], [[Dúnchad mac Fiachnai]]=[[Dúnchadh mac Fiachna]], [[Máel Cobo mac Fiachnai]]=[[Maol Cobha mac Fiachna]], [[Blathmac mac Máele Cobo]]=[[Blathmac mac Maoil Chobha]], [[Congal Cennfota mac Dúnchada]]=[[Congal Ceannfhada mac Dúnchadha]], [[Mongán mac Fiachnai]]=[[Mongán mac Fiachna]], [[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]=[[Béic Bairrche mac Blathmhaic]], [[Áedán mac Gabráin]]=[[Aodhán mac Gabhráin]], [[Congal Cáech]]=[[Conghal Caoch]] {{Navbox | name = Ulaid | title = [[Ulaid]] | state = {{{state|}}} | group1 = Finte agus clanna | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Dál nAraidi]] | list1 = [[Uí Echach Cobo|Uí Eachach Cobha]]&nbsp;* ''[[Loígis]]''&nbsp;* [[Soghain]] <!--{{Navbox|child | group1 = [[Uí Echach Cobo]] | list1 = [[MacGowan]]&nbsp;* [[Magennis]]&nbsp;* [[McCartan]]&nbsp;* [[Lynch (surname)|Lynch]] | group2 = [[Loígis]] | list2 = [[Moore (surname)|O'More]]&nbsp;* [[O'Kelly]]&nbsp;* O'Deevy&nbsp;* O'Doran&nbsp;* O'Lalor&nbsp;* [[O'Dowling]]&nbsp;* [[McEvoy|MacEvoy]]&nbsp;* [[Bergin|O'Bergin]]&nbsp;* O'Mulcahy | group3 = [[Soghain]] | list3 = O'Manning&nbsp;* [[Mac an Bhaird|MacWard]]&nbsp;* O'Scurry&nbsp;* [[Lennon|O'Lennon]]&nbsp;* MacCashin&nbsp;* [[Gilly]]&nbsp;* MacGing }}--> | group2 = [[Conmhaícne]] | list2 = Conmhaícne Mara&nbsp;* Conmaicne Magh Réin&nbsp;* Conmaicne Cuile Toladh&nbsp;* Conmaicne Mide <!--{{Navbox|child | group1 = [[Conmhaícne Mara]] | list1 = O'Kealy&nbsp;* MacConneely&nbsp;* O'Devaney&nbsp;* O'Cloherty&nbsp;* [[Folan|MacFolan]] | group2 = Conmaicne<br/>Magh Réin<br> | list2 = MacRannall&nbsp;* MacDorcy&nbsp;* O'Mulvey&nbsp;* [[O'Farrell]]&nbsp;* O'Beglin&nbsp;* [[Borden (surname)|Borden]]&nbsp;* [[Hallissey|O'Hallissy]]&nbsp;* O'Murry&nbsp;* O'Curneen&nbsp;* O'Mulooly&nbsp;* MacMullock&nbsp;* O'Doonan&nbsp;* O'Kearon&nbsp;* MacCoogan&nbsp;* [[Gaynor|MacGaynor]]&nbsp;* [[Quinn|O'Quinn]]&nbsp;* MacShaffrey&nbsp;* [[Connick|MacConnick]]&nbsp;* [[Keegan|O'Keegan]]&nbsp;* MacLeavy&nbsp;* MacMorrow&nbsp;* [[MacShane]]&nbsp;* O'Sullahan&nbsp;* [[O'Tormey]] | group3 = Conmaicne <br>Cuile Toladh | list3 = O'Tolleran&nbsp;* O'Colleran&nbsp;* O'Moran&nbsp;* [[Martin (surname)|Martin]] | group4 = Conmaicne Mide | list4 = MacRourke&nbsp;* O'Breen&nbsp;* O'Toler }}--> | group3 = ''[[Ciarraige]]'' | list3 = &nbsp;<!--[[Ó Céirín|O'Kieran (Kearns)]]&nbsp;* [[O'Conor Kerry]]&nbsp;* [[O'Murtagh]]&nbsp;* O'Neide--> | group4 = [[Corco Mruad]] | list4 = &nbsp;<!--[[Ó Conchubhair Corcomroe|O'Conor Corcomroe]]&nbsp;* [[Uí Lochlainn|O'Loughlin]]&nbsp;* [[O'Flaherty]]&nbsp;* O'Deely&nbsp;* [[O'Drennan]]&nbsp;* O'Melody&nbsp;* MacCurtin&nbsp;* [[O'Davoren]]--> }} | group2 = Pearsana | list2 = [[Cermna Finn]]&nbsp;* [[Sobairce]]&nbsp;* [[Ollom Fódla]]&nbsp;* [[Fínnachta]]&nbsp;* [[Slánoll]]&nbsp;* [[Géde Ollgothach]]&nbsp;* [[Fíachu Findoilches]]&nbsp;* [[Berngal]]&nbsp;* [[Ailill mac Slánuill]]&nbsp;* [[Finn mac Blatha]]&nbsp;* [[Sírlám]]&nbsp;* [[Airgetmar]]&nbsp;* [[Áed Ruad, Díthorba agus Cimbáeth]]&nbsp;* [[Macha]]&nbsp;* [[Rudraige mac Sithrigi]]&nbsp;* [[Congal Cláiringnech]]&nbsp;* [[Bresal Bó-Díbad]]&nbsp;* [[Fachtna Fáthach]]&nbsp;* [[Conchobar mac Nessa]]&nbsp;* [[Fergus mac Róich]]&nbsp;* [[Fedelm Noíchrothach]]&nbsp;* [[Deichtine]]&nbsp;* [[Cúscraid]]&nbsp;* [[Cormac Cond Longas]]&nbsp;* [[Findchóem]]&nbsp;* [[Amergin mac Eccit]]&nbsp;* [[Conall Cernach]]&nbsp;* [[Mal mac Rochride]]&nbsp;* [[Tipraiti Tireach]]&nbsp;* [[Fiacha Araidhe]]&nbsp;* [[Cáelbad]]&nbsp;* [[Fiachnae mac Báetáin]]&nbsp;* [[Congal Cáech]]&nbsp;* [[Fergus mac Áedáin]]&nbsp;* [[Máel Bressail mac Ailillo]]&nbsp;* [[Mac Creiche]] | group3 = Litríocht | list3 = ''[[Scéla Conchobair]]''&nbsp;* ''[[Táin Bó Cúailnge]]''&nbsp;* ''[[Compert Con Culainn]]''&nbsp;* ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]''&nbsp;* ''[[Mesca Ulad]]''&nbsp;* ''[[Annála Uladh]]'' | group4 = Áiteanna | list4 = [[Eamhain Mhacha]]&nbsp;* [[Teamhair]]&nbsp;* [[Ros na Rí]] | group5 = Críocha | list5 = [[Airrther]]&nbsp;* [[Bairrche]]&nbsp;* [[Cineál Fhaghartaigh]]&nbsp;* [[Conaille Muirtheimne]]&nbsp;* [[Cruithne]]&nbsp;* [[Uí Echach Cobo|Cobha]]&nbsp;* [[Dál Fiatach]]&nbsp;* [[Dál mBuinne]]&nbsp;* [[Dál nAraidi]]&nbsp;* [[Dál nAraidi in Tuaiscirt]]&nbsp;* [[Dál nAraidi Mag Line]]&nbsp;* [[Dál Riada]]&nbsp;* [[An Duifrian]]&nbsp;* [[Eilne]]&nbsp;* [[Latharna]]&nbsp;* [[Leath Cathail]]&nbsp;* [[Na hArda]]&nbsp;* [[Semne]]&nbsp;* [[Uí Blathmaic]]&nbsp;* [[Uí Dercco Céin]] | group6 = Altanna gaolmhara | list6 = [[Clanna Rudraige]]&nbsp;* [[Craobh Rua]]&nbsp;* [[Cú Chulainn]]&nbsp;* [[Uoluntii]]&nbsp;* [[Geografaíocht (Tolamaes)]]&nbsp;* [[Rúraíocht]]&nbsp;* [[Ríthe na nUladh]]&nbsp;* [[Ríthe Dáil Araidi]]&nbsp;* [[Gaeil]]&nbsp;* [[Míl Espáine]]&nbsp;* }} {{navbox |name = Ríthe Dhál Riada |title = [[Ríthe Dhál Riada]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |list1 = * [[Fergus Mór|Fergus&nbsp;Mór]] * [[Domangart Réti|Domangart&nbsp;Réti]] * [[Comgall mac Domangairt|Comgall]] * [[Gabrán mac Domangairt|Gabrán]] * [[Conall mac Comgaill|Conall]] * [[Áedán mac Gabráin|Áedán]] * [[Eochaid Buide|Eochaid&nbsp;Buide]] * [[Connad Cerr|Connad&nbsp;Cerr]] * [[Domnall Brecc|Domnall&nbsp;Brecc]] * [[Ferchar mac Connaid|Ferchar]] * [[Conall Crandomna|Conall&nbsp;Crandomna]] * [[Dúnchad mac Conaing|Dúnchad]] * [[Domangart mac Domnaill|Domangart]] * [[Máel Dúin mac Conaill|Máel&nbsp;Dúin]] * [[Domnall Donn|Domnall&nbsp;Donn]] * [[Ferchar Fota|Ferchar&nbsp;Fota]] * [[Eochaid mac Domangairt|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Domangairt]] * [[Ainbcellach mac Ferchair|Ainbcellach]] * [[Fiannamail ua Dúnchado|Fiannamail]] * [[Selbach mac Ferchair|Selbach]] * [[Dúnchad Bec|Dúnchad&nbsp;Bec]] * [[Dúngal mac Selbaig|Dúngal]] * [[Eochaid mac Echdach|Eochaid&nbsp;mac&nbsp;Echdach]] * [[Muiredach mac Ainbcellaig|Muiredach]] * [[Eógan mac Muiredaig|Eógan]] * Interregnum * [[Áed Find|Áed&nbsp;Find]] * [[Fergus mac Echdach|Fergus]] * [[Donncoirce]] * Interregnum? * [[Conall mac Taidg|Conall&nbsp;mac&nbsp;Taidg]] * [[Conall mac Áedáin|Conall&nbsp;mac&nbsp;Áedáin]] * [[Domnall mac Caustantín|Domnall]] * [[Áed mac Boanta|Áed&nbsp;mac&nbsp;Boanta]] }} ===Eile=== # ''via'' [https://books.google.ie/books?id=XhZtDwAAQBAJ&pg=PA139&lpg=PA139&dq=Fir+Ol+nEchmacht&source=bl&ots=6Qd9jwIFix&sig=ACfU3U1c4bcDTv3wZGSQRXYbA_I7VG5WMA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjC_9yr8rnhAhXYQxUIHay6Ax8Q6AEwB3oECAIQAQ#v=onepage&q=Fir%20Ol%20nEchmacht&f=false Everything about Ireland]: #* [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]] ## srl... # ''via'' [http://sites.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm irlkik/ihm/munster], ''22 stipendiary princes of Muma were the Kings of ... #* Dál Cais - [[Dál gCais]] ## Gabhrán - [[Gabhrán (dream)]] ##* Eoghanacht (when not King of Cashel) - [[Eoghanachta]] ## Deise - [[Déisi]] ##* Ui Liathain - [[Uí Liatháin]], Raithleann - [[Eoghanacht Raithlinn]], Muscraighe - [[Múscraige]], Dairfhine - [[Dáirine]] ## Dairfhine of the mt. - [[xxx]] ##* L. Léin - [[Eoghanacht Locha Léin]], Ciarraighe Lúachra - [[Ciarraige]] Lúachra, Corca Bhaiscinn and Léim na Con - [[Corca Bhaiscinn]], Ui Chonaill Gabhra - [[Uí Chonaill Gabhra]]<[[Uí Fidgenti]], Ui Chairbre - [[Uí Chairbre Aobha]]<[[Uí Fidgenti]], Cliu - Cliú, [[Eoghanacht Airthir Cliach]], Uaithne - [[Uaithne (dream)]], Eile - [[Éile]], Glenn Amhnach - [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]], Corcu Luigde - [[Corca Laidhe]], Corcu Duibne - [[Corca Dhuibhne]] ## Boirenn - [[Boirenn]] ## Sechtmodh - [[Sechtmodh]] ==Scéal-liosta ó de.wiki== * [[Aided Cheit maic Mágach]], [[Aided Cheltchair maic Uthechair]], [[Aided Chonchobuir]]=[[Anbhás Chonchúir]], [[Aided Chon Culainn]]=[[Anbhás Chú Chulainn]], [[Aided Loegairi Buadaig]], [[Airne Fingein]], [[Baile Binnbérlach mac Buain]], [[Bóramha]], [[Cath Étair]]=[[Cath Éadair]], [[Cath Finntrágha]], [[Cath Maige Mucrama]], [[Compert Conchobuir]]=[[Coimpeart Chonchúir]], [[De chophur in da muccida]], [[Echtrae Nerai]], [[Immacallam in dá Thuarad]], [[Macgnímrada Con Culainn]], [[Tochmarc Luaine acus aided Athirni]], [[Esnada Tige Buchet]], [[Orgain Denna Ríg]]=[[Argain Dinn Rí]] Daoine: * [[Achtan]], [[Adnae mac Uthidir]], [[Eithne Tháebfhota]]=[[Eithne Thaobhfhada]], [[Ferchertne]], [[Lugaid Lága]], [[Mes Gegra]]+[[Mesgegra]]=[[Meas Geagra]], [[Néde]]-[[Neidhe]], [[Tadhg mac Céin]] == Dlí, nós, aicme == ** [[Áes dána]]=[[Aos dána]], [[Alltar]], [[Emain Ablach]]=[[Eamhain Abhlach]], [[Mag Mell]]=[[Magh Meall]] # [[Mag Muirthemne]] #* [[Tech Duinn]]=[[Teach Doinn]], [[Tír na nÓg]], [[Uí Bhreasail]], [[Aithech fortha]], [[Ánradh]]-s, [[Bard]]* # [[Bean ní]] #* [[Breithem]]-s, [[Bretha Crólige]], [[Bruiden]]-[[Bruíon]], [[Briugu]]-[[Brughaidh]], [[Cana]]-s, [[Clí]]-s, [[Craobh Airgid]], [[Críth gablach]], [[Curadhmhír]], [[Díchetal do chennaib]]-s=[[dícheadal do cheannaibh]]?, [[Féth fíada]], [[Fáith]] (Vates), [[Filid]], [[Fír flathemon]], [[Gáu flathemon]], [[Geis]], [[Glám dícenn]]=[[Glámh dícheann]]=[[Glámh dígeann]], [[Imbas forosnai]], [[Lóg n-enech]], [[Ollam Érenn]]=[[Ollamh Éireann]]* # [[Seanchaí]] # [[Sluaigh sí]] #* [[Tarbfeis]]-[[Tarbhfheis]], [[Teinm laída]]-s=[[Seinm laoidhte]]?, [[Trícha cét]]=[[Tríocha céad]], [[Túath]]=[[Tuath]] == Suíomhanna == * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Lámhscríbhinní / Annála == * [[Betham 154]]=[[ARÉ 23 N 10]], [[Leabhar Leasa Mhóir]]=[[Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh]], [[Leabhar Ua Maine]]=[[Leabhar Uí Mhaine]] &larr; [[:en:Leabhar Ua Maine]], [[Egerton 88]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 88]], [[Egerton 90]]<[[Leabhar Uí Mhaine#Ábhar ar iarraidh]], [[Egerton 1782]] &larr; [[:en:British Library, MS Egerton 1782]], [[Leabhar an Iarla Bháin]]=[[Laud 610]], [[Rawlinson B 502]] &larr; [[:en:Bodleian Library, MS Rawlinson B 502]], [[Rawlinson B 512]], Síolta: [[An Leabhar Breac]], [[Liber Flavus Fergusiorum]], [[Gníomhais Thuamhan]] (dlí), ''[[Bodleian Library]]'', ''[[British Library]]'' * [[Saltair Caisil]], [[Annála Tiarnaigh]], [[Chronicon Scotorum]]=[[Chronicum Scotorum]], [[Croinic na hÉireann]], [[Annála Mhainistir na Búille]], [[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Chluain Mhic Nóis]], [[Annála Connacht]], [[Annála Mhainistir an Dubhuisce]], [[Leabhar Oiris]], [[Annála an Aonaigh]], [[Leabhar Mhic Cárthaigh]], [[Annála Inis Faithlinn as Áth Cliath]]?, [[Annála Gearra Thír Chonaill]], [[Annála Gearra Laighean]], [[Memoranda Gadelica]], [[Annála Gearra as Proibhinse Ard Macha]], [[Mír Annál Éireannach]]? == Deirdre et al == * [[Deirdre]] ** [[Naoise]] *# [[Longes Mac n-Uislenn]]=[[Longes mac nUislenn]] + [[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] ** [[Ealbha]], [[Anbhás Chú Chulainn]], [[Liath Macha]], [[Cridenbél]], [[Calatin]]-[[Cailitin]], [[Lao]]=[[Lao mac Rianghabhra]]=[[Láeg mac Riangabra]], [[Cloch an Fhir Mhóir]], [[Cairbre mac Eithne]] == Teangacha == * [[Próit-Ind-Eorpais]] <> [[Na teangacha Ind-Eorpacha]], [[Prótai-Cheiltis]] <> [[Teangacha Ceilteacha]], [[Gaeilge Chianach]] ~ [[An Ghaeilge Ársa]], [[Sean-Ghaeilge]], [[Meán-Ghaeilge]], [[Gaeilge Chlasaiceach]], [[Gaeilge]], [[Gaeilge na hAlban]], [[Gaeilge Mhanann]], [[Breatnais]]=[[An Bhreatnais]], [[Briotáinis]]=[[An Bhriotáinis]] == Eile (2) == * [[Aos Sí]], [[Miotaseolaíocht na nGael]], [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]-[[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]] # [[Leipreachán]] &larr; [[:en:Leprechaun]] * [[Na Cruithnigh]], [[Cernunnos]], [[Annála Inis Faithlinn]], [[Sé Aois an Domhain]] (''uath-imdhealú''), [[Sex Aetates Mundi]] (''síol''), [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] (''síol''), [[Nuadha]], [[Noínden Ulad]], [[Indech]], [[Octriallach]] = Bliain 3, 2020 - 2021 = * [[Dartraige]]=[[Dartraí (tuath)]], [[Masraige]]=[[Masraí]] == Feabhsú na Gaeilge (3) == Mar is gnách... féach thuas. == Féineachas == * [[Audacht Morainn]], [[Bechbretha]], [[Bretha Crólige]], [[Bretha Nemed Déidenach]], [[Cáin Adomnáin]], [[Críth Gablach]], ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', [[Derbfine]]=[[Dearbhfhine]], [[Fír flathemon]], [[Fortúatha]]=[[Forthuatha]], [[Gáu flathemon]], [[Gúbretha Caratniad]], [[Lóg n-enech]], [[Senchas Már]]=[[Seanchas Mór]], [[Tánaisteacht]], [[Tecosca Cormaic]]=[[Teagasc Chormaic]], [[Uraicecht na Ríar]]=[[Bunleabhar na Riar]], [[Uraicecht Becc]]=[[Bunleabhar Beag]], [[Éraic]]=[[Éiric]] == Bréifne == * [[Ríthe Bhréifne]], [[Bréifne Thoir]]-, [[Bréifne Thiar]]-, [[Tigernán Ua Ruairc]]=[[Tighearnán Ua Ruairc]]- ==Laigin== * [[Bran Becc mac Murchado]]=[[Bran Beag mac Murchadha]], [[Bran Mut mac Conaill]]=[[Bran Buta mac Conaill]], [[Fáelán mac Colmáin]]=[[Faolán mac Colmáin]], [[Rónán mac Colmáin]], [[Brandub mac Echach]]=[[Bran Dubh mac Eochach]], [[Cellach Cualann]]=[[Ceallach Chualann]], [[Fiannamail mac Maoil Tuile]]=[[Fiannamail mac Máele Tuile]], [[Áed Dibchine]]=[[Aodh Dibhchine]], [[Áed Dub mac Colmáin]]=[[Aodh Dubh mac Colmáin]], [[Crimthann mac Áedo]]=[[Criomhthann mac Aodha]], [[Murchad mac Brain Mut]], [[Dúnchad mac Murchado]]=[[Dúnchadh mac Murchadha]], [[Fáelán mac Murchado]]=[[Faolán mac Murchadha]], [[Muiredach mac Murchado]]=[[Muireadhach mac Murchadha]], [[Cellach mac Dúnchada]]=[[Ceallach mac Dúnchadha]], [[Ruaidrí mac Fáeláin]]=[[Ruairí mac Faoláin]], [[Bran Ardchenn]]=[[Bran Ardcheann]], [[Fínsnechta Cethardec]]=[[Fíonsneachta Ceathairdheach]], [[Muiredach mac Brain Ardchinn]]=[[Muireadhach mac Brain Ardchinn]], [[Muiredach mac Ruadrach]]=[[Muireadhach mac Ruairí]], [[Cellach mac Brain]]=[[Ceallach mac Brain]], [[Bran mac Fáeláin]]=[[Bran mac Faoláin]], [[Lorcán mac Cellaig]]=[[Lorcán mac Ceallaigh]], [[Túathal mac Máele-Brigte]]=[[Tuathal mac Maoilbhríde]], <strike>[[Ruarc mac Bran]]</strike>&rarr;[[Ruarc mac Brain]], [[Muirecán mac Diarmata]]=[[Muireacán mac Diarmada]], [[Dúnlaing mac Muiredaig]]=[[Dúnlaing mac Muireadhaigh]], [[Ailill mac Dúnlainge]], [[Domnall mac Muirecáin]]=[[Domhnall mac Muireacáin]], [[Muiredach mac Brain]]=[[Muireadhach mac Brain]], [[Crundmáel Erbuilc]]=[[Crannmhaol Anbholg]], [[Cerball mac Muirecáin]]=[[Cearbhall mac Muireacáin]], [[Fáelán mac Muiredach]]=[[Fáelán mac Muiredaig]]=[[Faolán mac Muireadhaigh]], [[Lorcán mac Fáeláin]]=[[Lorcán mac Faoláin]], [[Túathal mac Úgaire]]=[[Tuathal mac Aughaire]], [[Cellach mac Fáeláin]]=[[Ceallach mac Faoláin]], [[Úgaire mac Túathail]]=[[Aughaire mac Tuathail]], [[Domnall Cláen]]=[[Domhnall Claon mac Lorcáin]], [[Donnchad mac Domnall Claen]]?=[[Donnchad mac Domnaill Cláin]], ([[Máel Mórda mac Murchada]])=[[Maol Mórdha mac Murchadha]], [[Dúnlaing mac Túathail]]=[[Dúnlaing mac Tuathail]], [[Donncuan mac Dúnlainge]]=[[Donnchuan mac Dúnlainge]], [[Augaire mac Dúnlainge]]=[[Aughaire mac Dúnlainge]], [[Donnchad mac Dúnlainge]]=[[Donnchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Dúnlainge]]=[[Murchadh mac Dúnlainge]], [[Murchad mac Diarmata]]=[[Murchadh mac Diarmada]], [[Domhnall mac Murchadha (uathimdhealú)]]*, [[Domnall mac Murchada meic Diarmata]]≠[[Domhnall mac Murchadha]], [[Donnchad mac Domnaill Remair]]=[[Donnchadh mac Domhnaill Ramhair]], [[Énna mac Diarmata]]=[[Éanna mac Diarmada]], <strike>[[Diarmait mac Énna]]</strike>&rarr;[[Diarmait mac Énnai]]=[[Diarmaid mac Éanna]], [[Donnchad mac Murchada]]=[[Donnchadh mac Murchadha]], [[Diarmait mac Énna meic Murchada]]=[[Diarmaid mac Éanna mhic Mhurchadha]], [[Énna mac Donnchada meic Murchada]]=[[Énna Mac Murchada]]=[[Éanna mac Donnchadha mhic Mhurchadha]]=[[Éanna Mac Murchadha]], <strike>[[Bran Fionn mac Máelmórda]]</strike>&rarr;[[Bróen mac Máelmórda]]=[[Braon mac Maoilmhórdha]], <strike>[[Murchad mac Brain Fionn]]</strike>&rarr;[[Murchad mac Finn]]=[[Murchadh mac Fionn]] ==Uí Chinnsealaigh== * [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Cú Chongelt mac Con Mella]]=[[Cú Chongheilt mac Con Mealla]], [[Echu mac Muiredaig]]=[[Eochadh mac Muireadaigh]], [[Eterscél mac Áeda]]=[[Eidirscéal mac Aodha]]?, [[Laidcnén mac Con Mella]]=[[Laoghcheann mac Con Mealla]], [[Sechnassach mac Colggen]]=[[Seachnasach mac Colgan]], [[Crundmáel Bolg Luatha]]=[[Crannmhaol xxx Luatha]], [[Bran Ua Máele Dúin]] &#x2192; [[Bran ua Máele Dúin]]=[[Bran ó Maoil Dúin]], [[Élothach mac Fáelchon]]=[[Éalathach mac Faolcháin]], [[Donngal mac Laidcnén]]=[[Donnghal mac Laoghchinn]], [[Dub Calgaid mac Laidcnén]]=[[Dubh Cealgadh mac Laoghchinn]], [[Cennselach mac Brain]]=[[Cinnsealach mac Brain]], [[Cairpre mac Laidcnén]]=[[Cairbre mac Laoghchinn]], [[Cellach Tosach mac Donngaile]]=[[Ceallach Tosach mac Donnghaile]], [[Cathal mac Dúnlainge]] == Uí Fhailí == * [[Uí Failge]]=[[Uí Failghe]]=[[Uí Fhailí]], [[Ríthe Uí Fhailí]], [[Failge Berraide]], [[Bruidge mac Nath Í]]=[[Bruí mac Nath Í]], [[Áed Rón mac Cathail]]=[[Aodh Rón mac Cathail]], [[Ailill mac Áedo Róin]]=[[Ailill mac Aodha Róin]], [[Cillíne mac Forannáin]], [[Fland Dá Chongal]]=[[Flann ó Congaile]], [[Forbassach Ua Congaile]]=[[Forbasach ó Congaile]], [[Ailill Corrach mac Flainn]], [[Flaithnia mac Flainn]], [[Cummascach mac Flainn]]=[[Cumascach mac Flainn]], [[Cináed mac Flainn]]=[[Cionaoth mac Flainn]], [[Mugrón mac Flainn]]=[[Mughrón mac Flainn]], [[Domnall mac Flaíthnia]]=[[Domhnall mac Flaíthnia]], [[Óengus mac Mugróin]]=[[Aonghas mac Mughróin]], [[Flaíthnia mac Cináeda]]=[[Flaithnia mac Cionaoith]], [[Cináed mac Mugróin]]=[[Cionaoth mac Mughróin]] ==Mumha== * [[Saltair Caisil]]=[[Saltair Chaisil]] * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]]=[[Cairbre Crom mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Coirpri Chruimm]]=[[Feilimí mac Cairbre Chroim]], [[Fergus Scandal mac Crimthainn]]=[[Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], [[Feidlimid mac Tigernaig]]=[[Feilimí mac Tiarnaigh]], [[Amalgaid mac Éndai]]=[[Amhalghaidh mac Éanna]], [[Garbán mac Éndai]]=[[Garbhán mac Éanna]], [[Cathal mac Áedo]]=[[Cathal mac Aodha]], [[Cúán mac Amalgado]]=[[Cúán mac Amhalghadha]], [[Máenach mac Fíngin]]=[[Maonach mac Finghin]], [[Cathal Cú-cen-máthair]]=[[Cathal Cú-gan-mháthair]], [[Colgú mac Faílbe Flaind]]=[[Colgú mac Failbhe Flainn]], [[Finguine mac Cathail]]=[[Finghin mac Cathail]], [[Ailill mac Cathail]], [[Cormac mac Ailello]]=[[Cormac mac Ailealla]], [[Eterscél mac Máele Umai]]=[[Eidirscéal mac Maoil Umha]], [[Cathussach mac Eterscélai]]=[[Cathasach mac Eidirscéil]], [[Máel Dúin mac Áedo]]=[[Maol Dúin mac Aodha]], [[Ólchobar mac Duib-Indrecht]]=[[Ólchúr mac Duibh-Ixxx]], [[Ólchobar mac Flainn]]=[[Ólchúr mac Flainn]], [[Artrí mac Cathail]]=[[Airtrí mac Cathail]], [[Tnúthgal mac Artrach]]=[[xxx]], [[Tnúthgal mac Donngaile]]=[[Tnúthghal mac Donnghaile]], [[Feidlimid mac Cremthainn]]=[[Fedelmid mac Cremthainn]]=[[Feilimí mac Criomhthainn]], [[Ólchobar mac Cináeda]]=[[Ólchúr mac Cxxx]], [[Áilgenán mac Donngaile]]=[[Áilgeanán mac Donnghaile]], [[Máel Gualae mac Donngaile]]=[[Maol Guala mac Donnghaile]], [[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]=[[Ceann Faoladh Ó Macthiarna]], [[Dúnchad mac Duib-dá-Bairenn]]=[[Dúnchadh mac Duibh-dá-Bhoireann]], [[Dub Lachtna mac Máele Gualae]]=[[Dubh Lachtna mac Maoil Gualainne]], [[Finguine Cenn nGécan mac Loégairi]]=[[Finghin Ceann Géagán mac Laoghaire]], [[Cormac mac Cuilennáin]]=[[Cormac mac Cuileannáin]], [[Flaithbertach mac Inmainén]]=[[Flaithbheartach mac Ionúin]], [[Lorcán mac Coinlígáin]]=[[Lorcán mac Coinlíogáin]], [[Cellachán Caisil]]=[[Ceallachán Chaisil]], [[Máel Fathardaig mac Flainn]]=[[Maol Fathardaigh mac Flainn]]-, [[Dub-dá-Bairenn mac Domnaill]]=[[Dubh-dá-Bhoireann mac Domhnaill]], [[Fer Gráid mac Cléirig]]=[[Fear Grá mac Cléirigh]], [[Donnchad mac Cellacháin]]=[[Donnchadh mac Ceallacháin]], [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]], [[Íomhar Luimnigh]]-, [[Mathgamain mac Cennétig]]=[[Mathúin mac Cinnéide]], [[Diarmait Ua Briain]]=[[Diarmaid Ó Briain]], [[Muirchertach Ua Briain]]=[[Muircheartach Ua Briain]]-, [[Cormac Mac Carthaigh]]=[[Cormac Mac Cárthaigh]], [[Conchobar Ua Briain]]=[[Conchúr Ó Briain]], <strike>[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ua Bhriain]]</strike>&rarr;[[Toirdhelbach mac Diarmata Ua Briain]]=[[Toirdhealbhach mac Diarmada Ó Briain]], [[Domnall Mór Ua Briain]]=[[Domhnall Mór Ó Briain]], [[Dúngal mac Máel Fothardaig Ua Donnchada]]=[[Dúnghal mac Maoil Fhothardaigh Ó Donnchadha]], Murchad mac Donnchada, [[Brian mac Murchada Ua Briain]]=[[Brian mac Murchadha Ó Briain]] == Iarmhumha == * [[Coirpre Luachra mac Cuirc]]=[[Cairbre Luachra mac Coirc]], [[Dauí Iarlaithe mac Maithni]]=[[]], [[Máel Dúin mac Áedo Bennán]]=[[Maol Dúin mac Aodha Beannáin]], [[Congal mac Máele Dúin]]=[[Congal mac Maoil Dúin]] == Oirialla == * [[Gofraid mac Fergusa]]=[[Gofraidh mac Fearghasa]]-, [[Donnchad Ua Cerbaill]]=[[Donnchadh Ó Cearbhaill]] ==Osraí== * [[Osraige]]=[[Osraí]], [[Cerball mac Dúnlainge]]=[[Cearbhall mac Dúnlainge]], [[Anmchad mac Con Cherca]]=[[Anmchadh mac Con Chearca]], [[Forbasach mac Ailella]]=[[Forbasach mac Ailealla]], [[Tóim Snáma mac Flainn]]=[[Tuaim Snámha mac Flainn]], [[Cellach mac Fáelchair]]=[[Ceallach mac Faolchair]], [[Dúngal mac Cellaig]]=[[Dúnghal mac Ceallaigh]], [[Donnchad mac Gilla Pátraic]]=[[Donnchadh mac Giolla Phádraig]] (1), [[Gilla Pátraic mac Donnchada]]=[[Giolla Phádraig mac Donnchadha]], [[Fáelchar Ua Máele Ódrain]]=[[Faolchar ó Maoil Ódrain]], [[Cú Cherca mac Fáeláin]]=[[Cú Chearca mac Faoláin]], [[Ailill mac Fáeláin]]=[[Ailill mac Faoláin]], [[Fáelán mac Forbasaig]]=[[Faolán mac Forbasaigh]], [[Fergal mac Anmchada]]=[[Fearghal mac Anmchadha]], [[Dúngal mac Fergaile]]=[[Dúnghal mac Fearghaile]], [[Riacán mac Dúnlainge]]=[[Riagán mac Dúnlainge]], [[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)]]=[[Diarmaid mac Cearbhaill (rí Osraí)]], [[Cellach mac Cerbaill]]=[[Ceallach mac Cearbhaill]] == Uí Néill == * [[Uí Néill]] ** [[Uí Néill an Tuaiscirt]] *** [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]] *** [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]] *** [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]] **** [[Ó Néill]] ** [[Uí Néill an Deiscirt]] *** [[Ríthe Bhreá]] **** [[Síol Aodha Sláine]] **** [[Cnóbha]] **** [[Loch Gabhair]] *** [[Ríocht na Mí]] **** [[Ríthe na Mí]] *** [[Tethba]]=[[Tethbae]]=[[Txxx]] **** [[Cenél Coirpri]] **** [[Cenél Maini]] *** [[Ríthe Uisnigh]] **** [[Clann Cholmáin]] ***** [[Clann Cholmáin Bhig]] ***** [[Clann Cholmáin Mhóir]] **** [[Ríthe Fhir Chúl Bhreá]] == Uí Néill an Deiscirt == === [[Ríthe Bhreá]] === * [[Conall Laeg Breg]] mac Aodha Sláine=[[Conall Laogh Bhreá]] mac Aodha Sláine, [[Congal mac Áedo Sláine]]=[[Conghal mac Aodha Sláine]], [[Ailill Cruitire]] mac Aodha Sláine, [[Conaing Cuirre]] mac Congaile=[[Conaing Coirre]] mac Conghaile, [[Congalach mac Conaing Cuirre]]=[[Conghalach mac Conaing Choirre]], [[Írgalach mac Conaing]]=[[Irgalach mac Conaing]] Cuirre=[[Iorghalach mac Conaing]] Choirre, [[Amalgaid mac Congalaig]]=[[Amhalaidh mac Conghalaigh]], [[Conall Grant]]=[[Conall Grant mac Cernaig]]=[[Conall Grant mac Cearnaigh]], [[Conaing mac Amalgado]]=[[Conaing mac Amhalaí]], [[Indrechtach mac Dungalaig]]=[[Indreachtach mac Dunghalaigh]], [[Dúngal mac Amalgado]]=[[Dúnghal mac Amhalaí]], [[Coirpre mac Fogartaig]]=[[Cairbre mac Fógartaigh]], [[Congalach mac Conaing]]=[[Conghalach mac Conaing]], [[Diarmait mac Conaing]]=[[Diarmaid mac Conaing]], [[Flann mac Congalaig]]=[[Flann mac Conghalaigh]], [[Cernach mac Congalaig]]=[[Cearnach mac Conghalaigh]], [[Cummascach mac Congalaig]]=[[Cumascach mac Conghalaigh]], [[Conaing mac Flainn]], [[Cináed mac Conaing]]=[[]], [[Flann mac Conaing]], [[Niall mac Cernaig Sotal]]=[[Niall mac Cearnaigh Sotal]], [[Maine mac Néill]], [[Cathal mac Néill]], [[Cathal mac Áeda]]=[[Cathal mac Aodha, rí Bhreá]], [[Cernach mac Fogartaig]]=[[Cearnach mac Fógartaigh]], [[Fergus mac Fogartaig]]=[[Fearghas mac Fógartaigh]], [[Niall mac Conaill]], [[Máel Dúin mac Fergusa]]=[[Maol Dúin mac Fearghasa]], [[Fogartach mac Cummascaig]]=[[Fógartach mac Cumascaigh]], [[Cummascach mac Fogartaig]]=[[Cumascach mac Fógartaigh]], [[Ailill mac Fergusa]]=[[Ailill mac Fearghasa]], [[Cernach mac Fergusa]]=[[Cearnach mac Fearghasa]], [[Tigernach mac Fócartai]]=[[Tiarnach mac Fógartaigh]] === [[Ríthe na Mí]] === * [[Fallomon mac Con Congalt]]=[[Fallamhain mac Con Congheilte]], [[Domnall mac Donnchada Midi]]=[[Domhnall mac Donnchadha na Mí]], [[Muiredach mac Domnaill Midi]]=[[Muireadhach mac Domhnaill na Mí]], [[Máel Ruanaid mac Donnchada Midi]]=[[Maol Rúnaí mac Donnchadha na Mí]], [[Lorcán mac Cathail]], [[Donnchad mac Aedacain]]=[[Donnchadh mac Aodhacáin]] === [[Ríthe Uisnigh]] === * [[Conall Cremthainne]] mac Néill=[[Conall Criomhthainn]], [[Fiachu mac Néill]]=[[Fiacha mac Néill]], [[Ardgal mac Conaill]]=[[Ardal mac Conaill]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], ([[Colmán Már mac Diarmato]]= [[Colmán Bec mac Diarmato]])=[[Colmán mac Diarmato]]=[[Colmán mac Diarmada]], [[Suibne mac Colmáin]]=[[Suibhne mac Colmáin]], [[Fergus mac Colmáin]]=[[Fearghas Mac Colmáin]], [[Óengus mac Colmáin]]=[[Aonghas mac Colmáin]], [[Conall Guthbinn]]=[[Conall Guthbinn mac Suibni]]=[[Conall Guthbhinn mac Suibhne]], [[Máel Dóid mac Suibni]]=[[Maol Dxxx mac Suibhne]], [[Diarmait Dian]]=[[Diarmaid Dian]], [[Murchad Midi]]=[[Murchadh na Mí]] === Ríthe Fir Chúl Bhreá === * [[Áed mac Dlúthaig]]=[[Aodh mac Dlúthaigh]], [[Flann mac Áedo]]=[[Flann mac Aodha]] === Tethba === * [[Cenél Coirpri]]/[[Cenél Maini]] &rarr; [[Tethba]]=[[Tethbae]] == Uí Néill an Tuaiscirt == * [[Uí Néill an Tuaiscirt]] &larr; [[Aileach]], [[Ríthe Ailigh]], [[Muiredach mac Eógain]]=[[Muireadhach mac Eoghain]], [[Colcu mac Domnaill]]=[[Colga mac Domhnaill]], [[Máel Fithrich mac Áedo]] Uaridnach=[[Maol Fithrigh mac Aodha]], [[Ernaine mac Fiachnai]]=[[Earnaine mac Fiachna]], [[Urthuile mac Máele Tuile]]-, [[Crundmáel mac Suibni]] Menn=[[Crannmhaol mac Suibhne]], [[Ferg mac Crundmaíl]]=[[Fearg mac Crannmhaoil]], [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]]=[[Maol Dúin mac Maoil Fhithrigh]], [[Fland mac Máele Tuile]]=[[Flann mac Maoil Tuile]], [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]]=[[Maol Dúin mac Aodha Alláin]], [[Murchad mac Máele Dúin]]=[[Murchadh mac Maoil Dúin]], [[Domnall mac Áeda]]=[[Domhnall mac Aodha (rí Ailigh)]], [[Muirchertach mac Néill]]=[[Muircheartach mac Néill]], [[Flaithbertach Ua Néill]]=[[Flaithbheartach Ó Néill]], [[Domnall Ua Lochlainn]]==[[Domhnall Mac Lochlainn]], [[Niall Mac Lochlainn]], [[Áed in Macáem Tóinlesc]] Ua Néill=[[Aodh an Macaomh Tóinleasc]] mac Muircheartaigh, [[Ríthe Thír Eoghain]], [[Grianán Ailigh#Miotaseolaíocht]], [[Conall Gulban]], [[Cenél Conaill]]=[[Cineál Chonaill]], [[Tír Chonaill]], [[Ríthe Thír Chonaill]], [[Conall Cú mac Áedo]]=[[Conall Cú mac Aodha]], [[Áed Muinderg]] mac Flaithbertaig=[[Aodh Muindearg]], [[Loingsech mac Flaithbertaig]]=[[Loingseach mac Flaithbheartaigh]], [[Murchad mac Flaithbertaig]]=[[Murchadh mac Flaithbheartaigh]], [[Domnall mac Áeda Muindeirg]]=[[Domhnall mac Aodha Mhuindeirg]], [[Eógan mac Néill]]=[[Eoghan mac Néill]], [[Cenél nEógain]]=[[Cineál Eoghain]], [[Tír Eoghain]], [[Ruaidrí ua Canannáin]] == Ulaid == * [[Dál Fiatach]], [[Uí Echach Cobo]], [[Fergus mac Áedáin]]=[[Fearghas mac Aodháin]], [[Cú Chuarán mac Dúngail Eilni]]=[[Cú Chuarán mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Róin mac Bécce Bairrche]]=[[Áed Róin]]=[[Aodh Róin]], [[Cathussach mac Ailello]]=[[Cathasach mac Ailealla]], [[Bressal mac Áedo Róin]]=[[Breasal mac Aodha Róin]], [[Fiachnae mac Áedo Róin]]=[[Fiachna mac Aodha Róin]], [[Tommaltach mac Indrechtaig]]=[[Tomaltach mac Ionrachtaigh]], [[Eochaid mac Fiachnai]]=[[Eochaidh mac Fiachna]], [[Cairell mac Fiachnai]]=[[Caireall mac Fiachna]], [[Máel Bressail mac Ailillo]]=[[Maol Bhreasail mac Ailealla]], [[Muiredach mac Eochada]]=[[Muireadhach mac Eochadha]], [[Matudán mac Muiredaig]]=[[Madadán mac Muireadhaigh]], [[Lethlobar mac Loingsig]]=[[Leathlobhar mac Loingsigh]], [[Cathalán mac Indrechtaig]]=[[Cathalán mac Ionrachtaigh]], [[Ainbíth mac Áedo]]=[[Ainbhioth mac Aodha]], [[Eochocán mac Áedo]]=[[Eochagán mac Aodha]], [[Airemón mac Áedo]]=[[Éireamhón mac Aodha]], [[Fiachnae mac Ainbítha]]=[[Fiachna mac Ainbhith]], [[Bécc mac Airemóin]]=[[Bxxx mac Éireamhóin]], [[Muiredach mac Eochocáin]]=[[Muireadhach mac Eochagáin]], [[Máel Mocheirge mac Indrechtaig]]=[[Maol Mochéirí mac Ionrachtaigh]], [[Aitíth mac Laigni]]=[[Axxx mac Lxxx]], [[Cenn Etig mac Lethlobair]]=[[Cenn Étig mac Lethlobair]]=[[Ceann Éidigh mac Leathlobhair]], [[Áed mac Eochocáin]]=[[Aodh mac Eochagáin]], <strike>[[Loingsech mac Cenn Étig]]</strike>=[[Loingsech mac Cinn Étig]], [[Áed mac Loingsig]]=[[Aodh mac Loingsigh]], [[Niall mac Eochada]]=[[Niall mac Eochadha]] * [[Dál nAraidi]]=[[Dál Araí]], [[Dál nAraidi an Tuaiscirt]]=[[Dál Araí an Tuaiscirt]], [[Uí Echach Cobo]]=[[Uí Eachach Chobha]], [[Eilne]], [[Sárán mac Cóelbad]]=[[Sárán mac Caolbhaidh]], [[Condlae mac Cóelbad]]=[[Connla mac Caolbhaidh]], [[Fíachna Lonn mac Cóelbad]]=[[Fiachna Lonn mac Caolbhaidh]], [[Scandal mac Bécce]]=[[Scannal mac ''Bécce'']], [[Eochaid Iarlaithe mac Lurgain]]=[[Eochaid Iarlaithe]]=[[Eochaidh Iarlaithe]], [[Cathassach mac Lurgain]]=[[Cathasach mac Lorgan]], [[Dúngal Eilni mac Scandail]]=[[Dúnghal Eilne mac Scannail]], [[Cathassach mac Máele Cáich]]=[[Cathasach mac Maoil Chaoich]], [[Ailill mac Dúngaile Eilni]]=[[Ailill mac Dúnghaile Eilne]], [[Áed Aired]]=[[Aodh Aireach]], [[Lethlobar mac Echach]]=[[Leathlobhar mac Eachach]], [[Fiachra Cossalach]]=[[Fiachra Cosalach]], [[Indrechtach mac Lethlobair]]=[[Ionrachtach mac Leathlobhair]], [[Flathróe mac Fiachrach]]=[[Fxxx mac Fiachra]], [[Cináed Ciarrge mac Cathussaig]]&rarr;[[Cináed Cairge mac Cathussaig]]=[[Cxxx Cairge mac Cathasaigh]] ==Déise== * [[Déisi]]=[[Déise]], [[Dál Fiachrach Suighe]]=[[Dál Fhiachra Shuí]], [[Déisi Temro]]=[[Déise Theamhrach]], [[Déisi Becc]]=[[Déise Beag]], [[Déisi Muman]]=[[Déise Mumhan]]==[[Déisi Deiscirt]], <strike>[[Déisi in Tuaiscirt]]</strike>&rarr;[[Déisi Tuaiscirt]]=[[Déise an Tuaiscirt]], [[Ríthe Dhéise Mumhan]], [[Tairired na nDéssi]]=[[Tairshireadh na nDéis]] > [[Óengus Gaíbúaibthech]]=[[Aonghas Gabhuaibhtheach]], [[Ríocht Dyfed]]-, [[Cogad Gáedel re Gallaib]]=[[Cogadh Gael le Gaill]], [[Delbna]]=[[Dealbhna (dream)]] == Miotaseolaíocht == * [[Bradán feasa]] ==Ard-Ríthe== * [[Cellach mac Máele Coba]]=[[Ceallach mac Maoil Chobha]], [[Conall mac Máele Coba]]=[[Conall mac Maoil Chobha]]=[[Conall Cóel]]=[[Conall Caol]], [[Diarmait mac Áedo Sláine]]=[[Diarmaid mac Aodha Sláine]], [[Blathmac mac Áedo Sláine]]=[[Blathmac mac Aodha Sláine]], [[Sechnassach]]=[[Seachnasach]]=[[Sechnassach mac Blathmaic]]=[[Seachnassach mac Blathmaic]], [[Cenn Fáelad]]=[[Cenn Fáelad mac Blathmaic]]=[[Ceann Faoladh mac Blathmaic]], [[Fínsnechta Fledach]]=[[Fíonsneachta Fleách]]=[[Fínsnechta Fledach mac Dúnchada]]=[[Fíonsneachta Fleách mac Dúnchadha]], [[Loingsech mac Óengusso]]=[[Loingseach mac Aonghasa]], [[Congal Cennmagair]]=[[Conghal Ceannmhaghair]], [[Fergal mac Máele Dúin]]=[[Fearghal mac Maoil Dúin]], [[Fógartach mac Néill]], [[Cináed mac Írgalaig]]=[[Cxxx mac Iorghalaigh]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbeartach mac Loingsigh]], [[Áed Allán]]=[[Aodh Allán]], [[Domnall Midi]]&rarr;[[Domhnall Mac Murchadha]]=[[Domhnall Mí]]=[[Domhnall mac Murchadha]], [[Niall Frossach]]=[[Niall Frasach]], [[Donnchad Midi]]=[[Donnchadh Mí]], [[Aed Oirdnide]]=[[Aodh Oirdní]], [[Conchobar mac Donnchada]]=[[Conchúr mac Donnchadha]]], [[Niall Caille]] / [[Fedelmid mac Cremthainn]] ([[Annála Inis Faithlinn|AIF]]), [[Niall Noígíallach]] &larr; [[Níall Noígíallach]], ([[Fiachrae Cássan]]=)[[Fiachrae Cassán]]=[[Fiachra Casán]], [[Dáire Drechlethan]]=[[Dáire Dreachleathan]], [[Áed Findliath]]=[[Aodh Fionnliath]], [[Niall Glúndub]]=[[Niall Glúindubh]], [[Donnchad Donn]]=[[Donnchadh Donn]], [[Congalach Cnogba]]=[[Conghalach Cnobha]], [[Domnall ua Néill]]=[[Domhnall Ó Néill]], [[Donnchad mac Briain]]=[[Donnchadh mac Briain]], [[Diarmait mac Máel na mBó]]=[[Diarmait mac Maíl na mBó]]=[[Diarmaid mac Maoil na mBó]], [[Flaithbertach mac Loingsig]]=[[Flaithbheartach mac Loingsigh]] ==Scéalta== * [[Scátháin na bhFlatha]], [[Sedulius Scottus]]-, [[Caithréim Chellacháin Chaisil]], [[Cogad Gáedel re Gallaib]], [[Senchas Fagbála Caisil]], [[Immram Curaig Maíle Dúin]]=[[Immram curaig Maíle Dúin]]=[[Máel Dúin]]=[[Maol Dúin]], [[Immram curaig Ua Corra]]=[[Iomramh Currach Uí Chorra]], [[Imrum Snedhghusa ocus Mic Ríagla]]=[[Iomramh S agus Mic Riagla]], [[Baile Suibne]]=[[Buile Shuibhne]], [[Cath Maige Rátha]], [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]]-, [[Mo Ling]]-, [[Fled Dúin na nGéd]], [[Aided Chlainne Tuirenn]]=[[Oidheadh Chlainne Tuireann]], [[Aided Muirchertaig meic Erca]], <strike>[[Aislinge Meic Chon Glinne]]</strike>&rarr;[[Aislinge Meic Con Glinne]], [[Amra Choluim Chille]], [[Caithréim Cellaig]], [[Compert Mongáin]]=[[Compert Mongáin ocus serc Duibe Lacha do Mongán]], [[Eachtra Thaidhg mhic Céin]]=[[Tadhg mac Céin#Eachtra Thaidhg mhic Céin]], [[Fingal Rónáin]], [[Máel Dúin (uathimdhealú)]]=[[Maol Dúin (uathimdhealú)]], [[Scéla Cano meic Gartnáin]], [[Tochmarc Becfola]], [[Duanaire Finn]], [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]], [[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]], [[Echtra Cormaic i Tír Tairngiri]] &rarr; [[Cormac mac Airt]], [[Eachtra Thaidhg Mhic Céin]] &rarr; [[Tadhg mac Céin]], [[Fotha Catha Cnucha]] &rarr; [[Cumall]], [[Navigatio Sancti Brendani Abbatis]] &rarr; [[Naomh Breandán]] == ''Ól nÉchmacht'' == * [[Annála Connacht]]=[[Annála Chonnacht]], [[Cóiced Ol nEchmacht]]=[[Cóiced Ól nÉchmacht]]=[[Cúige Dhál Éachmacht]], [[Fir Craibe]]=[[Fir Chraibhe]], [[Túatha Taíden]]=[[Tuatha Taiden]]=[[Tuatha Taoidhean]], [[Delbna Nuadat]]=[[Dealbhna Nuad]], [[Dealbhna Thír Dhá Loch]], ([[Corco Mogha]]), [[Cálraige]], [[Partraige]], [[Corco Fir Trí]]=[[Corca Fhir Thrí]], [[Cian d'Fhearaibh Bolg]]=[[Cian d'Fhir Bholg]] == Conmhaicne == * [[:Catagóir:Conmhaicne]], [[Conmaicne]]=[[Conmhaicne]], [[Conmaicne Mara]]=[[Conmhaicne Mara]] * [[Uí Fiachrach Finn]]=[[Uí Fhiachrach Fhionn]], [[Maigh Nissi]]&rarr;[[Liatroim, Barúntacht, Contae Liatroma]], [[Eolas mac Biobhsaigh]], [[Muintir Eolais]], [[Leabar Fidhnacha]]=[[Leabhar Fhíonacha]] === aí -> ai === * <strike>[[Conmaícne Dúna Móir]]=</strike>[[Conmaicne Dúna Móir]]=[[Conmhaicne Dhúin Mhóir]] # [[Trícha Máenmaige]]=[[Conmaícne Máenmaige]]=<strike>[[Conmhaicne Mheáinmhaigh]]=</strike>[[Conmhaicne Mheánmhaigh]] #* <strike>[[Conmaícne Cúile]]=</strike>[[Conmaicne Cúile]]=[[Conmhaicne Coille]] #* <strike>[[Cluain Conmhaícne]]=</strike>[[Cluain Conmaicne]]=[[Cluain Chonmhaicne]] #* <strike>[[Conmhaícne Cenel Luacháin]]=[[Conmaícne Cenél Luacháin]]=</strike>[[Conmaicne Cenél Luacháin]]=[[Conmhaicne Cineál Luacháin]] #* <strike>[[Conmaícne Carra]]=</strike>[[Conmaicne Cera]]=[[Conmhaicne Ceara]] #* [[Conmaicne Angaile]]=[[Conmhaicne Anghaile]] == Connachta == * [[Connachta]], [[Ríthe na gConnacht]], [[Brión mac Echach Mugmedóin]]=[[Brión mac Echach Muigmedóin]]=[[Brian mac xxx]], [[Ailill mac Echach Mugmedóin]]=[[Ailill mac xxx]], [[Fiachrae]]=[[Fiachra]], [[Cairpre mac Néill]]=[[Cairbre mac Néill]], [[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]], [[Ciarraige Aí]]=[[Ciarraí Aoi]], [[Ciarraige Locha na nÁirne]]=[[Ciarraí Locha na nAirní]], [[Ciarraige Airtig]]=[[Ciarraí Airtigh]], [[Ciarraige Óic Bethra]]=[[Ciarraí Óig Bheathra]], [[Aidne]]=[[Aidhne]], [[Áengus mac Umor]]=[[Aonghas mac Úmhór]], [[Amalgaid mac Fiachrach]]=[[Amhalaí mac Fiachra]], [[Dauí Tenga Uma]]=[[Dxxx Teanga Umha]], [[Duinsech ingen Duach]]=[[Duinseach ní Dhuach]], [[Eógan Bél]]=[[Eoghan Béal]], [[Ailill Inbanda]]=[[Ailill Baineanda]], [[Echu Tirmcharna]]=[[Eocha Tirimcharna]], [[Áed mac Echach]]=[[Aodh mac Eachach]], [[Uatu mac Áedo]]=[[Uada mac Aodha]], [[Colmán mac Cobthaig]]=[[Colmán mac Cobhthaigh]], [[Rogallach mac Uatach]], [[Loingsech mac Colmáin]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]]=[[Guaire Aidhne mac Colmáin]], [[Cenn Fáelad mac Colgan]]=[[Ceann Faoladh mac Colgan]], [[Dúnchad Muirisci]]=[[Dúnchadh Mhuirisce]], [[Fergal Aidne mac Artgaile]]=[[Fearghal Aidhne mac Ardaile]], [[Muiredach Muillethan]]=[[Muireadhach Moilleathan]], [[Cellach mac Rogallaig]]=[[Ceallach mac Raghallaigh]], [[Indrechtach mac Dúnchado]]=[[Indreachtach mac Dúnchadha]], [[Indrechtach mac Muiredaig]]=[[Indreachtach mac Muireadhaigh]], [[Domnall mac Cellaig]]=[[Domhnall mac Ceallaigh]], [[Cathal mac Muiredaig]]=[[Cathal mac Muireadhaigh]], [[Áed Balb mac Indrechtaig]]=[[Aodh Balbh mac Indreachtaigh]], [[Forggus mac Cellaig]]=[[Fearghas mac Ceallaigh]], [[Ailill Medraige mac Indrechtaig]]=[[Ailill Mheadraí mac Indreachtaigh]], [[Dub-Indrecht mac Cathail|Dubh-Indreacht mac Cathail]], [[Donn Cothaid mac Cathail]]=[[Donn Cothú mac Cathail]], [[Flaithrí mac Domnaill]]=[[Flaithrí mac Domhnaill]], [[Artgal mac Cathail]]=[[Ardal mac Cathail]], [[Tipraite mac Taidg]]=[[Tiobraid mac Taidhg]], [[Cináed mac Artgail]]=[[Cináed mac Ardail]], [[Colla mac Fergusso]]=[[Colla mac Fearghasa]], [[Muirgius mac Tommaltaig]], [[Diarmait mac Tommaltaig]], [[Cathal mac Muirgiussa]]=[[Cathal mac Muiriosa]], [[Murchad mac Áedo]]=[[Murchadh mac Aodha]], [[Fergus mac Fothaid]]=[[Fearghas mac Fothaidh]], [[Finsnechta mac Tommaltaig]], [[Mugron mac Máele Cothaid]], [[Conchobar mac Taidg Móir]]=[[Conchúr mac Taidhg Mhóir]], [[Áed mac Conchobair]]=[[Aodh mac Conchúir]], [[Tadg mac Conchobair]]=[[Tadhg mac Conchúir]], [[Cathal mac Conchobair]]=[[Cathal mac Conchúir]], [[Tadg mac Cathail]]=[[Tadhg mac Cathail]], [[Fergal Ua Ruairc]]=[[Fearghal Ó Ruairc]], <strike>[[Conchobar mac Tadg]]</strike>=[[Conchobar mac Taidg]], <strike>[[Cathal mac Tadg]]</strike>=[[Cathal mac Taidg]]=[[Cathal mac Taidhg]], [[Cathal mac Conchobair maic Taidg]]=[[Cathal mac Conchúir mhic Thaidhg]], [[Tadg in Eich Gil]]=[[Tadhg an Eich Ghil]], [[Art Uallach Ua Ruairc]]=[[Art Ualach Ó Ruairc]], [[Áed in Gai Bernaig|Aodh an Gha Bhearnaigh]], [[Áed Ua Ruairc]]=[[Aodh Ó Ruairc]], [[Ruaidrí na Saide Buide]]=[[Ruairí na Saidhe Buí]], <strike>[[Flaithbertaigh Ua Flaithbertaigh]]</strike>=[[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaithbheartach Ó Flaithbheartaigh]], [[Tadg mac Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Tadhg mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Domnall Ua Ruairc]]=[[Domhnall Ó Ruairc]], [[Domnall Ua Conchobair]]=[[Domhnall Ó Conchúir]], [[Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]], [[Ruaidrí Ua Conchobair]]=[[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair]]=[[Ruaidrí mac Tairrdelbaig Ua Conchobair]], [[Uí Briúin]]=[[Uí Bhriúin]] &larr; [[Uí Briúin Aí]]=[[Uí Bhriúin Aoi]] &larr; [[Uí Briúin Seóla]]=[[Uí Bhriúin Seola]] &larr; [[Uí Briúin Bréifne]]=[[Uí Bhriúin Bhréifne]] &larr; [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muireadhaigh]] &larr; [[Síl Cellaig]]=[[Síol Cheallaigh]] &larr; [[Síl Cathail]]=[[Síol Chathail]], [[Muintir Murchada]]=[[Muintir Mhurchadha]], [[Clann Fhergail]]=[[Clann Fhearghaile]], [[Clann Taidg]]=[[Clann Taidhg]], [[Crichaireacht cinedach nduchasa Muintiri Murchada]]=[[Críochadóireacht chiníoch dúchais Mhuintir Mhurchadha]], <strike>[[Uí Chonchúír]]</strike>&rarr;[[Uí Chonchúir]], [[Uí Fiachrach]]=[[Uí Fhiachrach]]=[[Uí Fiachra]], [[Uí Fiachrach Aidne]]=[[Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Uí Fiachrach Muaide]]=[[Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Cenél Áeda na hEchtge]]=[[Cineál Aodha na hEachtaí]], [[Seachnasach mac Donnchadha]], [[Uí Sheachnasaigh]], [[Uí Dhubhda]], [[Uí Ruairc]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]]=[[Muircheartach Nár mac Guaire]], [[Conchobar Maenmaige Ua Conchobair]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Conchúir]], [[Cathal Carragh Ua Conchobair]] {{Navbox | name = Ríocht na gConnacht | title = [[Ríocht na gConnacht]] | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox|child | group1 = [[Connachta]] | list1 = [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí Briúin|Uí Briúin Bréifne]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Umaill|Uí Briúin Maille]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Partraige]]&nbsp;• [[Uí Maine]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Finn]]&nbsp;• [[Cairbre Drom Cliabh]] | group2 = [[Ulaid]] | list2 = [[Conmhaicne Mara]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cenéoil Dubáin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Cúile Tolad]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Maigh Réin]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Meánmhaighe]]&nbsp;• [[Conmhaícne|Conmhaícne Sléibe Formaile]]&nbsp;• [[Ciarraige Aí]]&nbsp;• [[Ciarraige Locha na nÁirne]]&nbsp;• [[Ciarraige Airtech]]&nbsp;• [[Ciarraige Óic Bethra]] &nbsp;• [[Soghain]] | group3 = [[Deirgtine]] | list3 = [[Luigne Chonnacht|Luighne]]&nbsp;• [[Corca Fhir Trí]]&nbsp;• [[Gailenga]]&nbsp;• [[Delbna]]&nbsp;• [[Éile]] | group4 = [[Érainn]] | list4 = [[Cálraige]]&nbsp;• [[Dartraige]] | group5 = Eile | list5 = [[Fir Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Dál nDruithne]]&nbsp;• [[Gamanraige]]&nbsp;• [[Fir Domnann]]&nbsp;• [[Senchineoil]]&nbsp;• [[Grecraige]]&nbsp;• [[Delbhna|Delbhna Cuile Fabhair]]&nbsp;• [[Dealbhna Thír Dhá Loch|Delbna Tír Dhá Locha]]&nbsp;• [[Delbna Nuadat]]&nbsp;• [[Uaithne]]&nbsp;• [[Masraige]]&nbsp;• [[Corco Moga]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox|child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Uí Fiachrach]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Aidne]]&nbsp;• [[Uí Fiachrach Muaide]]&nbsp;• [[Uí Briúin]]&nbsp;• [[Uí Briúin Seóla]]&nbsp;• [[Uí Briúin Aí]]&nbsp;• [[Uí nAilello]]&nbsp;• [[Uí Maine]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Sheachnasaigh]]&nbsp;• [[Uí Chonchúir]]&nbsp;• [[Uí Dhubhda]]&nbsp;• [[Uí Fhlannagáin]]&nbsp;• [[Uí Ruairc]]&nbsp;• [[Uí Fhlaithbheartaigh]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Uí Maine]] ([[Síol Anmchadha]], [[Máenmaige]], [[Clann Uatach]])&nbsp;• [[Bréifne]] ([[Bréifne Thoir|Thoir]] agus [[Bréifne Thiar|Thiar]])&nbsp;• [[Uí Díarmata]]&nbsp;• [[Síl Máelruain]]&nbsp;• [[Magh Luir]]&nbsp;• [[Umaill]]&nbsp;• [[Iar Connacht]] | group11 = Ábhair | list11 = [[Ríthe na gConnacht]]&nbsp;• [[Ráth Cruachan]]&nbsp;• [[Annála Connacht]]&nbsp;• [[Táin Bó Flidais]]&nbsp;• [[Cóiced Ol nEchmacht]]&nbsp;• [[Nagnatae]]&nbsp;• [[Auteini]]&nbsp;• [[na Trí Tuatha]]&nbsp;• [[Clann Taidg]]&nbsp;• [[Clann Fhearghaile]]&nbsp;• [[Muintir Murchada]]&nbsp;• [[Maigh Seóla]] | belowclass = hlist | below = {{Icon|Category}} [[:Catagóir:Connachta|Category]]&nbsp;• {{Icon|WikiProject}} [[Wikipedia:WikiProject Celts|WikiProject]] }} == Íochtar Chonnacht == * [[Íochtar Chonnacht]], [[Cairbre Drom Cliabh]]=[[Cairbre Dhroim Chliabh]], [[Corann]], [[Cúl ó bhFionn]] ([[Cúil Ó bhFinn]]-), [[Luigne Chonnacht]]=[[Luíne Chonnacht]], [[Tír Fíacrach Múaide]]=[[Tír Fhiacrach Mhuaidhe]], <strike>[[Tir Ollíol]]</strike>&rarr;[[Tír Ollíol]]=[[Tír Oirill]] == Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Aidhne]], [[Goibnenn mac Conaill]]=[[Goibhneann mac Conaill]], [[Cobthach mac Gabráin]]=[[Cobhthach mac Gabhráin]], [[Cellach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guairi]]=[[Ceallach mac Guaire]], [[Muirchertach Nár mac Guairi]], [[Conchobar mac Cummascaig]]=[[Conchúr mac Cumascaigh]], [[Art mac Flaitnia]]=[[Art mac Flaithnia]], [[Anluan mac Conchobhair]]=[[Anluan mac Cumascaigh]], [[Cathal Aidhne mac Ailealla]]-, [[Cléireach mac Ceadaigh]]-, [[Tighearnach mac Cathmogha]]=[[Tiarnach mac Cathmhogha]]-, [[Uathmharán mac Brocáin]]-, [[Mael Fabhaill mac Cléirigh]]=[[Maolfhabhaill mac Cléirigh]], [[Eidhean mac Cléirigh]], [[Tighearnach ua Cléirigh]], [[Mael Macduach]]=[[Maol xxx]]-, [[Domhnall mac Lorcáin]]-, [[Flann Ua Cléirigh]]-, [[Comhaltán Ua Cléirigh]], [[Mac Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Giolla Cheallaigh Ua Cléirigh]], [[Mael Ruanaidh na Paidre Ua hEidhin]], [[Ua Comhaltáin Ua Cléirigh]], [[Mael Fabhaill Ua hEidhin]], [[Giolla na Naomh Ua hEidhin]], [[Aodh Ua hEidhin]], [[Giolla Mo Choinne Ua Cathail]], [[Giolla Cheallaigh Ua hEidhin]]-, [[Muirgheas Ua hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin]]-, [[Eoghan Ó hEidhin (II)]] == Maigh Sheola == * [[Maigh Seóla]]=[[Maigh Sheola]], [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Cléirchén mac Murchadha]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Murchadh mac Flainn mhic Gleithneacháin]], [[Ruaidhrí mac Coscraigh]], [[Maelcairearda]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]]- == Iar Chonnacht == * [[Iar Connacht]]=[[Iar Chonnacht]], (Maigh Sheola: [[Donn mac Cumascaigh]], [[Maolán mac Cathmhogha]], [[Murchadh mac Maonaigh]], [[Urchadh mac Murchadha]], [[Donnchadh mac Urchadha]], [[Brian mac Maolruanaidh]], [[Muireadhach ua Flaithbheartaigh]], [[Murchadh ua an Chapaill Ua Flaithbheartaigh]], [[Cathal mac Ruaidhrí]], [[Amhalaidh mac Cathail]]), [[Cathal mac Tigernáin]]=[[Cathal mac Tiarnáin]], Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (I)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (I)]], [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (I)]], Mac meic Aedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Mac mic Aodha Ua Flaithbheartaigh]]=[[Mac mhic Aodha Ó Flaithearta]], [[Flaithbertach Ua Flaithbertaigh]]=[[Flaitheartach Ó Flaithearta]], [[Brian Ua Flaithbheartaigh]]=[[Brian Ó Flaithearta]], [[Muireadhach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muireadhach Ó Flaithearta]], [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (I)]], Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (II)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (II)]], Áedh Ua Flaithbheartaigh&rarr;[[Aodh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Ó Flaithearta (II)]], [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]]=[[Conchúr Ó Flaithearta (II)]], Ruadhri Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (III)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (III)]], Murtough Ua Flaithbertaigh&rarr;[[Muircheartach Ua Flaithbheartaigh]]=[[Muircheartach Ó Flaithearta]], Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (IV)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (IV)]], [[Aedh Mór Ua Flaithbheartaigh]]=[[Aodh Mór Ó Flaithearta]], Morogh Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Murchadh Ua Flaithbheartaigh]]=[[Murchadh Ó Flaithearta]], Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh&rarr;[[Ruaidhrí Ua Flaithbheartaigh (V)]]=[[Ruairí Ó Flaithearta (V)]] Cúigear Ruairí..! # Rúaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1061.13: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh, ACM 1145.17: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh. # Ruadhri Ua Flaithbertaigh, AU 1186.7 LATE: Ruaidhri h-Ua Flaithbertaigh, ACM 1186.2: Ruaidhri Ua Flaithbheartaigh # Rudhraighe Ó Flaithbheartaigh, ACM 1214.6: Brian mac Ruaidhri Í Fhlaithb<u>e</u>rtaigh # Ruaidhri Ó Flaithbheartaigh, ACM 1256.9: Ruaidhri Ua Flaithb<u>e</u>rtaigh Beirt Aodh # [[Aedh Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1079.8: Aedh Ua Flaithbhertaigh # Áedh Ua Flaithbheartaigh, ACM 1178.10: Aodh Ua Flaithbertaigh Beirt Chonchúr # [[Conchobhar Ua Flaithbheartaigh]], ACM 1132.11: Concobhar Ua Flaithbheartaigh, # [[Conchubhar Ua Flaithbheartaigh]], AU 1186.7 LATE: Conchubhar h-Ua Flaithbhertaigh == Uí Dhiarmada == * [[Uí Díarmata]]=[[Uí Dhiarmada]], [[Ríthe Uí Dhiarmada]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]]=[[Tadhg Uí Dhiarmada]], [[Cú Cheanainn mac Taidhg]], [[Giolla Comáin mac Néill]], [[Muirghius mac Aodha]], [[Mac Con Cheanainn]], [[Muirgheas ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (I)]], [[Muirgheas Ua Con Cheanainn]], [[Aodh Ua Con Cheanainn (II)]], [[Tadhg Ua Con Cheanainn]], [[Uada Ua Con Cheanainn]], [[Cú Cheanainn Ó Con Cheanainn]] == Síol Anmchadha == * [[Síol Anmchadha]], [[Ríthe Shíol Anmchadha]], [[Diarmaid mac Dúnadhaigh]], [[Cú Chonnacht mac Dúnadhaigh]], [[Madadhán mac Gadhra Mhóir]], [[Gadhra Mór mac Dúnadhaigh]], [[Doghra mac Dúnadhaigh]], [[Dúnadhach mac Con Chonnacht]], [[Diarmaid mac Madadháin]], [[Madadhán Reamhar Ua Madadháin]], [[Gilla Find mac Maic Uallacháin]]=[[Giolla Fionn mac Mhic Uallacháin]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Cú Choirne Ua Madadháin]], [[Madadhán Mór Ua Madadháin]], [[Maoileachlann Ua Madadháin]], [[Diarmaid Cléireach Ua Madadháin]], [[Madadhán Óg Ó Madadháin]], [[Cathal Ó Madadháin]] == Uí Mhaine == * [[Uí Maine]]=[[Uí Mhaine]], [[Máine Mór]]=[[Maine Mór]]?, [[Ríthe Uí Mhaine]], [[Bresal mac Maine Móir]]=[[Breasal mac Maine Mhóir]], [[Fiachra Finn]], [[Conall Cas Ciabhach]], [[Dallán mac Breasail]], [[Duach mac Dalláin]], [[Lughaidh mac Dalláin]], [[Feradhach mac Lughadha]]=[[Fearadhach mac Luighdheach]], [[Maine mac Cerbaill]]=[[Maine mac Cearbhaill]], [[Marcán]], [[Cairbre Crom]], [[Brenainn mac Cairbre]], [[Aedh Buidhe]]=[[Aodh Buí]], [[Conall mac Maelduib]]=[[Conall mac Maolduibh]], [[Marcán mac Tommáin]]=[[Marcán mac Tomáin]], [[Fithceallach mac Flainn]]=[[Ficheallach mac Flainn]], [[Sechnassach mac Congail]]=[[Seachnasach mac Congail]], [[Dluthach mac Fithcheallaigh]]=[[Dlúthach mac Ficheallaigh]], [[Cathal Maenmaighe]]=[[Cathal Mheánmhaigh]], [[Ailill ua Daimine]]=[[Ailill ua Daimhine]]=[[Ailill ó Daimhine]], [[Inreachtach mac Dluthaigh]]=[[Inreachtach mac Dlúthaigh]], [[Aedh Ailghin]]=[[Aodh Ailghin]], [[Dunchadh ua Daimhine]]=[[Dúnchadh ó Daimhine]], [[Conall mac Fidhghaile]], [[Dunchadh mac Duib Da Tuadh]]=[[Dúnchadh mac Duibh Dhá Thuadh]], [[Amhalgaidh]], [[Ailill mac Inreachtaigh]], [[Dub Dá Leithe mac Tomaltaigh]]=[[Dubh Dhá Leath mac Tomaltaigh]], [[Cathal mac Murchadha]], [[Cathal mac Ailella]]=[[Cathal mac Ailealla]], [[Mughrón mac Sochlacháin]], [[Sochlachán mac Diarmata]]=[[Sochlachán mac Diarmada]], [[Murchadh mac Sochlacháin]], [[Murchadh mac Aodha Uí Mhaine]], [[Geibennach mac Aedha]]=[[Geibheannach mac Aodha]], [[Muirgheas mac Domhnaill]] * [[Tadg Mór Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Mór Ó Ceallaigh]], Gadhra mac Dúnadhaigh, [[Concobar mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Conchúr mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmait mac Taidg Ua Cellaigh]]=[[Diarmaid mac Taidhg Ó Ceallaigh]], [[Dunchadh Ua Cellaigh]]=[[Dúnchadh Ó Ceallaigh]], [[Aed Ua Cellaigh]]=[[Aodh Ó Ceallaigh]], [[Diarmaid Ua Madadháin]], [[Tadg Ua Cellaigh]]=[[Tadhg Ó Ceallaigh]], [[Conchobar Maenmaige Ua Cellaigh]]=[[Conchúr Mheánmhaighe Ó Ceallaigh]], [[Murchad Ua Cellaigh]]=[[Murchadh Ó Ceallaigh]], [[Domnall Mór Ua Cellaigh]]=[[Domhnall Mór Ó Ceallaigh]] == Ríthe Shliabh Lugha == * [[Sliabh Lugha]]&rarr;[[Ríthe Sliabh Lugha]]=[[Ríthe Shliabh Lugha]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (I)]], [[Ruairí Ó Gadhra (I)]], [[Domhnall Ó Gadhra]], [[Donn Sléibhe Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (II)]], [[Ruairí Ó Gadhra (III)]] == Magh Loirg == * [[Mag Luirg]]=[[Magh Loirg]], [[Ríthe Mhagh Loirg]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg]], [[Muircheartach mac Maolruanaí Mhóir]], [[Tadhg mac Muircheartaigh]], [[Maolruanaidh mac Taidhg]], [[Tadhg Mór mac Maolruanaí]], [[Maolseachlann mac Taidhg Mhóir]], <strike>[[Diarmad mac Taidhg Mhóir]]</strike>&rarr;[[Diarmaid mac Taidhg Mhóir]], [[Muirgheas mac Taidhg Mhóir]], [[Conchúr mac Diarmada]], [[Tomaltach na Cairge Mac Diarmata]]=[[Tomaltach na Carraige Mac Diarmada]], [[Cormac Mac Diarmada (I)]] == Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe == * [[Ríthe Uí Fhiachrach Mhuaidhe]], [[Aireachtach ua Dúnchadha Mhuirsce]], [[Connmhach mac Duinn Cothaidhe]]=[[Conmhach mac Doinn Cothaithe]], [[Dubhda mac Conmhaigh]], [[Aodh ua Dubhda]], [[Maol Ruanaidh Ua Dubhda]], [[Aedhuar Ua Dubhda]], [[Muircheartach An Collach Ua Dubhda]], [[Domhnall Fionn Ua Dubhda]], [[Mac Aodha Ua Dubhda]], [[Amhlaibh mac Domhnaill Fhionn Ua Dubhda]], [[Mac Domhnaill Ua Dubhda]], [[Aodh mac Muircheartaigh Ua Dubhda]], [[Ruaidhrí Mear Ua Dubhda]], [[An Cosnamhaigh Ua Dubhda]], [[Taichleach Ua Dubhda]] * Eile gan leathanaigh: Cathal mac Ailealla, Aodh mac Maoil Phádraig, Mael Cluiche mac Conchobair=Maol Cloiche mac Conchúir, ''Crichan mac Mael Muire'' == Umhaill == * <strike>[[Umall]]</strike>=[[Umaill]]=[[Umhaill]], [[Ríthe Umhaill]], [[Maille mac Conaill]], [[Flannabhra]], [[Dunghal mac Flaithniadh]], [[Aedhghal]], [[Flathghal mac Flannbhrath]], [[Cosgrach mac Flannbhrath]], [[Cairbre mac Cinaedh]], [[Gilla na nInghen Ua Cobhthaigh]], [[Domhnall Ó Máille (I)]], [[Domhnall Ó Máille (II)]] (Rua), [[Domhnall Ó Máille (III)]], [[Aodh Ó Máille]], [[Diarmaid Ó Máille]], [[Tadhg mac Diarmada Ó Máille]] == Ríthe Luíne Chonnacht == * [[Ríthe Luíne Chonnacht]], [[Eaghra Paiprigh mac Saorghais]] == Eile (3) == * [[Ríochtaí Éireann]] * [[Liosta de Bharúntachtaí]] = Bliain 4, 2021 - 2022 = == Feabhsú na Gaeilge (4) == Mar is gnách... féach thuas. == Ollaimh Éireann == * [[Adna mac Uthidir]], [[Torna Éices]], [[Dubhthach moccu Lughair]], ([[Dallán Forgaill]]), [[Senchán Torpéist]], <strike>[[Máel Muire Otháin]]=</strike>[[Máel Muire Othna]]=[[Maol Mhuire Fhathna]], [[Flann mac Lonáin]], <strike>[[Torpaid mac Taicthech]]=</strike>[[Torpaid mac Taicthich]]=[[]], [[Óengus mac Óengusa]]=[[Aonghas mac Aonghasa]], [[Bard Boinne]], [[Uallach ingen Muinecháin]], [[Cormacán Éigeas]], [[Cinaedh Ua hArtagáin]]=[[Cinaedh ua hArtagáin]]=[[Cionnaoth ó hArtagáin]], [[Eochaidh Ua Floinn]]=[[Eochaidh ua Floinn]], [[Urard mac Coise]], [[Clothna mac Aenghusa]], [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], [[Cúán úa Lothcháin]], [[Cú Mara mac Maic Liac]], [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], [[Ceaunfaeladh ua Cuill]]=[[]], [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], [[Cellach úa Rúanada]], [[Mael Isa ua Máilgiric]], [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], # [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], # [[Sean mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]] == Ginealas == * [[Ginealas Éireannach]], [[Leabhar na nGinealach]], [[Coimre na nGinealach]], [[An Leabhar Muimhneach]], [[Leabhar Cloinne Maoil Ruanaidh]]=[[Leabhar Chlann Mhaoil Ruanaidh]], [[Leabhar Clainne Suibhne]]=[[Leabhar Chlann Suibhne]], [[Leabhar Ádhaimh Uí Chianáin]] == Gineolaithe == * [[Eochaid ua Flannacáin]], [[Flann Mainistrech]]=[[Flann Mainistreach]], [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], [[Gilla Críst Ua Máel Eóin]]=[[Giolla Chríost Ó Maoil Eoin]], [[Amhlaoibh Mór mac Fir Bhisigh]], [[Gilla na Naemh Ua Duinn]]=[[Giolla na Naomh Ó Duinn]], [[Giolla Íosa Mac Fir Bhisigh]], [[Tanaide Mór mac Dúinnín Ó Maolconaire]]=[[Tanaí Mór mac Dúinnín Ó Maolchonaire]], [[Domnall Ó Cuindlis]], [[Lúcás Ó Dalláin]], [[Seán Mór Ó Dubhagáin]], [[Ádhamh Ó Cianáin]], [[Ádhamh Cúisín]], [[Faolán Mac an Ghabhann na Scéal]], [[Giolla Íosa Mór Mac Firbhisigh]], [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]], [[Giolla na Naomh Mac Aodhagáin]], [[Cú Choigcríche Ó Cléirigh]]=[[Cú Choigríche Ó Cléirigh]], [[Lughaidh Ó Cléirigh]], [[Cú Choigcríche Ó Duibhgeannain]]=[[Cú Choigríche Ó Duibhgeannáin]], [[Triallam timcheall na Fodla]], [[Tuilleadh feasa ar Éirinn óigh]], [[Críchad an Chaoilli]], [[Máel Muire mac Céilechair]]=[[Maol Mhuire mac Céileachair]]- == Scoláirí == * [[James Ware]]-, [[Uilliam Ó Duinnín]], [[Seán Ó Catháin]], [[Séarlas Ó Conchubhair Doinn]]=[[Séarlas Ó Conchúir Dhoinn]], [[John O'Donovan (scoláire)]]=([[Seán Ó Donnabháin]]), [[John O'Hart]]-, ([[Edward MacLysaght]]=[[Éamonn Mac Giolla Iasachta]]), [[Nollaig Ó Muraíle]]-, ([[Rudolf Thurneysen]]), [[Osborn Bergin]]-, [[R. I. Best]]=[[Richard Irvine Best]]-, ([[D. A. Binchy]]), ([[Kuno Meyer]]), ([[Eugene O'Curry]]=[[Eoghan Ó Comhraí]]), [[James Carney]], [[John Carey]], ([[T. F. O'Rahilly]]=[[Tomás Ó Rathile]]=[[Tomás Ó Rathaile]]), [[Francis J. Byrne]]=[[Francis John Byrne]], [[Edel Bhreathnach]], [[John T. Koch]]-, [[Celtica (iriseán)]], [[Éigse (iriseán)]], [[R. A. Stewart Macalister]], [[T. M. Charles-Edwards]]=[[Thomas Charles-Edwards]], [[Hubert T. Knox]]=[[Hubert Thomas Knox]], [[Donnchadh Ó Corráin]] == Déise == * [[Ríthe Dhéise Mumhan]] * [[Dál gCais]]+ ** [[Dál gCais#Stair]] == Suíomhanna == # [[A. G. van Hamel]], [[Stichting Van Hamel]], [[CODECS]], *selgā # [[Thesaurus Linguae Hibernicae]] (TLH) # [[Irish Script on Screen]], [[Meamram Páipéar Ríomhaire]] (ISoS, ISOS) # [[Celtic Digital Initiative]] (CDI) == Dál Riada == * [[Dál Riada]], [[Ríthe Dhál Riada]], [[Fearghas Mór mac Eirc]]=[[Fearghas Mór]], [[Domhanghart Réite]], [[Comhghall mac Domhanghairt]], [[Gabhrán mac Domhanghairt]], [[Conall mac Comgaill]], [[Aodhán mac Gabhráin]], [[Eochaid Buide]]=[[Eochaidh Buí]], [[Connad Cerr]], [[Domnall Brecc]]=[[Domhnall Breac]], [[Ferchar mac Connaid]]=[[Fearchar mac Connaidh]], [[Dúnchad mac Conaing]]=[[Dúnchadh mac Conaing]], [[Conall Crandomna]]=[[Conall Crannomhna]], [[Domangart mac Domnaill]]=[[Domhanghart mac Domhnaill]], [[Máel Dúin mac Conaill]]=[[Maol Dúin mac Conaill]], [[Domnall Donn]]=[[Domhnall Donn]], [[Ferchar Fota]]=[[Fearchar Fada]], [[Eochaid mac Domangairt]]=[[Eochaidh mac Domhanghairt]], [[Ainbcellach mac Ferchair]]=[[Ainfhaichilleach mac Fearchair]], [[Fiannamail ua Dúnchado]]=[[Fianamhail ó Dúnchadha]], [[Selbach mac Ferchair]]=[[Sealbhach mac Fearchair]], [[Dúngal mac Selbaig]]=[[Dúnghal mac Sealbhaigh]], [[Eochaid mac Echdach]]=[[Eochaidh mac Eochach]], [[Alpín mac Echdach]]=[[Ailpín mac Eochach]], [[Muiredach mac Ainbcellaig]]=[[Muireadhach mac Ainfhaichilligh]], [[Eógan mac Muiredaig]]=[[Eoghan mac Muireadhaigh]] # [[Áed Find]]=[[Aodh Fionn]] # [[Fergus mac Echdach]] # [[Donn Coirce]] # [[Eochaid mac Áeda Find]] # [[Constantine]] # [[Oengus]] # [[Drust]] # [[Eoganan]] # [[Alpin II]] # [[Coinneach I na hAlban|Coinneach]] == Connachta srl. == * [[Cairpre Gabra]]=[[Cairbre Ghabhra]], [[Senchán Torpéist]], [[Tromdámh Guaire]] == Tuamha == # Muircheartach mac Toirdhealbhach # Muircheartach Dall # Conchúr Rua == An Féineachas, srl == * [[An Féineachas]] *# [[Aithechtúatha]] *# [[Cóic Conara Fugill]] * [[Breithem]] *# [[Breithem#Stair]] &larr; [[:en:Brehon#History]] *# [[Breithem#Céilí Dé]] &larr; [[:en:Brehon#Brehon Laws and the Early Irish Church(Céilí Dé)]] *# [[Breithem#Na Normannaigh]] &larr; [[:en:Brehon#The Brehon laws and Anglo-Norman Invasion of 1169]] * [[Dubthach maccu Lugair]]=[[Dubhthach moccu Lughair]]=[[Dubhthach mhic Lughair]] # [[Odhrán (giolla Phádraig)]] &larr; [[:en:Odran (disciple of Saint Patrick)]] # [[Odrán]]=[[Órán]] &larr; [[:en:Odran]] #* [[Slat na ríghe]], [[Iomarbhágh na bhFileadh]]=[[Iomarbhá na bhFilí]] == Scéalta (4) == # [[Navigatio Sancti Brendani]] &larr; [[:de:Navigatio Sancti Brendani]] # Aided Con Roí # Forfess Fer Fálgae agus Síaburcharpat Con Culainn # Orgguin Trí Mac Díarmata mic Cerbaill # Cath Achadh Leithdheirg # Cath Móin Daire Lothair # Cath Cairnd Chonaill # [[:en:List of conflicts in Ireland]] == Ogham == # [[CIIC 1]] # [[CIIC 54]]=[[Cnámh Thulach Chumann]] &larr; [[:en:Tullycommon Bone]] # [[CIIC 362]] # [[CIIC 500]] &larr; [[:en:CIIC 500]] # [[CIIC 504]] &larr; [[:en:CIIC 504]] == Miotaseolaíocht (4) == # [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]] &larr; [[:en:Celtic mythology]] #* [[Déithe na gCeilteach]] == Ag líonadh na mbearnaí == * [[Rítheaghlaigh Ghaelacha]], [[Ceann na Fine]]-, [[Éire (bandia)]]+, [[Cúigí na hÉireann#Réamhstair]], [[Cúigí na hÉireann#Stair]], [[Cúige Chonnacht#Luathstair]], [[Hipitéis substráit Ghaeilise]], [[Ealaín na nOileán]]-, [[Cló na nOileán]], [[Teimpléad:Unicode chart Insular]], [[Uí Chléirigh]], [[Peter Schrijver]], [[Leabhar Ard Mhacha]]+, [[Ferdomnach]]=[[Feardhomhnach]], [[Muirchú moccu Machtheni]]-, [[Bachall Isu]]=[[Bachall Íosa]]-, [[Leabhar Dharú]], [[Cathach Cholm Cille]], [[Cúige Chonnacht#Ríocht na gConnacht]], [[Uí Chonchúir Dhoinn]], [[Síl Muiredaig]]=[[Síol Muiredaigh]]=[[Síol Mhuireadhaigh]]=[[Síol Mhuirí]], [[Uí Cellaigh]]=[[Uí Cheallaigh]], [[Cellach mac Fíonachta]]=[[Ceallach mac Fíonachta]], [[Cualu]]=[[Cuala]], [[James MacKillop]]-, [[Uí Flaithbertaigh]]=[[Uí Fhlaithbheartaigh]], [[Bé Binn iníon Urchadha]]=[[Béibhinn ní Urchadha]], [[Creassa iníon Urchadha]]=[[Creasa ní Urchadha]], [[Caineach iníon Urchadha]]=[[Caineach ní Urchadha]], [[Cainnech (ainm)]]=[[Caineach (ainm)]], [[Clann Cosgraigh]]=[[Clann Chosgraigh]], [[Muireadhach mac Aodha]], [[Ruaidhrí Mac Aodha]], [[Banfhlaith]]=[[Flaith]], [[Mhic Dhiarmada]], [[Cúige Laighean#Stair]], [[Uí Dúnchada]]=[[Uí Dhúnchadha]], [[Uí Fáeláin]]=[[Uí Fhaoláin]], [[Uí Muiredaig]]=[[Uí Mhuireadhaigh]]=[[Uí Mhuirí]], [[Uí Thuathail]], [[Uí Bhroin]], [[Leabhar Branach]], [[Mhic Giolla Phádraig]], [[Fir Cheall]], [[Uí Dhubhuir]], [[Cúige Mumhan#Stair]], [[Uí Eidirsceoil]], [[Uí Bhriain]], [[Lugaid Mend]]-, [[Conall Eachluath]]-, [[Tál Cas]], <strike>[[Lorcáin mac Lachtna]]</strike>→[[Lorcán mac Lachtna]], [[Muircheartach mac Toirdhealbhach Ua Briain]], [[Uí Ghrádaigh]], [[Uí Allmhuráin]], [[Mhic an Airchinnigh]], [[Uí Chinnéide]], [[Órlaith ingen Cennétig]], [[Mhic Cárthaigh]], [[Mhic Cárthaigh Mhúscraí]]-, [[Mhic Cárthaigh Riabhach]]-, [[Uí Ímair]]=[[Uí Íomhair]]-, [[Uí Chaoimh]], [[Mhic Giolla Chuda]], [[Mac Giolla Chuda na gCruach]], [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], [[Uí Chonaill]], [[Conall (idirdhealú)]], [[Uí Shúilleabháin]]-, [[Uí Cheallacháin]]-, [[Uí Dhonnchadha]]-, [[Uí Dhonnabháin]]-, [[Uí Shéaghdha]], [[Cúige Uladh#Luathstair]], [[Mhic Lochlainn]], [[Uí Dhomhnaill]], [[Máelsechnaill Ua Domnaill]]=[[Maol Seachlainn Ó Domhnaill]], [[Gofraid Ua Domnaill]]=[[Gofraidh Ó Domhnaill]], [[Domnall Óg Ua Domnaill]]=[[Domhnall Óg Ó Domhnaill]], [[Uí Dhonnghaile]], [[Uí Raghallaigh]], [[An Anaíle]], [[Uí Fhaircheallaigh]], [[Liber Flavus Fergusiorum]]+, [[Uí Fhearghail]], [[Clann Somhairle]]-, [[Féilire Thamhlachta]], [[Seán Mac Colgan]]-, [[Saltair na Rann]], [[Táin Bó]], [[Táin Bó Regamon]] * [[Trecheng Breth Féne]], [[Echtra Cormaic]], [[Leabhar Dimma]]=[[Leabhar Dhioma]], [[Leabhar Mholing]], [[Codex Usserianus Primus]], [[Codex Usserianus Secundus]]=[[Ceithre Leabhar Bhinn Éadair]], [[Leabhar Aifrinn Lothra]]=[[Leabhar Aifrinn Stowe]], [[Leabhar Cloinne Aodha Buidhe]], [[ARÉ 24 P 33]], [[Leabhar Donn]], [[Soiscéalta Mhic Thornáin]], [[Leabhar Ghinealaigh Uí Chléirigh]], [[Cumdach]]=[[Cumhdach]]-, [[Teimpléad:Cumhdaigh]], [[Soiscél Molaisse]]=[[Soiscéal Mholaise]]-, [[Domnach Airgid]]=[[Domhnach Airgid]]-, [[An Míosach]]- * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], [[Gillamaire Ua Conallta]], [[Tadhg Ua Dálaigh]], [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], [[Giolla Ernain Ó Martain]], [[Máine Tethbae]], [[Uí Laoghaire]], [[Uí Dhálaigh]]-, [[Dáithí Ó Coimín]]=[[Dáithí Coimín]], [[Edward Gwynn]], [[Gearóid Mac Niocaill]], [[Margaret Dobbs]], [[Peter Berresford Ellis]], [[Marie-Louise Sjoestedt]], [[Pól Breathnach]]-, [[Kenneth Nicholls]], [[Patrick Weston Joyce]], [[Robert Dwyer Joyce]]-, [[Donncha Ó Cróinín]], [[Dáibhí Ó Cróinín]], [[Trevor Joyce]]-, [[Muireann Ní Bhrolcháin]], [[Meidhbhín Ní Úrdail]], [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]], [[Saltair Chaimín]], [[Leabhar Dhèir]]=[[Leabhar Dhéir]], [[Revue Celtique]]=[[Études Celtiques]], [[Uí Fergusa]]=[[Uí Fhearghasa]], [[Aedh Ua Conchobair]]=[[Aodh Ó Conchúir]]- mac Cathail Chrobhdheirg, [[Aedh mac Ruaidri Ua Conchobair]]=[[Aodh mac Ruairí Ó Conchúir]], [[Altram Tige Dá Medar]], [[Éadbhard Ó Raghallaigh]], [[Gormflaith ingen Murchada]]=[[Gormlaith ní Mhurchadha]], Miotaseolaíocht na nGael (tuilleadh), [[Nodens]]-, [[Lugus]]-, [[Taranis]]-, [[Ogmios]]-, [[Catubodua]]-, [[Brigantia]]-, [[Lámhscríbhinn dhathmhaisithe]]-, [[Leabhar Soiscéal]]-, [[Miotaseolaíocht na gCeilteach]], [[Ildiachas Ceilteach]]-=[[Sean-reiligiún Ceilteach?]] creideamh? creidimh? ársa?, [[Ceiltigh na nOileán]]-, [[Ceiltis na nOileán]]-, [[Ceiltis na Mór-Roinne]]-, [[Na Briotanaigh Cheilteacha]]-=[[Briotanaigh Cheilteacha]], [[Miotaseolaíocht na mBreatnach]]-, [[Ábhar na Breataine]]-, [[Triscéil]]-, [[Nora Kershaw Chadwick]]-, [[Léann Ceilteach]]-, [[Náisiúin Cheilteacha]]-, [[Peritia]], [[Teangacha Briotainice]]-, [[Briotainic Choiteann]]- [[Cruithnis]]-, [[Teimpléad:lang-br]], [[Epona]]-, [[Mearcair (miotaseolaíocht)]]-, [[Esus]]-, [[Teutates]]-, [[Bandia an fhlaithis]], [[Nuadha (ainm)]], [[Feis]]-, [[Ceiltibéaraigh]]-, [[Belenos]]-, [[Belisama]]-, [[Sucellus]]- == Eile (4) == * [[Cairpre Gabra]], [[Dál gCais#Stair]], [[Breithem#Stair]], [[Slat na ríghe]], [[Suíomhanna ríoga Éireann]], [[Donnabhán mac Cathail]]-, [[Tadc mac Briain]]=[[Tadhg mac Briain]], [[Ressad]]=[[Reasadh]], [[Na Ceiltigh#Réamhrá]], [[Déithe na gCeilteach]], [[Liosta de Dhéithe Ceilteacha]], [[Aibell]], [[Uirne]], [[Tadg mac Nuadat]]=[[Tadhg mac Nuad]], [[Bran agus Sceólang]]=[[]], [[Aonach]] * Dreamanna *# [[]] &larr; [[:en:List of Irish clans]] * Léarscáileanna *# [[Cairt phortalach]] *# [[Cairt Chatalóinise]] * Lámhscríbhinní *# [[Liosta de lámhscríbhinní Éireannacha]] &larr; [[:en:List of Irish manuscripts]] *#* [[Leabhar Ard Mhacha]] *# Book of Ballycummin (RIA MS 23 N 10) *#* [[Leabhar Dharú]], [[Lebor Cuanu]]=[[Leabhar Chuana]], [[Landnámabók]] * Ríochtaí *# [[Ríocht Átha Cliath]] *# [[Ríocht na nOileán]] *# [[Ríthe na gCruithneach]] *## [[Vipoig]] &larr; [[:en:Vipoig]] *# [[Fáistine Bhreacáin]] * Le meadú ** [[Cúirt an Mheán Oíche#Achoimre an dáin]] *# [[Gallóglach]] *# [[Cluain Catha]] (leac uaighe) *# [[Bard]] *# [[Seanchaí]] *#* [[Cenn Fáelad mac Ailella]]=[[Ceann Faoladh mac Ailealla]] *# [[Mo Ling]] = Bliain 5, 2025 - 2026 = Spreagtha ag ''[[:en:Wikipedia:Recent_additions/2025/March#8 March 2025|Recent additions, 8 March 2025]]'' == An Féineachas == [[An Féineachas]] (agus/nó b'fhéidir [[Seanchas]] / [[Béaloideas]]). ''[https://dil.ie/34117 othrus]'' ≈ fulaingt tinnis/othrais. Nuashonraithe (lámhscríbhinní): * [[Senchas Már]] (SM), [[Bechbretha]] ([[Senchas Már#Bechbretha agus Coibes Uisci Thairdne|SM #21]]), [[Bretha Crólige]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #33]]), [[Críth Gablach]] (MacA), [[Gúbretha Caratniad]] ([[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 502]]) As nua, iomlán: * [[Corpus Iuris Hibernici]] (CIH), [[Sanas Uí Dhuibhdábhoireann]] (MacA), [[Cethairṡlicht Athgabálae]] ([[Senchas Már#Cethairslicht Athgabálae|SM #2]]), [[Sechtae]] ([[Senchas Már#Sechtae|SM #9]]), [[Recholl Breth]] (SM #13), [[Bretha Déin Chécht]] ([[Senchas Már#Slicht Othrusa, Bretha Crólige agus Bretha Déin Chécht|SM #34]]), [[Muirbretha]] ([[Senchas Már#Clár ábhar|SM #38]]) [[Anfuigell]] (m.s., CnaT, LS 1387; MacA), [[Berrad Airechta]] (CnaT, LS 1337), [[Bretha Étgid]] ([[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 3) [[Cóic Conara Fugill]] (m.s., [[Uraicecht Becc]], [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Di Astud Chor]] (''via'' [[Corpus Iuris Hibernici|CIH]]), [[Mellbretha]] ([[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|CnaT]], LS 1363), [[Uí Lochlainn]], [[Uí Dhuibhdábhoireann]], [[CnaT BÁC, LS 1317]]=[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath, LS 1317]], [[Bóaire]], [[Coinmheadh is buannacht]], [[Brehon Law Commission]], [[Mac Aodhagáin]] &rightarrow; [[Mhic Aodhagáin]], [[John Lynch (Gratianus Lucius)]], [[Fearghas Ó Ceallaigh]], [[Leabharlann COBÁC]], [[Cathair Mhic Neachtain]], [[Thom McGinty]] As nua, síolta: * [[Dlí Ceilteach]]-, [[Gabháil chine]]-, [[Cyfraith Hywel]]-, [[Galanas]]-, [[Accessus ad auctores]]-, [[Hapax legomenon]]-, [[Robert Atkinson]]- == Foclóireacht == * [[Foclóireacht na Gaeilge]], [[Leabharlann an Ard Easpaig Marsh]]=[[Leabharlann Marsh]]-, [[foclóir.ie]]=[[focloir.ie]] == Litríoch == * [[Murúch]]-, [[Tongu do dia toinges mo thúath]]-, [[Remscéla]]=[[Réamhscéalta]], [[Bernhard Maier]], [[Lebor Bretnach]]=[[Leabhar Breatnach]], [[Annála Doiminiceacha Ros Comáin]], [[Irish Astronomical Tract]]=[[]], [[Ranna an aeir]] == Abhantrach na Sionainne == * [[Abhantrach na Sionainne]], [[Inis Cloithrinn]], [[Inis Bó Finne, Contae na hIarmhí]], [[Loch Bó Dearg]], [[Loch Bó Finne]] (idirdhealú) [[Loch Bó Finne (An tSionainn)]], [[Loch Bó Finne, Contae na Gaillimhe]]-, [[Loch Foirbis]] , [[Loch Teapa]]-, [[:Catagóir:An tSionainn]], [[Loc Albert]], [[Canáil Chill Srianáin]], [[Canáil na Leithcheathrún]], [[Abhainn na Mainistreach]], [[An Inthe]], [[An Eithne]], [[Abhainn Chalatroma]], [[Loch na gCurrach]], [[Loch Fuinseann]], [[Loch Éadaoine]], [[An Abhainn Mhór, Contae an Chabháin]] == Lochanna == * [[Liosta Lochanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Lochanna na hÉireann]] [[:Catagóir:Lochanna Chontae Aontroma]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Ard Mhacha]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Chabháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chiarraí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chill Mhantáin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Chorcaí]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhoire]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae an Dúin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Dhún na nGall]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Fhear Manach]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhuineacháin]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Mhaigh Eo]], [[:Catagóir:Lochanna Chontae Thír Eoghain]] * [[Loch Léin]], [[Loch Mhucrois]], [[An Loch Uachtarach]], [[Loch an Chuais]], [[Loch an Leaca Mór]], [[Loch an Leamhnachta]], [[Locha Lua]], [[Loch an Easaird]], [[Loch an Eanaigh Mhóir]], [[Loch an Iúir (loch)|Loch an Iúir]], ''[[Ardderry Lough]]''=[[ Loch na nArd-doiriú]], [[Loch Arbhach]], [[Loch an tSéideáin]], [[Loch an Tóraic]], [[Loch Eachros Beag]], [[Loch Bhaile Uí Chuirc]], [[Loch Bhaile na hInse]], [[Loch Beara]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Droim Dhá Thiar)]], [[Loch Bhéal Trá]], [[Loch Buinne]], [[Loch Charraig an Droichid]], [[Loch Bhaile Choille Fóir]], [[Loch Bhaile na hUamha]], [[Loch Oileán Uí Eadhna]], [[Loch Conbhuí]], [[Loch Chrathaí]], [[Loch Raithin]], [[Loch Collán]], [[Loch Choileáin Uí Shíoda]], [[Loch Cútra]], [[An Loch Uachtair]], [[Loch Dhoire an Chláir]], [[Loch Dúlocha]], [[Loch an Chlocháin Léith]], [[Loch Ghleann Mhac Muirinn]], [[Loch Gabhlach]], [[Loch Iascaí]], [[Loch Eirid]], [[Loch Fí]], [[Loch Fearna]], [[Loch na Foirnéise]], [[Loch Fionnmhaí]], [[Loch Gartáin]], [[Loch an Ghleanna Bhig]], [[Loch an Ghleanna Mhóir]], [[Loch Ghleann Éada]], [[Loch Ghleann an Chairthe]], [[Loch Ghleann Dá Loch]], [[Loch Eidhneach]], [[Loch Inse Chrónáin]], [[Loch Inse Uí Chuinn]], [[Loch Inis Cara]] (taiscumar), [[Loch Oileán Éadaí]], [[Loch Chill Ghlais]], [[Loch Choill an Iúir]], [[Loch Cinnéile]], [[Loch Chionn Droma]], [[Loch na Coille Móire]], [[Loch Leitir Creamha Rua]], [[Loch an Chrainn Chrín]], [[Loch Mac nÉan]], [[Loch Marbh]], [[Loch Mháimín]], [[Loch Míle]], [[Loch Míolach]], [[Loch Moirne]], [[Loch Mhuiceanach]], [[Loch Mucnú]], [[Loch na Cuinge Uachtarach]], [[Loch Uí Fhloinn]], [[Loch Riach]], [[Claonloch, Contae Liatroma (Maothail)]], [[Loch an Rois]], [[Loch an Scoir]], [[Loch Sindile]], [[Loch Eoin]], [[Loch Sáile]], [[Loch Theach an Teampla]], [[Turlach Ráth Asáin]], [[Locha Chluain Í]], [[Loch Dhrom Mór]], [[Loch Dhoirinse]], [[Loch an Ghleanna]], [[Loch Mac nÉan Uachtair]], [[Loch Mám Aodha]], [[Loch na Breaclaí]] (~[[Loch Breaclaigh]]), ''[[Clea Lake]]'', [[Loch Chluain na Cloiche]], ''[[Lough Skean]]'', [[Loch Sceithí Uachtair]], [[Loch an Urláir]], [[An Loch Bán, Contae Mhuineacháin]], ''[[Lough Gullion]]'', ''[[Cloonagh Lough]]'', ''[[Lough Island Reavy]]'', ''[[Kiltooris Lough]]'', ''[[Lickeen Lough]]'', [[Lochanna Chill Airne]], [[Loch Charraig an Phoirt]], [[Loch Cheis Charraigín]], [[Loch Dhroim Dhá Liag]], [[Turlach Ghleann na Madadh]] == Aontas Iarthar na hEorpa == * [[Benelux]] (1944), [[Conradh Dunkirk]] (1947), [[Conradh na Bruiséile]] (1948, 1954), [[Aontas an Iarthair]] (1948), [[:Catagóir:Aontas an Iarthair]], [[Conradh an Atlantaigh Thuaidh]] (1949), [[Conradh ag bunú Chomhphobal Cosanta na hEorpa]] (1952), <strike>[[Comhphobal Polaitiúil Eorpach (1952)]]</strike>&rightarrow;[[Comhphobal Polaitiúil na hEorpa (1952)]], [[Conradh Ginearálta]]=[[Comhdhálacha Bonn–Pháras]] (1952/1955), [[Comhdhálacha Londan agus Pháras]] (1954), [[Aontas Iarthar na hEorpa]] (1954), [[:Catagóir:Aontas Iarthar na hEorpa]], [[Comhdháil Messina]] (1955) == An tAontas Eorpach == * [[Comhphobail Eorpacha]], [[Comhphobal Eorpach do Fhuinneamh Adamhach]]->[[Comhphobal Eorpach um Fhuinneamh Adamhach]]=<strike>[[Euratomm]]=</strike>[[Euratom]] (Eoradamh), [[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Chruach]]=[[Comhphobal Eorpach do Ghual agus Cruach]], [[Comhphobal Eacnamaíochta na hEorpa]]=an [[Comhphobal Eorpach]], [[Ballstát den Aontas Eorpach]] * [[Cistí Struchtúracha agus Infheistíochta na hEorpa]], [[Beartas comhtháthaithe]]=[[Beartas Comhtháthaithe]], [[Ciste Sóisialta na hEorpa Plus]], an [[Ciste Comhtháthaithe]], [[Ciste Forbraíochta Réigiúnaí na hEorpa]], an [[Comhbheartas Talmhaíochta]], an [[Ciste Eorpach Talmhaíochta um Fhorbairt Tuaithe]], an [[Comhbheartas Iascaireachta]]=an [[Comhbheartas Iascaigh]], an [[Ciste Eorpach Muirí, Iascaigh agus Dobharshaothraithe]], an [[Comhbheartas Eachtrach agus Slándála]] * [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]], [[Comhlachtaí comhairleacha an Aontais Eorpaigh]], [[Forais an Aontais Eorpaigh]], [[Coiste Eacnamaíoch agus Sóisialta na hEorpa]], [[Coiste Eorpach na Réigiún]], [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] * [[Banc Eorpach Infheistíochta]], [[Institiúid Ollscoile Eorpach]], [[Cúirt Aontaithe na bPaitinní]], [[Ombudsman Eorpach]], [[Maoirseoir Eorpach ar Chosaint Sonraí]], [[Coiste Polaitiúil agus Slándála]], [[Coiste Míleata an Aontais Eorpaigh]] * [[:Catagóir:Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]], {{tl|Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh}}, [[Téarmaíocht Idirghníomhach don Eoraip]]=[[Inter-Active Terminology for Europe]], [[Limistéar Eorpach Eacnamaíoch]] * [ [[Margadh aonair na hEorpa]], an margadh inmheánach Eorpach ], [[an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna]] (1975), [[Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú]] (1975), [[Foras Oiliúna na hEorpa]]->[[Foras Eorpach Oiliúna]] (1990/1993), [[Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpaigh]] (1994) ua, [[Oifig an Chomhphobail um Chineálacha Plandaí]] (1994), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair]] (1994), [[Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh]] (1994), [[Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach]] (1995), [[An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia]] (2002), [[Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí]] (2002), [[Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh]] (2004), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis]] (2004), [[An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach]] (2006), [[Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh]] (2009), [[An tÚdarás Eorpach Saothair]] (2019) * [ [[Comhbheartas Slándála agus Cosanta an Aontais Eorpaigh|Comhbheartas Slándála agus Cosanta]] (CBSC) ], [[Gníomhaireacht Eorpach um Chosaint]] (2004), [[Institiúid an Aontais Eorpaigh um Staidéar Slándála]] (1989 / 2001), [[Lárionad Satailítí an Aontais Eorpaigh]] (1992 / 2002) * [ [[Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[Limistéar saoirse, slándála agus ceartais]] (LSSC) ], [[Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh]] (1993), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh i ndáil le Comhar i bhForfheidhmiú an Dlí]]=[[Europol]] (1998), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí]] (2000), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil]]=[[Eurojust]] (2002), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil]] (2004), [[Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta]]=[[Frontex]] (2004), [[Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne]] (2006), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha]] (2007), [[Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann]] (2011), [[Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais]]=[[eu-LISA]] (2011) * [ [[An Córas Eorpach um Maoirseacht Airgeadais]] (CEMA) ], [[An tÚdarás Baincéireachta Eorpach]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí]] (2011), [[An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde]] (2011) * [ [[Aontas Baincéireachta Eorpach]]=[[Aontas baincéireachta Eorpach]] (ABE) ], [[Bord Réitigh Aonair]] (2015), [[An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid]]=[[an tÚdarás um an Sciúradh Airgid a Chomhrac]] (2024) * [[Conarthaí an Aontais Eorpaigh]], [[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Ghual agus Cruach]]=[[Conradh Pháras (1951)]], [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh]]=[[Conradh na Róimhe]] (19xx), [[Conradh ag bunú an Chomhphobail Eorpaigh do Fhuinneamh Adamhach]]=[[Conradh na Róimhe]], [[Conradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh]] (1957, 1992, 2007), <strike>[[Conradh Eoratom]]=</strike>[[Conradh Euratom]] (1957), [[Conradh Cumaisc]] (1965-1999), [[Conradh na Graonlainne]]=[[Tarraingt siar na Graonlainne as an Aontas Eorpach]] (1985), [[Ionstraim Eorpach Aonair]] (1986), [[Trí cholún an Aontais Eorpaigh]] (1993-2009), [[Conradh Amstardam]] (1997), [[Cairt um Chearta Bunúsacha an Aontais Eorpaigh]] (2000, 2009), [[Conradh ag bunú Bunreachta don Eoraip]] (''2004''), [[Conradh ar an Aontas Eorpach]] (2007) * [[Conradh Aontachais]], [[:Catagóir:Conarthaí Aontachais leis an Aontas Eorpach]], [[Méadú an Aontais Eorpaigh]], [[Critéir Chóbanhávan]], [[Acquis communautaire]], [[Conradh Aontachais 1972]], [[Conradh Aontachais 1979]], [[Conradh Aontachais 1985]], [[Conradh Aontachais 1994]], [[Conradh Aontachais 2003]], [[Conradh Aontachais 2005]], [[Conradh Aontachais 2011]], [[Conarthaí buiséid na gComhphobal Eorpach]], [[Dlí an Aontais Eorpaigh]], [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]], [[Europa (tairseach gréasáin)]], [[Oifig Foilseachán an Aontais Eorpaigh]]=[[Oifig na bhFoilseachán]], [[Teangacha an Aontais Eorpaigh]], [[CORDIS]] (Seirbhís Eolais um Thaighde agus um Fhorbraíocht Chomhphobail (SeoTaifeach)) * [[Gníomh dlí de chuid an Aontais Eorpaigh]], [[Rialachán (Aontas Eorpach)]], [[Treoir (Aontas Eorpach)]], [[Cinneadh (Aontas Eorpach)]], [[Moladh (Aontas Eorpach)]], [[Tuairim (Aontas Eorpach)]], [[Cearta bunúsacha]] == Réigiúin NUTS srl == * [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]] (Acáise), [[NUTS céadleibhéil an Aontais Eorpaigh]], [[:Catagóir:Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh]], * [[Réigiúin NUTS na hÉireann]], [[:Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]], {{tl|Réigiúin NUTS na hÉireann}}, [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann]], [[Toghlimistéar áitiúil]], [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]], [[:Catagóir:Teorainn Phoblacht na hÉireann–na Ríochta Aontaithe]], [[Réigiún an Tuaiscirt agus an Iarthair]]<-[[Tionól Réigiúnach an Tuaiscirt agus an Iarthair]], [[Réigiún na Teorann]], [[Réigiún an Iarthair]], [[Réigiún an Oirthir agus Lár Tíre]]<-[[Tionól Réigiúnach an Oirthir agus Lár Tíre]], [[Contae Bhaile Átha Cliath]]<-[[Réigiún Bhaile Átha Cliath]],[[Réigiún an Lár-Oirthir]], [[Réigiún Lár na Tíre]]≠[[Lár na Tíre (Éire)]], [[Réigiún an Deiscirt]]<-[[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]], [[Réigiún an Lár-Iarthair]], [[Cathair Chinn Lis]], [[Eas Géitine]], [[Réigiún an Oirdheiscirt]], [[Réigiún an Iardheiscirt]] * {{tl|NUTS}}, AT [[Réigiúin NUTS na hOstaire]], BE [[Réigiúin NUTS na Beilge]], BG [[Réigiúin NUTS na Bulgáire]], CY [[Réigiúin NUTS na Cipire]], CZ [[Réigiúin NUTS na Seicia]], DE [[Réigiúin NUTS na Gearmáine]], DK [[Réigiúin NUTS na Danmhairge]], EE [[Réigiúin NUTS na hEastóine]], EL [[Réigiúin NUTS na Gréige]], ES [[Réigiúin NUTS na Spáinne]], FI [[Réigiúin NUTS na Fionlainne]], FR [[Réigiúin NUTS na Fraince]], HR [[Réigiúin NUTS na Cróite]], HU [[Réigiúin NUTS na hUngáire]], IE Éire, IT [[Réigiúin NUTS na hIodáile]], LT [[Réigiúin NUTS na Liotuáine]], LU [[Réigiúin NUTS Lucsamburg]], LV [[Réigiúin NUTS na Laitvia]], MT [[Réigiúin NUTS Mhálta]], NL [[Réigiúin NUTS na hÍsiltíre]], PL [[Réigiúin NUTS na Polainne]], PT [[Réigiúin NUTS na Portaingéile]], RO [[Réigiúin NUTS na Rómáine]], SE [[Réigiúin NUTS na Sualainne]], SI [[Réigiúin NUTS na Slóivéine]], SK [[Réigiúin NUTS na Slóvaice]] * AL [[Réigiúin NUTS na hAlbáine]], ME [[Réigiúin NUTS Mhontainéagró]], MK [[Réigiúin NUTS na Macadóine Thuaidh]], RS [[Réigiúin NUTS na Seirbia]], TR [[Réigiúin NUTS na Tuirce]], UA [[Réigiúin NUTS na hÚcráine]] * CH [[Réigiúin NUTS na hEilvéise]], IS [[Réigiúin NUTS na hÍoslainne]], LI [[Réigiúin NUTS Lichtinstéin]], NO [[Réigiúin NUTS na hIorua]] * [[Contaetha na hAlbáine]], [[Cúigí na Bulgáire]], [[:Catagóir:Cúigí na Bulgáire]], [[Contaetha na Cróite]], [[Contaetha na hEastóine]], [[:Catagóir:Contaetha na hEastóine]], [[Stair na hEastóine]], [[Réigiúin na Fraince]] Liostaí Wikidata, [[Réigiúin na hIodáile]], [[Contaetha na Liotuáine]] * {{tl|Cúigí na mBulgáir}}->{{tl|Cúigí na Bulgáire}}, {{tl|Réigiúin na hIodáile}}, {{tl|Contaetha na Liotuáine‎}}, {{tl|Contaetha na hAlbáine}}, {{tl|Contaetha na hEastóine}} == Turasóireacht i nÉirinn == * [[Turasóireacht in Éirinn]], [[Croíthailte Ceilte na hÉireann]], [[Ceantar na gCruach]], [[Sean-Oirthear na hÉireann]], [[Stair na hÉireann (400-800)]], [[Stair na hÉireann (1169-1536)]], ''[[Discover Ireland]]'', [[Spraoi]], [[Féile Cheoldráma Loch Garman]], [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]], [[Teach na Buiríse]] = Bliain 6, 2026 - = * [[New Dublin Voices]], [[Bernie Sherlock]] * [[Ceann Chorr Leice]] * {{tl|Na Scéalta Miotaseolaíochta}}, {{tl|Ríocht na gConnacht}}, <strike>{{tl|Laigín}}</strike>->{{tl|Laigin}} * [[Aided]]=[[Anbhás]], [[Aithed]]=[[Athadh]], [[Compert]]=[[Coimpeart]], [[Tochmarc]]=[[Tochmharc]] * {{tl|Aided}}, {{tl|Aithed}}, {{tl|Compert}}, {{tl|Tochmarc}} * [[:Catagóir:Aided]], [[:Catagóir:Aithed]], [[:Catagóir:Compert]], [[:Catagóir:Tochmarc]] * [[:Catagóir:Conmaicne]], [[:Catagóir:Dál gCais]] * ''[[The Abbot of Drimnagh]]''=[[Scéal an Ab Dhroimeanaigh]], [[Aided Bresail]]=[[Anbhás Bhreasail]], [[Aided Conrói maic Dáiri]]=[[Anbhás Chú Raoi mhic Dháire]], [[Aided Diarmada meic Fergusa Cerrbeoil]]=[[Anbhás Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Aided Fergusa maic Róich]]=[[Anbhás Fhearghais mhic Róigh]], [[Aided Loegairi Buadaig]]=[[Aided Lóegairi Búadaig]]=[[Anbhás Laoghaire Buadhaigh]], [[Aided Maelodráin]]=[[Anbhás Mhaolodhráin]], [[Cath Almaine]]=[[Cath Almhaine]], [[Cath Chairn Chonaill]], [[Cert Claidib Cormaic]]=[[Ceart Claímh Chormaic]], [[Comrac Liadaine ocus Cuirithir]]=[[Comhrac Liadaine agus Cuirithir]], [[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]=[[Eachtra Mac Eochadha Mhoighmheadhóin]], [[Feis tighe Chonáin]]=[[Feis Tí Chonáin]], [[Forbuis Droma Damhghaire]]=[[Forbhais Dhroim Dámhgháire]], [[Genemuin Chormaic]]=[[Giniúint Chormaic]], ''[[Oenach indiu luid in rí]]'', [[Orgguin trí mac Diarmata mic Cerbaill]]=[[Argain trí mhac Dhiarmada mhic Cearbhaill]], [[Scéla Colmáin meic Duach ocus Guairi meic Colmáin]]=[[Scéal Cholmáin mhic Dhuach agus Ghuaire mhic Colmáin]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Meic Teléne]], [[Scéla Guairi meic Colmáin ocus Óenu moccu Loígse]], [[Scéla Mongáin ocus Echdach Rígéicis]]=[[Scéal Mhongáin agus Eochadha Rí-éigis]] * [[Becc mac Dé]]=[[Beag mac Dé]], [[Cas Corach]], [[Ellén Trechend]]=[[Eilléan Trícheann]], [[Nad Crantail]]=[[Nath Chrantail]], [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]]=[[Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn]], [[Gormlaith ingen Flainn Sinna]]=[[Gormfhlaith ní Fhlainn Sionna]], [[Daniél ua Líahaiti]] * [[Cormac Ó Cadhlaigh]], [[David William Greene]], [[Standish Hayes O'Grady]]=[[Anéislis Aodh Ó Grádaigh]], [[Silva Gadelica]], [[William Maunsell Hennessy]]=[[Liam Ó hAonghusa]], [[Proinsias Mac Cana]], [[Tomás Ó Floinn]], [[Vernam Hull]], [[James George O'Keeffe]]=[[Séamus Ó Caoimh]], [[Máirín Ní Dhonnchadha]] lem8sonrv92tp0be03hje7o07aocpg9 0 90639 1313555 1243504 2026-05-16T20:54:00Z Alison 570 ++ 1313555 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Amhránaíocht|amhránaí]], [[Cumadóir amhrán|cumadóir]], [[Damhsa|rinceoir]], [[aisteoir]], mainicín agus [[láithreoir teilifíse]] [[Poblacht na hÉireann|Éireannach]] í '''Samantha Tamania Anne Cecilia Mumba''' (a rugadh 18 Eanáir, 1983). Bhain sí cáil amach i 2000 agus a céad singil "Gotta Tell You" a scaoileadh aici, a éirigh leis chomh fada leis an gcúigiú singil ar bharr na gcairteacha in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus sna Stáit Aontaithe. Tá sé ainmnithe ar '100 Catchiest Choruses of the 21st Century' de chuid ''Billboard''. <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/7768061/100-greatest-choruses-21st-century|teideal=The 100 Greatest Choruses of the 21st Century|work=Billboard|dátarochtana=2019-09-02}}</ref> Go déanach sa bhliain 2000, agus í 17 bliain d'aois, scaoileadh Mumba a céad albam darb ainm ''Gotta Tell You''. D'éirigh leis an albam uimhir 4 a bhaint amach in Éirinn agus uimhir a naoi sa RA. Tá seacht ceirníní mórdhíola aici a bhain an 5ú spota amach sna cairteacha in Éirinn agus sé ceirníní mórdhíola aici a bhí ag uimhir a 10 sa Ríocht Aontaithe. == Tagairtí == {{Reflist|30em}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Mumba, Samantha}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1983]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] bgce8p1gnmx78r5sv4086qjjyzu1ley 0 90861 1313551 1283039 2026-05-16T20:51:55Z Alison 570 ++ 1313551 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is mainicín, láithreoir teilifíse ar an [[BBC]], taighdeoir socheolaíocht amhairc agus comhalta teagaisc i Roinn na hAfraice ag SOAS as Éirinn í '''Emma Dabiri'''. Foilsíodh a cuid saothar i roinn díolamaí, agus is í údar an leabhair ''Don't Touch My Hair'' í.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/emma-dabiri-i-wouldn-t-want-my-children-to-experience-what-i-did-in-ireland-1.3866197|teideal=Emma Dabiri: ‘I wouldn't want my children to experience what I did in Ireland’|údar=Shilpa Ganatra|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2019-10-16}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ie}} {{DEFAULTSORT:Dabiri, Emma}} [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1979]] [[Catagóir:Mainicíní]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Taighdeoirí Éireannacha]] sgfftc9wnevn002cjcv1v0ejdrgd3jz 0 91841 1313311 1283068 2026-05-16T15:25:28Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313311 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Éireannach [[Sinn Féin|de chuid]] [[Sinn Féin]] é '''Chris Andrews''' (a rugadh 25 Meitheamh 1964) a bhí ina [[Teachta Dála|Theachta Dála]] (TD) do thoghlach [[Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)|Bhá Bhaile Átha Cliath]] (2020-2024). D'fhreastail sé roimhe seo mar (TD) do dháilcheantar [[Baile Átha Cliath Oir-Dheisceart|Bhaile Átha Cliath Thoir-Theas]] ó 2007 go 2011.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/members/member/Chris-Andrews.D.2007-06-14/|teideal=Chris Andrews – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2025-07-17|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2025-09-26|archivedate=2025-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250316064128/https://www.oireachtas.ie/en/members/member/Chris-Andrews.D.2007-06-14/}}</ref> == Teaghlach == Is garmhac é do [[Todd Andrews|Thodd Andrews]], pearsa cheannasach i laethanta tosaigh [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. D'fhreastail a athair Niall Andrews agus a uncail [[David Andrews]] mar Theachtaí Dála Fhianna Fáil, agus toghadh a chol ceathrair [[Barra Mac Aindriú|Barry Andrews]], ina TD ag olltoghchán 2002. Ba é an ceathrú ball dá theaghlach é a shuigh sa [[Dáil Éireann|Dáil]]. Is col ceathrar dó an scríbhneoir grinn agus an taibheoir David McSavage, agus bhí col ceathrar eile, [[Ryan Tubridy]], ina óstach ar ''[[The Late Late Show]]'' ar [[RTÉ a hAon|RTÉ One]]. Tá Andrews pósta, le beirt iníonacha. == Gníomhréim pholaitiúil == Bhí Andrews ina [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Chomhairleoir Cathrach Bhaile Átha Cliath]] idir 1999 agus 2004 agus idir Deireadh Fómhair 2006 agus Bealtaine 2007. I mBealtaine 2007, bhain Andrews barr na vótaíochta amach i dtoghlach [[Baile Átha Cliath Oir-Dheisceart|Bhaile Átha Cliath Thoir-Theas]], ar a dhara iarracht, ag fáil 6,600 chéad rogha. <ref name="elecs_irl">{{Lua idirlín|url=http://electionsireland.org/candidate.cfm?ID=247|work=ElectionsIreland.org|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=2020-02-11|archivedate=2009-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203214823/http://electionsireland.org/candidate.cfm?ID=247}}</ref> Bhí sé ina chathaoirleach ar Choiste Airgeadais an [[An tOireachtas|Oireachtais]], agus bhí sé ina bhall den Choiste Trádála, Fiontair agus Fostaíochta agus de Choiste Iniúchta na hEorpa sa 30ú Dáil. Chaill sé a shuíochán ag olltoghchán 2011. [[Íomhá:Chris_Andrews_2014_(cropped).jpg|clé|mion| Andrews sa bhliain 2014 |344x344px]] [[Íomhá:Chris Andrews TD and Senator Fintan Warfield, August 2024.jpg|clé|mion|220x220px|Chris Andrews le Fintan Warfield, Lúnasa 2024]] [[Íomhá:Chris Andrews 2025 (cropped).jpg|clé|mion|290x290px|Seanadóir Chris Andrews, 2025]] === Tacaíocht don Phalaistín === Le linn na coimhlinte idir Iosrael agus Gaza 2008-2009 d'éiligh sé i gcomhair baghcait eacnamaíoch, taidhleoireachta agus pholaitiúil ar [[Iosrael]], a ambasadóir a dhíbirt as Éirinn, agus go gcuirfeadh siopaí deireadh le "táirgeoirí" ó Iosrael. Dúirt sé go raibh sé de cheart ag Iosrael é féin a chosaint, ach gur chiallaigh a fhreagra as compás “... nach féidir é a aicmiú ach mar stát ceimhlitheora". Dúirt sé ina dhiaidh sin le tuairisceoir ón Rúis nach raibh aon leictreachas i nGaza le linn a chuid ama ansin. Ar an 30 Bealtaine 2010, bhí sé ar dhuine de thriúr polaiteoirí Éireannacha a raibh cosc orthu údaráis na [[An Chipir|Cipire a]] fhágáil chun cúnamh calafoirt idirnáisiúnta a thabhairt isteach i Stráice Gaza. I mí an Mhárta 2011, d'imigh Andrews ar chabhlachán eile go Gaza. I measc na ndaoine a bhí leis bhí [[Aengus Ó Snodaigh|Aengus Ó Snodaigh de]] chuid [[Sinn Féin]]. I mí na Samhna 2011, tuairiscíodh go raibh Andrews ar bord loinge eile ag dul go Gaza ar mhisean daonnúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish aid ship bound for Gaza|url=https://www.rte.ie/news/2011/1102/308191-gaza/|date=2011-11-02|language=en|author=RTÉ News}}</ref> Sa bhliain 2025, ghlac Andrews páirt i g[[Cabhlachán Domhanda Sumud]]. === Éirí as Fianna Fáil === Tar éis olltoghchán 2011, bhí [[Fianna Fáil]] ag streachailt sna vótaíochtaí nuair a chaill siad cuid mhaith dá suíocháin. I mí Lúnasa 2012, d'fhág Andrews páirtí Fhianna Fáil. Maígh sé go raibh sé míshásta leis an easpa treorach a bhí ar siúl ag an bpáirtí tar éis dó a nochtadh go raibh cuntas [[Twitter]] á úsáid aige chun ionsaí gan ainm a dhéanamh ar cheannaire an pháirtí [[Mícheál Ó Máirtín|Micheál Martin]] agus ar chomhaltaí sinsearacha eile, lena n-áirítear iomaitheoir dáilcheantair, an Comhairleoir [[Jim O'Callaghan]]. Mhaígh Andrews nach raibh baint ag a chinneadh scor ón pháirtí leis an gcuntas Twitter/X cé gur lean a éirí as a phost dhá lá tar éis dó dul i ngleic lena ghníomhaíocht trollála ar líne agus le cibearbhulaíocht chomhghleacaithe an pháirtí. I mí Mheán Fómhair 2013, chuaigh sé le [[Sinn Féin]] agus d'éirigh go maith leis i dtoghcháin áitiúla 2014 do thoghcheantar [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Bhaile]] Uí Dugáin de chuid [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath]] don pháirtí. I mí Feabhra 2015, roghnaíodh é le dul san iomaíocht i ndáilcheantar nua [[Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)|Theas Bhá Bhaile Átha Cliath]] ag [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|olltoghchán 2016]] ; <ref>{{Cite news|url=http://dublinpeople.com/article.php?id=4681&l=100|teideal=Dublin People {{!}} Jim O'Callaghan fires shots across Sinn Féin bows|language=en|work=Dublin People|dátarochtana=2025-09-26|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923220831/http://www.dublinpeople.com/article.php?id=4681&l=100}}</ref> ach níor toghadh é. Bhí sé ina iarrthóir Shinn Féin do thoghlach Bhá Bhaile Átha Cliath Theas ag [[An chéad olltoghchán eile in Éirinn|olltoghchán 2020]] agus toghadh é. Theip air in 2024 agus toghadh é mar Sheanadóir. == Féach freisin == * [[Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)|Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thoir Theas]] * [[:Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar) |Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas ]] * [[Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)|Cuan Bhaile Átha Cliath Theas]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Andrews, Chris}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] l3q65g8lekyuwwv17ly9sqqmr2ebcpw 1313312 1313311 2026-05-16T15:25:49Z Seachránaí 53315 1313312 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Éireannach [[Sinn Féin|de chuid]] [[Sinn Féin]] é '''Chris Andrews''' (a rugadh 25 Meitheamh 1964) a bhí ina [[Teachta Dála|Theachta Dála]] (TD) do thoghlach [[Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)|Bhá Bhaile Átha Cliath]] (2020-2024). D'fhreastail sé roimhe seo mar (TD) do dháilcheantar [[Baile Átha Cliath Oir-Dheisceart|Bhaile Átha Cliath Thoir-Theas]] ó 2007 go 2011.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/en/members/member/Chris-Andrews.D.2007-06-14/|teideal=Chris Andrews – Houses of the Oireachtas|údar=Houses of the Oireachtas|dáta=2025-07-17|language=en-ie|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2025-09-26|archivedate=2025-03-16|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250316064128/https://www.oireachtas.ie/en/members/member/Chris-Andrews.D.2007-06-14/}}</ref> == Teaghlach == Is garmhac é do [[Todd Andrews|Thodd Andrews]], pearsa cheannasach i laethanta tosaigh [[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. D'fhreastail a athair Niall Andrews agus a uncail [[David Andrews]] mar Theachtaí Dála Fhianna Fáil, agus toghadh a chol ceathrair [[Barra Mac Aindriú|Barry Andrews]], ina TD ag olltoghchán 2002. Ba é an ceathrú ball dá theaghlach é a shuigh sa [[Dáil Éireann|Dáil]]. Is col ceathrar dó an scríbhneoir grinn agus an taibheoir David McSavage, agus bhí col ceathrar eile, [[Ryan Tubridy]], ina óstach ar ''[[The Late Late Show]]'' ar [[RTÉ a hAon|RTÉ One]]. Tá Andrews pósta, le beirt iníonacha. == Gníomhréim pholaitiúil == Bhí Andrews ina [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Chomhairleoir Cathrach Bhaile Átha Cliath]] idir 1999 agus 2004 agus idir Deireadh Fómhair 2006 agus Bealtaine 2007. I mBealtaine 2007, bhain Andrews barr na vótaíochta amach i dtoghlach [[Baile Átha Cliath Oir-Dheisceart|Bhaile Átha Cliath Thoir-Theas]], ar a dhara iarracht, ag fáil 6,600 chéad rogha. <ref name="elecs_irl">{{Lua idirlín|url=http://electionsireland.org/candidate.cfm?ID=247|work=ElectionsIreland.org|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=2020-02-11|archivedate=2009-02-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203214823/http://electionsireland.org/candidate.cfm?ID=247}}</ref> Bhí sé ina chathaoirleach ar Choiste Airgeadais an [[An tOireachtas|Oireachtais]], agus bhí sé ina bhall den Choiste Trádála, Fiontair agus Fostaíochta agus de Choiste Iniúchta na hEorpa sa 30ú Dáil. Chaill sé a shuíochán ag olltoghchán 2011. [[Íomhá:Chris_Andrews_2014_(cropped).jpg|clé|mion| Andrews sa bhliain 2014 |344x344px]] [[Íomhá:Chris Andrews TD and Senator Fintan Warfield, August 2024.jpg|clé|mion|220x220px|Chris Andrews le Fintan Warfield, Lúnasa 2024]] [[Íomhá:Chris Andrews 2025 (cropped).jpg|clé|mion|290x290px|Seanadóir Chris Andrews, 2025]] === Tacaíocht don Phalaistín === Le linn na coimhlinte idir Iosrael agus Gaza 2008-2009 d'éiligh sé i gcomhair baghcait eacnamaíoch, taidhleoireachta agus pholaitiúil ar [[Iosrael]], a ambasadóir a dhíbirt as Éirinn, agus go gcuirfeadh siopaí deireadh le "táirgeoirí" ó Iosrael. Dúirt sé go raibh sé de cheart ag Iosrael é féin a chosaint, ach gur chiallaigh a fhreagra as compás “... nach féidir é a aicmiú ach mar stát ceimhlitheora". Dúirt sé ina dhiaidh sin le tuairisceoir ón Rúis nach raibh aon leictreachas i nGaza le linn a chuid ama ansin. Ar an 30 Bealtaine 2010, bhí sé ar dhuine de thriúr polaiteoirí Éireannacha a raibh cosc orthu údaráis na [[An Chipir|Cipire a]] fhágáil chun cúnamh calafoirt idirnáisiúnta a thabhairt isteach i Stráice Gaza. I mí an Mhárta 2011, d'imigh Andrews ar chabhlachán eile go Gaza. I measc na ndaoine a bhí leis bhí [[Aengus Ó Snodaigh|Aengus Ó Snodaigh de]] chuid [[Sinn Féin]]. I mí na Samhna 2011, tuairiscíodh go raibh Andrews ar bord loinge eile ag dul go Gaza ar mhisean daonnúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Irish aid ship bound for Gaza|url=https://www.rte.ie/news/2011/1102/308191-gaza/|date=2011-11-02|language=en|author=RTÉ News}}</ref> Sa bhliain 2025, ghlac Andrews páirt i g[[Cabhlachán Domhanda Sumud]]. === Éirí as Fianna Fáil === Tar éis olltoghchán 2011, bhí [[Fianna Fáil]] ag streachailt sna vótaíochtaí nuair a chaill siad cuid mhaith dá suíocháin. I mí Lúnasa 2012, d'fhág Andrews páirtí Fhianna Fáil. Maígh sé go raibh sé míshásta leis an easpa treorach a bhí ar siúl ag an bpáirtí tar éis dó a nochtadh go raibh cuntas [[Twitter]] á úsáid aige chun ionsaí gan ainm a dhéanamh ar cheannaire an pháirtí [[Mícheál Ó Máirtín|Micheál Martin]] agus ar chomhaltaí sinsearacha eile, lena n-áirítear iomaitheoir dáilcheantair, an Comhairleoir [[Jim O'Callaghan]]. Mhaígh Andrews nach raibh baint ag a chinneadh scor ón pháirtí leis an gcuntas Twitter/X cé gur lean a éirí as a phost dhá lá tar éis dó dul i ngleic lena ghníomhaíocht trollála ar líne agus le cibearbhulaíocht chomhghleacaithe an pháirtí. I mí Mheán Fómhair 2013, chuaigh sé le [[Sinn Féin]] agus d'éirigh go maith leis i dtoghcháin áitiúla 2014 do thoghcheantar [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Bhaile]] Uí Dugáin de chuid [[Comhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath|Chomhairle Cathrach Bhaile Átha Cliath]] don pháirtí. I mí Feabhra 2015, roghnaíodh é le dul san iomaíocht i ndáilcheantar nua [[Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)|Theas Bhá Bhaile Átha Cliath]] ag [[Olltoghchán na hÉireann, 2016|olltoghchán 2016]] ; <ref>{{Cite news|url=http://dublinpeople.com/article.php?id=4681&l=100|teideal=Dublin People {{!}} Jim O'Callaghan fires shots across Sinn Féin bows|language=en|work=Dublin People|dátarochtana=2025-09-26|archivedate=2015-09-23|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150923220831/http://www.dublinpeople.com/article.php?id=4681&l=100}}</ref> ach níor toghadh é. Bhí sé ina iarrthóir Shinn Féin do thoghlach Bhá Bhaile Átha Cliath Theas ag [[An chéad olltoghchán eile in Éirinn|olltoghchán 2020]] agus toghadh é. Theip air in 2024 agus toghadh é mar Sheanadóir. == Féach freisin == * [[Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] * [[:Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)|Polaiteoirí i mBaile Átha Cliath Thoir Theas]] * [[:Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar) |Polaiteoirí i gCuan Bhaile Átha Cliath Theas ]] * [[Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)|Cuan Bhaile Átha Cliath Theas]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Andrews, Chris}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Baile Átha Cliath Thoir Theas (roimh 2016)]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Cuan Bhaile Átha Cliath Theas (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] 0t5aw3u78sz2fc0vpf0peop4uvzy5b9 0 92223 1313301 1189827 2026-05-16T15:01:17Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313301 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Polaiteoir]] de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Sue-Ellen Cassiana "Suella" Braverman,''' atá i bhfad amach ar an eite dheis agus is ball í den [[European Research Group]]. Rugadh í '''Sue-Ellen Cassiana Fernandes''' sa [[Buirg Londan Harrow|London Borough of Harrow]] ar an [[3 Aibreán]] [[1980]]. [[Íomhá:Suella Braverman Official Cabinet Portrait, September 2021.jpg|clé|mion|2021]] [[Íomhá:Official portrait of Suella Fernandes.jpg|clé|mion|2017]] === Gairm === Ceapadh í mar Ard-Aighne Shasana agus na Breataine Bige ar an 13 Feabhra 2020 agus d'fhan sí sa phost sin go dtí Meán Fómhair 2022. Ceapadh Braverman mar Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine i mí Mheán Fómhair 2022. D'éirigh sí as a post ar 19 Deireadh Fómhair 2022, tar éis di cáipéis oifigiúil a sheoladh óna cuntas pearsanta ríomhphoist seachas ó chuntas rialtais.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine éirithe as oifig|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1019/1330191-runai-gnothai-baile-na-breataine-eirithe-as-oifig/|date=2022-10-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Thug Suella Braverman í féin le fios i litir a sheol sí chuig Príomh-Aire na Breataine [[Liz Truss]]. Dúirt sí sa litir gur botún a bhí ann, mar sin féin, an cháipéis a sheoladh óna cuntas pearsanta agus dúirt go raibh freagracht as an mbotún sin á glacadh aici. Mhaígh sí go raibh sí an-imníoch faoi chomh tiomanta agus atá Rialtas na Breataine na gealltanais a rinne siad san olltoghchán deireanach a chomhlíonadh. Ceist na n-imirceach is mó a bhí ar intinn aici sa mhéid seo, agus í ag iarraidh lucht iarrtha tearmainn a sheoladh chuig [[Ruanda]]. Mhaígh sí "nach féidir linn ligean orainn féin nach ndearnamar botúin agus leanúint orainn ar nós go bhfuil daoine eile dall ar na botúin sin." Bhí [[Grant Shapps]] ceaptha ina Rúnaí Gnóthaí Baile mar chomharba.<ref name=":0" /> Creid nó ná creid, ceapadh Braverman arís mar Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine ar 25 Deireadh Fómhair 2022. Thug [[Rishi Sunak]] bata agus bóthar dí ar 12 Samhain 2023, an dara uair in imeacht 13 mhí a briseadh Braverman as an bpost céanna.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Bata agus bóthar do Braverman, Cameron ar ais ag bord an rialtais|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1113/1416253-bata-agus-bothar-do-braverman-cameron-ar-ais-ag-bord-an-rialtais/|date=2023-11-13|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cúpla lá roimhe sin, d'fhoilsigh sí alt conspóideach ag cáineadh na bpóilíní as bheith claonta faoi agóidí áirithe agus gan an t-alt bheith faofa roimhré ag oifig an Phríomh-Aire. Cuireadh ina leith gur eagraíodh an agóid mhór den eite dheis ag an deireadh seachtaine de bharr an ailt úd.<ref name=":1" /> == Féach freisin == * [[European Research Group]] * [[Plean tearmainn na Ríochta Aontaithe in Ruanda]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Braverman, Suella}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1980]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí Sasanacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Bandlíodóirí]] [[Catagóir:Búdachas]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine Briotanacha de shliocht Áiseach]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] 225ajjjmfydrqc8pxpp0gsbi988q32d 0 92227 1313304 1102756 2026-05-16T15:12:22Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313304 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Robert James Buckland'''. Rugadh é i [[Llanelli]], [[Sir Gaerfyrddin]] ar an [[22 Meán Fómhair]] [[1968]]. {{Síol-beath}} {{Síol-cy}} {{DEFAULTSORT:Buckland, Robert}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1968]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Breataine Bige]] [[Catagóir:Ridirí]] c2psbdutuicscyr598zmuuvdg4ftsp6 1313305 1313304 2026-05-16T15:13:20Z Seachránaí 53315 1313305 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Robert James Buckland'''. Rugadh é i [[Llanelli]], [[Sir Gaerfyrddin]] ar an [[22 Meán Fómhair]] [[1968]]. {{Síol-cy}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Buckland, Robert}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1968]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] slhrodae4p8a7f39naceljvc4hxq23s 14 92375 1313600 1286528 2026-05-16T22:18:44Z Alison 570 Ord 1313600 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Sagairt|Caitleach]] 7lqjgfwoobdqbfsjnohwgd38l9wtp7f 0 93378 1313554 1295980 2026-05-16T20:53:19Z Alison 570 [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] 1313554 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Craoltóireacht|Craoltóir]], Gaeilgeoir, scríbhneoir agus léiritheoir [[Éire|Nigéarach-Éire]]annach is ea '''Ola Majekodunmi'''. == Saol == Rugadh Majekodunmi in [[Lagos]] san [[An Nigéir|Nigéir]]. D'aistrigh an teaghlach go hÉirinn chun tearmann a iarraidh agus í seacht míonna d'aois. D'fhreastail sí ar [[Gaelscoil Lios na nÓg|Ghaelscoil Lios na nÓg]] agus ar [[Coláiste Íosagáin|Choláiste Íosagáin]]. Tá céim sa Bhéarla, na meáin agus staidéar cultúrtha aici agus fuair sí [[Céim máistreachta|Máistreacht]] sa Léiriúchán Craolacháin Digiteach in [[Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.raidionalife.ie/ga/laithreoiri/ola-majekodunmi/|teideal=Raidió na Life|work=www.raidionalife.ie|dátarochtana=2020-06-11|archivedate=2020-06-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200611180433/http://www.raidionalife.ie/ga/laithreoiri/ola-majekodunmi/}}</ref> Thosaigh sí ag obair mar láithreoir raidió ar [[Raidió na Life]] in 2014 ar an gclár [[Seinnliosta an tSathairn (RnaL)|''Seinnliosta an tSathairn'']]. Anois cuireann sí an clár ''[[Afra-Éirea (RnaL)|Afra-Éire]]'' i láthair agus tá sí ina haoichuiditheoir ar [[RTÉ Raidió na Gaeltachta]], [[RTÉ a Dó]] agus [[RTÉ 2XM]]. Bhí sí ar na daoine is mó a sholáthraíodh ábhar don phodchraoladh [[Motherfoclóir]] a bhíodh [[Darach Ó Séaghdha]] á dhéanamh, agus bhí sí ar an gclár ''[[Pantisocracy]]'' ar [[RTÉ a hAon]] le [[Panti]]. In 2018 stiúir sí an gearrscannán [[What does Irishness Look Like? (gearrscannán)|''What does Irishness Look Like?'']] chun léargas a thabhairt ar chlaontuairimí agus ar cheisteanna féiniúlachta in Éirinn. Is comhbhunaitheoir í de "[[Beyond Representation (tionscadal)|Beyond Representation]]", tionscadal chun mná de chine daite a thabhairt le chéile agus aitheantas a thabhairt dóibh. Tá trácht déanta ag Majekodunmi ar fhadhbanna [[Ciníochas|ciníochais]] in Éirinn agus ar théarmaí a d'fhógair sí a bheith míchuí i nGaeilge ar dhaoine gorma.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cad is brí le 'colourism'?|url=https://www.rte.ie/gaeilge/2018/0130/937120-cad-is-bri-le-colourism/|date=2018-02-01|language=Gaeilge|author=[[Siún Ní Dhuinn]]|journal=[[RTÉ]]}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/duine-dubh-no-duine-gorm-cen-dath-sin-ar-do-chraiceann/|teideal=Duine dubh nó duine gorm? Cén dath sin ar do chraiceann?|language=Gaeilge|work=[[Tuairisc.ie]]|dáta rochtana=2020-06-11}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Majekodunmi, Ola}} [[Catagóir:Craoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Craoltóirí Gaeilge]] [[Catagóir:Lucht Raidió na Life]] [[Catagóir:Lucht Raidió na Gaeltachta]] [[Catagóir:Láithreoirí RTÉ 2fm]] [[Catagóir:Láithreoirí RTÉ Raidió 1]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Filí Gaeilge]] [[Catagóir:Filí Béarla]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Banfhilí]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Alumni Institiúid Ealaíne, Deartha agus Teicneolaíochta Dhún Laoghaire]] [[Catagóir:Podchraoltóirí Éireannacha]] oxeqzfnd5d0mcuimammlp5prqcsou8i 14 93386 1313504 1309938 2026-05-16T20:00:53Z Alison 570 Catagóir:Disciplíní feidhmeacha 1313504 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Disciplíní feidhmeacha]] [[Catagóir:Réimsí matamaitice|Feidhm]] 6zetxzwnudamm7zrrm1he3ure02iqks 0 93426 1313548 1264293 2026-05-16T20:49:33Z Alison 570 [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] 1313548 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is láithreoir teilifíse, gníomhaí [[An Ghaeilge|Gaeilge]] agus file [[Éire|Éireannach]] í '''Zainab Boladale'''. Ba í an chéad bhean ón [[An Nigéir|Nigéir]] a d’oibrigh i seomra [[Nuacht RTÉ|nuachta RTÉ]]. == Gairm == Fuair Boladale a céad phost mar iriseoir san ''[[Irish Independent]]'' in 2017. Ina dhiaidh sin chuaigh sí ag obair mar dhuine de láithreoirí an chláir leanaí ''[[news2day]]'' ar [[Raidió Teilifís Éireann|Theilifís RTÉ]] – an chéad duine d’oidhreacht na hAfraice a bheith ina príomhláithreoir nuachta ar RTÉ.<ref>{{Lua idirlín|teideal=Ireland: First Afro-Irish woman appointed as News TV presenter|url=https://ec.europa.eu/migrant-integration/news/ireland-first-afro-irish-woman-appointed-as-news-tv-presenter|language=en|work=European Web Site on Integration|dátarochtana=2020-06-15}}</ref> D’fhan sí ar an seó sin ó 2017 go 2019, agus in 2019 bhog sí go ''Nationwide''.<ref>{{Lua idirlín|teideal=International Women's Day 2018 - Zainab Boladale|url=https://www.immigrantcouncil.ie/news/international-womens-day-2018-zainab-boladale|language=en|work=www.immigrantcouncil.ie|dátarochtana=2020-06-15}}</ref> Tá Boladale tar éis labhairt faoi na [[Ciníochas|drochíde ciníoch]] a fuair sí tar éis di post a fháil in RTÉ. Tháinig a lán den mhaslú trí chainéal [[YouTube]]. D’iarr RTÉ go ndéanfaí a leithéid a chosc, agus cuireadh an cainéal as feidhm tar éis na dtuairiscí a rinneadh ar chás Boladale. Bhí Boladale ar dhuine de na príomhchainteoirí ag an ócáid ''Beyond Representation'' i Meán Fómhair 2019, gluaiseacht a bhunaigh sí in éineacht le Jess agus [[Ola Majekodunmi]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://nos.ie/cultur/compass-say-it-loud-were-irish-agus-imeachtai-eile/|teideal='Compass: Say It Loud - We're Irish!' agus imeachtaí eile|údar=[[Sinéad Ní Uallacháin]]|dáta=2020-10-23|work=[[Nós (iris)|NÓS]]|dátarochtana=2025-04-25}}</ref><ref>{{Lua idirlín|teideal=An Event Celebrating Women Of Colour In Ireland Is Taking Place This Weekend|url=https://stellar.ie/life/an-event-celebrating-women-of-colour-in-ireland-is-taking-place-this-weekend/73090|language=en|work=Stellar|dátarochtana=2020-06-15}}</ref> Is í Boladale údar ''Braids Take a Day'' agus tá sí tar éis bheith mar bhean an tí ag ócáid 'mic oscailte' dátheangach de chuid Áras Scríbhneoirí na hÉireann le scríbhneoirí Gaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cultur-imram-ar-thuras-draiochtuil-agus-leigheas-ar-isle-bri-iaroireachtais-ag-feile-na-mi/|teideal=CULTÚR: IMRAM ar thuras draíochtúil agus leigheas ar ísle brí iarOireachtais ag Féile na Mí|dáta=2024-11-08|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2025-04-25}}</ref> == Saol pearsanta == Rugadh Boladale in [[Lagos]] sa Nigéir. Nuair a bhí sí ceithre bliana d'aois, bhog sí go [[Inis (baile)|hInis]], [[Contae an Chláir]], Éire lena máthair agus le daoine eile den chlann. Tá deartháir agus deirfiúr aici atá níos óige ná í. D’fhreastail sí ar Scoil Chríost Rí sa [[an Chloch Liath|Chloch Liath]] agus ar Ghaelcholáiste an Chláir in [[Inis]]. Bhain sí céim BA amach san Iriseoireacht ó [[Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath]] in 2017.<ref name="DCU">{{Lua idirlín|teideal=Zainab Boladale: Let's Keep in Touch|url=https://www.dcu.ie/alumni/Zainab-Boladale.shtml|work=www.dcu.ie|dátarochtana=2020-06-15|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614203050/https://www.dcu.ie/alumni/Zainab-Boladale.shtml}}</ref> Bhuaigh sí Iriseoir na Bliana i nDuaiseanna Hibrideacha Ollscoil Chathair Bhaile Átha Cliath in 2017<ref>{{Lua idirlín|teideal=EBCF: Rosita Boland & Zainab Boladale discuss Careers and Media|url=https://glor.ie/events/rosita-boland-and-zainab-bolande-in-conversation-on-their-career-paths-and-media/|work=Glor|dátarochtana=2020-06-15|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614203041/https://glor.ie/events/rosita-boland-and-zainab-bolande-in-conversation-on-their-career-paths-and-media/}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Boladale, Zainab}} [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Láithreoirí teilifíse Éireannacha]] [[Catagóir:Lucht RTÉ]] [[Catagóir:Craoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Chláir]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine Nigéaracha]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Chathair Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] qxhnhl3s854ow6hv22ygzy2vdejn0je 14 93728 1313754 966585 2026-05-17T01:27:59Z Alison 570 Ord 1313754 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta daonna|Ban]] [[Catagóir:Mná]] 9qoky7cov16ej55vuzlpnwrk2xkz1my 14 93990 1313721 968009 2026-05-17T01:00:37Z Alison 570 +cata 1313721 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eagraíochtaí reiligiúnacha]] [[Catagóir:Manachas]] plhfllghm2bmdaq4yqsnrx9oysj4omd 14 94235 1313748 970130 2026-05-17T01:26:02Z Alison 570 Ord 1313748 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceartas|Sibhial]] [[Catagóir:Polaitíocht]] 6out4u5hk7jm9sghx75csxa7x3500q9 14 95248 1313718 1309998 2026-05-17T00:54:22Z Alison 570 +cata 1313718 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Éireannacha|Mná]] [[Catagóir:Mná de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Mná de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Mná Eorpacha|Éire]] [[Catagóir:Mná in Éirinn]] scqeoxbeghjiuic74jcbf871nymc9t7 0 95636 1313333 992256 2026-05-16T16:01:39Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313333 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Breitheamh]] agus [[seanadóir]] in Éirinn ab ea '''Caitríona Nic Aonghusa''' nó '''Catherine McGuinness''' (a rugadh ar [[14 Samhain]] [[1934]] i mBéal Feirste). Bhí McGuinness ina Seanadóir, ina Breitheamh den Chúirt Chuarda, den Ardchúirt agus den [[An Chúirt Uachtarach|Chúirt Uachtarach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/3832274810130148|teideal=Caitríona Nic Aonghusa|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-11-14}}</ref> Bhí sí ina h[[Uachtarán]] ar an gCoimisiún um Athchóiriú an Dlí (2005-2011) chomh maith le bheith ina bhall den Comhairle Stáit (ó 1988 go 1990 agus ó 2012 go 2019).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/crime-and-law/judges-must-avoid-anything-with-political-overtones-retired-judge-1.4338803|teideal=Catherine McGuinness - Judges must avoid ‘anything with political overtones’ – retired judge|údar=Simon Carswell Public Affairs Editor|dáta=|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-11-14}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/social-affairs/catherine-mcguinness-horrified-at-idea-to-do-away-with-department-of-children-1.4276674|teideal=Catherine McGuinness ‘horrified’ at idea to do away with Department of Children|údar=Sarah Burns|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2020-11-14}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:McGuinness, Catherine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1934]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill an Chomhairle Stát (Éire)]] [[Catagóir:Baill den 14ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 15ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 17ú Seanad]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Bandlíodóirí]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] oafb7wf0llnqsnl9u7u6g95otsi9cbb 14 96594 1313358 1008680 2026-05-16T17:34:30Z Alison 570 ++ 1313358 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme]] [[Catagóir:Mná|Slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir róil]] [[Catagóir:Mná sa stair]] a4gr7hq7jq686btttr936jof8zkzr2k 14 97618 1313745 1229344 2026-05-17T01:25:05Z Alison 570 Catagóir:Saincheisteanna sóisialta 1313745 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Claonadh]] [[Catagóir:Saincheisteanna sóisialta]] [[Catagóir:Éagóir]] [[Catagóir:Claontacht agus leithcheal]] c78ep9rhpeeiy0thf6t9r5pxfk1h1go 14 97664 1313749 1002558 2026-05-17T01:26:26Z Alison 570 Ord 1313749 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceartas|Coir]] [[Catagóir:Coireacht]] 9imeh0sfdvedgwpsn2m5qf23fwrq8tr 0 97838 1313339 1254183 2026-05-16T16:13:11Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313339 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba ghníomhaí, feimineach, polaiteoir agus bean ghnó Éireannach í '''Jennie Wyse Power''' (née Jane O'Toole; 1 Bealtaine 1858 – 5 Eanáir 1941).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=173|title=POWER, Jennie Wyse (?1862–1941) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/power-jennie-wyse-a7454|teideal=Power, Jennie Wyse|údar=dib.ie|work=www.dib.ie|dátarochtana=2025-01-05}}</ref> Bhí sí gníomhach ar son cearta na mban agus saoirse na tíre le linn a saoil. Bhí sí ar dhuine de bhunaitheoirí [[Cumann na mBan|Chumann na mBan]], chaith sí seal sa Seanad agus throid sí i gcónaí i gcoinne aon leithcheal ar bhonn inscne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mna-sa-saol-poibli-a-gcomoradh-ar-stampai-do-la-idirnaisiunta-na-mban/|teideal=Mná sa saol poiblí á gcomóradh ar stampaí do Lá Idirnáisiúnta na mBan|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=8 Márta 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-03}}</ref> [[Íomhá:Jennie Wyse Power 1920.jpg|clé|mion|1920]] == Saol == [[Íomhá:Sinn Fein Standing Committee - Ard Fheis in Dublin 21 Feb1922.jpg|clé|mion|Sinn Féin, Ard Fheis BÁC, 21 Feabhra 1922]] Rugadh Power í g[[Cill Mhantáin]] sa bhliain 1858. Bhí sí ina ball de [[Conradh na Talún|Chonradh na Talún]], agus d'éirigh sí mór le Anna Parnell. Thacaigh sí le [[Charles Stewart Parnell|Charles Parnell]], agus phós sí duine eile dá lucht leanúna, John Wyse Power i 1883. Bhí a fear céile duine den seachtar a bhunaigh Cumann Lúthchleas Gael Lá Samhna 1884. Bhí ceathrar clainne orthu (Catherine (1885, a d'éag ina naíonán), Máire (1887), Anne nó 'Nancy'/'Neans (1889);, agus 'Charles Stewart' (1892)). Bhí cónaí ar an gclann i g[[Cill Dara]] agus ansin i m[[Baile Átha Cliath]]. Ó 1880 amach bhí baint ag Jennie le gach cumann náisiúnta a raibh cead ballraíochta ann ag mná.<ref name="Ainm" /> Chabhraigh Wyse Power le bunú Inghinidhe na hÉireann in 1900. Bhí sí ar bhaill bhunaidh de [[Cumann na mBan|Chumann na mBan]] in 1914, agus bhí sí ar choiste gnó [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ó 1908-1911.  Ba [[sufraigéid]] í freisin, agus bhí sí mór le [[Hanna Sheehy-Skeffington]], agus ina ball den [[Léig na hÉireann um Cheart Vótála do Mhná|''Irish Women’s Franchise League'']]. Bhí siopa aici ar [[Sráid Anraí, Baile Átha Cliath|Shráid Anraí]] darbh ainm ''The Irish Farm and Produce Company'', a d'oscail i 1889. Síníodh [[Forógra na Cásca |Forógra na Cásca 1916]] sa siopa seo. Bhí bialann mar chuid den ghnó agus b'é a bialann a chur bia ar fáil dóibh siúd in [[Ard-Oifig an Phoist|Ard Oifig an Phoist]] le linn [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach na Cásca]]. Ba í an t-aon bhall sinsearach de Chumann na mBan a thacaigh leis an g[[Conradh Angla-Éireannach]] i 1921. Thacaigh sí ar dtús le [[Cumann na nGaedheal|Cumann na nGaedhal]], agus ceapadh í mar seanadóir i 1922. Cé gurbh é [[WT Mac Coscair]] a cheap í, bhí sí ina Seanadóir neamhspleách i gcónaí. Is le Fianna Fáil is mó a bhíodh sí ag tacú tar éis dóibh glacadh lena suíocháin agus cheangail sí leis an bpáirtí sin sa deireadh. Thogh an Dáil í ar feadh téarma breise i 1934.<ref name="Ainm" /> Fuair sí bás i 1941, agus cuireadh í i [[Reilig Ghlas Naíon|Reilig Glas Naíon]]. === Gaeilge === Chaith an chlann a laethanta saoire gach bliain sa Rinn agus [[Gaeltacht na nDéise]]. Bhí baint ag na Paoraigh le forbairt na Rinne ó thosach. Bhí Jennie Wyse Power, agus níos déanaí a iníon Neans, ina scairshealbhóirí i g[[Coláiste na Rinne]]. Glacadh le Jennie Wyse Power mar bhall d’Ard-Chraobh [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] i Samhain 1900 agus bhí sí i bhfeighil na lónadóireachta ag Oireachtas 1902.<ref name="Ainm" /> ==Naisc sheachtracha== * {{Cite Q|Q117716203|pages=175–178}} * Marie O’Neill, "From Parnell to DeValera", beathaisnéis as 1991 (Blackwater Press), as cló inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://westwicklowbookshelf.wordpress.com/2010/05/29/a-wyse-woman/|teideal=A Wyse Woman|dáta=2010-05-29|language=en|work=West Wicklow Bookshelf|dátarochtana=2025-01-05}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wyse Power, Jennie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1858]] [[Catagóir:Básanna i 1941]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Cumann na mBan]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta na mban]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná gnó]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Sufragóirí]] jbqr796bsb4faiietbfdc3b2j41x1pv 1313340 1313339 2026-05-16T16:13:34Z Seachránaí 53315 1313340 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba ghníomhaí, feimineach, polaiteoir agus bean ghnó Éireannach í '''Jennie Wyse Power''' (née Jane O'Toole; 1 Bealtaine 1858 – 5 Eanáir 1941).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=173|title=POWER, Jennie Wyse (?1862–1941) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/power-jennie-wyse-a7454|teideal=Power, Jennie Wyse|údar=dib.ie|work=www.dib.ie|dátarochtana=2025-01-05}}</ref> Bhí sí gníomhach ar son cearta na mban agus saoirse na tíre le linn a saoil. Bhí sí ar dhuine de bhunaitheoirí [[Cumann na mBan|Chumann na mBan]], chaith sí seal sa Seanad agus throid sí i gcónaí i gcoinne aon leithcheal ar bhonn inscne.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/mna-sa-saol-poibli-a-gcomoradh-ar-stampai-do-la-idirnaisiunta-na-mban/|teideal=Mná sa saol poiblí á gcomóradh ar stampaí do Lá Idirnáisiúnta na mBan|údar=Máire Ní Fhinneadha|dáta=8 Márta 2023|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-03}}</ref> [[Íomhá:Jennie Wyse Power 1920.jpg|clé|mion|1920]] == Saol == [[Íomhá:Sinn Fein Standing Committee - Ard Fheis in Dublin 21 Feb1922.jpg|clé|mion|Sinn Féin, Ard Fheis BÁC, 21 Feabhra 1922]] Rugadh Power í g[[Cill Mhantáin]] sa bhliain 1858. Bhí sí ina ball de [[Conradh na Talún|Chonradh na Talún]], agus d'éirigh sí mór le Anna Parnell. Thacaigh sí le [[Charles Stewart Parnell|Charles Parnell]], agus phós sí duine eile dá lucht leanúna, John Wyse Power i 1883. Bhí a fear céile duine den seachtar a bhunaigh Cumann Lúthchleas Gael Lá Samhna 1884. Bhí ceathrar clainne orthu (Catherine (1885, a d'éag ina naíonán), Máire (1887), Anne nó 'Nancy'/'Neans (1889);, agus 'Charles Stewart' (1892)). Bhí cónaí ar an gclann i g[[Cill Dara]] agus ansin i m[[Baile Átha Cliath]]. Ó 1880 amach bhí baint ag Jennie le gach cumann náisiúnta a raibh cead ballraíochta ann ag mná.<ref name="Ainm" /> Chabhraigh Wyse Power le bunú Inghinidhe na hÉireann in 1900. Bhí sí ar bhaill bhunaidh de [[Cumann na mBan|Chumann na mBan]] in 1914, agus bhí sí ar choiste gnó [[Sinn Féin|Shinn Féin]] ó 1908-1911.  Ba [[sufraigéid]] í freisin, agus bhí sí mór le [[Hanna Sheehy-Skeffington]], agus ina ball den [[Léig na hÉireann um Cheart Vótála do Mhná|''Irish Women’s Franchise League'']]. Bhí siopa aici ar [[Sráid Anraí, Baile Átha Cliath|Shráid Anraí]] darbh ainm ''The Irish Farm and Produce Company'', a d'oscail i 1889. Síníodh [[Forógra na Cásca |Forógra na Cásca 1916]] sa siopa seo. Bhí bialann mar chuid den ghnó agus b'é a bialann a chur bia ar fáil dóibh siúd in [[Ard-Oifig an Phoist|Ard Oifig an Phoist]] le linn [[Éirí Amach na Cásca|Éirí Amach na Cásca]]. Ba í an t-aon bhall sinsearach de Chumann na mBan a thacaigh leis an g[[Conradh Angla-Éireannach]] i 1921. Thacaigh sí ar dtús le [[Cumann na nGaedheal|Cumann na nGaedhal]], agus ceapadh í mar seanadóir i 1922. Cé gurbh é [[WT Mac Coscair]] a cheap í, bhí sí ina Seanadóir neamhspleách i gcónaí. Is le Fianna Fáil is mó a bhíodh sí ag tacú tar éis dóibh glacadh lena suíocháin agus cheangail sí leis an bpáirtí sin sa deireadh. Thogh an Dáil í ar feadh téarma breise i 1934.<ref name="Ainm" /> Fuair sí bás i 1941, agus cuireadh í i [[Reilig Ghlas Naíon|Reilig Glas Naíon]]. === Gaeilge === Chaith an chlann a laethanta saoire gach bliain sa Rinn agus [[Gaeltacht na nDéise]]. Bhí baint ag na Paoraigh le forbairt na Rinne ó thosach. Bhí Jennie Wyse Power, agus níos déanaí a iníon Neans, ina scairshealbhóirí i g[[Coláiste na Rinne]]. Glacadh le Jennie Wyse Power mar bhall d’Ard-Chraobh [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] i Samhain 1900 agus bhí sí i bhfeighil na lónadóireachta ag Oireachtas 1902.<ref name="Ainm" /> ==Naisc sheachtracha== * {{Cite Q|Q117716203|pages=175–178}} * Marie O’Neill, "From Parnell to DeValera", beathaisnéis as 1991 (Blackwater Press), as cló inniu.<ref>{{Lua idirlín|url=https://westwicklowbookshelf.wordpress.com/2010/05/29/a-wyse-woman/|teideal=A Wyse Woman|dáta=2010-05-29|language=en|work=West Wicklow Bookshelf|dátarochtana=2025-01-05}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Wyse Power, Jennie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1858]] [[Catagóir:Básanna i 1941]] [[Catagóir:Baill Chumann na nGaedheal]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Cumann na mBan]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná gnó]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Mhantáin]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Sufragóirí]] kzxyxbgujytgr4s6grec5okv7e3yq7a 14 99269 1313746 1014569 2026-05-17T01:25:33Z Alison 570 Ord 1313746 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceartas|Ainmhí]] [[Catagóir:Ainmhithe]] 78wytn9auc55uscjtzzp8d8a3xw7iyl 0 99371 1313264 1093958 2026-05-16T13:04:04Z Aerchasúr 45379 1313264 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charraig an Phoill''' suite ag béal na [[Sionainne]]. 'Cosantóir na Sionainne' a tugadh air mar gheall ar an áit straitéiseach ina raibh sé suite, ag breathnú amach ar na lánaí loingseoireachta a d'fhreastail ar chathair Luimnigh. Thóg Concubhair Liath Ó Concubhair an caisleán, de réir gach dealraimh, thart ar an mbliain 1490. Tá an caisleán déanta as túr amháin atá os cionn 24m ar airde. Le linn [[Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain|éirí amach Ghearóid Mhic Gearailt]], 15ú Iarla Dheasumhan, daingníodh an caisleán le garastún de leathchéad saighdiúir Éireannacha agus sé shaighdiúir déag Spáinneacha a bhí tagtha go hÉirinn sa bhliain 1579. Rinne fórsaí an rialtais faoi [[William Pelham (an Tiarna Breitheamh)|William Pelham]] ([[Tiarna Breitheamh na hÉireann|an Tiarna Breitheamh]]) ionsaí ar an gcaisleán le linn na Cásca sa bhliain 1580. Tá cur síos sa traidisiún ar an léigear mar an chéad uair a úsáideadh cumhacht lámhaigh airtléire i gCiarraí. Ar an gcéad lá, thug Pelham ordú do na trúpaí dul trasna chuig an mballa farraige, áit ar cuireadh go talamh iad le lámhach agus ar caitheadh bolláin leo ó na forbhallaí. Ar an dara lá tháinig baill athneartacha an rialtais. Scoilt ballaí an chaisleáin nuair a bhuail cúpla caor ordanáis iad agus thit an balla thiar go talamh, ag bas agus thit an balla thiar go talamh, ag bású cuid mhór den gharastún taobh istigh. Tar éis an léigear, fágadh an caisleán ina fhothrach, ach tá sé fós ar cheann de na suíomhanna stairiúla is suntasaí i gCiarraí. Sa lá atá inniu ann, meallann sé cuairteoirí ó gach cearn den domhan agus seasann sé fós mar shiombail chumhachtach de stair chorraithe na háite [[File:Carrigafoyle Castle Ireland.jpg|thumb|300px|An caisleán inniu]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Caisleán Charraig an Phoill}} [[Catagóir:Contae Chiarraí‎]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí]] [[Catagóir:Caisleáin na hÉireann]] lj2738vta7cisf3mxosoiezvbebz7a5 1313267 1313264 2026-05-16T13:11:05Z Aerchasúr 45379 1313267 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charraig an Phoill''' suite ag béal na [[Sionainne]]. 'Cosantóir na Sionainne' a tugadh air mar gheall ar an áit straitéiseach ina raibh sé suite, ag breathnú amach ar na lánaí loingseoireachta a d'fhreastail ar chathair Luimnigh. Thóg Concubhair Liath Ó Concubhair an caisleán, de réir gach dealraimh, thart ar an mbliain 1490. Tá an caisleán déanta as túr amháin atá os cionn 24m ar airde. Le linn [[Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain|éirí amach Ghearóid Mhic Gearailt]], 15ú Iarla Dheasumhan, daingníodh an caisleán le garastún de leathchéad saighdiúir Éireannacha agus sé shaighdiúir déag Spáinneacha a bhí tagtha go hÉirinn sa bhliain 1579. Rinne fórsaí an rialtais faoi [[William Pelham (an Tiarna Breitheamh)|William Pelham]] ([[Tiarna Breitheamh na hÉireann|an Tiarna Breitheamh]]) ionsaí ar an gcaisleán le linn na Cásca sa bhliain 1580. Tá cur síos sa traidisiún ar an [[Léigear fuilteach Charraig an Phoill|léigear]] mar an chéad uair a úsáideadh cumhacht lámhaigh airtléire i gCiarraí. Ar an gcéad lá, thug Pelham ordú do na trúpaí dul trasna chuig an mballa farraige, áit ar cuireadh go talamh iad le lámhach agus ar caitheadh bolláin leo ó na forbhallaí. Ar an dara lá tháinig baill athneartacha an rialtais. Scoilt ballaí an chaisleáin nuair a bhuail cúpla caor ordanáis iad agus thit an balla thiar go talamh, ag bas agus thit an balla thiar go talamh, ag bású cuid mhór den gharastún taobh istigh. Tar éis an léigear, fágadh an caisleán ina fhothrach, ach tá sé fós ar cheann de na suíomhanna stairiúla is suntasaí i gCiarraí. Sa lá atá inniu ann, meallann sé cuairteoirí ó gach cearn den domhan agus seasann sé fós mar shiombail chumhachtach de stair chorraithe na háite [[File:Carrigafoyle Castle Ireland.jpg|thumb|300px|An caisleán inniu]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Caisleán Charraig an Phoill}} [[Catagóir:Contae Chiarraí‎]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí]] [[Catagóir:Caisleáin na hÉireann]] 21lgi258xdjpu3xk0jtwc07nlrwg0g6 1313446 1313267 2026-05-16T18:53:01Z Ériugena 188 1313446 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Foirgneamh}} Tá '''Caisleán Charraig an Phoill''' suite ag béal na [[Sionainne]]. Thugtaí “Coimirceoir na Sionainne” ar an suíomh mar go raibh sé suite go straitéiseach agus go raibh smacht aige ar na lánaí loingseoireachta isteach go Cathair Luimnigh agus amach aisti. Thóg Concubhair Liath Ó Concubhair an caisleán, de réir gach dealraimh, thart ar an mbliain 1490. Foirgneamh cúig stór é an túrtheach. Tá sé giota beag os cionn 24 méadar ar airde. Tá staighre bíse ann, ina bhfuil 104 céim, a théann suas go dtí an barr. Le linn an [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] (1579-1583), bhí leathchéad reibiliúnach Éireannach, agus seisear déag dá gcomhghuaillithe Spáinneacha, ar garastún sa chaisleán faoi cheannas an Chaptaein Gilleán. Rinne arm Shasana, faoi cheannas an Ridire William Pelham, Tiarna Breithimh na hÉireann ionsaí ar an gcaisleán le linn na Cásca sa bhliain 1580. Tá cur síos sa traidisiún ar an [[Léigear fuilteach Charraig an Phoill|léigear]] mar an chéad uair a úsáideadh cumhacht lámhaigh airtléire i gCiarraí. Ar an gcéad lá, thug Pelham ordú do na trúpaí dul a fhad leis an mballa mara, áit ar cuireadh go talamh iad le lámhach agus ar caitheadh bolláin leo ó na forbhallaí. Ar an dara lá tháinig baill athneartacha an rialtais. Scoilt ballaí an chaisleáin nuair a bhuail cúpla caor ordanáis iad agus thit an balla thiar go talamh, ag bas agus thit an balla thiar go talamh. Maraíodh cuid mhór de chosantóirí an chaisleáin. Tar éis an léigear, fágadh an caisleán ina fhothrach, ach tá sé fós ar cheann de na suíomhanna stairiúla is suntasaí i gCiarraí. Sa lá atá inniu ann, meallann sé cuairteoirí ó gach cearn den domhan agus seasann sé fós mar shiombail chumhachtach de stair chorraithe na háite Fágadh dún reibiliúnach eile tréigthe, go han-ghairid i ndiaidh dóibh cloisteáil faoin scrios. Léiríonn sé seo cé chomh tábhachtach is a bhí Caisleán Charraig an Phoill dá bpleananna cogaidh. Ina dhiaidh sin, tréigeadh Caisleán Eas Géitine, Caisleán Dheasmhumhan agus an Caisleán Nua gan mhoill ina dhiaidh sin. D'úsáid na reibiliúnaigh treallchogaíocht ansin sna chéad trí bliana ina dhiaidh. Tháinig deireadh leis an éirí nuair a maraíodh Iarla Dheasmhumhan i nGleann na Ginte, i Sléibhte Mis in aice le Trá Lí. [[File:Carrigafoyle Castle Ireland.jpg|thumb|300px|An caisleán inniu]] ==Naisc sheachtrcha== *[https://heritageireland.ie/ga/suimh-neamhthreoraithe/caislean-charraig-an-phoill/ Caisleán Charraig an Phoill] == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-tír-ie}} {{DEFAULTSORT:Caisleán Charraig an Phoill}} [[Catagóir:Contae Chiarraí‎]] [[Catagóir:Séadchomharthaí Náisiúnta i gContae Chiarraí]] [[Catagóir:Caisleáin na hÉireann]] po3jx5se1j3yaa4omsu1dtk4d85ohbf 14 99561 1313476 1234704 2026-05-16T19:32:01Z Alison 570 Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann 1313476 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ginealas]] [[Catagóir:Teaghlaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] 6pomoyd854b8hq9hjm7lcoobfjum0xd 14 101380 1313752 1033115 2026-05-17T01:27:39Z Alison 570 ord 1313752 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta daonna|LADT]] [[Catagóir:LADT]] q1xnyij2017jxpgl8eaz0j6lvmah1dt 14 101542 1313713 1034224 2026-05-17T00:44:06Z Alison 570 +cata 1313713 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir inscne|Trasinscneach]] [[Catagóir:Daoine LADT|Trasinscneach]] a5ir7no1clcnr9yww7agxhugp6th02s 0 101688 1313400 1313104 2026-05-16T18:06:18Z Conradder 34685 /* 2016 */ 1313400 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Bhanna Uachtarach''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] ([[An Béarla|Béarla]]: ''Upper Bann'' ). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | [[Doug Beattie]] | [[PAU]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Eóin Tennyson]] |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Jonathan Buckley]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Diane Dodds]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[John O'Dowd]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann=== ==== 2022 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Bhanna Uachtarach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2022/NI-Assembly-Election-2022-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2022 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 16.47% || 9,242 ||9,318 ||9,332 ||'''10,146''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.81% ||8,869 ||8,959 ||9,190 ||9,232 ||'''11,500''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Diane Dodds]]'''|| 11.67%|| 6,548 ||6,593 ||6,924 ||6,973 ||8,274 ||10,182 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 9.27% ||5,199 ||5,236 ||7,711 ||7,893 ||8,572 ||8,764 ||'''9,572'''|| |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || '''[[Eóin Tennyson]]'''|| 11.48%|| 6,440 ||6,762 ||6,869 ||8,591 ||8,676 ||8,685 ||8,698 ||'''8,965''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Liam Mackle ||12.94% ||7,260 ||7,351 ||7,354 ||8,112 ||8,123 ||8,124 ||8,125 ||8,589 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Darrin Foster ||7.80% ||4,373 ||4,445 ||4,607 ||4,626|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 6.50% ||3,645 ||3,843 ||3,875|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Glenn Barr|| 6.00% ||3,367 ||3,400|| || || || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Aidan Gribbin ||1.02% ||571 || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Lauren Kendall|| 0.82% ||459|| || || || || || || |- | style="background:#020e78"| ||''Heritage''|| Glenn Beattie|| 0.23% ||128 || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 91,149 '''bailí:''' 56,101 '''Millte:''' 853 '''Cuóta:''' 9,351 '''Vótóirí:''' 56,954 (62.48%) |} ==== 2017 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''|| 17.73% ||'''9,140'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.02% ||7,745 ||8,238 ||8,314 ||'''8,764.84'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 10.61% ||5,467 ||5,755 ||6,174 ||6,202.86 ||'''10,728.86''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.95% ||8,220 ||8,298 ||8,560 ||8,560 ||'''8,593.6''' || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 9.95%|| 5,127 ||5,248 ||6,509 ||6,511.76 ||7,189.92 ||'''9,053.92''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Nuala Toman ||11.85%|| 6,108 ||6,169 ||6,294 ||6,294.3 ||6,316.6 ||6,341.6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Jo-Anne Dobson]] ||9.96% ||5,132 ||5,404 ||5,910 ||5,969.58 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Tara Doyle ||5.28%|| 2,720 ||3,097|| || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.01% ||1,035|| || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08%|| 555|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Colin Craig ||0.42% ||218|| || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || Ian Nichols ||0.16%|| 81|| || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 83,431 '''bailí:''' 51,548 '''Millte:''' 626 '''Cuóta:''' 8,592 '''Vótóirí:''' 52,174 (62.54%) |} ==== 2016 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)|teideal=NI Assembly Election 2016 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819185638/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''||17.50% ||'''7,993'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.56% ||6,195 ||'''7,215.78'''|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||11.28% ||5,155 ||5,319.52 ||5,598.76 ||5,637.21 ||5,660.83 ||5,863.96 ||5,901.84 ||6,136.86 ||'''6,548.86'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 6.50% ||2,969 ||2,990.42 ||3,085.58 ||3,108.38 ||3,121.77 ||3,295.09 ||3,333.66 ||3,658.56 ||4,118.79 ||4,454.57 ||'''6,569.79''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Catherine Seeley]]'''|| 13.49% ||6,164 ||6,164.9 ||6,165.29 ||6,178.47 ||6,222.47 ||6,225.47 ||6,344.47 ||6,358.78 ||6,359.78 ||6,439.96 ||'''6,448.96''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 11.40% ||5,209 ||5,209.9 ||5,210.42 ||5,219.55 ||5,245.55 ||5,245.68 ||5,363.68 ||5,381.68 ||5,392.86 ||5,468.22 ||'''5,477.35''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 9.49% ||4,335 ||4,339.86 ||4,342.72 ||4,390.85 ||4,461.85 ||4,472.16 ||4,559.47 ||4,580.12 ||4,597.1 ||5,237.88 ||5,309.79 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Kyle Savage ||3.85% ||1,760 ||1,877 ||2,023.25 ||2,039.75 ||2,048.75 ||2,123.26 ||2,144.06 ||2,232.18 ||2,634.6 ||2,760.86 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||3.12% ||1,424 ||1,433.18 ||1,439.94 ||1,524.38 ||1,712.1 ||1,736.9 ||1,876.03 ||1,943.07 ||1,973.76|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.58% ||1,177 ||1,207.6 ||1,275.33 ||1,281.24 ||1,282.24 ||1,376.76 ||1,387.89 ||1,707.82|| || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || David Jones||2.35% ||1,072 ||1,089.64 ||1,121.23 ||1,130.23 ||1,142.23 ||1,262.68 ||1,333.4|| || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || [[CISTA]] || Martin Kelly|| 1.47% ||672 ||675.42 ||678.02 ||702.2 ||807.46 ||828.64|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]|| Sophie Long||1.54% ||704 ||730.46 ||756.07 ||760.25 ||769.43|| || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08% ||495 ||496.8 ||498.23 ||555.36|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Comhrialtas an Lucht Oibre (TÉ)|Lucht Oibre TÉ]] || Emma Hutchinson ||0.55% ||250 ||250.9 ||251.94 || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Ian Nickels|| 0.17% ||79 ||80.44 ||83.04|| || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Steven McCarroll ||0.07% ||33 ||34.44 ||37.17 || || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 85,204 '''Bailí:''' 45,686 '''Millte:''' 697 '''Cuóta:''' 6,527 '''Vótóirí:''' 46,383 (54.44%) |} ==== 2011 ==== ==== 2007 ==== ==== 2003==== ==== 1998 ==== === Fóram 1996 === == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] 9fb8f6zdxznap47k32az4brk1gw1x52 0 102001 1313480 1289546 2026-05-16T19:33:54Z Alison 570 ++ 1313480 wikitext text/x-wiki Is éard is '''ceann fine''' ann ná teideal traidisiúnta Gaelach a chuireann 'ceannaire fine' nó 'taoiseach' srl. in iúl, a bhí mar chroí-aonad sóisialta agus polaitiúil ag sochaí luath agus meánaoiseach i n[[Éire|Éirinn]] agus i n[[Alba]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ie}} {{Síol-gd}} [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] pf1r5nfhmsy0dy7njp87loucor06969 0 103606 1313778 1312199 2026-05-17T01:56:48Z Alison 570 Banríonacha na hÉireann 1313778 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Banríon Éireannach ba ea ''' Gormlaith ní Mhurchadha ''' (960–1030), ([[Meán-Ghaeilge]] ''' Gormflaith ingen Murchada'''). == Beatha == Rugadh Gormlaith i [[an Nás|Nás na Ríq]], [[Contae Chill Dara]]. Murchadh mac Fionn, [[ríthe na Laighean|rí Laighean]], ba ea a athair agus [[Máel Mórda mac Murchada|Maol Mórdha]] a deartháir. Dar leis na hannála, phós sí le h[[Amlaíb Cuarán]], rí [[Lochlannach]] [[Áth Cliath|Átha Cliath]] agus [[Eabhrac]] go dtí a bháis sa bhliain 981;<ref>{{cite journal |last=Ni Mhaonaigh |first=Maire |title=Tales of Three Gormlaith's in Medieval Irish Literature |journal=[[Ériu (iriseán)|Ériu]] |year=2002 |volume=52 |page=18}}</ref> agus bhí mac acu, rí [[Sitric II]].<ref name="Forte 2005">{{cite book |last=Forte |first=Angelo |title=Viking empires |url=https://archive.org/details/vikingempires0000fort |year=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0521829925 |edition=1d |author2=Oram, Richard |author3=Pedersen, Frederik}}</ref> Tar éis do Shictric do cloíodh ag Cath Ghleann Máma sa bhliain 999, phós Gormlaith le [[Brian Bóramha]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] agus [[Ardrí na hÉireann]]. Bhí a mac, [[Donnchad mac Briain|Donnchadh]], níos deireanaí ina rí Mumhan. Maítear fosta gur phós sí le [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachnaill mac Domhnaill]] tar éis bhás Amhlaoibh, ach is beag iontaofa iad na foinsí ina bhfeictear an pósadh seo. Tá míchlú mór ar Ghormlaith as an maíomh gur chothaigh sí [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Ní dócha gur tharla an eachtra seo, and, óir nár scríobhadh na foinsí ina fhaightear é le linn a saoil féin.<ref name="Contextualizing Gormlaith">{{cite book |last=Wade |first=Christina|title=Contextualizing Gormlaith: Portrayals and Perceptions of a Medieval Irish Queen |year=2012 |publisher=Unpublished MPhil Dissertation |location=Ath Cliath}}</ref> Tá taifead a bás le feiceál sna hannála faoin mbliain 1030 (féach thíos). == Tagairtí sna hannála == Feictear an chéad tagairt annál maidir le Gormlaith i n[[Annála Inis Faithlinn]] as an [[Mumhain]], cumtha dhá bhliain is seasca tar éis a báis:<ref name="The Annals of Inisfallen">{{cite book |last=Mac Airt |first=Sean |title=The Annals of Inisfallen |year=1951 |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |location=Baile Átha Cliath |page=xxi}}</ref><ref>[[Annála Inis Faithlinn]], AI 1030.4</ref> {{cquote|''Ingen Murcha[da] m. Find, rigan Muman, moritur.}} In ord croineolaíoch, is iad [[Annála Tiarnaigh]] as lár na tíre an chéad taifead eile agus tagairt iontu ar Ghormlaith:<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 1030.15</ref> {{cquote|''Gormlaith ingen Murchadha meic Floind, máthair Sitriuca meic Amlaim, rig Gall, & Dondchada meic Briain, rig Muman, mortua est.}} Feictear Gormlaith i nginealaigh áirithe scríofa níos mó ná céad bliain i ndiaidh a báis. Sa {{h|Banseanchas}}, a catalóg de mhná cáiliúla Éireann,<ref>{{cite journal |last=Connon |first=Anne |editor=Alfred P. Smyth |title=The Banshenchas and the Ui Neill queens of Tara |journal=Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History, and Literature in Honour of Francis J. Byrne |year=2000 |page=98}}</ref> tá ann a fir chéile Amhlaoibh Cuaráin agus Brian Bóramha, agus a mic Sictric agus Donnchadh. Feictear Gormlaith fosta sa [[Leabhar Laighneach]] de chuid na 12ú haoise. Tá le feiceáil ann an rann mór le rá maidir le "trí léim Gormlatha":<ref>{{cite book |editor-last=Sullivan |editor-first=Anne |title=Book of Leinster Vol. 6 |year=1988 |publisher=Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath |location=Baile Átha Cliath |pages=1492–1493, ''Do Síl Daimini''}}, </ref> {{cquote|''Trí lemend ra ling Gormlaith <br/>ni lingfea ben co bráth. <br/>léim i n-Ath Cliath. leim i Temraig <br/>leim i Cassel carnmaig ós chach}} Molann roinnt scoláirí gur fianaise é seo lena trí phósfadh le Amhlaoibh Cuaran, Maol Seachnaill agus Brian Bóramha, ag teacht salach ar na hannála. Pléitear ach go háirithe bailíocht an phósta le Maol Seachnaill agus a colscaradh más fíor ó Bhrian Bóramha. Deir roinnt scoláirí gur páistí iad na "léimeanna", ní póstaí.<ref>{{cite journal |last=Ní Dhonnchadha |first=Maire |editor=Angela Bourke |title=Gormlaith and Her Sisters c. 750-1400 |journal=Field Day Anthology of Irish Writing |year=2002 |volume= 4: Irish Women's Writing and Traditions |page=188}}</ref> == An mheánaois == Tá an-cháil ar Ghormlaith as ucht an chuir síos in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]],''<ref name="Cogadh Gaedhel Re Gallaibh">{{cite book |title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh |url=https://archive.org/details/cogadhgaedhelreg00todd|year=1867|publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer |location=Londain |editor=James Henthorn Todd}}</ref> bolscaireacht cumtha idir na blianta 1103 agus 1111 ar ord [[Muircheartach Ua Briain|Mhuircheartaigh Uí Bhriain]].<ref>{{cite book |last=Ní Mhaonaigh |first=Máire |title=Brian Boru: Ireland's Greatest King? |url=https://archive.org/details/brianboruireland0000nimh |year=2007 |publisher=Tempus |location=Stroud |pages=[https://archive.org/details/brianboruireland0000nimh/page/45 45]–46}}</ref> Insítear sa scéal gur thit a deartháir, Maol Mordha, faoi smacht Bhriain Bóramha, agus gur chothaigh Gormlaith é, gan rath, dul chun cogaidh in éadan Bhriain Brian.<ref>Todd, Cogadh Gaedhel Re Gallaibh, lch. 143.</ref> Sa seanscéal Íoslannach den 13ú haois Saga Njál,<ref name="Njal's Saga">{{cite book |last=Cook |first=Robert |title=Njal's Saga |year=2001 |publisher=Penguin |location=Londain}}</ref> déantar trácht uirthi faoin ainm Kormloð,'' agus léirithe mar bhean cholscartha éadmhar, i bhfách le díoltas ar a hiarfhear céile, Brian Bóramha.<ref>Cook, Njál's Saga, lch. 296</ref> Insítear sa sága seo conas mar a chothaíonn sí a mac, Sictric, chun tacú a fháil ó Lochlannaigh thar lear, go háirithe [[Sigurd Ramhar|Sigurd]] as [[Inse Orc]] agus [[Brodir and Ospak of Man|Brodir]] as [[Oileán Mhanann]], ag geallúint ceiliúr pósta a chur orthu. Is é seo an chéad fhoinse a mhaíonn gur go raibh Gormlaith agus Brian Bóramha scartha as a gcéile. == Téacsanna nua-aimseartha == Ina shaothar ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' le [[Seathrún Céitinn]] scríofa as [[Gaeilge Chlasaiceach]] sa bhliain 1634, déantar nasc makes explicit idir chothú Ghormlatha agus an fógairt cogaidh a rinne Maol Mórdha.<ref>{{cite book |last=Keating |first=Geoffrey |title=Forsa Feasa ar Eirinn le Seathrun Ceitinn |year=1902 |publisher=Irish Texts Society |location=Londain |page=268 |display-authors=etal}}</ref> Pléitear fosta cén fáth a rinne Céitinn an nasc úd. Dar leis an scoláire [[Meidhbhín Ní Úrdail]], bhí Céitinn faoi thionchar ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hamner, foilsithe sa bhliain 1633, ina deirtear go raibh "bean chéile ceannaí” gan ainm ina cúis an chatha ag Cluain Tarbh.<ref>{{cite book |last=Ní Úrdail |first=Meidhbhin |title=Cath Cluana Tarbh: 'The Battle of Clontarf' |year=2011 |publisher=Irish Texts Society |location=Londain |chapter=Introduction |page=14}}</ref> Bhí tionchar ag saothar Chéitinne ar théacs eile den tréimhse úd, ''Cath Cluana Tarbh''. Níl fheictear Gormlaith ach i leagan ansin den scéal seo, ach tagann an léiriú as Foras Feasa.<ref>{{cite book |last=Ní Úrdail |title="Introduction" of Cath Cluana Tarbh |page=1}}</ref> == Féach freisin == * [[Mongfind]] == Tuilleadh le léamh == * '' Ancestral Roots of Certain American Colonists Who Came to America Before 1700'', le Frederick Lewis Weis == Naisc sheachtracha == * ''The Story of Gormlaith: [http://dh.tcd.ie/clontarf/The%20Story%20of%20Gormlaith%3A%20Jealous%20Divorcee%20or%20Literary%20Victim%3F%20 Jealous Divorcee or Literary Victim?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902224210/https://dh.tcd.ie/clontarf/The%20Story%20of%20Gormlaith%3A%20Jealous%20Divorcee%20or%20Literary%20Victim%3F%20 |date=2021-09-02 }}'', dh.tcd.ie/ * ''[http://www.vikinganswerlady.com/scotland.htm Vikings in Scotland and the Western Isles]'', Viking Answer Lady * ''Battle of Clontarf, [http://www.doyle.com.au/battleclontarf.htm Brian Boru’s last costly victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606215532/http://doyle.com.au/battleclontarf.htm |date=2014-06-06 }},'' Clann Dubhghaill * [https://web.archive.org/web/20000125135112/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/epics/TheStoryofBurntNjal/toc.html ''Njal's Saga''], via archive.org * [http://www.genealogics.org/getperson.php?personID=I00250085&tree=LEO Gormlaith ingen Murchada], Leo's Genealogics Website <!--* [http://www.kildare.ie/library/ehistory/2008/02/gormflaith_a_naas_woman.asp Gormflaith was a Naas woman]--> * [http://eprints.nuim.ie/2867/1/MNB_Gormlaith.pdf ''Who was Gormlaith's mother? A detective story''], le [[Muireann Ní Bhrolcháin]], in: ''Lost and Found II – Rediscovering Ireland's past''. (Éire, 2009), ll.&nbsp;83–94. * [https://www.jstor.org/discover/10.2307/30008176?uid=3738232&uid=2&uid=4&sid=21103570195011 ''<nowiki/>'Tales of three Gormlaiths in early Irish literature''] le Máire Ní Mhaonaigh, in: [[Ériu (iriseán)|Ériu]] 52 (2002), ll.&nbsp;1–24. * [https://www.academia.edu/5306598/Viking-Age_Queens_and_the_Formation_of_Identity ''Viking Age Queens and Identity]'' le Shannon Lewis-Simpson, in: ''The Viking Age: Ireland and the West,'' ''Proceedings of the Fifteenth Viking Congress'' (Corcaigh, 2005), John Sheehan & [[Donnchadh Ó Corráin]] (eag), ll.&nbsp;217–226. * [https://archive.org/details/romanceofirishhe00mccriala ''Gormflaith, the Queen''] le L. M. McCraith, in: ''Romance of Irish Heroines'' (Baile Átha Cliath), ll.&nbsp;42–50. * [https://www.jstor.org/discover/10.2307/30104362?uid=3738232&uid=2481137913&uid=2&uid=3&uid=60&sid=21103681448921 ''Gormflaith and the Northmen of Dublin''] le G. C. Stacpoole, in: ''Dublin Historical Record,'' iml. XX, ui. 1, Nollaig (1964), ll.&nbsp;4–18. * [http://www.vikingage.mic.ul.ie/pdfs/lecture_gormlaith_agent-provocatrice.pdf ''Gormlaith ingen Murchada ben Briain''] le Catherine Swift, in: ''Brian Boru Lecture Series,'' Mary Immaculate College. * [http://1014retold.com/contextualizing-gormlaith-portrayals-and-perceptions-of-a-medieval-irish-queen/ ''Contextualizing Gormlaith: Portrayals and Perceptions of a Medieval Irish Queen''] le Christina Wade, tráchtas M.Phil. neamhfhoilsithe, 2012. * [http://1014retold.com/queen-gormlaith-brian-boru-and-the-northmen-of-dublin/ ''Queen Gormlaith, Brian Boru and the Northmen of Dublin''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150819052919/http://1014retold.com/queen-gormlaith-brian-boru-and-the-northmen-of-dublin/ |date=2015-08-19 }} le Howard B Clarke, ''Dublin City Lunchtime Lecture Series,'' 8ú Aibreán 2014. *[http://www.kildare.ie/ehistory/index.php/gormflaith-a-naas-woman/ "Gormflaith - A Naas Woman?"] le James Durney, ''Co. Kildare Online Electronic Journal,'' 16ú Feabhra 2008. * [http://www.kildare.ie/ehistory/index.php/a-game-of-thrones-leinster-vs-munster-at-the-battle-of-clontarf/ "A Game of Thrones: Leinster v Munster at the Battle of Clontarf"] le James Durney, ''Co. Kildare Online Electronic Journal,'' 27ú Márta 2014, == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:10ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:11ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine as Eabhrac]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] j21ybrm62hnzhztehs0b2re71v283ne 0 104412 1313549 1243440 2026-05-16T20:49:56Z Alison 570 [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] 1313549 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Rapcheol|rapcheoltóir]], [[amhránaí]] agus [[file]] [[an tSaimbia|Saimbiach]]-[[Éireannach]] í '''Denise Chaila'''. Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla [[Chaila (amhrán)|Chaila]], [[Anseo (amhrán)|Anseo]], agus [[061 (amhrán)|061]]. == Saol pearsanta == Rugadh i g[[Cúige an Deiscirt, an tSaimbia]] í. Is as [[Luimneach]] í. Rinne sí staidéar ar litríocht Béarla agus socheolaíocht sa [[Ollscoil Luimnigh]]. == Dioscliosta == *''Duel Citizenship EP'' (2019) *''Go Bravely LP'' (2020) *''It's A Mixtape'' (2021) == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Chaila, Denise}} [[Catagóir:Rapcheoltóirí]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Luimnigh]] a2nhpxxvqh5qg13a4r5hv7q87vzvav4 0 104446 1313558 1218967 2026-05-16T20:55:15Z Alison 570 ++ 1313558 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[amhránaí is scríbhneoir]] [[Éireannach]] í '''Samantha Kay''' ([[Gaeilge]]: ''Somhairlín Nic Aodha''), aitheanta go gairmiúil mar '''Soulé'''. Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla ''What Do You Know'', ''Love Tonight'', agus ''Good Life''. ==Saol pearsanta== Rugadh i [[Londain]] ar [[4 Eanáir]] [[1995]] í. Is as [[Baile Brigín]] í. == Dioscliosta == * ''Love Cycle EP'' (2019) == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Soulé}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1995]] [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] gfkewhe0v23ipdiio542myzgkrfgwz6 14 104678 1313601 1286415 2026-05-16T22:19:04Z Alison 570 Ord 1313601 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cléir Éireannach]] [[Catagóir:Sagairt|Éire]] o3d8h722rhtd4rel01syqmatjz0t2fg 14 106692 1313475 1125565 2026-05-16T19:31:36Z Alison 570 Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann 1313475 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Éireannaigh de shinsearacht Shasana]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha]] [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] 5b2hzqv61lrli8qq5glbgbk464d5xga 14 106697 1313574 1291001 2026-05-16T21:46:51Z Alison 570 Catagóir:Oideachas de réir ábhair 1313574 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Oideachas de réir ábhair]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Pleanáil teanga]] [[Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach]] [[Catagóir:Foghlaim teangacha]] f7p6nc3q8ccqg25b71c96mpj54oe9gl 1313576 1313574 2026-05-16T21:49:45Z Alison 570 ord 1313576 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Oideachas de réir ábhair|Teanga]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Pleanáil teanga]] [[Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach]] [[Catagóir:Foghlaim teangacha]] hte2zbrdhqwg5pdz2gw37k5wk4yh1c7 14 107618 1313759 1225316 2026-05-17T01:29:46Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313759 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta teanga]] 8h6pxviuvuyr95fmh90j1iazuqfbtin 14 107738 1313590 1281351 2026-05-16T22:05:12Z Alison 570 Ord 1313590 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Polasaí poiblí|Teanga]] [[Catagóir:Pleanáil teanga|*]] [[Catagóir:Teanga]] [[Catagóir:Polasaí|Teanga]] 1zvap7niikyau1lhmrnrak41nco2iiq 14 108325 1313760 1248874 2026-05-17T01:30:03Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313760 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Agóidí|Gaeilge]] [[Catagóir:Agóidíocht in Éirinn|Gaeilge]] [[Catagóir:Stair na Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta teanga]] od2gjkdpqwl5b0wtvbzut5autbbwu3g 14 108327 1313757 1225315 2026-05-17T01:29:13Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313757 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta teanga|Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta sibhialta|Gaeilge]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] 7lqzzcas8yxnf7odvw5ij0m9j18fgfh 14 108369 1313642 1140049 2026-05-16T23:10:23Z Alison 570 +cata 1313642 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Saoirse tuairimíochta|Caint]] [[Catagóir:Cearta sibhialta agus saoirsí|Caint]] abv3wkuzmwbhgw0o1kgu3ummqsipvtt 0 108971 1313313 1292997 2026-05-16T15:29:18Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313313 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean ghnó agus [[Seanad Éireann|Seanadóir]] de chuid [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] ba ea '''Cuntaois Lios Loinín'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/26410|teideal=Lios Loinín/Desart Demesne|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref><ref>nó Cuntaois Bhaile Mhic Dháith</ref> ([[Béarla]]: ''Countess of Desart'') a rugadh 1 Meán Fómhair 1857 agus a d'éag 29 Meitheamh 1933. Bhí sí ar an gcéad bhean in Éirinn a bronnadh saoirse na cathrach uirthi mar gheall ar an mbaint a bhí aici le gnóthaí áitiúla i gCill Chainnigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/centenaries/seanad100/minority-voices-major-changes|teideal=Seanad100 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2022-09-22|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref> [[Íomhá:Ellen-Countess-of-Desart.jpg|clé|mion|283x283px]] == Beatha == [[Íomhá:Ellen Cuffe Grave 2.jpg|clé|mion|curtha in Falmouth, [[Cornwall]]|220x220px]] Rugadh Ellen Bischoffsheim sa teaghlach Giúdach mór le rá Bischoffsheim i Londain ar 1 Meán Fómhair 1857. Ba í an iníon ba shine le baincéir agus milliúnaí agus cuireadh oideachas príobháideach uirthi. Phós sí an t-úrscéalaí William Ulick O’Connor Cuffe (1845–1898), 4ú hIarla Bhaile Mhic Dháith ar 29 Aibreán 1881 in Mayfair. Chuir sí fúithi i gCúirt Bhaile Mhic Dháith, in aice le Gráinseach Chuffe, [[Contae Chill Chainnigh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/26882|teideal=Gráinseach Chuffe/Grangecuffe|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.discoverireland.ie/cuffesgrange|teideal=Stop by Peaceful Cuffes Grange in County Kilkenny|language=en|work=Discover Ireland|dátarochtana=2023-07-02}}</ref> Nuair a bhásaigh William Cuffe, chuaigh sí ina cónaí in 'Aut Even' (''Áit Aoibhinn''). Ba uachtarán dá craobh áitiúil de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] í. Thacaigh sí le Conradh na Gaeilge agus mhaoinigh sí scéimeanna lena n-áirítear bunú amharclann Chill Chainnigh, Muileann Olla Chill Chainnigh Teo agus Adhmadóirí Chill Chainnigh Teo, a dhíol a cuid earraí ó shiopa i Sráid Nassau, Baile Átha Cliath. Thug sí a lán airgid do chúiseanna charthanachta i gCill Chainnigh, thóg sí agus thug sí feistiú do leabharlann na cathrach, bhunaigh sí ionad áineasa, Halla Bhaile Mhic Dháith, chomh maith le hOspidéal Aut Even. Bronnadh Saoirse Chill Chainnigh ar Chuntaois Bhaile Mhic Dháith in 1910.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/centenaries/seanad100/members-of-the-first-seanad/members-of-the-first-seanad-biographies|teideal=Seanad100 {{!}} Comhaltaí an Chéad Seanaid – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2022-02-18|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref> === Seanadóir === Ba í an chéad sheanadóir Giúdach in Éirinn í, sa bhliain 1922 agus ina comhalta den [[Seanad Éireann|Seanad]] ó 1922 go dtí go bhfuair sí bás sa bhliain 1933. In ainneoin a rannpháirtíochta gníomhaí i ngnóthaí agus sa saol poiblí, chuaigh sí i mbun feachtais in aghaidh ceart vótála do mhná agus vótáil sí i bhfabhar Bhille Rialuithe na Státseirbhíse (Leasú) 1925, a raibh sé mar aidhm leis mná a choinneáil ag gráid ísle na Státseirbhíse. Le linn an ama a chaith Cuffe sa Seanad, chuir sí in aghaidh cosc a chur ar [[Colscaradh|cholscaradh]] a d’fhéach sí air mar shaoirse a bhí deimhnithe sa Bhunreacht don mhionlach nár Chaitlicigh iad. == Féach freisin == * [[Stair na nGiúdach in Éirinn]] * [[:Catagóir:Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn|Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cuffe, Ellen}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1857]] [[Catagóir:Básanna i 1930]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Cuntaoisí]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Giúdaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Giúdaigh Shasanacha]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Daonchairde Giúdacha]] [[Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Mná gnó]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] o32bskncywrk0n77028cxeio3lqfe5h 1313320 1313313 2026-05-16T15:39:15Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313320 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean ghnó agus [[Seanad Éireann|Seanadóir]] de chuid [[Saorstát Éireann|Shaorstát Éireann]] ba ea '''Cuntaois Lios Loinín'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/26410|teideal=Lios Loinín/Desart Demesne|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref><ref>nó Cuntaois Bhaile Mhic Dháith</ref> ([[Béarla]]: ''Countess of Desart'') a rugadh 1 Meán Fómhair 1857 agus a d'éag 29 Meitheamh 1933. Bhí sí ar an gcéad bhean in Éirinn a bronnadh saoirse na cathrach uirthi mar gheall ar an mbaint a bhí aici le gnóthaí áitiúla i gCill Chainnigh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/centenaries/seanad100/minority-voices-major-changes|teideal=Seanad100 – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2022-09-22|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref> [[Íomhá:Ellen-Countess-of-Desart.jpg|clé|mion|283x283px]] == Beatha == [[Íomhá:Ellen Cuffe Grave 2.jpg|clé|mion|curtha in Falmouth, [[Cornwall]]|220x220px]] Rugadh Ellen Bischoffsheim sa teaghlach Giúdach mór le rá Bischoffsheim i Londain ar 1 Meán Fómhair 1857. Ba í an iníon ba shine le baincéir agus milliúnaí agus cuireadh oideachas príobháideach uirthi. Phós sí an t-úrscéalaí William Ulick O’Connor Cuffe (1845–1898), 4ú hIarla Bhaile Mhic Dháith ar 29 Aibreán 1881 in Mayfair. Chuir sí fúithi i gCúirt Bhaile Mhic Dháith, in aice le Gráinseach Chuffe, [[Contae Chill Chainnigh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/26882|teideal=Gráinseach Chuffe/Grangecuffe|language=ga|work=logainm.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.discoverireland.ie/cuffesgrange|teideal=Stop by Peaceful Cuffes Grange in County Kilkenny|language=en|work=Discover Ireland|dátarochtana=2023-07-02}}</ref> Nuair a bhásaigh William Cuffe, chuaigh sí ina cónaí in 'Aut Even' (''Áit Aoibhinn''). Ba uachtarán dá craobh áitiúil de [[Conradh na Gaeilge|Chonradh na Gaeilge]] í. Thacaigh sí le Conradh na Gaeilge agus mhaoinigh sí scéimeanna lena n-áirítear bunú amharclann Chill Chainnigh, Muileann Olla Chill Chainnigh Teo agus Adhmadóirí Chill Chainnigh Teo, a dhíol a cuid earraí ó shiopa i Sráid Nassau, Baile Átha Cliath. Thug sí a lán airgid do chúiseanna charthanachta i gCill Chainnigh, thóg sí agus thug sí feistiú do leabharlann na cathrach, bhunaigh sí ionad áineasa, Halla Bhaile Mhic Dháith, chomh maith le hOspidéal Aut Even. Bronnadh Saoirse Chill Chainnigh ar Chuntaois Bhaile Mhic Dháith in 1910.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.oireachtas.ie/ga/visit-and-learn/centenaries/seanad100/members-of-the-first-seanad/members-of-the-first-seanad-biographies|teideal=Seanad100 {{!}} Comhaltaí an Chéad Seanaid – Tithe an Oireachtais|údar=Tithe an Oireachtais|dáta=2022-02-18|language=ga|work=www.oireachtas.ie|dátarochtana=2023-07-02}}</ref> === Seanadóir === Ba í an chéad sheanadóir Giúdach in Éirinn í, sa bhliain 1922 agus ina comhalta den [[Seanad Éireann|Seanad]] ó 1922 go dtí go bhfuair sí bás sa bhliain 1933. In ainneoin a rannpháirtíochta gníomhaí i ngnóthaí agus sa saol poiblí, chuaigh sí i mbun feachtais in aghaidh ceart vótála do mhná agus vótáil sí i bhfabhar Bhille Rialuithe na Státseirbhíse (Leasú) 1925, a raibh sé mar aidhm leis mná a choinneáil ag gráid ísle na Státseirbhíse. Le linn an ama a chaith Cuffe sa Seanad, chuir sí in aghaidh cosc a chur ar [[Colscaradh|cholscaradh]] a d’fhéach sí air mar shaoirse a bhí deimhnithe sa Bhunreacht don mhionlach nár Chaitlicigh iad. == Féach freisin == * [[Stair na nGiúdach in Éirinn]] * [[:Catagóir:Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn|Giúdaigh agus Giúdachas in Éirinn]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cuffe, Ellen}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1857]] [[Catagóir:Básanna i 1930]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Cuntaoisí]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] [[Catagóir:Giúdaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Giúdaigh Shasanacha]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daonchairde Éireannacha]] [[Catagóir:Daonchairde Giúdacha]] [[Catagóir:Lucht Chonradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] [[Catagóir:Mná gnó]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] do3m5eofi25j5bbb79vfcbvvt0rdffv 0 109279 1313321 1174732 2026-05-16T15:40:40Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313321 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba pholaiteoir agus fear gnó Éireannach é '''James Douglas''' ([[11 Iúil]] [[1887]] – [[16 Meán Fómhair]] 1954), baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/douglas-james-green-a2723|teideal=Douglas, James Green {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-07-18}}</ref> Bhainistigh sé [[an Chrois Bhán]] idir 1920 agus 1922. Bhí sé ina bhall gníomhach de Sheanad Éireann idir 1922 agus 1936, idir 1938 agus 1943, agus ó 1944 go 1954.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/68367-ocaid-uathuil-in-ostan-shelbourne-chun-siniu-bhunreacht-1922-a-chomoradh/|teideal=Ócáid uathúil in Óstán Shelbourne chun síniú Bhunreacht 1922 a chomóradh|dáta=2022-10-25|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2023-07-18}}</ref> == Féach freisin == * An Chrois Bhán * Coiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Douglas, James}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1887]] [[Catagóir:Básanna i 1954]] [[Catagóir:Baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann]] [[Catagóir:Baill de Chumann na gCarad]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] mi5g52u62tumpwc0chqab3y7tq7tgyh 1313322 1313321 2026-05-16T15:41:02Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313322 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba pholaiteoir agus fear gnó Éireannach é '''James Douglas''' ([[11 Iúil]] [[1887]] – [[16 Meán Fómhair]] 1954), baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/douglas-james-green-a2723|teideal=Douglas, James Green {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2023-07-18}}</ref> Bhainistigh sé an Chrois Bhán idir 1920 agus 1922. Bhí sé ina bhall gníomhach de Sheanad Éireann idir 1922 agus 1936, idir 1938 agus 1943, agus ó 1944 go 1954.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/preasraitis/68367-ocaid-uathuil-in-ostan-shelbourne-chun-siniu-bhunreacht-1922-a-chomoradh/|teideal=Ócáid uathúil in Óstán Shelbourne chun síniú Bhunreacht 1922 a chomóradh|dáta=2022-10-25|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2023-07-18}}</ref> == Féach freisin == * An Chrois Bhán * Coiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Douglas, James}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1887]] [[Catagóir:Básanna i 1954]] [[Catagóir:Baill de Choiste an Bhunreachta 1922, Saorstát Éireann]] [[Catagóir:Baill de Chumann na gCarad]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] quuikgbpc2mq4z4xdcg7y73ctet4gxh 0 109299 1313317 1283699 2026-05-16T15:35:47Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313317 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir, iriseoir spóirt Éireannach agus láithreoir teilifíse í '''Evanne Ní Chuilinn''' (a rugadh ar an 5 Meán Fómhair 1981). Bhí sí ag obair mar láithreoir nuachta spóirt ar ''[[RTÉ News: Six One]]''.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.rte.ie/lifestyle/living/2017/1123/922225-evanne-ni-chuilinn-on-love-loss-and-meeting-her-birth-mother/|title=Evanne Ní Chuilinn on love, loss and meeting her birth mother|author=|first=|date=23 November 2017|publisher=RTÉ News|access-date=11 January 2018}}</ref> D'éirigh sí as RTÉ ar an 7 Feabhra 2025<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/politics/broadcaster-and-journalist-evanne-ni-chuilinn-resigns-from-rte-and-is-to-become-a-fine-gael-senator/a2005767639.html|teideal=Broadcaster and journalist Evanne Ní Chuilinn resigns from RTÉ and is to become a Fine Gael senator|dáta=2025-02-07|language=en|work=Irish Independent|dátarochtana=2025-02-07}}</ref> nuair a ceapadh í mar Sheanadóir de chuid Fhine Gael.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceapachain-an-taoisigh-chun-an-27u-seanad-fogartha/|teideal=Ceapacháin an Taoisigh chun an 27ú Seanad fógartha|dáta=2025-02-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-07}}</ref> == Gairm == Bhain Ní Chuilinn céim amach in [[Ollscoil na Gaillimhe|OÉ Gaillimh]].<ref>{{Lua idirlín|teideal=NUIG to host Olive Loughnane|url=http://www.advertiser.ie/galway/article/18668/nuig-to-host-olive-loughnane|work=Galway Advertiser|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215103245/http://www.advertiser.ie/galway/article/18668/nuig-to-host-olive-loughnane|archivedate=15 Feabhra 2019|quote=Hosted by the NUI Galway alumni group, Olive Loughnane will be in conversation with RTÉ sports journalist and NUI Galway graduate Evanne Ní Chuilinn at 6.30pm on Thursday, November 12.}}</ref> Thosaigh Ní Chuilinn a gairm phroifisiúnta mar fho-eagarthóir le [[RTÉ Sport]] in 2004, áit ar oibrigh sí ar chláir spóirt éagsúla ar chúl stáitse. Chuaigh sí ar aghaidh go [[RTÉ Radio 1|RTÉ Raidió 1]] agus [[RTÉ 2fm]], áit ar léigh sí na scéalta nuachta spóirt gach uair an chloig. Bhí sí ina comhláithreoir ar chraoltaí beo ar [[Na Cluichí Gaelacha|chluichí Gaelacha]] éagsúla. Rinneadh tuairisceoir teilifíse di sa bhliain 2006, ar an gclár spóirt ''OB Sport'' ar dtús, ansin mar thuairisceoir taobhlíne ar an ''[[The Sunday Game|Sunday Game]]'' in 2007. In 2008, thosaigh Ní Chuilinn ag obair le Nuacht RTÉ, mar thuairisceoir spóirt ar dtús, agus go gairid ina dhiaidh sin mar láithreoir nuachta spóirt ar ''[[RTÉ News: Six One]]''. Ó shin i leith, tá roinnt imeachtaí móra spóirt clúdaithe aici, [[Cluichí Oilimpeacha|na Cluichí Oilimpeacha]] san áireamh. Fógraíodh in 2023 go gcuirfidh Ní Chuilinn an chéad chraoladh iomlán i nGaeilge ar chluichí ceannais Chraobh Shinsir Iomána na hÉireann i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/235788-2/|teideal=‘Tá súil agam go leanfar leis’ – craoladh iomlán i nGaeilge le déanamh ar chluiche ceannais na hÉireann|dáta=2023-07-20|dátarochtana=2023-07-20|údar=Pádraic Ó Ciardha}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Cuilinn, Evanne Ní}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1981]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baniriseoirí]] [[Catagóir:Craoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Lucht RTÉ]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Chainnigh]] myjepottdl9e08fftxc1jubtotpdjhi 1313318 1313317 2026-05-16T15:36:06Z Seachránaí 53315 1313318 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir, iriseoir spóirt Éireannach agus láithreoir teilifíse í '''Evanne Ní Chuilinn''' (a rugadh ar an 5 Meán Fómhair 1981). Bhí sí ag obair mar láithreoir nuachta spóirt ar ''[[RTÉ News: Six One]]''.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.rte.ie/lifestyle/living/2017/1123/922225-evanne-ni-chuilinn-on-love-loss-and-meeting-her-birth-mother/|title=Evanne Ní Chuilinn on love, loss and meeting her birth mother|author=|first=|date=23 November 2017|publisher=RTÉ News|access-date=11 January 2018}}</ref> D'éirigh sí as RTÉ ar an 7 Feabhra 2025<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/politics/broadcaster-and-journalist-evanne-ni-chuilinn-resigns-from-rte-and-is-to-become-a-fine-gael-senator/a2005767639.html|teideal=Broadcaster and journalist Evanne Ní Chuilinn resigns from RTÉ and is to become a Fine Gael senator|dáta=2025-02-07|language=en|work=Irish Independent|dátarochtana=2025-02-07}}</ref> nuair a ceapadh í mar Sheanadóir de chuid Fhine Gael.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ceapachain-an-taoisigh-chun-an-27u-seanad-fogartha/|teideal=Ceapacháin an Taoisigh chun an 27ú Seanad fógartha|dáta=2025-02-07|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-02-07}}</ref> == Gairm == Bhain Ní Chuilinn céim amach in [[Ollscoil na Gaillimhe|OÉ Gaillimh]].<ref>{{Lua idirlín|teideal=NUIG to host Olive Loughnane|url=http://www.advertiser.ie/galway/article/18668/nuig-to-host-olive-loughnane|work=Galway Advertiser|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190215103245/http://www.advertiser.ie/galway/article/18668/nuig-to-host-olive-loughnane|archivedate=15 Feabhra 2019|quote=Hosted by the NUI Galway alumni group, Olive Loughnane will be in conversation with RTÉ sports journalist and NUI Galway graduate Evanne Ní Chuilinn at 6.30pm on Thursday, November 12.}}</ref> Thosaigh Ní Chuilinn a gairm phroifisiúnta mar fho-eagarthóir le [[RTÉ Sport]] in 2004, áit ar oibrigh sí ar chláir spóirt éagsúla ar chúl stáitse. Chuaigh sí ar aghaidh go [[RTÉ Radio 1|RTÉ Raidió 1]] agus [[RTÉ 2fm]], áit ar léigh sí na scéalta nuachta spóirt gach uair an chloig. Bhí sí ina comhláithreoir ar chraoltaí beo ar [[Na Cluichí Gaelacha|chluichí Gaelacha]] éagsúla. Rinneadh tuairisceoir teilifíse di sa bhliain 2006, ar an gclár spóirt ''OB Sport'' ar dtús, ansin mar thuairisceoir taobhlíne ar an ''[[The Sunday Game|Sunday Game]]'' in 2007. In 2008, thosaigh Ní Chuilinn ag obair le Nuacht RTÉ, mar thuairisceoir spóirt ar dtús, agus go gairid ina dhiaidh sin mar láithreoir nuachta spóirt ar ''[[RTÉ News: Six One]]''. Ó shin i leith, tá roinnt imeachtaí móra spóirt clúdaithe aici, [[Cluichí Oilimpeacha|na Cluichí Oilimpeacha]] san áireamh. Fógraíodh in 2023 go gcuirfidh Ní Chuilinn an chéad chraoladh iomlán i nGaeilge ar chluichí ceannais Chraobh Shinsir Iomána na hÉireann i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/235788-2/|teideal=‘Tá súil agam go leanfar leis’ – craoladh iomlán i nGaeilge le déanamh ar chluiche ceannais na hÉireann|dáta=2023-07-20|dátarochtana=2023-07-20|údar=Pádraic Ó Ciardha}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Ní Chuilinn, Evanne}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1981]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Baniriseoirí]] [[Catagóir:Craoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Iriseoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Lucht RTÉ]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Chainnigh]] 67n8qaj7b8bbo3nezj2lsfjb2hwzqe8 14 109372 1313477 1175387 2026-05-16T19:32:28Z Alison 570 Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann 1313477 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann|LADT]] [[Catagóir:LADT]] 6ysi36kzoe9sk3gh3dpc7t9pndehmwr 0 112698 1313763 1289000 2026-05-17T01:31:02Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313763 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Conradh [[An Eoraip|Eorpach]] (CETS 148) a daingníodh i 1992 faoi choimirce [[Comhairle na hEorpa|Chomhairle na hEorpa]] chun [[Teanga mhionlaigh|teangacha réigiúnacha agus mionlaigh]] a chosaint agus a chur chun cinn san [[An Eoraip|Eoraip]] is ea '''an''' '''Chairt Eorpach um Theangacha Réigiúnacha nó Mionlaigh'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/the%20European%20Charter%20for%20Regional%20or%20Minority%20Languages/|title=“the European Charter for Regional or Minority Languages” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-04-07}}</ref> ([[Béarla]]: ''European Charter for Regional or Minority Languages''; [[Fraincis]]: ''Charte européenne des langues régionales ou minoritaires''). Ní thugann an chairt aon sainmhíniú ar cad is teanga réigiúnach nó mionlaigh ann, agus fágadh an cinneadh sin faoi na stáit náisiúnta éagsúla. Níl feidhm ag an gcairt ach le [[Teanga (cumarsáid)|teangacha]] a úsáideann saoránaigh na stát go traidisiúnta (agus sa chaoi sin, fágtar teangacha a úsáideann [[Inimirce|inimirceoirí]] ó stáit eile as an áireamh), agus atá sách difriúil ó theanga an tromlaigh nó [[Teanga oifigiúil|ón teanga oifigiúil]] (agus sa chaoi sin, fágtar canúintí as an áireamh),<ref name="Kord">{{Cite book-en|author=Kordić|first=Snježana|author-link=Snježana Kordić|title=Languages and Nationalism Instead of Empires|publisher=[[Routledge]]|pages=167{{hyphen}}179|location=London|year=2024|doi=10.4324/9781003034025-11|isbn=978-0-367-47191-0|oclc=1390118985|id={{COBISS.RS|125229577}}. {{COBISS|171014403}}|access-date=2024-01-16|quote=In Croatia and Serbia, segregation takes place in the name of minority language rights, ignoring that the European Charter for Regional or Minority Languages gives a clear definition of a minority language that excludes the term ‘minority language’ in this case. [...] although the Charter reads that a minority language must be different from the official language and must not be a dialect of the official language, and although the standard language of Bosniaks, Croats, Montenegrins and Serbs is based on the same dialect called [[Shtokavian]], and it is clear that according to the Charter it cannot be regarded as several minority languages.}}<templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles></ref> agus a bhfuil bunús críochach leo (.i. teangacha a labhraítear go traidisiúnta i réigiúin nó i gceantair laistigh den Stát) nó a úsáideann mionlaigh theangeolaíochta laistigh den Stát ina iomláine (rud a chuireann teangacha ar nós [[An Ghiúdais|Giúdais]] agus [[An Romainis|Romainis]] san áireamh). Ní rangaítear teangacha atá oifigiúil laistigh de réigiún nó cúige ar leith (mar shampla [[an Chatalóinis]] sa [[An Spáinn|Spáinn]]) mar theangacha oifigiúla an Stáit, agus dá bharr sin d’fhéadfadh na pobail sin leas a bhaint as an gCairt.{{Foinse}} Is é sin an chúis a luadh i dtaobh [[Éire (Poblacht na hÉireann)|Phoblacht na hÉireann]], nach bhfuil an Chairt sínithe acu i leith na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] (cé gur teanga mhionlaigh í) toisc gurb í an chéad teanga oifigiúil de réir [[Bunreacht na hÉireann|an Bhunreachta]]. Tá sé ráite go sonrach sa Chairt áfach gur féidir í a shíniú agus a dhaingniú i leith "gach teanga réigiúnach nó mionlaigh, nó teanga oifigiúil nach n-úsáidtear chomh forleathan ar a chríoch ar fad". Is faoin gclásal seo a chlúdaigh an [[An Eilvéis|Eilvéis]] an [[An Iodáilis|Iodáilis]] agus [[An Rómainis|Rhaeto-Rómainis]] faoi fhorálacha na Cairte, agus an [[An Fhionlainn|Fhionlainn]] an t[[An tSualainnis|Sualainnis]].<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Dónall Ó Riagáin]]|url=https://comhar.ie/iris/78/9/failte-fhaichilleach-roimh-an-bplean/|title=Fáilte fhaichilleach roimh an bplean|journal=[[Comhar]]|volume=78|issue=9|month=Meán Fómhair|year=2018}}</ref> Dhaingnigh an [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]] an Chairt ar son (i measc teangacha eile) [[An Bhreatnais|na Breatnaise]] sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]], [[An Albainis|na hAlbainise]] agus [[Gaeilge na hAlban]] in [[Albain]], agus ar son na Gaeilge i [[Tuaisceart Éireann|dTuaisceart Éireann]]. Cé gur sínitheoir í [[an Fhrainc]], tá bac bunreachtúil uirthi an Chairt a dhaingniú ar son teangacha mionlaigh na Fraince. Soláthraíonn an chairt go leor gníomhartha a d'fhéadfadh stáit a dhéanamh chun teangacha réigiúnacha agus mionlaigh a chosaint agus a chur chun cinn. Tá dhá leibhéal cosanta ann &#x2014; ní mór do gach sínitheoir an leibhéal cosanta is ísle a chur i bhfeidhm ar theangacha ábhartha. Is féidir le sínitheoirí a dhearbhú freisin go mbainfidh teanga nó teangacha leas as an leibhéal cosanta níos airde, ina sonraítear raon gníomhaíochtaí nach mór do stáit 35 acu ar a laghad a chur i ngníomh. == Cosaintí == Is féidir le tíortha an chairt a dhaingniú bunaithe ar Chuid II nó ar Chuid III den Chairt, ina leagtar amach prionsabail difriúla. Is féidir le tír amháin Cuid III roghnú do theangacha áirithe, mar shampla, dhaingnigh an [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Ríocht Aontaithe]] Cuid II agus Cuid III den Chairt i gcás na Breatnaise, ach go dtí 2025 ní raibh ach Cuid II amháin daingnithe acu i gcás [[An Choirnis|na Coirnise]].<ref>{{Lua idirlín|teideal=An Choirnis ar comhchéim leis an nGaeilge i gcairt Eorpach|url=https://tuairisc.ie/an-choirnis-ar-comhcheim-leis-an-ngaeilge-i-gcairt-eorpach/|work=[[Tuairisc.ie]]|dáta=2025-12-02|dátarochtana=2025-12-02|údar=[[Maitiú Ó Coimín]]}}</ref><ref group="nóta">Tagairt maidir leis an gCoirnis amháin</ref> === Cuid II === I gCuid II den Chairt, leagtar naoi bpríomhphrionsabal agus cuspóirí amach (Airteagal 7, 1(a)–(i)) nach mór do Stáit a bpolasaithe agus a reachtaíocht a bhunú orthu. Feictear iad mar chreatlach chun na teangacha atá i gceist a chaomhnú.<ref name="about">{{Cite web-en|url=http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/aboutcharter/default_en.asp|title=The European Charter for Regional or Minority Languages is the European convention for the protection and promotion of languages used by traditional minorities.|work=European Charter for Regional <br>or Minority Languages}}</ref> * na teangacha réigiúnacha nó mionlaigh a aithint mar fhriotal ar an saibhreas cultúrtha * limistéar geografach gach teanga réigiúnach nó mionlaigh a urramú * an riachtanas atá le gníomhaíocht dhiongbháilte d'fhonn teangacha réigiúnacha nó mionlaigh a chur ar aghaidh * úsáid teangacha réigiúnacha nó mionlaigh sa chaint agus i scríbhinn a éascú agus/nó a chothú, sa saol poiblí agus príobháideach. * caidreamh cultúrtha a chothú le grúpaí sa Stát a úsáideann teangacha difriúla * foirmeacha agus meáin iomchuí a sholáthar chun teangacha réigiúnacha nó mionlaigh a theagasc, nó staidéar a dhéanamh orthu * saoráidí a sholáthar chun gur féidir le daoine nach labhraíonn teanga réigiúnach nó mionlaigh a bhfuil cónaí orthu sa limistéar ina labhraítear í an teanga sin a fhoghlaim más mian leo * staidéar agus taighde ar theangacha réigiúnacha nó mionlaigh a chur ar aghaidh in ollscoileanna nó in institiúidí coibhéiseacha * saghsanna iomchuí comhaiseag trasnáisiúnta a chur ar aghaidh i dtaca le teangacha réigiúnacha nó mionlaigh === Cuid III === Sonraítear i gCuid III rialacha cuimsitheacha, trasna roinnt earnálacha, a n-aontaíonn stáit cloí leo. Ní mór don rialtas gach teanga lena mbaineann Cuid III den Chairt a ainmniú go sonrach. Ní mór do Stáit cúig cinn is tríocha ar a laghad de na gealltanais a roghnú i leith gach teanga. Tá roghanna éagsúla ag baint le leibhéil éagsúla tacaíochta i go leor forálacha, agus ní mór ceann acu a roghnú “i gcomhréir leis an gcor ina bhfuil gach teanga”. Is iad seo a leanas na réimsí óna gcaithfear na gealltanais sin a roghnú: <ref name="about">{{Cite web-en|url=http://www.coe.int/t/dg4/education/minlang/aboutcharter/default_en.asp|title=The European Charter for Regional or Minority Languages is the European convention for the protection and promotion of languages used by traditional minorities.|work=European Charter for Regional <br>or Minority Languages}}</ref> * Oideachas * Údaráis bhreithiúnacha * Údaráis riarthacha agus seirbhísí poiblí * Na Meáin * Gníomhaíochtaí agus saoráidí cultúrtha * Saol eacnamaíoch agus sóisialta * Comhaisig trasteorann == Tagairtí == {{Reflist}} ====Nótaí==== {{reflist|group=nóta}} == Naisc sheachtracha == {{Vicífhoinse}} * [https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016806d356c Aistriúchán Gaeilge neamhoifigiúil] {{DEFAULTSORT:Cairt Eorpach um Theangacha Reigiunacha no Mionlaigh, An}} [[Catagóir:Conarthaí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Teangacha na hEorpa]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta teanga]] [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Mionteangacha]] [[Catagóir:Comhairle na hEorpa]] [[Catagóir:1992]] e7jne4lo3nvrfbynvedtelph30zrlns 14 113479 1313750 1214182 2026-05-17T01:26:38Z Alison 570 Ord 1313750 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceartas|sóisialta]] [[Catagóir:Sochaí]] [[Catagóir:Cothromas]] [[Catagóir:Cearta daonna|sóisialta]] k2bhmpfjsgs1spomu1jzzw9tkw4mj7b 14 114452 1313756 1287440 2026-05-17T01:28:56Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313756 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Pleanail teanga}} [[Catagóir:Sochtheangeolaíocht‎|*]] [[Catagóir:Teangeolaíocht fheidhmeach]] [[Catagóir:Teangeolaíocht]] [[Catagóir:Socheolaíocht]] [[Catagóir:Ilchultúrthacht‎]] [[Catagóir:Ceartas sóisialta‎]] [[Catagóir:Cearta teanga|*]] [[Catagóir:Cearta sibhialta]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] cmi440ws4u59p0h15o4kh32izejjsy7 14 114453 1313755 1287424 2026-05-17T01:28:43Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Cearta Teanga]] to [[Catagóir:Cearta teanga]] without leaving a redirect: Cás 1287424 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta daonna]] [[Catagóir:Ceartas sóisialta‎]] [[Catagóir:Ilchultúrthacht‎]] [[Catagóir:Saoirse cainte‎]] [[Catagóir:Cearta sibhialta]] [[Catagóir:Sochtheangeolaíocht‎|*]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] aynsh3dw2r3wxssa54ki7cic2ig2roc 14 114454 1313761 1287421 2026-05-17T01:30:25Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313761 wikitext text/x-wiki Baineann an chatagóir seo le [[Bailte Seirbhíse Gaeltachta]] a bhfuil aitheantas oifigiúil bainte amach ag pobal Gaeilge iontu mar sin. [[Catagóir:Gaeltacht]] [[Catagóir:Údarás na Gaeltachta]] [[Catagóir:Cearta teanga]] [[Catagóir:Pleanáil teanga|*]] [[Catagóir:Sochaí na hÉireann]] [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] [[Catagóir:Bailte sa Ghaeltacht]] fzv2vck36l8s47f73icviuvn27q8off 14 114502 1313762 1287448 2026-05-17T01:30:34Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313762 wikitext text/x-wiki Baineann an chatagóir seo le ceantair a bhfuil aitheantas oifigiúil bainte amach ag pobal Gaeilge iontu mar [[Líonraí Gaeilge]] toisc dlús áirithe a bheith iontu agus toisc plean teanga a bheith aontaithe acu. [[Catagóir:Grúpaí Gaeilge]] [[Catagóir:Bailte in Éirinn|*]] [[Catagóir:Foras na Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta teanga]] [[Catagóir:Pleanáil teanga|*]] [[Catagóir:Sochaí na hÉireann]] [[Catagóir:Cultúr na hÉireann]] r53k7dq67vl14ffm9i29otavv2am9y7 0 114683 1313286 1259141 2026-05-16T14:34:58Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313286 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Sasanach é '''Hilary Benn''' [[MP]] (a rugadh ar an [[26 Samhain]] 1953), agus ball de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. Ceapadh é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an 5 Iúil 2024. [[Íomhá:Hilary Benn.jpg|clé|mion|2004]] [[Íomhá:Hilary Benn Official Cabinet Portrait, July 2024 (crop 1).jpg|clé|mion|2024]] == Tús a shaoil == Bhí a athair, polaiteoir mór le rá Tony Benn, i bhfad amach ar an [[eite chlé]]. Bhí tionchar nach beag ag nach beag ag Tony Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, [[Meáin chumarsáide|meáin]] agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|teideal=Tony Benn i ndiaidh a bháis {{!}} Raidió Fáilte|dáta=2017-11-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171121172120/http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|archivedate=2017-11-21}}</ref> Bhí Tony Benn i gcónaí i bhfách le h[[athaontú na hÉireann]] agus ba dhéistin leis [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]].<ref name=":0" /> == Gairm pholaitiúil == Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Gnóthaí Eachtracha in 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bata-agus-bothar-tugtha-don-rt-hon-pat-jimmy-dan-rua-mp-mar-gheall-ar-raiteas-faoin-sceimhlitheoireacht/|teideal=Bata agus bóthar tugtha don ‘Rt Hon Pat Jimmy Den Rua MP’ mar gheall ar ráiteas faoin sceimhlitheoireacht|dáta=2016-01-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Thuaisceart Éireann in 2023. === Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann === Cheap [[Keir Starmer]] é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an [[5 Iúil]] [[2024]]. Tharraing [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] conspóid nuair a ritheadh é. D’fhógair rialtas na Breataine de chuid [[Keir Starmer]] "cealú an Achta" mar chuid dá gclár oibre. Ach is léir nach aisghairm an Achta atá ar intinn ag Benn ach leasú. Tá sé soiléir go bhfuil sé diongbháilte go gcoinneofar an Coimisiún a bunaíodh faoin Acht Oidhreachta, an ICRIR (Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery).<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/smal-do-ghlanta-ar-acht-oidhreacht-na-dtriobloidi/|teideal=Smál do-ghlanta ar Acht Oidhreacht na dTrioblóidí|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=21 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> In 2024, bunaíodh Coimisiún de chuid [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]], an [[Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais]] '''('''CNAAE''').'''<ref>nó '''Coimisiún um Athshlánú Eolais agus Athmhuintearas''' (nó Faisnéise). I mBéarla, ''Independent Commission for Reconciliation and Information'' nó an ''ICRIR''</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://icrir.independent-inquiry.uk/|teideal=Home page|language=en-GB|work=Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery|dátarochtana=2024-09-14}}</ref> D’eascair an CNAAE as an bplean conspóideach de chuid na d[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Tóraithe]] a gheall cosaint ó chúiseamh d’iarshaighdiúirí as eachtraí a tharla le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. Ach lean an tionscal ar aghaidh faoi Benn. In 2025, bhí sé dearbhaithe ag Benn go ndéanfaidh sé “aisghairm ar [[Acht um Riar an Cheartais (Éire) 1737]]”, píosa reachtaíochta a tháinig isteach le linn aimsir na b[[Na Péindlíthe|Péindlithe]] a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó Thuaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/nuacht/1947-%E2%80%98clochmh%C3%ADle-stairi%C3%BAil%E2%80%99-eile-agus-acht-1737-%C3%B3-aimsir-na-bp%C3%A9indlithe-a-chuireann-cosc-ar-%C3%BAs%C3%A1id-na-gaeilge-sna-c%C3%BAirteanna-%C3%B3-thuaidh-le-haisghairm.html|teideal=‘Clochmhíle stairiúil’ eile agus Acht 1737 ó aimsir na bPéindlithe a chuireann cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó thuaidh le haisghairm - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|údar=Conradh na Gaeilge|dáta=Feabhra 2025|work=cnag.ie|dátarochtana=2025-03-02}}</ref> == Pearsanta == Phós Benn mac léinn eile in Oxford, Rosalind Caroline Retey sa bhliain 1973; 20 bliain d'aois a bhí an lánúin ag an am. Fuair Retey bás den ailse in 1979. Phós Benn Sally Christina Clark in 1982 agus tá ceathrar clainne orthu. Is é uachtarán oinigh ar Dundela F.C. i mBéal Feirste.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dundela F.C.|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dundela_F.C.&oldid=1236105125|journal=Wikipedia|date=2024-07-22|language=en}}</ref> == Féach freisin == * [[Tony Benn]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] * [[Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737]] * [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Benn, Hilary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Yorkshire Thiar]] sfpfiwj6jgiuwm2wndkd0lhddmy7dbh 1313287 1313286 2026-05-16T14:36:10Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313287 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Sasanach é '''Hilary Benn''' [[MP]] (a rugadh ar an [[26 Samhain]] 1953), agus ball de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. Ceapadh é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an 5 Iúil 2024. [[Íomhá:Hilary Benn.jpg|clé|mion|2004]] [[Íomhá:Hilary Benn Official Cabinet Portrait, July 2024 (crop 1).jpg|clé|mion|2024]] == Tús a shaoil == Bhí a athair, polaiteoir mór le rá Tony Benn, i bhfad amach ar an [[eite chlé]]. Bhí tionchar nach beag ag nach beag ag Tony Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, [[Meáin chumarsáide|meáin]] agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|teideal=Tony Benn i ndiaidh a bháis {{!}} Raidió Fáilte|dáta=2017-11-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171121172120/http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|archivedate=2017-11-21}}</ref> Bhí Tony Benn i gcónaí i bhfách le h[[athaontú na hÉireann]] agus ba dhéistin leis [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]].<ref name=":0" /> == Gairm pholaitiúil == Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Gnóthaí Eachtracha in 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bata-agus-bothar-tugtha-don-rt-hon-pat-jimmy-dan-rua-mp-mar-gheall-ar-raiteas-faoin-sceimhlitheoireacht/|teideal=Bata agus bóthar tugtha don ‘Rt Hon Pat Jimmy Den Rua MP’ mar gheall ar ráiteas faoin sceimhlitheoireacht|dáta=2016-01-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Thuaisceart Éireann in 2023. === Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann === Cheap [[Keir Starmer]] é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an [[5 Iúil]] [[2024]]. Tharraing [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] conspóid nuair a ritheadh é. D’fhógair rialtas na Breataine de chuid [[Keir Starmer]] "cealú an Achta" mar chuid dá gclár oibre. Ach is léir nach aisghairm an Achta atá ar intinn ag Benn ach leasú. Tá sé soiléir go bhfuil sé diongbháilte go gcoinneofar an Coimisiún a bunaíodh faoin Acht Oidhreachta, an ICRIR (Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery).<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/smal-do-ghlanta-ar-acht-oidhreacht-na-dtriobloidi/|teideal=Smál do-ghlanta ar Acht Oidhreacht na dTrioblóidí|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=21 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> In 2024, bunaíodh Coimisiún de chuid [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]], an [[Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais]] '''('''CNAAE''').'''<ref>nó '''Coimisiún um Athshlánú Eolais agus Athmhuintearas''' (nó Faisnéise). I mBéarla, ''Independent Commission for Reconciliation and Information'' nó an ''ICRIR''</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://icrir.independent-inquiry.uk/|teideal=Home page|language=en-GB|work=Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery|dátarochtana=2024-09-14}}</ref> D’eascair an CNAAE as an bplean conspóideach de chuid na d[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Tóraithe]] a gheall cosaint ó chúiseamh d’iarshaighdiúirí as eachtraí a tharla le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. Ach lean an tionscal ar aghaidh faoi Benn. In 2025, bhí sé dearbhaithe ag Benn go ndéanfaidh sé “aisghairm ar [[Acht um Riar an Cheartais (Éire) 1737]]”, píosa reachtaíochta a tháinig isteach le linn aimsir na b[[Na Péindlíthe|Péindlithe]] a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó Thuaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/nuacht/1947-%E2%80%98clochmh%C3%ADle-stairi%C3%BAil%E2%80%99-eile-agus-acht-1737-%C3%B3-aimsir-na-bp%C3%A9indlithe-a-chuireann-cosc-ar-%C3%BAs%C3%A1id-na-gaeilge-sna-c%C3%BAirteanna-%C3%B3-thuaidh-le-haisghairm.html|teideal=‘Clochmhíle stairiúil’ eile agus Acht 1737 ó aimsir na bPéindlithe a chuireann cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó thuaidh le haisghairm - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|údar=Conradh na Gaeilge|dáta=Feabhra 2025|work=cnag.ie|dátarochtana=2025-03-02}}</ref> == Pearsanta == Phós Benn mac léinn eile in Oxford, Rosalind Caroline Retey sa bhliain 1973; 20 bliain d'aois a bhí an lánúin ag an am. Fuair Retey bás den ailse in 1979. Phós Benn Sally Christina Clark in 1982 agus tá ceathrar clainne orthu. Is é uachtarán oinigh ar Dundela F.C. i mBéal Feirste.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dundela F.C.|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dundela_F.C.&oldid=1236105125|journal=Wikipedia|date=2024-07-22|language=en}}</ref> == Féach freisin == * [[Tony Benn]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] * [[Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737]] * [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Benn, Hilary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Yorkshire Thiar]] otjclstobfvs6xu5mt4akz97xhebp0e 14 115200 1313575 1233985 2026-05-16T21:49:21Z Alison 570 Catagóir:Oideachas de réir ábhair 1313575 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Leanaí]] [[Catagóir:Sláinte gnéis]] [[Catagóir:Oideachas de réir ábhair]] [[Catagóir:Gnéasacht an duine]] [[Catagóir:Ógántacht]] 2u8swnvyeslbrw15juian7bipy0viq7 14 115281 1313509 1232171 2026-05-16T20:03:43Z Alison 570 Catagóir:Údarás 1313509 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Rialtas]] [[Catagóir:Ollsmachtachas]] [[Catagóir:Údarás]] iiy70vbni8zxdzc7mmiyi8f932hs4g5 14 115282 1313510 1232172 2026-05-16T20:06:25Z Alison 570 +cata 1313510 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Deachtóireacht]] [[Catagóir:Údarás]] [[Catagóir:Údarásaíochas]] 6yvste2857qm4t79o226nzpeutcluy0 0 116690 1313767 1312439 2026-05-17T01:37:04Z Alison 570 Catagóir:Cearta teanga 1313767 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Imeacht|v_name=<nowiki>#</nowiki>GaelVóta}} Is feachtas é '''[[GaelVóta|#GaelVóta]]''' chun cur ina luí ar an aos [[Polaiteoir|polaitiúil]] cearta phobal na [[An Ghaeilge|Gaeilge]] agus na [[An Ghaeltacht|Gaeltachta]] a chur chun cinn. == Cúlra == Bíonn formhór mór na b[[Páirtí polaitíochta|páirtithe polaitiúla]] ag rá go bhfuil siad báúil don Ghaeilge, ach rialtas i ndiaidh rialtais ní dhéanann siad beart de réir a mbriathair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/tuarascail/2024/06/17/pobal-na-gaeilge-tinn-tuirseach-de-bheith-lasmuigh-den-dail/|teideal=Pobal na Gaeilge ‘tinn tuirseach’ de bheith lasmuigh den Dáil|údar=[[Éanna Ó Caollaí]]|dáta=17 Meitheamh 2024|language=|work=[[The Irish Times]]|dátarochtana=2024-11-22}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/seasann-polaiteoiri-go-diongbhailte-ar-son-na-gaeilge-go-dti-go-mbionn-seasamh-diongbhailte-le-togail/|teideal=Seasann polaiteoirí go díongbháilte ar son na Gaeilge go dtí go mbíonn seasamh díongbháilte le tógáil|údar=[[Marcus Ó Conaire]]|dáta=2019-12-27|language=ga-IE|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-22}}</ref> Rinneadh ciorruithe millteanacha ar an tacaíocht ón Stát in aimsir na déine tar éis [[Géarchéim bhaincéireachta na hÉireann, 2008|géarchéime na mbanc]]<ref>{{Luaigh foilseachán|date=1 Nollaig 2021|url=https://comhartaighde.ie/eagrain/7/oceallaigh/|title=Breithiúnas an Bhoird Snip Nua agus Toil an Troika: Polasaí Gaeilge i bPoblacht na hÉireann, 2008–2018|journal=[[COMHARTaighde]]|issue=7|doi=https://doi.org/10.18669/ct.2021.05|first=Ben|last=Ó Ceallaigh|issn=2009-8626|year=}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> agus cé go bhfuil borradh faoin n[[Geilleagar na hÉireann|geilleagar]] anois, tá "bonn íseal stairiúil" faoin tacaíocht don Ghaeilge go fóill ó shin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html|teideal=#GaelVóta 2024 - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|údar=[[Conradh na Gaeilge]]|work=cnag.ie|dátarochtana=2024-11-22|archivedate=2024-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241121151719/https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html}}</ref> == Cur chuige == Le blianta beaga anuas bíonn [[Conradh na Gaeilge]] ag foilsiú éilimh chun an scéal sin a réiteach, agus á gcur faoi bhráid na bpolaiteoirí a bhíonn ag seasamh i dtoghcháin in [[Éire|Éireann]]. Molann an Conradh do phobal na Gaeilge gealltanas seasmhach a lorg ó na iarrthóirí ina dtaobh. [[Íomhá:Canvassing.svg|mion|Polaiteoir ag lorg vótaí]] <blockquote>"Nuair a chnagann [[polaiteoir]] ar do dhoras, cuir ceist orthu: cad é a dhéanfaidh tusa don Ghaeilge agus don Ghaeltacht?<br/><br/>Ansin nuair atá an comhrá sin tosnaithe, go gcuirfear ceist 'an bhfuil tusa sásta tacú leis an bPlean Fáis, an Plean Infheistíochta don Ghaeilge agus don Ghaeltacht, agus an gcuirfidh tú chun cinn é le do pháirtí?"<ref name=":1" /></blockquote> "Tá ról againn ar fad le dul i bhfeidhm ar na polaiteoirí"<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|author=[[Conchúr Ó Faoláin]]|date=20-11-2024|url=https://www.pressreader.com/ireland/irish-independent-seachtain/20241120/page/1/textview|title=Tá tábhacht leis an 'Gaelvóta' sa toghchán: Conradh na Gaeilge|journal=[[Seachtain (nuachtán)|Seachtain]] / [[Irish Independent|The Irish Independent]]}}</ref> a deir Julian de Spáinn, toisc go mbíonn polaiteoirí "ag bailiú aiseolais, agus cuireann siad ar ais sa chóras é atá ag gach páirtí polaitiúil, agus nuair a fheiceann siad na rudaí atá ag teacht chun cinn ag na doirse, tugann siad aird air sin."<ref name=":1" /> == Olltoghchán 2024 ó dheas == === Éilimh === Tá ceithre "mhóréileamh" ag CnaG do pholaiteoirí in [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán 2024]], agus mionsonraí faoi gach ceannteideal: # Plean Fáis 2024-2029, atá réitithe ag CnaG a chur i bhfeidhm (plean a cuireadh le chéile "thar ceann breis agus 130 eagras Teanga agus Gaeltachta ar fud na tíre"<ref name=":3">{{Luaigh foilseachán|date=27-11-2024|title=Cén páirtí atá in ann an Gaelvóta a mhealladh... déan suas d'intinn anois|journal=[[Seachtain]]|url=https://m.independent.ie/seachtain/olltoghchan-lacann-gach-pairti-leis-an-mholadh-don-oideachas-lan-ghaeilge/a1048180932.html|pages=lch 4}}</ref>) # Dul i ngleic leis an éigeandáil sa chóras oideachais ó thaobh na Gaeilge de # Dul i ngleic leis an éigeandáil tithíochta sa Ghaeltacht (.i. éilimh [[TINTEÁN (feachtas)#Éilimh|THINTEÁN]]) # [[Aire rialtais|Aire]] sinsearach le bheith freagrach go díreach as cúrsaí Gaeilge agus Gaeltachta<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html|teideal=#GaelVóta 2024 - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|work=cnag.ie|dátarochtana=2024-11-22|archivedate=2024-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241121151719/https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html}}</ref> === Gealltanais === ==== Plean Fáis 2024-2029 ==== Is iad [[Fianna Fáil]] agus [[Fine Gael]] an t-aon dá pháirtí nár léirigh tacaíocht do na héilimh sa Phlean Fáis, m.sh. "méadú faoi thrí go beagnach €198m, nó 0.4% den chaiteachas náisiúnta, faoi 2030 ar an Ghaeilge."<ref name=":2" /> Mhol [[Páirtí an Lucht Oibre (Éire)|Páirtí an Lucht Oibre]] go ndéanfaí é a mhaoiniú "de réir mar atá leagtha amach" ag CnaG.<ref name=":3" /> Gheall Sinn Féin go sroichfí an sprioc earcaíochta de dhaoine le Gaeilge sa státseirbhís faoi 2030 agus luaigh bearta áirithe chun an Ghaeilge a normalú i measc an phobail.<ref name=":6">{{Luaigh foilseachán|date=29-11-2024|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/?p=832|journal=[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]|issue=5|title=Ceist na Gaeilge i bhforógraí na bpáirtithe polaitiúla|author=Kerron Ó Luain}}</ref> ==== Oideachas ==== Chuir "na páirtithe uile atá san iomaíocht san [[Olltoghchán na hÉireann, 2024|Olltoghchán]]" in iúl go dtacaíonn siad le coiste saineolaithe a bhunú laistigh den gcéad trí mhí den rialtas nua "chun polasaí oideachais [[Tumoideachas|lán-Ghaeilge]] ón [[Réamhscoil|réamhscolaíocht]] go dtí an [[Oideachas#Ardoideachas|tríú leibhéal]] a fhorbairt." Ba é an t-aon pháirtí nár ghlac leis an moladh gan choinníoll ná FG, a dúirt go rabhadar "oscailte chuige seo".<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|date=27-11-2024|title=Glacann gach páirtí leis an mholadh don oideachas lán-Ghaeilge|journal=[[Seachtain]]|url=https://m.independent.ie/seachtain/olltoghchan-lacann-gach-pairti-leis-an-mholadh-don-oideachas-lan-ghaeilge/a1048180932.html|pages=lch 1}}</ref> Maidir le measúnú a dhéanamh ar chaighdeán an oideachais seo de réir an [[An Fráma Tagartha Chomónta Eorpach|Fhráma Tagartha Chomónta Eorpach]], níor thug FG freagra ar bith, ach dúirt FF go rabhadar oscailte don mholadh, agus bhí gach páirtí eile ar a shon.<ref name=":2" /> [[Íomhá:Gaeloideachas logo.jpg|mion|[[Gaeloideachas Teo.]]]] Agus é ag trácht ar ghealltanais na bhforógra, rinne an staraí Kerron Ó Luain iontas de ghealltanas de chuid FF go ndéanfaidís an curaclam dara leibhéil a "leasú" le tuilleadh béime a chur ar an teanga labhartha, nó ba faoi aire de chuid FF, [[Norma Foley]], a baineadh leathuair an chloig in aghaidh na seachtaine d'am múinte na Gaeilge. Gheall siad freisin tuilleadh deiseanna freastail ar [[Gaelscoil|Ghaelscoileanna]] agus [[Gaelcholáiste|Gaelcholáistí]] agus b'amhlaidh an scéal le FG.<ref name=":6" /> Chuir an [[Comhaontas Glas]] béim ar an nGaeilge sa chóras oideachais ina bhforógra siúd, ag méadú líon na ndaltaí atá ag fáil a gcuid oideachais trí Ghaeilge "faoi dhó".<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dubailt-ar-lion-na-ndaltai-i-scoileanna-lan-ghaeilge-agus-cursai-triu-leibheal-sa-teanga-geallta-ag-an-gcomhaontas-glas/|teideal=Dúbailt ar líon na ndaltaí i scoileanna lán-Ghaeilge agus cúrsaí tríú leibhéal sa teanga geallta ag an gComhaontas Glas|dáta=2024-11-13|language=|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-28}}</ref> Bhí an sprioc sin i gclár rialtais na dtrí páirtithe freisin an uair cheana, ach is amhlaidh gur i laghad a chuaigh an líon céanna,<ref name=":4" /> an chéad uair gur tharla a leithéid le leathchéad bliain anuas.<ref name=":6" /> Deir Páirtí an Lucht Oibre go méadóidís líon na gcainteoirí laethúla Gaeilge go dtí 100,000 roimh 2032. Deir siad áfach nach mbeadh siad sásta cúrsaí 3^ú leibhéil a mhaoiniú.<ref name=":6" /> Molann siad bliain den tumoideachas i mbunscoileanna lán-Bhéarla agus go múinfí ábhair eile seachas an Ghaeilge trí mheán na Gaeilge i scoileanna Béarla. Sin rud atá [[Pobal seachas Brabús]] ag éileamh freisin.<ref name=":4" /> I measc na moltaí eile atá ag PsB tá "tuarastal cóir" do na h[[Acht na Gaeltachta 2012|oifigigh pleanála teanga]] agus ranganna do dhaoine fásta, m.sh. sna breac-Ghaeltachtaí agus d'iarrthóirí tearmainn atá ag cur fúthu sa Ghaeltacht.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cursai-saor-in-aisce-sna-colaisti-samhraidh-agus-e26-milliun-breise-do-tg4-a-moladh-ag-pobal-seachas-brabus/|teideal=Cúrsaí saor in aisce sna coláistí samhraidh agus €26 milliún breise do TG4 á mholadh ag Pobal seachas Brabús|dáta=2024-11-15|language=|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-28}}</ref> Dúirt na [[Na Daonlathaithe Sóisialta (Éire)|Daonlathaithe Sóisialta]] go dtabharfaidís "aird ar leith" don Ghaeltacht, ag gealladh "cláir éifeachtacha spreagtha geilleagair" dó.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-daonlathaithe-soisialta-chun-aird-ar-leith-a-thabhairt-ar-cheantair-agus-ar-phobal-na-gaeltachta/|teideal=Na Daonlathaithe Sóisialta chun ‘aird ar leith’ a thabhairt ar cheantair agus ar phobal na Gaeltachta|dáta=2024-11-20|language=|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-28}}</ref> ==== Tithíocht sa Ghaeltacht ==== [[Íomhá:Bord Pleanála HQ.jpg|mion|An Bord Pleanála]]Tá gach páirtí ar son dhá cheann d'éilimh [[TINTEÁN (feachtas)#Éilimh|THINTEÁN]].<ref name=":5">{{Luaigh foilseachán|date=29-11-2024|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/?p=835|journal=[[An Páipéar (nuachtán)|An Páipéar]]|issue=5|title=Gealltanais na bpáirtithe nochtaithe ag “Gaelvóta”}}</ref> Ceann acu sin is ea treoirlínte pleanála Gaeltachta, a bhíothas ag súil leo ar feadh dhá bhliain um an dtaca sin, a fhoilsiú "gan mhoill", rud a bheifí ag súil leis go laghdódh sé an siar is aniar idir an Roinn Tithíochta agus Roinn na Gaeltachta a bhain leo le fada,<ref name=":2" /> agus go gcuirfí i bhfeidhm iad.<ref name=":5" /> Is é an gealltanas eile atá gach páirtí ar a shon ná go gcuirfear Straitéis Daonra agus Tithíochta i bhfeidhm i ngach [[Acht na Gaeltachta 2012|limistéar pleanála teanga]] sa Ghaeltacht.<ref name=":5" /> Bhí gach páirtí seachas FG agus FF i bhfabhar Scéim na nDeontas Tithíochta Gaeltachta a chur i bhfeidhm arís, agus tá FF sásta "athbhreithniú" a dhéanamh air.<ref name=":5" /> Bhí gach páirtí seachas FG, FF, agus an Comhaontas Glas sásta na cumhachtaí le rannóg tithíochta a thabhairt d'Údarás na Gaeltachta.<ref name=":5" /> Deir FF go bhfuil an Ghaeilge mar theanga bheo phobail agus cearta na gcainteoirí ina gcuspóir bunaidh dá gcuid.<ref name=":4">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/na-dearmad-an-ghaeilge-agus-tu-sa-bhothan-votala-achaini-lucht-feachtais/|teideal=‘Ná dearmad an Ghaeilge agus tú sa bhothán vótála’ – achainí lucht feachtais|dáta=2024-11-28|language=|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-28}}</ref> Níor luaigh a bhforógra '[[pleanáil teanga]]', "rud atá aisteach nuair a chuimhnítear ar a thábhachtaí is atá sin i saol na Gaeltachta faoi láthair."<ref name=":3" /> D'admhaigh FG go bhfuil "riachtanais ar leith ag na pobail Ghaeltachta"<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/a-gcuid-gealltanas-don-ghaeilge-deanta-ag-fine-gael/|teideal=A gcuid gealltanas don Ghaeilge tugtha ag Fine Gael|dáta=2024-11-18|language=|work=[[Tuairisc.ie]]|dátarochtana=2024-11-28}}</ref> agus gheall siad, i measc rudaí eile, "go n-oibreoidh an páirtí agus iad i rialtas le h[[Údarás na Gaeltachta]] chun soláthar suntasach tithe nua a fháil agus todhchaí fhadtéarmach na bpobal Gaeltachta a chinntiú." Ní bhfuair an tÚdarás iomlán na maoine a gheall Fine Gael roimh an téarma deireanach sa rialtas. Mhol an Comhaontas Glas an cheist seo a chíor mar chuid de "straitéis chomhtháite Ghaeltachta" a chuireadh san áireamh anailís ó fhorais stáit agus ranna rialtais éagsúla.<ref name=":5" /> (Tá easpa comhordaithe idir na ranna rialtais ina ábhar frustrachais do ghníomhaithe agus saineolaithe teanga le fada.<ref name=":6" />) Gheall siad freisin go gcuirfidís toghcháin don Údarás i bhfeidhm arís (rud a gheall FF freisin<ref name=":6" />) agus go raibh fúthu "córas nua tacaíochta do lucht Gaeilge sa Ghaeltacht a chruthú", [[Tuismitheoirí na Gaeltachta (eagraíocht)|Tuismitheoirí na Gaeltachta]] san áireamh.<ref name=":3" /> Luaigh Páirtí an Lucht Oibre cead a thabhairt don Údarás "diúltú ar thithe príobháideacha a cuireadh ar díol sna Gaeltachtaí ionas go leanfaidh siad de bheith ar fáil don phobal teanga."<ref name=":6" /> ==== Aire Sinsearach ==== Ní cheapfadh Fine Gael Aire Sinsearach ach dúirt Fianna Fáil go gceapfaí Aire Gnóthaí Tuaithe agus Gaeltachta. Tá gach páirtí eile tacúil maidir leis agus dúirt Páirtí an Lucht Oibre go mbeidís ag éileamh "Aire Stáit le freagracht as an Ghaeilge agus as an Oideachas."<ref name=":2" /> ==Féach freisin== * [[Olltoghchán na hÉireann, 2024]] * [[TINTEÁN (feachtas)|TINTEÁN]] (feachtas pobalbhunaithe tithíochta don Ghaeltacht) * [[Conradh na Gaeilge]] ==Naisc sheachtracha== * [https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html Seasamh na bpáirtithe maidir le GaelVóta (olltoghchán 2024 ó dheas)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241121151719/https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/gaelv%C3%B3ta2024.html |date=2024-11-21 }} * [https://cnag.ie/images/11SA2024_Toghch%C3%A1n2024_%C3%89ilimh_1_compressed_1.pdf 4 mhóréileamh ChnaG don olltoghchán] * [https://cnag.ie/ga/feachtas/feachtaisreatha/plean-f%C3%A1is.html Plean Fáis ChnaG] * Alt de chuid [[Tuairisc.ie]] faoi [https://tuairisc.ie/na-dearmad-an-ghaeilge-agus-tu-sa-bhothan-votala-achaini-lucht-feachtais/ ghealltanais toghcháin] ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:GaelVota}} [[Catagóir:Conradh na Gaeilge]] [[Catagóir:Agóidíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Olltoghcháin in Éirinn|*]] [[Catagóir:Olltoghchán na hÉireann, 2024]] [[Catagóir:Polaitíocht na hÉireann|*]] [[Catagóir:Polaitíocht Phoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Parlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Cearta teanga]] [[Catagóir:Cearta Gaeilge]] [[Catagóir:Gaeltacht]] [[Catagóir:Oideachas na Gaeilge]] [[Catagóir:Haischlibeanna]] [[Catagóir:Toghcháin Uachtaránachta na hÉireann]] [[Catagóir:An Ghaeilge]] tg7znav0i6dpez2khvgzdbftlai4tfv 0 116988 1313552 1251810 2026-05-16T20:52:36Z Alison 570 [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] 1313552 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[amhránaí is scríbhneoir]] [[Éireannach]] í '''Yasmine Byrne''', aitheanta go gairmiúil mar '''Jazzy''' nó'''Jazzy Yaz'''. Tá cúpla amhrán cáiliúil aici, mar shampla ''Make Me Feel Good'' agus ''Don't Stop Just Yet'' le Belters Only, ''Zeros'' le Cassö agus Headie One, ''Somedays'' le Sonny Fodera agus D.O.D., ''Giving Me'', ''Shooting Star'' agus ''Feel It''. ==Saol pearsanta== Rugadh i g[[Cromghlinn, BÁC|Cromghlinn]] ar [[19 Meán Fómhair]] [[1996]] í. == Dioscliosta == * ''Constellations' (2023) * ''No Bad Vibes'' (2024) == Tagairtí == {{reflist}} {{síolta ceol}} {{DEFAULTSORT:Jazzy}} [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1996]] [[Catagóir:Amhránaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] qkxg04774as2whxj7j9pp6sre8lmi91 14 118040 1313478 1259162 2026-05-16T19:32:42Z Alison 570 Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann 1313478 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:18ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Dlí na hÉireann]] [[Catagóir:Fuascailt na gCaitliceach]] [[Catagóir:Stair shóisialta na hÉireann]] 2f46800jj8frncs8wm7oywybsys55xr 14 118999 1313602 1280504 2026-05-16T22:19:15Z Alison 570 Ord 1313602 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Sagairt|Liútarach]] j6snimsccq4k7nreueorvz2e81f11yx 0 120468 1313329 1275412 2026-05-16T15:53:43Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313329 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba Sheanadóir de chuid Fhianna Fáil í '''Tras Honan''' idir 1977 agus 1992. Ar an bPainéal Riaracháin a bhí sí. Seanadóirí freisin a bhí ina hathair céile Thomas (T.V.) Honan agus a fear céile Dermot (Derry) Honan. Shuigh sí féin agus a deirfiúr, an Teachta Caroline (Carrie) Acheson, san Oireachtas sa bhliain 1981, an chéad uair riamh a shuigh deirfiúracha san Oireachtas ag an am céanna. Ar an 13 Bealtaine 1982, ainmníodh agus toghadh í, gan iomaíocht, ar an gcéad Chathaoirleach mná agus atoghadh chuig an bpost sin í ar an 25 Aibreán 1987. Is í an t-aon bhean amháin a d’fhóin ina Cathaoirleach agus ní raibh aon bhean eile ina Cathaoirleach ó shin. Thug sí “bean tuaithe” uirthi féin. Cé gur thacaigh sí leis an mBille Sláinte (Beartú Muiríne), 1978, a rinne frithghiniúnaigh dleathach ar oideas ó lucht gairmiúil leighis nuair a achtaíodh é, bhí sí i gcoinne na saoirse breise a bheadh i gceist le frithghiniúnaigh a bheith ar fáil do dhaoine os cionn 18 bliain d’aois. Le linn na díospóireachta Dara Céime ar an mBille um Chosaint Mháithreachais d'Fhostaithe, 1981, thug sí ardmholadh do mhná ar éirigh leo post lán-aimseartha a chur díobh fad ar thóg siad clann ach chuir sí in iúl freisin gurbh ábhar imní di é folláine na bpáistí a bhí i gceist, agus dúirt: ''"I have said that now. I may be hauled over the coals at the weekend for saying it, but it is said. I am sure the Minister is accustomed to me by now"''. == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Honan, Tras}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]] [[Catagóir:Básanna in 2023]] [[Catagóir:Baill den 14ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 15ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 16ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 17ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 18ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 19ú Seanad]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] oodpj0yfaea49mkukdabmjwm1qff60q 2 120601 1313494 1312778 2026-05-16T19:52:16Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1313494 wikitext text/x-wiki * Tá an focal "item" de dhíth ón mbot, is amhlaidh... tá! * An eochairfhocal é "Label"? Is . * Ní fheictear anseo go díreach na torthaí SQL, ach ina ionad sin, céard a dhéanann an bot leo, mar shampla ?item -> <nowiki>[[:d:?item|?item]]</nowiki> {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?can2000 { # P3425=(Comhartha) Aitheantas Nature 2000 # P17=tír, Q27=Éire ?item wdt:P3425 ?can2000; wdt:P17 wd:Q27. # label SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } | columns = number:#, label:Alt, P7959:Contae, P18:Íomhá, P3425:Natura 2000 | links = local }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Alt ! Contae ! Íomhá ! Natura 2000 |- | style='text-align:right'| 1 | [[Loch Iascaigh]] | [[Contae Dhún na nGall]] | [[Íomhá:Lough Eske sud est.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000163 IE0000163] |- | style='text-align:right'| 2 | [[An Abhainn Mhór]] | [[Contae Phort Láirge]] | [[Íomhá:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002170 IE0002170] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Wicklow Mountains National Park Information Office.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002122 IE0002122] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Portach Chlóirthigh|Dúlra Phortach Chlóirthigh]] | [[Contae Uíbh Fhailí]] | [[Íomhá:Clara bog boardwalk. 07.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000572 IE0000572] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Bá Bhaile Dúill|Bá Baile Dúill]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:The View from Strand Road Baldoyle - geograph.org.uk - 181928.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000199 IE0000199] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Gleann Dá Ghrua]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Glen walk way.JPG|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000719 IE0000719] |- | style='text-align:right'| 7 | [[An Sliabh Riabhach]] | [[Contae Luimnigh]] | [[Íomhá:Black Rock on the Ballyhoura Mountain Range - geograph.org.uk - 1103684.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002036 IE0002036] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Loch Uí Ghadhra]] | [[Contae Shligigh]] | [[Íomhá:Lough Gara 1.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004048 IE0004048] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Inbhear Bhaile Roiséir]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:View of Rogerstown Estuary.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000208 IE0000208] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Loch Coirib]] | [[Contae na Gaillimhe]] | [[Íomhá:Loughcorrib.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004042 IE0004042] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Coill Chnoc Sinche]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Plants on damp bankside in Knocksink woods.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000725 IE0000725] |} {{Wikidata list end}} r9p7hycago43pp01tw6w8xe6o7oxy5r 14 120985 1313625 1279945 2026-05-16T22:50:39Z Alison 570 Ord 1313625 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Déimeagrafaic]] [[Catagóir:Forbairt dhaonna]] [[Catagóir:Aois agus sochaí|Z]] [[Catagóir:Athrú sóisialta]] dif6a54c9pmooasr24r99m5dbyezl23 14 121116 1313589 1281343 2026-05-16T22:04:58Z Alison 570 Ord 1313589 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Polasaí|Eachtra]] 3nsgc0cd080rujmhgvzij1vfdji2zb2 14 121445 1313624 1284191 2026-05-16T22:50:25Z Alison 570 Ord 1313624 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Déimeagrafaic]] [[Catagóir:Forbairt dhaonna]] [[Catagóir:Aois agus sochaí|Alpha]] [[Catagóir:Athrú sóisialta]] coj6t4h8lh892c9ebdh5ow00ez33fza 14 121795 1313578 1288138 2026-05-16T21:50:08Z Alison 570 Catagóir:Oideachas de réir ábhair 1313578 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Oideachas de réir ábhair|Reiligiún]] [[Catagóir:Creideamh]] jhs91grgvken8papx03mc2j6xqh4tvy 14 122122 1313753 1291337 2026-05-17T01:27:51Z Alison 570 Ord 1313753 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta daonna|Leanbh]] [[Catagóir:Leanaí]] taf00xgvcw739vk131m6xpzx5ugy4gd 14 123185 1313420 1298399 2026-05-16T18:25:28Z Alison 570 ord 1313420 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Inscne agus sochaí]] [[Catagóir:Mná de réir ábhair|Sochaí]] 6ujdrrl8vxwe3wtzuqp69al3natd4yt 2 124967 1313288 1313253 2026-05-16T14:38:23Z Marcas.oduinn 33120 1313288 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 2ip6c56xclgobxl5x1x4vvo28m1z3h7 1313815 1313288 2026-05-17T06:59:34Z Marcas.oduinn 33120 /* Ceanntásc */ 1313815 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == '''Cecile O'Rahilly''' ({{langx|ga|Sisile Ní Rathaille}}; 17 December 1894 in [[Listowel]], [[County Kerry]], [[Ireland]] – 2 May 1980 in [[Dublin]], [[Republic of Ireland|Ireland]]) was a scholar of the [[Celtic languages]]. She is best known for her editions/translations of the various recensions of the [[Ulster Cycle]] epic saga ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 8ocmwmhwndncvz9lq5e4s1wltrateto 1313816 1313815 2026-05-17T08:46:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313816 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 6p0o9npj6lzxpljeo51pu6146fl8cob 1313818 1313816 2026-05-17T10:00:29Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313818 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Personal life == Bhí Ní Rathaille líofa ar Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. She was sister to [[Alfred O'Rahilly]], a noted academic, President of University College Cork agus [[Teachta Dála]] for Cork City, and [[Thomas Francis O'Rahilly]] an Irish scholar of the Celtic languages.<ref name=Tomás /> Their first cousin was [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], who was one of the founding members of the [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] and died in the [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> Their great-grand uncle was the noted Irish philologist and antiquary [[Eoghan Ó Comhraí]]. She never married, but lived with her companion Myfanwy Williams at 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]], after moving to Dublin in 1951.<ref name=Sisile /> She had been sick for much of her life, and in her later years began to lose her sight.<ref name=Sisile /> After a long illness, she died on 2 May 1980. She was buried in [[Glasnevin Cemetery]].<ref name=Sisile /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ aj14jyclc72seqbdjv3vu6mjeeki1cy 1313819 1313818 2026-05-17T10:04:51Z Marcas.oduinn 33120 1313819 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Personal life Bhí Ní Rathaille líofa ar Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. She was sister to [[Alfred O'Rahilly]], a noted academic, President of University College Cork agus [[Teachta Dála]] for Cork City, and [[Thomas Francis O'Rahilly]] an Irish scholar of the Celtic languages.<ref name=Tomás /> Their first cousin was [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], who was one of the founding members of the [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] and died in the [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> Their great-grand uncle was the noted Irish philologist and antiquary [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]], after moving to Dublin in 1951.<ref name=Sisile /> She had been sick for much of her life, and in her later years began to lose her sight.<ref name=Sisile /> After a long illness, she died on 2 May 1980. She was buried in [[Glasnevin Cemetery]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 9u68sgs6vqtq2m0xr2w0m849j8ao15s 1313820 1313819 2026-05-17T10:05:55Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313820 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Personal life Bhí Ní Rathaille líofa ar Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. She was sister to [[Alfred O'Rahilly]], a noted academic, President of University College Cork agus [[Teachta Dála]] for Cork City, and [[Thomas O'Rahilly]] an Irish scholar of the Celtic languages.<ref name=Tomás /> Their first cousin was [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], who was one of the founding members of the [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] and died in the [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> Their great-grand uncle was the noted Irish philologist and antiquary [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]], after moving to Dublin in 1951.<ref name=Sisile /> She had been sick for much of her life, and in her later years began to lose her sight.<ref name=Sisile /> After a long illness, she died on 2 May 1980. She was buried in [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ kkw3irj8qdy7en6e1c7oyvh6krsccu3 1313823 1313820 2026-05-17T10:14:49Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313823 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Personal life Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha: aici [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil,'' agus in her later years began to lose her sight''.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 3pq3mzr6w27rtqdte0963codcgsir4m 1313824 1313823 2026-05-17T10:29:04Z Marcas.oduinn 33120 1313824 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Personal life Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha suntasacha aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 20yxkma3nqyhs8z1ajtj6k9h5fwvbx1 1313825 1313824 2026-05-17T11:13:53Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313825 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education == ''O'Rahilly parents were Thomas Francis Rahilly of [[Béal Átha Longfoirt]], County Kerry and Julia Mary Rahilly (''née'' Curry) of [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. She was the eleventh of her parents' thirteen surviving children. <ref name=Humphrys>{{Cite web|last=Humphrys|first=Mark|date=|title=My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly|url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html|archive-url=|archive-date=|access-date=30 December 2020|website=Humphrys Genealogy}}</ref> ''She received her primary education at the local national school in Listowel, before attending the Presentation Convent, also in Listowel. By 1906 after being widowed seven years previously, her mother moved the family to Dublin, where they lived at 66 Botanic Road, [[Glas Naíon]]. <ref name=census>{{Cite web|last=|first=|date=1911|title=Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin)|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/|archive-url=|archive-date=|access-date=30 December 2020|website=National Archives of Dublin}}</ref> O'Rahilly continued her education at the Dominican College in Eccles Street. ''She received a BA with double first-class honours in Celtic Studies and French from [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] in 1915. Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]]. <ref name=SisleAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Retrieved 30 December 2020.</ref> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Academic career == ''She taught French at a number of schools in Wales between 1919 and 1946. She returned to Dublin to take up an assistant professorship in Celtic Studies at the [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] under her brother Tomás in 1946, later becoming full professor sometime after 1956, the first woman to hold the post.<ref name=Sisle /> Le linn ''time, she published ... . She retired from DIAS in 1964, but continued to publish. ''In 1957, she was awarded [[Doctor of Letters|D.Litt]] in Celtic Studies by the [[Ollscoil na hÉireann]] and later an honorary D.Litt in 1977, also from NUI.<ref name=Sisile /> She was elected as a member of the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha suntasacha aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ fvt4uybb1a0ruwku2bs25jfa863vdae 1313826 1313825 2026-05-17T11:14:06Z Marcas.oduinn 33120 1313826 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education ''O'Rahilly parents were Thomas Francis Rahilly of [[Béal Átha Longfoirt]], County Kerry and Julia Mary Rahilly (''née'' Curry) of [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. She was the eleventh of her parents' thirteen surviving children. <ref name=Humphrys>{{Cite web|last=Humphrys|first=Mark|date=|title=My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly|url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html|archive-url=|archive-date=|access-date=30 December 2020|website=Humphrys Genealogy}}</ref> ''She received her primary education at the local national school in Listowel, before attending the Presentation Convent, also in Listowel. By 1906 after being widowed seven years previously, her mother moved the family to Dublin, where they lived at 66 Botanic Road, [[Glas Naíon]]. <ref name=census>{{Cite web|last=|first=|date=1911|title=Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin)|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/|archive-url=|archive-date=|access-date=30 December 2020|website=National Archives of Dublin}}</ref> O'Rahilly continued her education at the Dominican College in Eccles Street. ''She received a BA with double first-class honours in Celtic Studies and French from [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] in 1915. Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]]. <ref name=SisleAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Retrieved 30 December 2020.</ref> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Academic career == ''She taught French at a number of schools in Wales between 1919 and 1946. She returned to Dublin to take up an assistant professorship in Celtic Studies at the [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] under her brother Tomás in 1946, later becoming full professor sometime after 1956, the first woman to hold the post.<ref name=Sisle /> Le linn ''time, she published ... . She retired from DIAS in 1964, but continued to publish. ''In 1957, she was awarded [[Doctor of Letters|D.Litt]] in Celtic Studies by the [[Ollscoil na hÉireann]] and later an honorary D.Litt in 1977, also from NUI.<ref name=Sisile /> She was elected as a member of the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha suntasacha aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 4qsvib72qyd5lmm7twuk6fib2kz3c5p 1313827 1313826 2026-05-17T11:14:13Z Marcas.oduinn 33120 1313827 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education ''O'Rahilly parents were Thomas Francis Rahilly of [[Béal Átha Longfoirt]], County Kerry and Julia Mary Rahilly (''née'' Curry) of [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. She was the eleventh of her parents' thirteen surviving children. <ref name=Humphrys>{{Cite web|last=Humphrys|first=Mark|date=|title=My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly|url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html|archive-url=|archive-date=|access-date=30 December 2020|website=Humphrys Genealogy}}</ref> ''She received her primary education at the local national school in Listowel, before attending the Presentation Convent, also in Listowel. By 1906 after being widowed seven years previously, her mother moved the family to Dublin, where they lived at 66 Botanic Road, [[Glas Naíon]]. <ref name=census>{{Cite web|last=|first=|date=1911|title=Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin)|url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/|archive-url=|archive-date=|access-date=30 December 2020|website=National Archives of Dublin}}</ref> O'Rahilly continued her education at the Dominican College in Eccles Street. ''She received a BA with double first-class honours in Celtic Studies and French from [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] in 1915. Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]]. <ref name=SisleAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Retrieved 30 December 2020.</ref> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Academic career ''She taught French at a number of schools in Wales between 1919 and 1946. She returned to Dublin to take up an assistant professorship in Celtic Studies at the [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] under her brother Tomás in 1946, later becoming full professor sometime after 1956, the first woman to hold the post.<ref name=Sisle /> Le linn ''time, she published ... . She retired from DIAS in 1964, but continued to publish. ''In 1957, she was awarded [[Doctor of Letters|D.Litt]] in Celtic Studies by the [[Ollscoil na hÉireann]] and later an honorary D.Litt in 1977, also from NUI.<ref name=Sisile /> She was elected as a member of the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha suntasacha aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ qvqdon7odegot6nwvqk3tfph18dw2n5 1313828 1313827 2026-05-17T11:44:33Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313828 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] na ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education ''O'Rahilly parents were Thomas Francis Rahilly of [[Béal Átha Longfoirt]], County Kerry and Julia Mary Rahilly (''née'' Curry) of [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. She was the eleventh of her parents' thirteen surviving children.<ref name=Humphrys /> ''She received her primary education at the local national school in Listowel, before attending the Presentation Convent, also in Listowel. By 1906 after being widowed seven years previously, her mother moved the family to Dublin, where they lived at 66 Botanic Road, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> O'Rahilly continued her education at the Dominican College in Eccles Street. ''She received a BA with double first-class honours in Celtic Studies and French from [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] in 1915. Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Academic career ''She taught French at a number of schools in Wales between 1919 and 1946. She returned to Dublin to take up an assistant professorship in Celtic Studies at the [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] under her brother Tomás in 1946, later becoming full professor sometime after 1956, the first woman to hold the post.<ref name=Sisile /> Le linn ''time, she published ... . She retired from DIAS in 1964, but continued to publish. ''In 1957, she was awarded [[Doctor of Letters|D.Litt]] in Celtic Studies by the [[Ollscoil na hÉireann]] and later an honorary D.Litt in 1977, also from NUI.<ref name=Sisile /> She was elected as a member of the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha suntasacha aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work=National Archives of Dublin}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ hgysskymn77tfgl2becowws9mi3zb8p 14 125616 1313751 1309741 2026-05-17T01:27:30Z Alison 570 Ord 1313751 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir suímh]] [[Catagóir:Cearta daonna|Suímh]] gwrg46ls0yov94ymgfmkelm19f48rdl 0 126028 1313593 1311664 2026-05-16T22:08:14Z TVShowsFan2005 71551 1313593 wikitext text/x-wiki Is clár teilifíse é Kuigear Kangaru a craoladh ar TG4. <ref>{{Lua idirlín|url=https://irishnewsarchive.com/?a=q&hs=1&r=1&results=1&txq=%22Kuigear+Kangaru%22&sf=byDA&advtxq=&advop=AND&advtxnr=&advtxnt=&advopnr=0&advopnt=0&e=-------en-20--1-byDA-img-txIN----------1-1-1-1-1-1-community-------INA-mr-all---AND----|work=irishnewsarchive.com|dátarochtana=2026-05-04|teideal=TV}}</ref> == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Cearrbhachas Napoleon (25 Aibreán 1997) # Dhá aghaidh an Uasail D (30 Bealtaine 1997)<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishnewsarchive.com/?a=q&hs=1&r=1&results=1&txq=%22Kuigear+Kangaru%22&sf=byDA&advtxq=&advop=AND&advtxnr=&advtxnt=&advopnr=0&advopnt=0&e=27-05-1997-31-05-2026--en-20--1-byDA-img-txIN-%22The+Sunday+Game%22---------1-1-1-1-1-1-community-------INA-mr-all---AND-0-0--|teideal=1997 TV|work=irishnewsarchive.com|dátarochtana=2026-05-04}}</ref> == Tagairtí == [[Catagóir:Cartúin]] saqacnsmar4ubno9v2ntpghkdtv6r7a 0 126064 1313330 1312040 2026-05-16T15:57:12Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313330 wikitext text/x-wiki ̺{{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''John Augustin Murphy''' (rugadh [[17 Eanáir]] [[1927]] i [[Maigh Chromtha]], [[Contae Chorcaí]], Éire ; d'éag [[28 Feabhra]] [[2022]] i gContae Chorcaí ) ina Staraí Éireannach agus ina sheanadóir i [[Seanad Éireann]], teach uachtarach Pharlaimint na hÉireann ( [[An tOireachtas|Oireachtas]] ). ==Beathaisnéis== Rugadh Murphy i [[Maigh Chromtha]], [[Contae Chorcaí]],<ref>{{cite web|url=http://www.irishexaminer.com/lifestyle/features/this-much-i-know-john-a-murphy-183249.html|title=This Much I Know]|work=[[Irish Examiner]]|date=11 February 2012|access-date=5 November 2016}}</ref> agus tá sé ráite aige go raibh sé an-tugtha don léitheoireacht mar bhuachaill. Bhuaigh sé scoláireacht de chuid Chomhairle Contae Chorcaí i 1945, chun staidéar a dhéanamh ar an stair i [[Coláiste na hOllscoile, Corcaigh|gColáiste na hOllscoile, Corcaigh]], agus bhain sé céim chéadonóracha amach amach i 1948 agus an chéad áit sa Stair agus sa Laidin araon. Bhí sé ar dhuine de bhunaitheoirí Chumann Staire an Choláiste ina bhliain dheiridh ollscoile.<ref>{{Cite web |last=Doherty |first=Gabriel |date=20 March 2022 |title=John A Murphy: One of Ireland's foremost public intellectuals |url=https://www.irishexaminer.com/news/spotlight/arid-40831934.html |access-date=1 January 2025 |website=The Irish Examiner}}</ref> Rinne sé MA i gCorcaigh sula ndeachaigh sé i mbun poist mhúinteoireachta ag an seimineár [[Deoise Chorcaí agus Rois|deoise]] ''St Finbarr's College,''Fearann Phiara i gCathair Chorcaí. Tar éis aon bhliain déag i bhFhearann Phiarais (1949 -1960), rinneadh léachtóir cúnta de i gColáiste na hOllscoile, Corcaigh agus i 1971 ina ollamh lánaimseartha le Stair, post a bhí aige go dtí 1990. Bhí a leabhar ceannródaíoch, ''*Ireland in the Twentieth Century*'', a foilsíodh i 1975, ar cheann de na chéad suirbhéanna ar stair chomhaimseartha na hÉireann.<ref>{{cite web|url=http://www.corkuniversitypress.com/John-A-Murphy-p/9781859183922.htm|title=Essays in Honour of John A Murphy|work=[[Cork University Press]]|access-date=6 November 2016|archive-date=7 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107011536/http://www.corkuniversitypress.com/John-A-Murphy-p/9781859183922.htm|url-status=dead|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=7 Bealtaine 2026|archivedate=7 Samhain 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107011536/http://www.corkuniversitypress.com/John-A-Murphy-p/9781859183922.htm}}</ref> Toghadh Murphy chuig an Seanad mar iarrthóir neamhspleách i 1977, ag déanamh ionadaíochta ar thoghlach ''[[Ollscoil na hÉireann|Ollscoil Náisiúnta na hÉireann]]''<ref>{{Cite web |url=https://www.oireachtas.ie/en/members/member/John-A-Murphy.S.1980-04-16/|title=John A. Murphy |work=Oireachtas Members Database |access-date=3 February 2008}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.corkuniversitypress.com/John-A-Murphy-p/9781859183922.htm|title=History and the Public Sphere: Essays in Honour of John A Murphy|work=[[Cork University Press]]|date=2005|access-date=6 November 2016|archive-date=7 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161107011536/http://www.corkuniversitypress.com/John-A-Murphy-p/9781859183922.htm|url-status=dead|teideal=Cóip cartlainne|dátarochtana=7 Bealtaine 2026|archivedate=7 Samhain 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161107011536/http://www.corkuniversitypress.com/John-A-Murphy-p/9781859183922.htm}}</ref> . Choinnigh sé a shuíochán i dtoghcháin 1981 agus 1982. Chaill sé a shuíochán i dtoghcháin 1983 ach ghnóthaigh sé ar ais é i 1987 agus ansin chosain sé arís é i 1989. Níor sheas sé san toghchán arís ina dhiaidh sin. Mar sheanadóir, tugadh suntas dó as an abhcóideacht a rinne sé ar an iolrachas polaitiúil agus cultúrtha. Roimhe sin, ba thacadóir don Scéim Mháthar agus Linbh le [[Noel Browne]] é..<ref name="guy" /> Tugadh faoi deara freisin gur léirmheastóir géar ar Shinn Féin agus ar Arm Poblachtach Sealadach na hÉireann é Murphy, sóisialaí a raibh baint aige go minic le Páirtí na nOibrithe agus Páirtí an Lucht Oibre,<ref name="Irish Times obituary">{{cite news |last= |first= |date=5 March 2022 |title=John A Murphy obituary: Eminent historian and thorn in side of republicans |url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/people/john-a-murphy-obituary-eminent-historian-and-thorn-in-side-of-republicans-1.4817648 |work=[[Irish Times]] |location= |access-date=19 April 2022}}</ref> go dtí an pointe gur minic a luadh Murphy mar "Fhrith-Phoblachtánach."<ref name="Irish Times obituary"/><ref name="Doherty 2022">{{cite news |last=Doherty |first=Gabriel |date=20 March 2022 |title=John A Murphy: One of Ireland's foremost public intellectuals |url=https://www.irishexaminer.com/news/spotlight/arid-40831934.html |work=[[Irish Examiner]] |location=[[Cork City]] |access-date=19 April 2022}}</ref> Cé gur thacaigh sé le hathaontú na hÉireann sna 1960idí ar dtús, agus ag agóid i gcoinne tabhairt isteach imtheorannú na bpríosúnach Poblachtach i 1971, chomh maith le hAcht Cumhachtaí Práinne 1976, faoi na 1980idí bhí seasamh Murphy aistrithe go dtí an tuairim nach raibh “an cheist náisiúnta” timpeall Thuaisceart Éireann mórán níos mó ná aighneas teorann. Shéan Murphy [[An tIRA Sealadach|an IRA Sealadach]] mar "''armed Hibernianism''" a bhí "unworthy" den téarma "''Republicans'' ", agus mhúscail sé fearg i measc ghluaiseacht an tIRA Shealadach nuair a cháin sé go poiblí [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais 1981]]. Sa bhliain 1982, thug Murphy óráid ag Béal na mBláth chun comóradh 60 bliain bhás Mhichíl Uí Choileáin a chomóradh, agus d'fhógair sé nach raibh athaontú na hÉireann "...''worth the shedding of a single drop of blood''".<ref>{{cite news |last=John |first=Dolan |date=5 March 2022 |title=A tribute to John A: A truly great Corkman |url=https://www.echolive.ie/corkviews/arid-40820862.html |work= |location= |access-date=19 April 2022}}</ref> Sna 1990idí cháin Murphy John Hume as a bheith toilteanach dul i muinín Gerry Adams agus é ag iarraidh deireadh a chur leis na Trioblóidí go síochánta. Aindiachaí agus neamhchreidmheach ab ea Murphy, agus cháin sé ról chléir na h[[An Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Eaglaise Caitlicí]] i bpolaitíocht na hÉireann, agus chuir sé i gcoinne a dtionchair ar 'An tAcht Sláinte (Beartú Muiríne), 1979' (a bhain le díol [[Breithrialú|frithghiniúna]] in Éirinn) agus ar reifreann an [[Colscaradh|Cholscartha]] 1986(.i. an Deichiú Leasú ar an mBunreacht).<ref name="Doherty 2022"/> In ainneoin a chlaonta forásacha roimhe sin, ar an 13 Bealtaine 2015, roimh an reifreann ar chomhionannas pósta in Éirinn, scríobh sé chuig [[The Irish Times]], ag cur síos ar an leasú bunreachtúil atá beartaithe chun pósadh comhghnéis a cheadú mar "''grotesque nonsense''".<ref>{{cite news|url=http://www.irishtimes.com/opinion/letters/marriage-referendum-1.2209712|newspaper=[[The Irish Times]]|title=Marriage referendum|date=13 May 2015}}</ref><ref name="Doherty 2022"/> Fuair Murphy bás i gCorcaigh ar an 28 Feabhra 2022, ag aois 95.<ref name="obituary">{{cite news|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/historian-and-former-senator-john-a-murphy-dies-aged-95-1.4814516|title=Historian and former senator John A Murphy dies aged 95|newspaper=[[The Irish Times]] |date=28 February 2022}}</ref> Ba [[Peil Ghaelach|pheileadóir Gaelach]] a athair Thade, a d’imir ar fhoireann chontae Chorcaí. == Saothar foilsithe == *{{cite book |last1=Murphy |first1=John A. |title=Justin MacCarthy, Lord Mountcashel, Commander of the First Irish Brigade in France |date=1959 |publisher=Cork University Press |location=Cork |isbn=0-7171-0568-7 |url=https://books.google.com/books?id=hDVIAAAAMAAJ}} *{{Cite book |last=Murphy |first=John A. |title=Ireland in the Twentieth Century |year=1975 |publisher=Gill and Macmillan |location=Dublin |isbn=0-7171-0568-7 }} *Murphy, John A.; O'Carroll, J. P. (eds), ''De Valera and his times'', Cork University Press, 1983. {{ISBN|0-7171-0568-7}} *{{Cite book |last=Murphy |first=John A. |title=The College : A history of Queen's/University College Cork, 1845-1995 |year=1995 |publisher=Cork University Press |location=Cork |isbn=1-85918-056-6 }} *{{Cite book |last=Murphy |first=John A. |title=Cuimhne dhá laoch : MacCurtain and MacSwiney |year=1995 |publisher=Cork Public Museum, 1995 |location=Cork |isbn=978-1-898168-13-3}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.oireachtas.ie/en/members/member/John-A-Murphy.S.1980-04-16/ Iontráil ar shuíomh gréasáin an Oireachtas] == Tagairtí == <references /> {{DEFAULTSORT:Murphy, John A}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1927]] [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Baill den 14ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 15ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 16ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 18ú Seanad]] [[Catagóir:Baill den 19ú Seanad]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Scoláirí agus lucht acadúil na hÉireann]] [[Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha]] nv0sxisjepqlrffygkm1388auh61hru 0 126074 1313460 1313258 2026-05-16T19:13:16Z TVShowsFan2005 71551 1313460 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Lulu a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Seinnteoir Ceirníní Alvin/Céad Scannán Teilifíse Lulu/Caoineadh (18 Nollaig 1997) # Cailín Gnó/An Lacha Peataí/Seirbhís Scáthanna Fola Lulu (25 Nollaig 1997) # Cairde agus Naimhde/An Comórtas Áilleachta/Buachaill Beag Saibhir Bocht (26 Nollaig 1997) # Cás na wige atá ar Iarraidh/Cosa na bhFroig/Bogadh Mícheart (12 Feabhra 1998) # Lulu Ádhúil/Píosaí Ocht/Pónairí Léimneacha (9 Aibreán 1998) # An Deirbie Balún/Cnámharlach Bréige/Gaiste na mBéar (23 Aibréan 1998) # Páistí na bPrátaí/An Cainteoir Bolg/Spraoi Coinín (21 Bealtaine 1998) [[Catagóir:Cartúin]] e9w6lrjgkktp58dm6pvar0oxkm1fo2p 0 126126 1313463 1313260 2026-05-16T19:17:18Z TVShowsFan2005 71551 1313463 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Power Rangers Turbo a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Aistrigh go Turbo: Cuid a Dó (1 Deireadh Fómhair 1998) # Aistrigh go Turbo: Cuid a Trí (6 Deireadh Fómhair 1998) # Tarchur Dodhéanta (8 Deireadh Fómhair 1998) # A ghrá geal, rinne mé na Rangers a chrapadh: Cuid a Dó (15 Deireadh Fómhair 1998) # Rothar Tógtha do na Gormacha (22 Deireadh Fómhair 1998) # Teachtaireacht na Mílaoise (10 Samhain 1998) # Tiomántán le Buachan (12 Samhain 1998) # Tuí witchery (3 Nollaig 1998) # Nuair a Reoiteann an t-Am Thart (21 Nollaig 1998) # An Lá is Dorcha (22 Nollaig 1998) # Titim an taibhse (24 Nollaig 1998) # Imbhualadh na Meigeazord (28 Nollaig 1998) # An Ranger Robot (29 Nollaig 1998) # Cara is Fearr Cassie (28 Eanáir 1999) # Fear Beag Láidir (16 Feabhra 1999) # Na Rangers Rival (18 Feabhra 1999) # Tóir isteach sa Spás: Cuid a hAon (25 Feabhra 1999) [[Catagóir:Cartúin]] ctoulufofhzwmt29x2rra3ajw4gfzi3 1313607 1313463 2026-05-16T22:28:30Z Alison 570 ++ 1313607 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is Clár teilifíse é Power Rangers Turbo a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Aistrigh go Turbo: Cuid a Dó (1 Deireadh Fómhair 1998) # Aistrigh go Turbo: Cuid a Trí (6 Deireadh Fómhair 1998) # Tarchur Dodhéanta (8 Deireadh Fómhair 1998) # A ghrá geal, rinne mé na Rangers a chrapadh: Cuid a Dó (15 Deireadh Fómhair 1998) # Rothar Tógtha do na Gormacha (22 Deireadh Fómhair 1998) # Teachtaireacht na Mílaoise (10 Samhain 1998) # Tiomántán le Buachan (12 Samhain 1998) # Tuí witchery (3 Nollaig 1998) # Nuair a Reoiteann an t-Am Thart (21 Nollaig 1998) # An Lá is Dorcha (22 Nollaig 1998) # Titim an taibhse (24 Nollaig 1998) # Imbhualadh na Meigeazord (28 Nollaig 1998) # An Ranger Robot (29 Nollaig 1998) # Cara is Fearr Cassie (28 Eanáir 1999) # Fear Beag Láidir (16 Feabhra 1999) # Na Rangers Rival (18 Feabhra 1999) # Tóir isteach sa Spás: Cuid a hAon (25 Feabhra 1999) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1997]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1997]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] dpr1jxwwovk7jiewxhopao93jap4nbz 0 126138 1313532 1312832 2026-05-16T20:39:12Z Alison 570 ++ 1313532 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is imreoir sacair Éireannach é '''Adam Idah''' (a rugadh i [[Corcaigh|gCorcaigh]], 2001). Imríonn sé chun tosaigh le [[Swansea City]].<ref>{{Cite web-en|url=https://heartof.football/2022/02/04/the-trouble-with-pronunciation/|title=The trouble with pronunciation|date=4 February 2022}}</ref> D'imir sé le Norwich City, Celtic, Swansea agus Foireann Idirnáisiúnta na hÉireann. Thosaigh sé ag imirt le College Corinthians nuair a bhí sé sé bliana d'aois agus ba léir go raibh tallann aige agus bhog sé go [[Norwich City]] i 2017.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.echolive.ie/corksport/arid-40131827.html|teideal=Adam Idah has been a star for years at GAA with Douglas and local soccer with College Corinthians|údar=Fri, 10 Jan, 2020 - 08:00|dáta=2020-01-10|language=en|work=echo live|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-peileadóirsacair-éire}} {{DEFAULTSORT:Idah, Adam}} [[Catagóir:Daoine a rugadh in 2001]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Éireannaigh de shliocht na Nigéire]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Imreoirí sacair na hÉireann]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe Gorma Éireannacha]] d8cpupyyr7uwr95im6ilprdgjazocm8 0 126140 1313351 1312834 2026-05-16T17:25:02Z Alison 570 Alison moved page [[Winona ryder]] to [[Winona Ryder]] without leaving a redirect 1312834 wikitext text/x-wiki '''Winona Ryder''' Rugadh sí ó Winona County, Minnesota, [[USA]]. tá [[aisteoir]] í. go luath ina gairmréim bhi sí ag aisteoreacht a lán rol aisteach. [1] Thosaigh sí a bhí ag aisteoireacht i 1986 i scannan ''[[Lucas scannan|Lucas]]'' (1986). Bhí sí clúiteach tar eis an rol aisteoireachta i scannan ''[[Beetlejuice]]'' (1988), Bhí rol mór i scannan ''[[Heathers scannan|Heathers]]'' (1989), ''[[Edward Scissorhands]]'' (1990), ''Mermaids'' (1990), agus ''Bram Stoker's Dracula'' (1992) uirthí. bhuaigh sí dhá [[Oscars]] hainmniúcháin. an obair rinne sí ina dhiaidh sin, a shaothar as sin amach, ''The Age of Innocence'' (1993), Jo March i ''[[Little Women]]'' (1994), ''Reality Bites'' (1994), ''How to Make an American Quilt'' (1995), ''Alien Resurrection'' (1997), ''Celebrity'' (1998), ''[[Girl Interrupted scannan|Girl Interrupted]]'' (1999), agus ''Mr Deeds'' (2002). Ach i 2001, faigheann sí poiblíocht dhiúltach nuair ghabh na gardaí í do gadaíocht siopa. [2] thosaigh sí ag aisteoireacht arís i 2009 i rol an scannan ''[[Star Trek]]'' (2009) agus ''[[Black Swan]]'' (2010), When Love Is Not Enough (2010), agus The Dilemma (2011). Tá borradh i gairm tar eis an rol i [[Netflix]]'s ''[[Stranger Things]]'' (2016-2025).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/32452/1/your-guide-to-winona-ryder-one-of-the-coolest-people-ever|teideal=Your guide to Winona Ryder, one of the coolest people ever|údar=Dazed|dáta=2016-08-15|language=en|work=Dazed|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> 23e8wn8759lryz8gacy09oyq773i6ku 1313398 1313351 2026-05-16T18:01:55Z Alison 570 Glanadh 1313398 wikitext text/x-wiki {{Glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ban-aisteoir Meiriceánach is ea '''Winona Ryder''' (a rugadh i [[1971]], [[Winona County]], [[Minnesota]]) Thosaigh sí a bhí ag aisteoireacht i 1986 i scannan ''[[Lucas scannan|Lucas]]'' (1986). Bhí sí clúiteach tar eis an rol aisteoireachta i scannan ''[[Beetlejuice]]'' (1988), Bhí rol mór i scannan ''[[Heathers scannan|Heathers]]'' (1989), ''[[Edward Scissorhands]]'' (1990), ''Mermaids'' (1990), agus ''Bram Stoker's Dracula'' (1992) uirthí. bhuaigh sí dhá [[Oscars]] hainmniúcháin. an obair rinne sí ina dhiaidh sin, a shaothar as sin amach, ''The Age of Innocence'' (1993), Jo March i ''[[Little Women]]'' (1994), ''Reality Bites'' (1994), ''How to Make an American Quilt'' (1995), ''Alien Resurrection'' (1997), ''Celebrity'' (1998), ''[[Girl Interrupted scannan|Girl Interrupted]]'' (1999), agus ''Mr Deeds'' (2002). Ach i 2001, faigheann sí poiblíocht dhiúltach nuair ghabh na gardaí í do gadaíocht siopa. [2] thosaigh sí ag aisteoireacht arís i 2009 i rol an scannan ''[[Star Trek]]'' (2009) agus ''[[Black Swan]]'' (2010), When Love Is Not Enough (2010), agus The Dilemma (2011). Tá borradh i gairm tar eis an rol i [[Netflix]]'s ''[[Stranger Things]]'' (2016-2025).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dazeddigital.com/artsandculture/article/32452/1/your-guide-to-winona-ryder-one-of-the-coolest-people-ever|teideal=Your guide to Winona Ryder, one of the coolest people ever|údar=Dazed|dáta=2016-08-15|language=en|work=Dazed|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Ryder, Winona}} [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] kynsyihkbuvgfgeltsw9in9e2uzas92 0 126142 1313337 1312842 2026-05-16T16:11:46Z Alison 570 Rewrite 1313337 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ionad na healaíona agus spás dramaiochta le stiúideo ealaíne agus taispeántas ealaíne é an '''Garter Lane Arts Centre'''. Lonnaithe i dteach Seoirsiach i Sráid Uí Chonaill, Port Láirge, osclaíodh é i 1984 ag [[Niall Tóibín]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/archives/2019/0826/1070978-garter-lane-arts-centre/|teideal=Garter Lane Arts Centre|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-05-13}}</ref>. Bhí an foirgneamh faoi úinéireacht le Samuel Barker, ceannaí agus ball [[Cumann na gCarad|Chumann na gCarad]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://garterlane.ie/our-story/|teideal=Our Story - Garter Lane|dáta=2024-11-21|language=en-GB|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> Leabharlann agus oifig leasa shóisialaigh a bhí sa bhfoirgneamh roimhe. == Ealaíontóirí stiúideo == * [[Kathi Burke]] * Burke * [[Brendan Butler]] * [[Maddie Cahill-Byrne]] * [[Julie Cusack]] * [[Rachel Roberts]] * [[Sammy Kane]] * [[Denise McAuliffe]] * [[Aimee Roche]] * [[Cúan Cusack]] * [[Marcella Meagher]] * [[Sharon Fleming]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://garterlane.ie/studio-artists/|teideal=Studio Artists - Garter Lane|dáta=2024-11-26|language=en-GB|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir in Éirinn]] [[Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn]] tsb1s2sgr9e382esqyh07g6pordfscf 1313338 1313337 2026-05-16T16:12:03Z Alison 570 Alison moved page [[Garter lane arts centre]] to [[Garter Lane Arts Centre]] without leaving a redirect 1313337 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is ionad na healaíona agus spás dramaiochta le stiúideo ealaíne agus taispeántas ealaíne é an '''Garter Lane Arts Centre'''. Lonnaithe i dteach Seoirsiach i Sráid Uí Chonaill, Port Láirge, osclaíodh é i 1984 ag [[Niall Tóibín]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/archives/2019/0826/1070978-garter-lane-arts-centre/|teideal=Garter Lane Arts Centre|language=en|work=RTÉ Archives|dátarochtana=2026-05-13}}</ref>. Bhí an foirgneamh faoi úinéireacht le Samuel Barker, ceannaí agus ball [[Cumann na gCarad|Chumann na gCarad]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://garterlane.ie/our-story/|teideal=Our Story - Garter Lane|dáta=2024-11-21|language=en-GB|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> Leabharlann agus oifig leasa shóisialaigh a bhí sa bhfoirgneamh roimhe. == Ealaíontóirí stiúideo == * [[Kathi Burke]] * Burke * [[Brendan Butler]] * [[Maddie Cahill-Byrne]] * [[Julie Cusack]] * [[Rachel Roberts]] * [[Sammy Kane]] * [[Denise McAuliffe]] * [[Aimee Roche]] * [[Cúan Cusack]] * [[Marcella Meagher]] * [[Sharon Fleming]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://garterlane.ie/studio-artists/|teideal=Studio Artists - Garter Lane|dáta=2024-11-26|language=en-GB|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Foirgnimh agus struchtúir in Éirinn]] [[Catagóir:Na hEalaíona in Éirinn]] tsb1s2sgr9e382esqyh07g6pordfscf 0 126144 1313559 1312977 2026-05-16T20:58:11Z Alison 570 ++ 1313559 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Ainmhí Bheo}} Is é '''''Messor cephalotes''''' an speiceas is mó a bhfuil aithne air de sheangán fómhair ar fud an domhain. Dúchasach d'Oirthear na hAfraice, agus faightear é san [[An Aetóip|Aetóip]], [[An Chéinia|sa Chéinia]], agus [[An Tansáin|sa Tansáin]]. Tá an speiceas seo aitheanta mar gheall ar a mhéid iontach agus a struchtúr casta sóisialta. == Cur síos == Tomhaiseann banríon an ''Messor cephalotes'' idir 22 agus 25 mm ar fhad, agus agus bíonn na hoibrithe idir 5 agus 19 mm. Léiríonn an speiceas polamorfacht, le trí shainaicme oibrí: beag, meánach, agus mór. Tá ceann na banríona dearg, tóracs dubh, agus bolg a bhfuil patrún dearg air. Bíonn na hoibrithe dearg den chuid is mó le bolg dubh.<ref name="qualityants">{{Cite web-en|url=https://qualityants.nl/en/ants/messor-cephalotes/|title=Messor cephalotes|work=QualityAnts|access-date=2025-06-18}}</ref> Tógann ''Messor cephalotes'' neadacha trí tholláin agus seomraí a thochailt in ithir, agus is fearr leis limistéir the, ghrianmhara, oscailte. Mar bhailitheoir síl, stórálann sé síolta i seomraí faoi thalamh agus forlíonann sé a aiste bia le feithidí beaga cosúil le cuileoga torthaí, criogair, agus minphéisteanna. Teastaíonn íosmhéid siúcra uaidh.<ref name="antderground">{{Cite web |teideal=Messor cephalotes |url=https://www.antderground.com/en/product/messor-cephalotes/ |access-date=2025-06-18 |website=Antderground}}</ref> Is speiceas monagamach é (banríon amháin in aghaidh na coilíneachta) go hiomlán clúideach, agus ní gá bia don bhanríon bia le linn na céime bunaithe. Féadann coilíneachtaí fás go dtí roinnt mílte oibrí. Tá an speiceas creathadh-íogair agus is fearr a éiríonn leis i dtimpeallachtaí ciúine.<ref name="qualityants" /> == Dáileadh == Tá ''Messor cephalotes'' dáilte ar fud Oirthear na hAfraice, go háirithe san [[An Aetóip|Aetóip]],sa [[An Chéinia|Chéinia]], agus sa [[An Tansáin|Tansáin]]. Cónaíonn sé i dtimpeallachtaí tura agus breacthura agus tá sé an-oiriúnaithe do chóras aeráide trópaiceach an réigiúin.<ref name="NOS">{{Cite web |date= 2024 -06 -06 |teideal= Gabhálacha Vier in Kenia voor smokkel van exotische mieren |url= https://nos.nl/artikel/2563664-vier-arrestaties-in-kenia-voor-smokkel-van-exotische-mieren | access - date = 2025 -06 -18 |website=[Nederlandse Omroep Stichting| nos]] |language=nl}}</ref> == Iompar agus éiceolaíocht == Tá an speiceas seo gráiniliteach go príomha, ag bailiú síolta agus á stóráil i seomraí faoi thalamh iad. Bíonn sé ar thóir feithidí agus cuidíonn sé le síolta a scaipeadh, ag cur le cothromaíocht an éiceachórais. Níl sé an-ionsaitheach ach tá sé an-chosantach faoina fhearann.<ref name="antderground"/> == Cúram faoi chuing == Tá an-tóir ag bailitheoirí ar '' Messor cephalotes '' mar gheall ar a iompar. Is féidir leo coilíneachtaí casta a thógáil i [[formicarium]]. Ina theannta sin, is rialaitheoirí éifeachtacha lotnaidí iad freisin, mar shampla i dtithe gloine.<ref name="NOS" /> I mbraighdeanas, is fearr le '' Messor cephalotes '' teochtaí idir {{cvt|25 -28|C}} agus bogthaise neide idir 60 agus 70%. Is féidir le bogthaise chomhthimpeallach a bheith níos ísle (30 -50%). Ní éilíonn an speiceas geimhriú agus bíonn sé gníomhach i rith na bliana. Éiríonn go maith le coilíneachtaí i socrúcháin ghainimh-bhunaithe nó nádúrtha le creathadh íseal.<ref name="qualityants" /> == Trádáil mhídhleathach == Tá allmhairiú nó onnmhairiú na n-ainmhithe seo an-rialaithe agus mídhleathach i roinnt áiteanna.<ref name='trade'>{{cite news |last1=Muia |first1=Wycliffe |teideal=One ant for $220: The new frontier of wildlife trafficking |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cg4g44zv37qo |access-date=31 March 2026 |publisher=BBC |date=29 March 2026}}</ref> Is féidir le banríon seangáin a smuigleáiltear go mídhleathach 200 [[Euro]] a bhaint amach ar an margadh dubh.<ref>{{Cite news |date=2024-06-06 |teideal=Waarom betalen mensen tot 200 euro voor een mier? 'Met zo'n kolonie haal je een hele maatschappij in huis. Dat is fascinerend' |trans-teideal= Why do people pay up to 200 euros for an ant? "With such a colony, you bring an entire society into your home; that is fascinating." |url=https://www.standaard.be/binnenland/waarom-betalen-mensen-tot-200-euro-voor-een-mier-met-zo-n-kolonie-haal-je-een-hele-maatschappij-in-huis-dat-is-fascinerend/58074422.html |access-date=2025-06-18 |work=[[De Standaard]] |language=nl}}</ref> Cé go bhfuil bailiú agus easpórtáil ón gCéinia dlíthiúil,<ref name='trade' /> tá pionós trom ag gabháil le smuigleáil na seangán seo ón tír agus gearrtar íos-phianbhreith phríosúin deich mbliana nó fíneáil 20 milliún scilling Céiniach.<ref>{{Cite news |date=2024-06-13 |teideal=Uitspraak in zaak Belgische mierensmokkelaars uitgesteld |trans-teideal= Verdict in Belgian ant smugglers case postponed |url=https://nos.nl/artikel/2564732-uitspraak-in-zaak-belgische-mierensmokkelaars-uitgesteld |access-date=2025-06-18 |work=NOS |language=nl}}</ref> Sna blianta 2025 agus 2026, bhí smuigléirí gafa leis na céadta seangán agus ionchúisíodh iad, ag fáil clúdach nuachta ar fud an domhain.<ref>{{cite news |last1=Muia |first1=Wycliffe |teideal=Chinese national arrested over attempt to smuggle 2,000 queen ants from Kenya |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cz7gd57z33zo |access-date=12 March 2026 |publisher=BBC |date=12 March 2026}}</ref><ref>{{cite news |last1=Zane |first1=Damian |teideal=Ant smugglers caught with hundreds of prized insects in Kenya |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cd6jn5exv24o |access-date=12 March 2026 |publisher=BBC |date=14 April 2025}}</ref><ref>{{cite news |last1=Wandera |first1=Akisa |last2=Muia |first2=Wycliffe |teideal=Gang who smuggled thousands of queen ants sentenced in Kenya |url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cy0x07pr8dno |access-date=12 March 2026 |publisher=BBC |date=7 May 2025}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [https://www.antwiki.org/wiki/Messor_cephalotes Messor cephalotes] ag Antwiki * ̈[https://www.theguardian.com/environment/ng-interactive/2026/may/13/smuggled-illegal-global-trade-giant-harvester-ants-kenya-asia-europe Smuggled in syringes: how Nairobi became a nexus for the black market in giant harvester ants] ==Tagairtí== {{Reflist}} [[Catagóir:Seangáin]] cebiawnm3ae9tctcdefrh7iibrmserx 0 126146 1313331 1312932 2026-05-16T15:59:53Z Alison 570 Fixes 1313331 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Carachtar ficseanúil ó [[Star Trek]] é '''Spock''' (1966-69). Léirítear Spock ag [[Leonard Nimoy]]. Is iad James T. Kirk, Spock, agus Leonard 'Bones' McCoy na príomhcharactair sa chlár teilifíse, [[Star Trek: The Original Series]] Ar an Enterprise, is é Spock An Cheád Oifigeach agus an tOifigeach Eolaíochta. Is leath daoine agus leath Vulcan é, tríd a athair, Sarek, agus a mhathair, Amanda Grayson. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-carachtar}} [[Catagóir:Carachtair fhicseanúla curtha in aithne i 1969]] [[Catagóir:Star Trek]] ekeic07gnlq0fnoybzt2zs9os5zl3ws 0 126147 1313328 1312975 2026-05-16T15:51:28Z Alison 570 Rewrite 1313328 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ban-aisteoir [[Meiriceánach]], amhránaí, agus damhsóir ab ea '''Grace Dell "Nichelle" Nichols''' (28 Nollaig 1932 - 30 Iuíl 2022).<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cnn.com/2022/07/31/entertainment/nichelle-nichols-star-trek-dies|teideal=Nichelle Nichols, trailblazing ‘Star Trek’ actress, dies at 89|údar=Zoe Sottile,Chris Boyette,Todd Leopold|dáta=2022-07-31|language=en|work=CNN|dátarochtana=2026-05-13}}</ref> Bhí sí ina réalta sa tsraith teilifíse [[Star Trek: The Original Series|Star Trek]] mar [[Nyota Uhura]]. Bhí sí ina samhail ról don [[Gluaiseacht Meririceánach na hAfraice|Meiriceánaigh Afracacha]] ar an teilifís. Rinne sí obair dheonach le [[NASA]] as 1977 go 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=http://grin.hq.nasa.gov/ABSTRACTS/GPN-2004-00017.html|teideal=GPN-2004-00017 - Nichelle Nichols, NASA Recruiter|work=grin.hq.nasa.gov|dátarochtana=2026-05-13|archivedate=2009-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20091222042250/http://grin.hq.nasa.gov/ABSTRACTS/GPN-2004-00017.html}}</ref> == Star Trek == Bhí sí ar duine de na chéad mhná gorma a bhí le feiceáil i sraith mhór teilifíse.<ref>{{Lua idirlín|url=http://transporting.to/CyberWoman/whoopi.html|teideal=A Woman's CyberSpace - Whoopi Goldberg|work=transporting.to|dátarochtana=2026-05-13|archivedate=2011-08-31|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110831103712/http://transporting.to/CyberWoman/whoopi.html}}</ref> == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-us}} {{DEFAULTSORT:Nichols, Nichelle}} [[Catagóir:Básanna in 2022]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1932]] [[Catagóir:Meiriceánaigh Afracacha]] [[Catagóir:Star Trek]] 8k3ddeqfz7202y3x5lhz69ua8ovnmeh 0 126150 1313560 1312966 2026-05-16T21:08:14Z Alison 570 ++ 1313560 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is amhránaí sean-nóis as Tuaisceart Bhaile Átha Cliath í '''Síofra Ní Mhóráin''' atá ag canadh amhráin ar an [[sean-nós]] ó bhí sí ina cailín óg. Tá aitheantas bainte amach aici trí dhuaiseanna a bhuachaint i gcomórtais éagsúla ar nós [[Fleadh Cheoil na hÉireann|Fhleadh Cheoil na hÉireann]], agus bonn cré-umha ag [[Oireachtas na Samhna]] i gcomórtas na mban fé 35 in 2025. == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Móráin, Síofra}} [[Catagóir:Amhránaithe ar an Sean-Nós]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Mná]] a6ux6v053ak0rfmxyq8z616dznoxbqq 0 126154 1313680 1313020 2026-05-17T00:06:46Z Alison 570 ++ 1313680 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ab]] agus [[filid|file]] [[muintir na hÉireann|Éireannach]] ba ea '''Daniél ua Líahaiti''' (bás 861).<ref name=isoBack /> Feictear ''Daniel fili'' sa seanscéal [[Forbuis Droma Damhghaire]], áit a deir sé:<ref name=isoText101 /> : ''Soidhis Mogh Ruith da anail ain : ''an draidhechta dhib : Chas Mogh Roith lena anáil : a ndraíocht i leataobh Luaitear é mar údar an dáin ''A ben, nennachta fort - na raid''. Ag am a bháis, bhí Daniél ina [[Ab Leasa Mhóir]] agus [[Corcaigh]]. == Foinsí == * [[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 861.3 [''sic'']: ''Dainiel ua Liaithide, abb Corcaighe & Lis Móir, do ghuin. * ''[[Gormflaith ingen Flann Sinna|Gormfhlaith]], daughter of [[Flann Sinna]] and the lure of the sovereignty goddess'', in: {{cite book | first = Máirín | last = Ní Dhonnchadha | authorlink = Máirín Ní Dhonnchadha | title = Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis John Byrne|Francis J. Byrne]] | location = Baile Átha Cliath | publisher = Four Courts Press | year = 1999 | pages = 225–237}}, {{ISBN|978-1-85182-489-2}}. == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=isoBack>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Forbuis-droma/Forbuis-droma-background.html | teideal = Forbuis Droma Damhghaire - Background | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 14-05-2026}}</ref> <ref name=isoText101>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/Forbuis-droma/Forbuis-droma-text.html#Section_101 | teideal = Forbuis Droma Damhghaire - Text §101 | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 14-05-2026}}</ref> }} {{síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Daniel Ua Liahaiti}} [[Catagóir:Abaí Éireannacha]] [[Catagóir:Básanna i 863]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Daoine as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Filí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Gaeilge]] iq8ue6q39t78pwhuyrn8497maozrz9i 0 126160 1313681 1313065 2026-05-17T00:08:47Z Alison 570 +WD, srl. 1313681 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Toghchán}} Tá fothoghchán Dála le tarlú i nDáilcheantar [[Gaillimh Thiar (Dáilcheantar)|Ghaillimh Thiar]] ar an 22ú Bealtaine 2026 le seansuíochán an Uachtaráin [[Catherine Connolly]] a líonadh.<ref name = Tuairisc23Aib>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/data-fogartha-dfhothoghchain-ghaillimh-thiar-agus-bhaile-atha-cliath-lair/|teideal=Dáta fógartha d'fhothoghcháin Ghaillimh-Thiar agus Bhaile Átha Cliath Láir|dáta=23/04/2026|dátarochtana=14/06/2026|work=Tuairisc}}</ref> == Iarrthóirí == {{STV Election box begin2 |teideal = Fothoghchán Ghaillimh Thiar 2026<ref name = NoticeofPoll>{{Lua idirlín|url=https://galwayreturningofficer.com/by-election-galway-west-2026/notice-of-poll-may-2026|teideal=Notice of Poll: Dáil Bye-election 2026. Constituency of Galway West|dáta=02/05/2026|dátarochtana=14/05/2026|work=Returning Officer for County Galway}}</ref>}} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Neamhspleách |iarrthóir = Néill Bairéad |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = The Irish People |iarrthóir = A.J. Cahill |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Neamhspleách |iarrthóir = Mike Cubbard |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Neamhspleách |iarrthóir = Patrick Feeney |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Neamhspleách |iarrthóir = Sheila Garrity |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Fianna Fáil |iarrthóir = Cillian Keane |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Fine Gael |iarrthóir = [[Seán Ó Cadhain (polaiteoir)|Seán Kyne]] |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Sinn Féin |iarrthóir = Mark Lohan |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Comhaontas Glas |iarrthóir = Niall Murphy |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Na Daonlathaigh Shóisialta |iarrthóir = Míde Nic Fhionnlaoich |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Aontú |iarrthóir = Orla Nugent |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Páirtí an Lucht Oibre (Éire) |iarrthóir = Helen Ogbu |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Neamhspleách |iarrthóir = John O'Leary |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Pobal seachas Brabús |iarrthóir = Denman Rooke |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Neamhspleách |iarrthóir = Michael Ryan |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Éire Neamhspleách |iarrthóir = Noel Thomas |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box candidate2 |pairtí = Neamhspleách |iarrthóir = Thomas Welby |ceatadán = |comhair1 = }} {{STV Election box end2}} == Conspóid == Mhol iarrthóirí Míde Nic Fhionnlaioch agus Seán Kyne gur cheart díospóireacht a bheith ann don fhothoghchán a reáchtáil i nGaeilge mar gheall go bhfuil [[Conamara|an ceantar Gaeltachta is mó sa tír]] lonnaithe sa Dáilcheantar seo. Ní féidir a leithead de dhíospóireacht a chraoladh, áfach, mar gheall ar an easpa iarrthóirí le Gaeilge. Mhol Nic Fhionnlaioch gurbh fhéidir do na hiarrthóirí gan Gaeilge ionadaithe a chur ar fáil do dhíospóireacht.<ref name=Tuairisc1Beal>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ta-diospoireacht-i-ngaeilge-tuillte-ag-muintir-ghaillimh-thiar-roimh-la-an-toghchain-sean-kyne/|teideal='Tá díospóireacht i nGaeilge tuillte ag muintir Ghaillimh Thiar roimh lá an toghcháin' – Seán Kyne|údar=Pádraic Ó Ciardha|dáta=01/05/2026|dátarochtana=14/05/2026|work=Tuairisc}}</ref> == Pobalbhreith == {| class="wikitable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- ! rowspan="2" |Dáta deireanach ! rowspan="2" |Foinse ! rowspan="2" |Suirbhéir ! class="unsortable" style="width:50px;" rowspan="2"|Méid sampla ! class="unsortable" style="width:50px;" rowspan="2"| Foinsí ! class="unsortable" style="width:50px;" |Bairéad ! class="unsortable" style="width:50px;" |Cahill ! class="unsortable" style="width:50px;" |Cubbard ! class="unsortable" style="width:50px;" |Feeney ! class="unsortable" style="width:50px;" |Garrity ! class="unsortable" style="width:50px;" |Keane ! class="unsortable" style="width:50px;" |Kyne ! class="unsortable" style="width:50px;" |Lohan ! class="unsortable" style="width:50px;" |Murphy ! class="unsortable" style="width:50px;" |Nic Fhionnlaoich ! class="unsortable" style="width:50px;" |Nugent ! class="unsortable" style="width:50px;" |Ogbu ! class="unsortable" style="width:50px;" |O'Leary ! class="unsortable" style="width:50px;" |Rooke ! class="unsortable" style="width:50px;" |Ryan ! class="unsortable" style="width:50px;" |Thomas ! class="unsortable" style="width:50px;" |Welby |- ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| ! style="background:{{The Irish People/meta/color}};"| ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| ! style="background:{{Fianna Fáil/meta/color}};"| ! style="background:{{Fine Gael/meta/color}};"| ! style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| ! style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};"| ! style="background:{{Na Daonlathaigh Shóisialta/meta/color}};"| ! style="background:{{Aontú/meta/color}};"| ! style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (Éire)/meta/color}};"| ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| ! style="background:{{Pobal seachas Brabús/meta/color}};"| ! style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};"| ! style="background:{{Éire Neamhspleách/meta/color}};"| ! style="background:{{Éire Neamhspleách/meta/color}}};"| |- |- |7 Bealtaine 2026 |[[TG4]]<br>[[The Irish Times]] | Ipsos B&A | 530 | <ref name=PobalbhreithTG4>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0507/1572248-pobalbhreith-tg4-the-irish-times-ar-ghaillimh-thiar/|teideal=Pobalbhreith TG4/The Irish Times ar Ghaillimh Thiar|dáta=07/05/2026|dátarochtana=14/05/2026|work=RTÉ}}</ref> | - | 1 | 7 | - | 3 | 8 | style="background:#D9E9F4" |'''17''' | 7 | 6 | 9 | 4 | 12 | 1 | 2 | 1 | 16 | 6 |- |} == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Fothoghcháin i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:2026]] kg4lsgkvseg4iz9p6shih0ceer52obu 0 126164 1313275 1313191 2026-05-16T13:31:56Z Ériugena 188 1313275 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|Feisire Parlaiminte]] do [[Ilford]] North ó 2015 agus iar-Rúnaí Sláinte (2024-2026) '''Wes Streeting''' (a rugadh ar an 21 Eanáir 1983), duine de na daoine is mó a bhí luaite le ceannairc in aghaidh [[Keir Starmer]] sa bhliain 2026. D'éirigh Streeting as a phost mar Rúnaí Sláinte na Breataine ar an 14 Bealtaine 2026 agus rún aige dúshlán [[Keir Starmer]] a thabhairt mar cheannaire [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] agus mar Phríomh-Aire. Mhaígh sé ag an am go mbeadh sé mí-ionraic aige fanacht ina phost nuair ba léir, dar leis, go raibh ceannaire nua ag teastáil ón mBreatain.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Streeting éirithe as oifig, comórtas ceannaireachta níos dóchúla|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0514/1573298-streeting-eirithe-as-oifig-comortas-ceannaireachta-nios-dochula/|date=2026-05-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Wes Streeting curriculum debate.ogg|clé|mion|220x220px|Streeting ag labhairt in 2012]] [[Íomhá:Wes Streeting.jpg|clé|mion|220x220px|2009]] [[Íomhá:Wes Streeting with RMT banner.png|clé|mion|220x220px|[[Íomhá:Prime Minister Keir Starmer NHS 10 Year Plan Consultation in London, United Kingdom on 21 October 2024 - 20.jpg|clé|mion|220x220px|2024]]In 2015 le bratach RMT]] == Gairm == Rugadh Streeting i Stepney, Londain. Chaith sé a óige i dtithíocht shóisialta. D'fhreastail sé ar Scoil Westminster City, scoil stáit i Londain. Bhain sé céim amach sa stair ó Choláiste Selwyn, [[Ollscoil Cambridge]] sa bhliain 2004, agus bhí sé ina uachtarán ar aontas na mac léinn san ollscoil sa bhliain acadúil 2004–05. Ó 2008 go 2010, bhí sé ina uachtarán ar Aontas Náisiúnta na Mac Léinn (NUS) sa Ríocht Aontaithe. I mí Iúil 2010, toghadh Streeting mar chomhairleoir ar Chomhairle [[Redbridge, Londain|Redbridge]] i Londain. I mí na Bealtaine 2014, rinneadh leascheannaire na comhairle de. Toghadh é ina Fheisire Parlaiminte do Ilford North san Olltoghchán 2015, agus atoghadh arís é sa bhliain 2017 agus in [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2019|2019]] I mí na Samhna 2021, ceapadh ina Scáth-Rúnaí Sláinte é. Tar éis do Pháirtí an Lucht Oibre an [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe 2024|olltoghchán 2024]] a bhaint amach, ceapadh Streeting ina Rúnaí Sláinte i mí Iúil 2024. Rug sé greim ar a shuíochán in Ilford ach ní raibh an bua éasca. Bhí Leanne Mohamad, iarrthóir neamhspleách Briotanach-Palaistíneach a bhí ag cur in aghaidh dhearcadh an Lucht Oibre ar [[Cogadh Iosrael-Gaza|Chogadh Iosrael-Gaza]]. Ceapadh Streeting ina Rúnaí Sláinte ar an [[An Ríocht Aontaithe|Ríocht Aontaithe]] i mí Iúil 2024, ach d'éirigh sé as an bpost ar an 14 Bealtaine 2026, ag rá go raibh sé ar intinn aige dúshlán [[Keir Starmer]] a thabhairt mar cheannaire Pháirtí an Lucht Oibre agus mar Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe. Dhearbhaigh sé sa litir inar éirigh sé as nach raibh muinín aige as Keir Starmer a thuilleadh mar cheannaire. == Pearsanta == I mí na Bealtaine 2021, d'fhógair Streeting go raibh ailse duáin air. I ndiaidh máinliacht inar baineadh duán amháin de, d'fhógair sé ar an 27 Iúil 2021 go raibh sé saor ó ailse. Is Anglacánach é Streeting. Tá Streeting i mbun caidrimh le Joe Dancey, comhairleoir cumarsáide, ó 2013 i leith. == Féach freisin == * [[Keir Starmer]] * [[Andy Burnham]] == Tagairtí == {{reflist}}{{DEFAULTSORT:Streeting, Wes }} [[Catagóir:Baill Pháirtí an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine LADT]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] 9bsnblu7i4244hsi9vw5f310ftag8yh 0 126165 1313795 1313101 2026-05-17T02:26:59Z Alison 570 ++ 1313795 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is comhlacht poiblí neamhspleách é '''Údarás Thuaisceart Éireann um Rialáil Fóntais''', ar a dtugtar an '''Rialtóir Fóntais''' go minic, a bunaíodh chun maoirseacht agus rialáil a dhéanamh ar thionscail an leictreachais, an gháis, an uisce agus an chamrais i [[Tuaisceart Éireann|dTuaisceart Éireann]].<ref name=":0">{{Cite web-en|url=https://www.uregni.gov.uk/|title=Utility Regulator|work=Utility Regulator|access-date=6 April 2020}}</ref> Is roinn rialtais nach roinn aireachta í an Rialtóir Fóntais atá freagrach as leasanna gearrthéarmacha agus fadtéarmacha tomhaltóirí a chur chun cinn. Ní dhéanann an Rialtóir aon pholasaí, seachas cinntiú go ndéantar tionscail fhóntais fuinnimh agus uisce a rialáil is a fhorbairt laistigh de pholasaithe an aire. Tá sé rialaithe ag bord stiúrthóirí agus tá sé freagrach do [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]].<ref name=":0" /> [[File:Utility Regulator Logo.jpg|thumb|Suaitheantas reatha an Rialtóra]] == Stair == Bunaíodh oifig an '''Ard-Stiúrthóir Thuaisceart Éireann um Soláthar Leictreachais''' sa bhliain 1992 mar chuid de phríobháidiú na soláthairtí leictreachais i dTuaisceart Éireann.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.legislation.gov.uk/nisi/1992/231/article/4/made|title=The Electricity (Northern Ireland) Order 1992|date=1992|work=legislation.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> Cheap an Roinn um Fhorbairt Gheilleagrach an tArd-Stiúrthóir chun rialáil a dhéanamh ar an tionscal leictreachais. Bhíodh sé de dhualgas ar an Ard-Stiúrthóir cinntiú go sásófaí gach éileamh réasúnta ar leictreachas; go mbeadh sealbhóirí ceadúnas in ann a ngníomhaíochtaí a mhaoiniú; iomaíocht a chur chun cinn i nginiúint agus i soláthar leictreachais; leasanna tomhaltóirí a chosaint ó thaobh phraghas agus ó thaobh leanúnachas an tsoláthair; éifeachtúlacht agus barainneacht a chur chun cinn; taighde agus forbairt a chur chun cinn; an pobal a chosaint ar chontúirt; agus sláinte agus sábháilteacht na ndaoine ag obair i nginiúint, i dtarchur nó i soláthar leictreachais a chinntiú. Bunaíodh comhlacht cosúil i 1996 i gcomhair rialáil gáis, oifig '''Ard-Stiúrthóir Thuaisceart Éireann um Ghás'''<ref>{{Cite web-en|url=https://www.legislation.gov.uk/nisi/1996/275/contents/made|title=The Gas (Northern Ireland) Order 1996|date=1996|work=legislation.gov.uk|access-date=8 April 2026}}</ref> Rinneadh athchóiriú ar an chóras rialála i 2003 chun rialáil leictreachais agus gáis nádúrtha a chomhcheangal i rialtóir fuinnimh amháin. Bunaíodh '''Údarás Thuaisceart Éireann um Rialáil Fuinnimh''' agus cuireadh an dá Ard-Stiúrthóir thuasluaite ar ceal.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.legislation.gov.uk/nisi/2003/419/contents/made|title=The Energy (Northern Ireland) Order 2003|date=2003|work=legislation.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> Rinneadh dhá ról scartha de Phríomhfheidhmeannach agus de Chathaoirleach an Rialtóra Fuinnimh i 2006. I mí Aibreáin 2007, rinneadh athchóiriú eile ar an chóras rialáil fóntais chun tionscail soláthair uisce agus camrais a chuimsiú.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.legislation.gov.uk/nisi/2006/3336/contents/made|title=The Water and Sewerage Services (Northern Ireland) Order 2006|date=2006|work=legislation.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> Rinneadh '''Údarás Thuaisceart Éireann um Rialáil Fóntais''' den Údarás Thuaisceart Éireann um Rialáil Fuinnimh. Tá an bord stiúrthóirí freagrach as cur chuige straitéiseach an chomhlachta. Is iad baill an bhoird cathaoirleach neamhfheidhmiúcháin, ceathrar comhaltaí neamhfheidhmiúcháin agus an príomhfheidhmeannach. Is iad príomhréimsí feidhme an chomhlachta ná Oibríochtaí Líonra, Mórdhíol, Miondíol, Cosaint Tomhaltóirí, agus Cúrsaí Corparáideacha. == Daoine tábhachtacha == ===Ard-Stiúrthóir um Sholáthar Leictreachais === * Gofraidh Ó hArtáin, 1992–1995 * Dubhglas Buaman Mac Maoldúin (r. 1945), 1995–2003 === Ard-Stiúrthóir um Sholáthar Gáis === * Dubhglas Buaman Mac Maoldúin, 1996–2003 === Cathaoirleach agus Príomhfheidhmeannach um Rialáil Fuinnimh === * Dubhglas Buaman Mac Maoldúin, 2003–Meitheamh 2006.<ref name=":1">{{Cite web-en|url=https://www.uregni.gov.uk/news-centre/northern-ireland-authority-energy-regulation-niaer-appoints-new-chief-executive|title=The Northern Ireland Authority for Energy Regulation (NIAER) appoints new Chief Executive|date=3 April 2006|work=The Northern Ireland Authority for Energy Regulation|access-date=6 April 2020}}</ref> === Príomhfheidhmeannach um Rialáil Fuinnimh === * Eoin Ósbur, Meitheamh 2006–2007<ref name=":1" /> === Príomhfheidhmeannach Údarás Thuaisceart Éireann um Rialáil Fóntais === * Eoin Ósbur, 2007–Nollaig 2010 * Seaghán Ó Loingsigh, Eanáir 2011–Deireadh Fómhair 2013<ref name=":2">{{Cite web-en|url=https://www.uregni.gov.uk/news-centre/utility-regulator-announces-appointment-new-chief-executive-0|title=Utility Regulator announces appointment of new Chief Executive|date=8 December 2010|work=uregni.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> * Síle Piobart, Deireadh Fómhair 2013 – Deireadh Fómhair 2020<ref>{{Cite web-en|url=https://www.uregni.gov.uk/news-centre/utility-regulator-announces-appointment-new-chief-executive|title=Utility Regulator announces appointment of new chief executive|date=4 July 2013|work=uregni.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> * Seán de Fréins, Samhain 2020–an lá atá inniu ann<ref>{{Cite web-en|url=https://www.uregni.gov.uk/news-centre/utility-regulator-announces-appointment-new-chief-executive-1|title=Utility Regulator announces appointment of new Chief Executive|date=7 August 2020|work=uregni.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> === Cathaoirleach Údarás Thuaisceart Éireann um Rialáil Fóntais === * An tOllamh Peadar Mac Mathúna, 2006–Iúil 2012<ref name=":2" /><ref>{{Cite web-en|url=https://www.uregni.gov.uk/news-centre/jenny-pyper-retire-utility-regulator-chief-executive|title=Jenny Pyper to retire as Utility Regulator Chief Executive|date=19 February 2020|work=uregni.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> * An Dochtúir Liam Mac Éimear, Iúil 2012–Meán Fómhair 2024 <ref>{{Cite web-en|url=https://www.uregni.gov.uk/our-board/bill-emery|title=Bill Emery|date=14 September 2016|work=uregni.gov.uk|access-date=6 April 2020}}</ref> * Rosamund Blomfield-Smith, Deireadh Fómhair 2024–an lá atá inniu ann<ref>{{Cite web-en|url=https://www.semcommittee.com/board-members/rosamund-blomfield-smith|title=Rosamund Blomfield-Smith|date=14 September 2016|access-date=6 April 2020}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Rialtas Thuaisceart Éireann]] l87ejfhm63wvieecv0cyosxncow87pa 0 126169 1313794 1313145 2026-05-17T02:23:25Z Alison 570 +WD 1313794 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Is gaiscíoch é '''Nath Crantail''' (Sean-Ghaeilge: '''Nad Crantail''') sa mhórscéal de chuid [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], [[Táin Bó Cuailnge]]. Téann sé i gcomhrac aonair in éadan {{h|Cú Chulainn}}, a bhí ag iarraidh arm [[Medb|Méabha]] a mhoilliú ar a shlí chun an [[Ulaid]] a ionsú. Tar éis roinnt eachtraí, tagann riastradh catha ar Chú Chulainn agus baineann sé a cheann de Nath. == Tagairtí == {{reflist | refs = }} {{síol-ie}} [[Catagóir:An Rúraíocht]] s89kg1m599u00mx434doeqrjewjsso4 0 126174 1313271 1313194 2026-05-16T13:18:04Z Elliottjk 74136 1313271 wikitext text/x-wiki {| |+ ! colspan="2" |Rebecca Sugar |- ! colspan="2" |[[Íomhá:Rebecca_Sugar_Peabody_Awards_(cropped).jpg|mion|Rebecca Sugar ag an 2019 Peabody Duaiseanna (bearrtha)]] |- |'''Rugadh ar''' |Rebecca Sugar 9 Lúil, 1987 Silver Spring, [[Maryland]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|S.A.M]]. |- |'''Oideachas''' |Scoil na hEalaíona Radharcach (Baitsiléir na hEalaíona Uaisle) |- |'''Gairmeacha''' |Beochantóir • Scéalchlár ealaíontóir • Scríbhneoir • Léiritheoir • Stiúrthóir • Ceoltóir |- |'''Na mBliana Fuinniúil''' |2007 - i láthair |- |'''Tá cáil de''' |Steven Universe |- |'''Céile''' |Ian Jones-Quartey (m. 2019) |} Tá Rebecca Sugar (a rugadh ar an 9 Lúil, 1987) an beochantóir Meiriceánach, Scéalchlár ealaíontóir, [[scríbhneoir]] scripte, léiritheoir, stiúrthóir agus [[ceoltóir]]. Tá siad an ceannróda go samhail do mhuintir na [[LADT|LADTA]] sa teilifís do pháistí, tá cáil dóibh de beith an cruthaitheoir ar an sraith do [[Cartoon Network (RA & Éire)|Cartoon Network]] Steven Universe. Tá siad an chead muintir na neamh-dhénártha go neamhspleách cruthaigh an sraith don líonra;<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Land of Ooo: An Unofficial Overview and Production History of Cartoon Network's Adventure Time|url=https://kuscholarworks.ku.edu/entities/publication/97e50d54-d77b-48da-840b-433d62c02f33|date=2020-07-10|language=en|author=Thomas, Paul A.}}</ref> Sula tháinig siad chun solais gur neamh-dhénártha, bhí cur síos ar Sugar ar an chead bean a rinne sin. == Nótaí == • Úsáideann Sugar an forainm sí/léi agus siad/iad. Úsáideann an t-alt siad/iad don comhseasmhacht<ref name=":0" /> == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] 8nfws5j8zhmqdnjn10cfzjgl8gchhgt 1313272 1313271 2026-05-16T13:18:30Z Elliottjk 74136 1313272 wikitext text/x-wiki {| |+ ! colspan="2" |Rebecca Sugar |- ! colspan="2" |[[Íomhá:Rebecca_Sugar_Peabody_Awards_(cropped).jpg|mion|Rebecca Sugar ag an 2019 Peabody Duaiseanna (bearrtha)]] |- |'''Rugadh ar''' |Rebecca Sugar 9 Lúil, 1987 Silver Spring, [[Maryland]], [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|S.A.M]]. |- |'''Oideachas''' |Scoil na hEalaíona Radharcach (Baitsiléir na hEalaíona Uaisle) |- |'''Gairmeacha''' |Beochantóir • Scéalchlár ealaíontóir • Scríbhneoir • Léiritheoir • Stiúrthóir • Ceoltóir |- |'''Na mBliana Fuinniúil''' |2007 - i láthair |- |'''Tá cáil de''' |Steven Universe |- |'''Céile''' |Ian Jones-Quartey (m. 2019) |} Tá Rebecca Sugar (a rugadh ar an 9 Lúil, 1987) an beochantóir Meiriceánach, Scéalchlár ealaíontóir, [[scríbhneoir]] scripte, léiritheoir, stiúrthóir agus [[ceoltóir]]. Tá siad an ceannróda go samhail do mhuintir na [[LADT|LADTA]] sa teilifís do pháistí, tá cáil dóibh de beith an cruthaitheoir ar an sraith do [[Cartoon Network (RA & Éire)|Cartoon Network]] Steven Universe. Tá siad an chead muintir na neamh-dhénártha go neamhspleách cruthaigh an sraith don líonra;<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Land of Ooo: An Unofficial Overview and Production History of Cartoon Network's Adventure Time|url=https://kuscholarworks.ku.edu/entities/publication/97e50d54-d77b-48da-840b-433d62c02f33|date=2020-07-10|language=en|author=Thomas, Paul A.}}</ref> Sula tháinig siad chun solais gur neamh-dhénártha, bhí cur síos ar Sugar ar an chead bean a rinne sin. == Nótaí == • Úsáideann Sugar an forainm sí/léi agus siad/iad. Úsáideann an t-alt siad/iad don comhseasmhacht == Tagairtí == <references /> [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] ku2kcai3wfhsspo74233pbbkjp6b2j9 1313797 1313272 2026-05-17T02:31:46Z Alison 570 +WD, srl. 1313797 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Beochantóir Meiriceánach, Scéalchlár ealaíontóir, [[scríbhneoir]] scripte, léiritheoir, stiúrthóir agus [[ceoltóir]] is ea '''Rebecca Sugar''' (a rugadh ar an 9 Lúil, 1987). Tá siad an ceannróda go samhail do mhuintir na [[LADT|LADTA]] sa teilifís do pháistí, tá cáil dóibh de beith an cruthaitheoir ar an sraith do [[Cartoon Network (RA & Éire)|Cartoon Network]] Steven Universe. Tá siad an chead muintir na neamh-dhénártha go neamhspleách cruthaigh an sraith don líonra;<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Land of Ooo: An Unofficial Overview and Production History of Cartoon Network's Adventure Time|url=https://kuscholarworks.ku.edu/entities/publication/97e50d54-d77b-48da-840b-433d62c02f33|date=2020-07-10|language=en|author=Thomas, Paul A.}}</ref> Sula tháinig siad chun solais gur neamh-dhénártha, bhí cur síos ar Sugar ar an chead bean a rinne sin. == Naisc sheachtracha == == Nótaí == • Úsáideann Sugar an forainm sí/léi agus siad/iad. Úsáideann an t-alt siad/iad don comhseasmhacht == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Sugar, Rebecca}} [[Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine neamh-dhénártha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha]] [[Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha]] 26rpas4swlonscs7aqykt2pyav9f8kj 0 126175 1313777 1313200 2026-05-17T01:56:10Z Alison 570 +WD, srl. 1313777 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Banríon [[ríthe na Teamhrach|na Teamhrach]] ba ea '''Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn''' (MeánGhaeilge: '''Gormlaith ingen Conaing meic Flainn''') (floruit 870). [[Conaing mac Flainn]], [[ríthe Éireann|rí]] [[Brega|Bhreá]] ba ea athair Ghormfhlaithe, agus iníon anaithnid [[Niall Caille|Néill Chaille]] agus [[Gormflaith ingen Donncadha|Gormflaithe ní Dhonncadha]] a máthair. Sa chlann léi, bhí [[Cináed mac Conaing|Cinnéid mac Conaing]] (bás 851) agus Flann mac Conaing (bás 868), [[ríthe Bhreá]] an bheirt acu. An chéad bhean chéile le [[Flann Sinna|Flann Sionna]], [[Ardrí na hÉireann]], ba ea í. Ina clann aici bhí [[Gormflaith ingen Flainn Sinna|Gormflaith]] (sinsear [[Uí Néill]]) agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn]] (sinsear Uí Mhaoil Sheachlainn, ríthe Bhreá). == Tagairtí {{reflist | refs = }} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Teamhair]] 83d6u9pd20ee9tj651lidjlq16eb2rx 1313806 1313777 2026-05-17T03:55:55Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313806 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Banríon [[ríthe na Teamhrach|na Teamhrach]] ba ea '''Gormfhlaith ní Chonaing mhic Fhlainn''' (MeánGhaeilge: '''Gormlaith ingen Conaing meic Flainn''') (floruit 870). [[Conaing mac Flainn]], [[ríthe Éireann|rí]] [[Brega|Bhreá]] ba ea athair Ghormfhlaithe, agus iníon anaithnid [[Niall Caille|Néill Chaille]] agus [[Gormflaith ingen Donncadha|Gormflaithe ní Dhonncadha]] a máthair. Sa chlann léi, bhí [[Cináed mac Conaing|Cinnéid mac Conaing]] (bás 851) agus Flann mac Conaing (bás 868), [[ríthe Bhreá]] an bheirt acu. An chéad bhean chéile le [[Flann Sinna|Flann Sionna]], [[Ardrí na hÉireann]], ba ea í. Ina clann aici bhí [[Gormflaith ingen Flainn Sinna|Gormflaith]] (sinsear [[Uí Néill]]) agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn]] (sinsear Uí Mhaoil Sheachlainn, ríthe Bhreá). == Tagairtí == {{reflist | refs =}} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 9ú haois]] 8ziyz5h6jdg467ef5i68slcj0uc3qo1 14 126182 1313347 1313231 2026-05-16T16:44:40Z TGcoa 21229 1313347 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Folcadh]] [[Catagóir:Sláinteachas]] sdwm81t8u47emlt8j4jiollmruz6kic 1313374 1313347 2026-05-16T17:44:55Z TGcoa 21229 1313374 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Folcadh]] [[Catagóir:Sláinteachas]] [[Catagóir:Leigheas traidisiúnta]] fg7e2e0gc056ythg0u7lw9278b00q3e 0 126184 1313421 1313248 2026-05-16T18:33:22Z Alison 570 ++ 1313421 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean chéile ríthe [[Ríthe na Teamhrach|na Teamhrach]], [[Ríthe na Mumhan|na Mumhain]] agus [[Ríthe na Laighean|na Laighean]] ba ea '''Gormfhlaith ní Fhlann Sionna''' (MeánGhaeilge: '''Gormlaith ingen Flainn Sinna'''<ref group=n name=gorm />) (c. 870–948).<ref name=dib /> [[Flann Sinna|Flann Sionna]], [[ardrí na hÉireann]] ó 879 go 916, ba ea a hathair, agus [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]] as [[Brega|Breá]] a máthair. Bhí [[Donnchad Donn]] ina dheartháir léi. == Póstaí == Bhí Gormfhlaith pósta le: * [[Cormac mac Cuilennáin]] na Mumhan<ref name=Maonaigh2002 /> * [[Cerball mac Muirecáin]] na Laigean<ref name=Stafford1871 /><ref name=Kennedy1871 /> * [[Niall Glúndub]] a leasdeartháir.<ref name=Gollancz1898 /> Ina chlann leis, bhí [[Muirchertach mac Néill|Muircheartach mac Néill]], sinsear [[Uí Néill]]. == Deireadh a saoil == Deirtear i n[[Annála Chluain Mhic Nóis]] gur éirigh sí beo bocht tar éis bás Néill, fágadh ar seachrán ina file. Is amhlaidh gur thosaigh an traidisiún liteartha seo de bharr míthuisceana dá tuairisc bháis sna h[[Annála Uladh]]<ref name=au948 /><ref group=n name=nau948 /> agus i n[[Annála na gCeithre Máistrí]].<ref name=acm946 /><ref group=n name=nacm946 /> a deir ina ionad sin gur eag sí i nhaithrí. == Dánta == Tá dánta ann a scríobhadh níos deireanaí as [[Meán-Ghaeilge]] a luaitear le Gormfhlaith, lena n-áirítear caointe ar Chearbhall agus Niall, ach ní ar Chormac. == Foinsí == * ''Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis J. Byrne'', Baile Átha Cliath: Four Courts, 1999. {{ISBN|978-1-85182-489-2}}. ** ''Three weddings and a funeral: rewriting Irish political history in the tenth century'', [[Dáibhí Ó Cróinín]], ll.&nbsp;212–224 ** ''Gormfhlaith, daughter of Flann Sinna and the lure of the sovereignty goddess'', [[Máirín Ní Dhonnchadha]], ll.&nbsp;225–237 * ''Gormlaith (d. 948)'', lch.&nbsp;203, [[Ailbhe MacShamrain]], in ''Medieval Ireland: An Encyclopedia'', 2005. == Nótaí == {{reflist | group = n | refs = <ref group=n name=gorm>Gormlaidh/adha, Gormflaith, Gormfhlaith</ref> <ref name=nau948>AU 948.5: ''Gormlaidh ingin Fhlainn m. Mael Sechlainn in penitentia mortua est.</ref> <ref name=nacm946>ACM 946.9: ''Gormfhlaith, inghen Flaind, mic Maoilechlainn, rioghan Néill Glunduibh, d'écc iar n-aithricche díochra ina tairmtechtaibh & doáilcibh'' ... tar éis aithrí díograisí dá tairmtheachtaí/peacaí agus duáilce.</ref> }} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/gormlaith-a3540?utm_source=perplexity | teideal = Gormlaith | work = dib.ie | foilsitheoir = [[Díolaim Beathaisnéisí na hÉireann]] | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> <ref name=Maonaigh2002>{{cite journal | last=Mhaonaigh | first=Máire Ní | date=2002 | title=Tales of Three Gormlaiths in Medieval Irish Literature | url=https://www.jstor.org/stable/30008176 | journal=Ériu | volume=52 | pages=1–24 | issn=0332-0758}}</ref> <ref name=Stafford1871>{{cite book | last=Stafford | first=Pauline | url=https://books.google.com/books?id=2S7WbK-0x48C&dq=Gormflaith+Cerball&pg=PT348 | title=A Companion to the Early Middle Ages: Britain and Ireland c.500 – c.1100 | date=2013-03-26 | publisher=John Wiley & Sons | isbn=978-1-118-49947-4 | language=en}}</ref> <ref name=Kennedy1871>{{cite book | last=Kennedy | first=Patrick | url=https://books.google.com/books?id=lvdLAAAAcAAJ&dq=Gormflaith+Cormac&pg=PA215 | title=The Bardic Stories of Ireland | date=1871 | publisher=M'Glashan and Gill | language=en}}</ref> <ref name=Gollancz1898>{{cite book | last=Gollancz | first=Israel | url=https://books.google.com/books?id=ewAYAAAAYAAJ&dq=Gormflaith+niall&pg=PR51 | title=Hamlet in Iceland: Being the Icelandic Romantic Ambales Saga | date=1898 | publisher=Nutt | language=en}}</ref> <ref name=au948>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100001A/text518.html | teideal = Annála Uladh 948 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 15-05-2026}}</ref> <ref name=acm946>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text005.html | teideal = Annála na Ceithre Máistrí 943-952 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> }} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Básanna i 948]] [[Catagóir:Banphrionsaí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 870í]] [[Catagóir:Filí mná Éireannacha]] [[Catagóir:Gaeil]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 9ú haois]] qekniy8f8zifh9w6rxh8vbyrchfleri 1313514 1313421 2026-05-16T20:15:40Z Alison 570 + 1313514 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean chéile ríthe [[Ríthe na Teamhrach|na Teamhrach]], [[Ríthe na Mumhan|na Mumhain]] agus [[Ríthe na Laighean|na Laighean]] ba ea '''Gormfhlaith ní Fhlann Sionna''' (MeánGhaeilge: '''Gormlaith ingen Flainn Sinna'''<ref group=n name=gorm />) (c. 870–948).<ref name=dib /> [[Flann Sinna|Flann Sionna]], [[ardrí na hÉireann]] ó 879 go 916, ba ea a hathair, agus [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]] as [[Brega|Breá]] a máthair. Bhí [[Donnchad Donn]] ina dheartháir léi. == Póstaí == Bhí Gormfhlaith pósta le: * [[Cormac mac Cuilennáin]] na Mumhan<ref name=Maonaigh2002 /> * [[Cerball mac Muirecáin]] na Laigean<ref name=Stafford1871 /><ref name=Kennedy1871 /> * [[Niall Glúndub]] a leasdeartháir.<ref name=Gollancz1898 /> Ina chlann leis, bhí [[Muirchertach mac Néill|Muircheartach mac Néill]], sinsear [[Uí Néill]]. == Deireadh a saoil == Deirtear i n[[Annála Chluain Mhic Nóis]] gur éirigh sí beo bocht tar éis bás Néill, fágadh ar seachrán ina file. Is amhlaidh gur thosaigh an traidisiún liteartha seo de bharr míthuisceana dá tuairisc bháis sna h[[Annála Uladh]]<ref name=au948 /><ref group=n name=nau948 /> agus i n[[Annála na gCeithre Máistrí]].<ref name=acm946 /><ref group=n name=nacm946 /> a deir ina ionad sin gur eag sí i nhaithrí. == Dánta == Tá dánta ann a scríobhadh níos deireanaí as [[Meán-Ghaeilge]] a luaitear le Gormfhlaith, lena n-áirítear caointe ar Chearbhall agus Niall, ach ní ar Chormac. == Foinsí == * ''Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis J. Byrne'', Baile Átha Cliath: Four Courts, 1999. {{ISBN|978-1-85182-489-2}}. ** ''Three weddings and a funeral: rewriting Irish political history in the tenth century'', [[Dáibhí Ó Cróinín]], ll.&nbsp;212–224 ** ''Gormfhlaith, daughter of Flann Sinna and the lure of the sovereignty goddess'', [[Máirín Ní Dhonnchadha]], ll.&nbsp;225–237 * ''Gormlaith (d. 948)'', lch.&nbsp;203, [[Ailbhe MacShamrain]], in ''Medieval Ireland: An Encyclopedia'', 2005. == Nótaí == {{reflist | group = n | refs = <ref group=n name=gorm>Gormlaidh/adha, Gormflaith, Gormfhlaith</ref> <ref name=nau948>AU 948.5: ''Gormlaidh ingin Fhlainn m. Mael Sechlainn in penitentia mortua est.</ref> <ref name=nacm946>ACM 946.9: ''Gormfhlaith, inghen Flaind, mic Maoilechlainn, rioghan Néill Glunduibh, d'écc iar n-aithricche díochra ina tairmtechtaibh & doáilcibh'' ... tar éis aithrí díograisí dá tairmtheachtaí/peacaí agus duáilce.</ref> }} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/gormlaith-a3540?utm_source=perplexity | teideal = Gormlaith | work = dib.ie | foilsitheoir = [[Díolaim Beathaisnéisí na hÉireann]] | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> <ref name=Maonaigh2002>{{cite journal | last=Mhaonaigh | first=Máire Ní | date=2002 | title=Tales of Three Gormlaiths in Medieval Irish Literature | url=https://www.jstor.org/stable/30008176 | journal=Ériu | volume=52 | pages=1–24 | issn=0332-0758}}</ref> <ref name=Stafford1871>{{cite book | last=Stafford | first=Pauline | url=https://books.google.com/books?id=2S7WbK-0x48C&dq=Gormflaith+Cerball&pg=PT348 | title=A Companion to the Early Middle Ages: Britain and Ireland c.500 – c.1100 | date=2013-03-26 | publisher=John Wiley & Sons | isbn=978-1-118-49947-4 | language=en}}</ref> <ref name=Kennedy1871>{{cite book | last=Kennedy | first=Patrick | url=https://books.google.com/books?id=lvdLAAAAcAAJ&dq=Gormflaith+Cormac&pg=PA215 | title=The Bardic Stories of Ireland | date=1871 | publisher=M'Glashan and Gill | language=en}}</ref> <ref name=Gollancz1898>{{cite book | last=Gollancz | first=Israel | url=https://books.google.com/books?id=ewAYAAAAYAAJ&dq=Gormflaith+niall&pg=PR51 | title=Hamlet in Iceland: Being the Icelandic Romantic Ambales Saga | date=1898 | publisher=Nutt | language=en}}</ref> <ref name=au948>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100001A/text518.html | teideal = Annála Uladh 948 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 15-05-2026}}</ref> <ref name=acm946>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text005.html | teideal = Annála na Ceithre Máistrí 943-952 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> }} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Básanna i 948]] [[Catagóir:Banphrionsaí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 870í]] [[Catagóir:Filí mná na hÉireann]] [[Catagóir:Gaeil]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 9ú haois]] 2pfdlv2qdlsvyay8qaif89mcumz10tb 1313528 1313514 2026-05-16T20:30:33Z Alison 570 Banfhilí 1313528 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean chéile ríthe [[Ríthe na Teamhrach|na Teamhrach]], [[Ríthe na Mumhan|na Mumhain]] agus [[Ríthe na Laighean|na Laighean]] ba ea '''Gormfhlaith ní Fhlann Sionna''' (MeánGhaeilge: '''Gormlaith ingen Flainn Sinna'''<ref group=n name=gorm />) (c. 870–948).<ref name=dib /> [[Flann Sinna|Flann Sionna]], [[ardrí na hÉireann]] ó 879 go 916, ba ea a hathair, agus [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]] as [[Brega|Breá]] a máthair. Bhí [[Donnchad Donn]] ina dheartháir léi. == Póstaí == Bhí Gormfhlaith pósta le: * [[Cormac mac Cuilennáin]] na Mumhan<ref name=Maonaigh2002 /> * [[Cerball mac Muirecáin]] na Laigean<ref name=Stafford1871 /><ref name=Kennedy1871 /> * [[Niall Glúndub]] a leasdeartháir.<ref name=Gollancz1898 /> Ina chlann leis, bhí [[Muirchertach mac Néill|Muircheartach mac Néill]], sinsear [[Uí Néill]]. == Deireadh a saoil == Deirtear i n[[Annála Chluain Mhic Nóis]] gur éirigh sí beo bocht tar éis bás Néill, fágadh ar seachrán ina file. Is amhlaidh gur thosaigh an traidisiún liteartha seo de bharr míthuisceana dá tuairisc bháis sna h[[Annála Uladh]]<ref name=au948 /><ref group=n name=nau948 /> agus i n[[Annála na gCeithre Máistrí]].<ref name=acm946 /><ref group=n name=nacm946 /> a deir ina ionad sin gur eag sí i nhaithrí. == Dánta == Tá dánta ann a scríobhadh níos deireanaí as [[Meán-Ghaeilge]] a luaitear le Gormfhlaith, lena n-áirítear caointe ar Chearbhall agus Niall, ach ní ar Chormac. == Foinsí == * ''Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis J. Byrne'', Baile Átha Cliath: Four Courts, 1999. {{ISBN|978-1-85182-489-2}}. ** ''Three weddings and a funeral: rewriting Irish political history in the tenth century'', [[Dáibhí Ó Cróinín]], ll.&nbsp;212–224 ** ''Gormfhlaith, daughter of Flann Sinna and the lure of the sovereignty goddess'', [[Máirín Ní Dhonnchadha]], ll.&nbsp;225–237 * ''Gormlaith (d. 948)'', lch.&nbsp;203, [[Ailbhe MacShamrain]], in ''Medieval Ireland: An Encyclopedia'', 2005. == Nótaí == {{reflist | group = n | refs = <ref group=n name=gorm>Gormlaidh/adha, Gormflaith, Gormfhlaith</ref> <ref name=nau948>AU 948.5: ''Gormlaidh ingin Fhlainn m. Mael Sechlainn in penitentia mortua est.</ref> <ref name=nacm946>ACM 946.9: ''Gormfhlaith, inghen Flaind, mic Maoilechlainn, rioghan Néill Glunduibh, d'écc iar n-aithricche díochra ina tairmtechtaibh & doáilcibh'' ... tar éis aithrí díograisí dá tairmtheachtaí/peacaí agus duáilce.</ref> }} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/gormlaith-a3540?utm_source=perplexity | teideal = Gormlaith | work = dib.ie | foilsitheoir = [[Díolaim Beathaisnéisí na hÉireann]] | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> <ref name=Maonaigh2002>{{cite journal | last=Mhaonaigh | first=Máire Ní | date=2002 | title=Tales of Three Gormlaiths in Medieval Irish Literature | url=https://www.jstor.org/stable/30008176 | journal=Ériu | volume=52 | pages=1–24 | issn=0332-0758}}</ref> <ref name=Stafford1871>{{cite book | last=Stafford | first=Pauline | url=https://books.google.com/books?id=2S7WbK-0x48C&dq=Gormflaith+Cerball&pg=PT348 | title=A Companion to the Early Middle Ages: Britain and Ireland c.500 – c.1100 | date=2013-03-26 | publisher=John Wiley & Sons | isbn=978-1-118-49947-4 | language=en}}</ref> <ref name=Kennedy1871>{{cite book | last=Kennedy | first=Patrick | url=https://books.google.com/books?id=lvdLAAAAcAAJ&dq=Gormflaith+Cormac&pg=PA215 | title=The Bardic Stories of Ireland | date=1871 | publisher=M'Glashan and Gill | language=en}}</ref> <ref name=Gollancz1898>{{cite book | last=Gollancz | first=Israel | url=https://books.google.com/books?id=ewAYAAAAYAAJ&dq=Gormflaith+niall&pg=PR51 | title=Hamlet in Iceland: Being the Icelandic Romantic Ambales Saga | date=1898 | publisher=Nutt | language=en}}</ref> <ref name=au948>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100001A/text518.html | teideal = Annála Uladh 948 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 15-05-2026}}</ref> <ref name=acm946>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text005.html | teideal = Annála na Ceithre Máistrí 943-952 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> }} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Básanna i 948]] [[Catagóir:Banphrionsaí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 870í]] [[Catagóir:Banfhilí na hÉireann]] [[Catagóir:Gaeil]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 9ú haois]] 1jo2atk3r43ufbarrtmhvack6i6fld4 0 126188 1313268 2026-05-16T13:14:09Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1347870922|T cell engager]]" 1313268 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Bi-specific_T-cell_engager.svg|mion|Struchtúr BiTE. _VH : Réigiúin inathraitheacha an tslabhra throm. V_L: [[:en:Immunoglobulin_light_chain|Réigiúin inathraitheacha an tslabhra an tslabhra éadroim.]] Léirítear an tsainiúlacht dhifriúil le dathanna agus cruthanna éagsúla. Díríonn na saighde ó N-dheireadh go C-dheireadh .]] Is rang d' antasubstaintí monachlónacha dé<nowiki><b>shainiúla</b></nowiki> saorga é greamaire T-cheall ('''T-cell engager''' ('''TCE''') sa Bhéarla) nó '''greamaire T-cheall déshainiúl''' ( '''Bi-specific T-cell engager (BiTE)''' sa Bhéarla) a ndéantar imscrúdú orthu lena n-úsáid mar [[Ceimiteiripe|dhrugaí fhrithailse]]. Stiúrann siad córas imdhíonachta an óstaigh, go baileach gníomhaíocht chiteatocsaineach na gceall T, i gcoinne na gceall ailse. Is [[trádmharc]] cláraithe de chuid [[Micromet]] AG (fochuideachta faoi lánúinéireacht Amgen Inc) é ''BiTE'' . <ref>{{Cite web-en|url=http://tarr.uspto.gov/servlet/tarr?regser=serial&entry=78040636|title=US Trademark registration no. 3,068,856, serial number 78/040,636.|publisher=US Patent and Trademark Office}}</ref> Is leáphróitéiní iad móilíní TCE atá comhdhéanta de dhá bhlogh inathraithe aon-shlabhra (scFvanna) d'antasubstaintí éagsúla, nó seichimh aimínaigéid ó cheithre ghéin éagsiúil, ar shlabhra [[Peiptíd|peiptíde]] aonair de thart ar 55 [[Aonad maise adamhaí|cileadaltún]] . Ceanglaíonn ceann de na scFvanna le cealla T tríd an ngabhdóir CD3, agus ceanglaíonn an ceann eile le cealla mealla trí mhóilín atá sainiúil don tsiad. <ref name="Oncology NEWS">{{Luaigh foilseachán|author=Helwick|first=Caroline|date=1 June 2008|title=Novel BiTE antibody mediates contact between T cells and cancer cells|url=http://www.cancernetwork.com/display/article/10165/1165525|journal=Oncology NEWS International|volume=17|issue=6|accessdate=15 August 2008}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|journal=Journal Onkologie|title=BiTE-Antikörper: Durch Bispezifität T-Lymphozyten gegen Tumorzellen richten|year=2008|issue=4|first=D.|author=Rüttinger|language=de|url=http://www.journalonko.de/aktuellview.php?id=1656|accessdate=9 April 2010}}</ref> [[Catagóir:Imdhíoneolaíocht]] mqzas7xz4aajgwcikmtvp8uquloq3mu 1313269 1313268 2026-05-16T13:15:53Z Ériugena 188 1313269 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Bi-specific_T-cell_engager.svg|mion|Struchtúr BiTE. _VH : Réigiúin inathraitheacha an tslabhra throm. V_L: [[:en:Immunoglobulin_light_chain|Réigiúin inathraitheacha an tslabhra an tslabhra éadroim.]] Léirítear an tsainiúlacht dhifriúil le dathanna agus cruthanna éagsúla. Díríonn na saighde ó N-dheireadh go C-dheireadh .]] Is rang d'antasubstaintí monachlónacha déshainiúla saorga é '''greamaire T-cheall''' ('''T-cell engager''' ('''TCE''') sa Bhéarla) nó '''greamaire T-cheall déshainiúl''' ( '''Bi-specific T-cell engager (BiTE)''' sa Bhéarla) a ndéantar imscrúdú orthu lena n-úsáid mar [[Ceimiteiripe|dhrugaí fhrithailse]]. Stiúrann siad córas imdhíonachta an óstaigh, go baileach gníomhaíocht chiteatocsaineach na gceall T, i gcoinne na gceall ailse. Is [[trádmharc]] cláraithe de chuid [[Micromet]] AG (fochuideachta faoi lánúinéireacht Amgen Inc) é ''BiTE'' . <ref>{{Cite web-en|url=http://tarr.uspto.gov/servlet/tarr?regser=serial&entry=78040636|title=US Trademark registration no. 3,068,856, serial number 78/040,636.|publisher=US Patent and Trademark Office}}</ref> Is leáphróitéiní iad móilíní TCE atá comhdhéanta de dhá bhlogh inathraithe aon-shlabhra (scFvanna) d'antasubstaintí éagsúla, nó seichimh aimínaigéid ó cheithre ghéin éagsiúil, ar shlabhra [[Peiptíd|peiptíde]] aonair de thart ar 55 [[Aonad maise adamhaí|cileadaltún]] . Ceanglaíonn ceann de na scFvanna le cealla T tríd an ngabhdóir CD3, agus ceanglaíonn an ceann eile le cealla mealla trí mhóilín atá sainiúil don tsiad. <ref name="Oncology NEWS">{{Luaigh foilseachán|author=Helwick|first=Caroline|date=1 June 2008|title=Novel BiTE antibody mediates contact between T cells and cancer cells|url=http://www.cancernetwork.com/display/article/10165/1165525|journal=Oncology NEWS International|volume=17|issue=6|accessdate=15 August 2008}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|journal=Journal Onkologie|title=BiTE-Antikörper: Durch Bispezifität T-Lymphozyten gegen Tumorzellen richten|year=2008|issue=4|first=D.|author=Rüttinger|language=de|url=http://www.journalonko.de/aktuellview.php?id=1656|accessdate=9 April 2010}}</ref> ==Tagairtí== [[Catagóir:Imdhíoneolaíocht]] rsawkwnez33ddkoycvjpcw0m6pcbezb 1313341 1313269 2026-05-16T16:16:21Z Alison 570 Tidy 1313341 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Bi-specific_T-cell_engager.svg|mion|Struchtúr BiTE._VH : Réigiúin inathraitheacha an tslabhra throm. V_L: [[glóbailin imdhíonachta|Réigiúin inathraitheacha an tslabhra an tslabhra éadroim.]] Léirítear an tsainiúlacht dhifriúil le dathanna agus cruthanna éagsúla. Díríonn na saighde ó N-dheireadh go C-dheireadh.]] Is rang d'antasubstaintí monachlónacha déshainiúla saorga é '''greamaire T-cheall''' ({{Lang-en|T-cell engager}}, TCE) nó '''greamaire T-cheall déshainiúl''' ({{Lang-en|Bi-specific T-cell engager}}, BiTE)) a ndéantar imscrúdú orthu lena n-úsáid mar [[Ceimiteiripe|dhrugaí fhrithailse]]. Stiúrann siad córas imdhíonachta an óstaigh, go baileach gníomhaíocht chiteatocsaineach na gceall T, i gcoinne na gceall ailse. Is [[trádmharc]] cláraithe de chuid [[Micromet]] AG (fochuideachta faoi lánúinéireacht Amgen Inc) é ''BiTE''.<ref>{{Cite web-en|url=http://tarr.uspto.gov/servlet/tarr?regser=serial&entry=78040636|title=US Trademark registration no. 3,068,856, serial number 78/040,636.|publisher=US Patent and Trademark Office}}</ref> Is leáphróitéiní iad móilíní TCE atá comhdhéanta de dhá bhlogh inathraithe aon-shlabhra (scFvanna) d'antasubstaintí éagsúla, nó seichimh aimínaigéid ó cheithre ghéin éagsiúil, ar shlabhra [[Peiptíd|peiptíde]] aonair de thart ar 55 [[Aonad maise adamhaí|cileadaltún]]. Ceanglaíonn ceann de na scFvanna le cealla T tríd an ngabhdóir CD3, agus ceanglaíonn an ceann eile le cealla mealla trí mhóilín atá sainiúil don tsiad.<ref name="Oncology NEWS">{{Luaigh foilseachán|author=Helwick|first=Caroline|date=1 June 2008|title=Novel BiTE antibody mediates contact between T cells and cancer cells|url=http://www.cancernetwork.com/display/article/10165/1165525|journal=Oncology NEWS International|volume=17|issue=6|accessdate=15 August 2008}}</ref> <ref>{{Luaigh foilseachán|journal=Journal Onkologie|title=BiTE-Antikörper: Durch Bispezifität T-Lymphozyten gegen Tumorzellen richten|year=2008|issue=4|first=D.|author=Rüttinger|language=de|url=http://www.journalonko.de/aktuellview.php?id=1656|accessdate=9 April 2010}}</ref> ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-sláinte}} [[Catagóir:Imdhíoneolaíocht]] iwgogvy73yg5v0brarwkl83jmtott70 1 126189 1313273 2026-05-16T13:19:10Z Ériugena 188 /* Glaoch ar chúnamhǃ */ mír nua 1313273 wikitext text/x-wiki == Glaoch ar chúnamhǃ == Tá sé sách scanrúil an t-alt seo a aistriú ón Bhéarlaǃ̴̴ [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:19, 16 Bealtaine 2026 (UTC) 4p893vujxcdxv6kuxd4mls6cbfzcvdw 0 126190 1313278 2026-05-16T13:53:13Z Ériugena 188 Created by translating the page "[[:gd:Special:Redirect/revision/582858|Am Bràighe (iris)]]" 1313278 wikitext text/x-wiki Ba nuachtán é Am Bràighe, scríofa i nGaeilge na hAlban, as '''Alba Nuadh''' a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sé le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn|Cape Breton]], [[Albain Nua]] . Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGàidhlig agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers] . == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] [[Catagóir:Albain Nua]] [[Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban]] a89np5te87j6s8969pvj77aiw3t9cxl 1313282 1313278 2026-05-16T14:04:52Z Ériugena 188 1313282 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba nuachtán é '''Am Bràighe''', scríofa i n[[Gaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sé le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn|Cape Breton]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers] . == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] [[Catagóir:Alba Nuadh]] [[Catagóir:Irisí i nGaeilge na hAlban]] dg1tnib6pmzwhbq1y8lyhqy7hweg6aj 1313283 1313282 2026-05-16T14:14:38Z Ériugena 188 1313283 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''Am Bràighe''', scríofa i n[[Gaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn|Cape Breton]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers] . == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] [[Catagóir:Alba Nuadh]] [[Catagóir:Irisí i nGaeilge na hAlban]] l77oi3crxbdy05l79r1pl5nl0pju38e 1313293 1313283 2026-05-16T14:44:17Z Ériugena 188 1313293 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''Am Bràighe''', scríofa i n[[Gaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn|Cape Breton]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers] . Foilsíodh Am Bràighe idir samhradh na bliana 1993 agus fómhar na bliana 2003. Mar sin féin, tugann roinnt foinsí faoi deara go bhfuil eagráin ó 1991 go 2003 sna cartlanna digiteacha, rud a thugann le fios gur thosaigh pleanáil nó athrá níos luaithe roimh an gcéad eagrán fisiceach. Ba í Frances MacEachen an t-eagarthóir Bainistíochta, agus d’fhoilsigh Sandy Publishing Ltd. (Gaeltalk Communications níos déanaí) í. Dhírigh an iris ar phobal na Gaeilge in Albain Nua, ag clúdach nuacht chultúrtha, scéalta agus peirspictíochtaí a bhaineann le cainteoirí Gaeilge sa réigiún. Thug an tEagarthóir Bainistíochta Frances MacEachen agus an tEagarthóir Gàidhlig Jim Watson cead cóipeanna cartlainne den nuachtán a dhigitiú. Ina theannta sin, bhí an tUasal Watson lárnach i gcóipeanna den scoth de na nuachtáin a chur ar fáil le haghaidh digitithe ag Leabharlann Angus L. Macdonald, Ollscoil Naomh Proinsias Xavier. Rinne Andy Hirt scanadh ar na nuachtáin agus cheartaigh sé an téacs a gineadh ó OCR (Optical Character Recognition) de na híomhánna. ==Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] [[Catagóir:Alba Nuadh]] [[Catagóir:Irisí i nGaeilge na hAlban]] oe9c1k3opyvwo9mkbas9afei73mfrqe 1313294 1313293 2026-05-16T14:45:15Z Ériugena 188 1313294 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''Am Bràighe''', scríofa i n[[Gaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers] . Foilsíodh Am Bràighe idir samhradh na bliana 1993 agus fómhar na bliana 2003. Mar sin féin, tugann roinnt foinsí faoi deara go bhfuil eagráin ó 1991 go 2003 sna cartlanna digiteacha, rud a thugann le fios gur thosaigh pleanáil nó athrá níos luaithe roimh an gcéad eagrán fisiceach. Ba í Frances MacEachen an t-eagarthóir Bainistíochta, agus d’fhoilsigh Sandy Publishing Ltd. (Gaeltalk Communications níos déanaí) í. Dhírigh an iris ar phobal na Gaeilge in Albain Nua, ag clúdach nuacht chultúrtha, scéalta agus peirspictíochtaí a bhaineann le cainteoirí Gaeilge sa réigiún. Thug an tEagarthóir Bainistíochta Frances MacEachen agus an tEagarthóir Gàidhlig Jim Watson cead cóipeanna cartlainne den nuachtán a dhigitiú. Ina theannta sin, bhí an tUasal Watson lárnach i gcóipeanna den scoth de na nuachtáin a chur ar fáil le haghaidh digitithe ag Leabharlann Angus L. Macdonald, Ollscoil Naomh Proinsias Xavier. Rinne Andy Hirt scanadh ar na nuachtáin agus cheartaigh sé an téacs a gineadh ó OCR (Optical Character Recognition) de na híomhánna. ==Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] [[Catagóir:Alba Nuadh]] [[Catagóir:Irisí i nGaeilge na hAlban]] cv4mw9g75tlurvsuxmz9j7ld3jizf4l 1313295 1313294 2026-05-16T14:46:45Z Ériugena 188 1313295 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''Am Bràighe''', scríofa i mBéarla agus i[[Gaeilge na hAlban|nGaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers] . Foilsíodh Am Bràighe idir samhradh na bliana 1993 agus fómhar na bliana 2003. Mar sin féin, tugann roinnt foinsí faoi deara go bhfuil eagráin ó 1991 go 2003 sna cartlanna digiteacha, rud a thugann le fios gur thosaigh pleanáil nó athrá níos luaithe roimh an gcéad eagrán fisiceach. Ba í Frances MacEachen an t-eagarthóir Bainistíochta, agus d’fhoilsigh Sandy Publishing Ltd. (Gaeltalk Communications níos déanaí) í. Dhírigh an iris ar phobal na Gaeilge in Albain Nua, ag clúdach nuacht chultúrtha, scéalta agus peirspictíochtaí a bhaineann le cainteoirí Gaeilge sa réigiún. Thug an tEagarthóir Bainistíochta Frances MacEachen agus an tEagarthóir Gàidhlig Jim Watson cead cóipeanna cartlainne den nuachtán a dhigitiú. Ina theannta sin, bhí an tUasal Watson lárnach i gcóipeanna den scoth de na nuachtáin a chur ar fáil le haghaidh digitithe ag Leabharlann Angus L. Macdonald, Ollscoil Naomh Proinsias Xavier. Rinne Andy Hirt scanadh ar na nuachtáin agus cheartaigh sé an téacs a gineadh ó OCR (Optical Character Recognition) de na híomhánna. ==Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] [[Catagóir:Alba Nuadh]] [[Catagóir:Irisí i nGaeilge na hAlban]] 4vm7isqs0t3ymd7a4of02s94yoit1rl 1313342 1313295 2026-05-16T16:18:18Z Alison 570 ++ 1313342 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''Am Bràighe''', scríofa i mBéarla agus i[[Gaeilge na hAlban|nGaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers]. Foilsíodh Am Bràighe idir samhradh na bliana 1993 agus fómhar na bliana 2003. Mar sin féin, tugann roinnt foinsí faoi deara go bhfuil eagráin ó 1991 go 2003 sna cartlanna digiteacha, rud a thugann le fios gur thosaigh pleanáil nó athrá níos luaithe roimh an gcéad eagrán fisiceach. Ba í Frances MacEachen an t-eagarthóir Bainistíochta, agus d’fhoilsigh Sandy Publishing Ltd. (Gaeltalk Communications níos déanaí) í. Dhírigh an iris ar phobal na Gaeilge in Albain Nua, ag clúdach nuacht chultúrtha, scéalta agus peirspictíochtaí a bhaineann le cainteoirí Gaeilge sa réigiún. Thug an tEagarthóir Bainistíochta Frances MacEachen agus an tEagarthóir Gàidhlig Jim Watson cead cóipeanna cartlainne den nuachtán a dhigitiú. Ina theannta sin, bhí an tUasal Watson lárnach i gcóipeanna den scoth de na nuachtáin a chur ar fáil le haghaidh digitithe ag Leabharlann Angus L. Macdonald, Ollscoil Naomh Proinsias Xavier. Rinne Andy Hirt scanadh ar na nuachtáin agus cheartaigh sé an téacs a gineadh ó OCR (Optical Character Recognition) de na híomhánna. ==Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-nuachtán}} [[Catagóir:Alba Nuadh]] [[Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban ]] k07p0h473sbvdhmkozfgigcuna2fk1u 1313343 1313342 2026-05-16T16:18:49Z Alison 570 Albain Nua 1313343 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''Am Bràighe''', scríofa i mBéarla agus i[[Gaeilge na hAlban|nGaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers]. Foilsíodh Am Bràighe idir samhradh na bliana 1993 agus fómhar na bliana 2003. Mar sin féin, tugann roinnt foinsí faoi deara go bhfuil eagráin ó 1991 go 2003 sna cartlanna digiteacha, rud a thugann le fios gur thosaigh pleanáil nó athrá níos luaithe roimh an gcéad eagrán fisiceach. Ba í Frances MacEachen an t-eagarthóir Bainistíochta, agus d’fhoilsigh Sandy Publishing Ltd. (Gaeltalk Communications níos déanaí) í. Dhírigh an iris ar phobal na Gaeilge in Albain Nua, ag clúdach nuacht chultúrtha, scéalta agus peirspictíochtaí a bhaineann le cainteoirí Gaeilge sa réigiún. Thug an tEagarthóir Bainistíochta Frances MacEachen agus an tEagarthóir Gàidhlig Jim Watson cead cóipeanna cartlainne den nuachtán a dhigitiú. Ina theannta sin, bhí an tUasal Watson lárnach i gcóipeanna den scoth de na nuachtáin a chur ar fáil le haghaidh digitithe ag Leabharlann Angus L. Macdonald, Ollscoil Naomh Proinsias Xavier. Rinne Andy Hirt scanadh ar na nuachtáin agus cheartaigh sé an téacs a gineadh ó OCR (Optical Character Recognition) de na híomhánna. ==Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-nuachtán}} [[Catagóir:Albain Nua]] [[Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban ]] bu23za4wopm12dc7d0gt8ot2e159wtz 1313352 1313343 2026-05-16T17:25:53Z Ériugena 188 /* Naisc sheachtracha */ 1313352 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán}} Ba iris í '''Am Bràighe''', scríofa i mBéarla agus i[[Gaeilge na hAlban|nGaeilge na hAlban]], as [[Alba Nuadh]], a foilsíodh idir samhradh 1993 agus fómhar 2003. Bhíodh sí le feiceáil thart ar cheithre huaire sa bhliain i [[Mábu|Mabu]], [[Oileán Cheap Bhreatainn]], Alba Nuadh. Bhí thart ar cheathrú de na píosaí i nGaeilge na hAlban agus an chuid eile i mBéarla. Tá samplaí ar fáil ar líne ag [https://web.archive.org/web/20160916151413/http://collections.stfx.ca/cdm/landingpage/collection/AmBraighe Nova Scotia Historical Newspapers]. Foilsíodh Am Bràighe idir samhradh na bliana 1993 agus fómhar na bliana 2003. Mar sin féin, tugann roinnt foinsí faoi deara go bhfuil eagráin ó 1991 go 2003 sna cartlanna digiteacha, rud a thugann le fios gur thosaigh pleanáil nó athrá níos luaithe roimh an gcéad eagrán fisiceach. Ba í Frances MacEachen an t-eagarthóir Bainistíochta, agus d’fhoilsigh Sandy Publishing Ltd. (Gaeltalk Communications níos déanaí) í. Dhírigh an iris ar phobal na Gaeilge in Albain Nua, ag clúdach nuacht chultúrtha, scéalta agus peirspictíochtaí a bhaineann le cainteoirí Gaeilge sa réigiún. Thug an tEagarthóir Bainistíochta Frances MacEachen agus an tEagarthóir Gàidhlig Jim Watson cead cóipeanna cartlainne den nuachtán a dhigitiú. Ina theannta sin, bhí an tUasal Watson lárnach i gcóipeanna den scoth de na nuachtáin a chur ar fáil le haghaidh digitithe ag Leabharlann Angus L. Macdonald, Ollscoil Naomh Proinsias Xavier. Rinne Andy Hirt scanadh ar na nuachtáin agus cheartaigh sé an téacs a gineadh ó OCR (Optical Character Recognition) de na híomhánna. ==Naisc sheachtracha == * [https://stfx.scholaris.ca/collections/b1f38a68-54f5-4086-98bc-892cefa45695/search Digitized editions of the Scottish Gaelic newspaper "Am Bràighe" ("The Higher Ground"). The newspaper was founded in Mabou, Cape Breton, and ran from 1993 to 2003.] * [https://web.archive.org/web/20040202184454/http://www.ambraighe.ca/ Am Bràighe aig WebArchive] * ̈[https://www.youtube.com/watch?v=FUXgDzEm-5M Joy Dunlop - Am Bràighe / The Braes ] * ̈[https://www.joydunlop.com/wp-content/uploads/2023/06/CAOIR-LYRICS-Sheet_03.pdf Am Bràighe The Braes] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-nuachtán}} [[Catagóir:Albain Nua]] [[Catagóir:Irisí Ghaeilge na hAlban ]] 51981wkqemiq0qwsiufyvgxl7g0ujgk 0 126191 1313280 2026-05-16T13:54:35Z Ériugena 188 Ériugena moved page [[Albain Nua]] to [[Alba Nuadh]] over redirect 1313280 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Alba Nuadh]] 213fg8dw9p9kepdp1zukoa3kzg9nnwl 0 126192 1313297 2026-05-16T14:51:07Z Aerchasúr 45379 Leathanach cruthaithe le '{{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain |dáta=Cáisc na bliana 1580 |toradh=Bua na Sasanach |comhraiceoir1=Ceannaircigh Éireannacha, [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus File:Arms...' 1313297 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Dara Éirí Amach i nDeasmhumhain |dáta=Cáisc na bliana 1580 |toradh=Bua na Sasanach |comhraiceoir1=Ceannaircigh Éireannacha, [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus [[File:Arms of Butler.svg|23px]] Teaghlach de Buitléir. |ceannasaí1=I gCúige Mumhan: |ceannasaí2 |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Anaithnid |taismigh2=Anaithnid |}} Tharla Léigear [[Caisleán Charraig an Phoill|Chaisleán Charraig an Phoill]] i mí an Mhárta 1580 le linn Éirí Amach Dheasumhan i [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]]. Bhí an caisleán i seilbh fórsaí a bhí dílis d’Iarla Dheasumhan, lena n-áirítear garastún beag de shaighdiúirí Spáinneacha. Bhí an caisleán suite go straitéiseach gar d’Inbhear na Sionainne agus bhí sé tábhachtach do chosaint an cheantair. Chuir fórsaí Shasana léigear ar an gcaisleán agus rinne siad bombardaíocht throm air le gunnaí móra. Tar éis lá fada troda, rinneadh bearna i mballa an chaisleáin agus b’éigean do na cosantóirí géilleadh. Maraíodh cuid mhór den gharastún tar éis an chaisleáin a ghabháil. Tá fothracha Chaisleán Charraig an Phoill fós le feiceáil inniu i measc na riasc i ngar do Bhéal Átha Longfoirt, Contae Chiarraí. [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Chiarraí]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] 4ww04hgbkvuf6f2rf2lkw2itzutjgu6 3 126193 1313332 2026-05-16T16:00:23Z Alison 570 Fáilte! 1313332 wikitext text/x-wiki == Fáilte isteach! == Haigh, a Spockyippee, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/Spockyippee|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin. Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (<nowiki>~~~~</nowiki>); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!<!-- Template:Welcome --> - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 16:00, 16 Bealtaine 2026 (UTC) nnz9pwaorlpj6ztr6ebho5tw4xho057 0 126194 1313345 2026-05-16T16:38:43Z Aerchasúr 45379 Leathanach cruthaithe le '{{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Léigear Charraig an Phoil |dáta=Cáisc na bliana 1580 |toradh=Bua na Sasanach |comhraiceoir1=Ceannaircigh Éireannacha, [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus File:Arms of But...' 1313345 wikitext text/x-wiki {{Infobox Coinbhleacht Mhíleata |coinbhleacht=Léigear Charraig an Phoil |dáta=Cáisc na bliana 1580 |toradh=Bua na Sasanach |comhraiceoir1=Ceannaircigh Éireannacha, [[Image:Flag of New Spain.svg|22px]] Ríocht na Spáinne, agus [[File:CoA Pontifical States 02.svg|20px]]Stáit an Phápa |comhraiceoir2=[[File:Royal Arms of England (1399-1603).svg|23px]] Ríocht Shasana, [[File:Arms of Ireland (historical).svg|23px]] Ríocht na hÉireann, agus [[File:Arms of Butler.svg|23px]] Teaghlach de Buitléir. |ceannasaí1=I gCúige Mumhan: |ceannasaí2 |líon_comhraic1= |líon_comhraic2= |taismigh1=Anaithnid |taismigh2=Anaithnid |}} Tharla Léigear [[Caisleán Charraig an Phoill|Chaisleán Charraig an Phoill]] i mí an Mhárta 1580 le linn Éirí Amach Dheasumhan i [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]]. Bhí an caisleán i seilbh fórsaí a bhí dílis d’Iarla Dheasumhan, lena n-áirítear garastún beag de shaighdiúirí Spáinneacha. Bhí an caisleán suite go straitéiseach gar d’Inbhear na Sionainne agus bhí sé tábhachtach do chosaint an cheantair. Chuir fórsaí Shasana léigear ar an gcaisleán agus rinne siad bombardaíocht throm air le gunnaí móra. Tar éis lá fada troda, rinneadh bearna i mballa an chaisleáin agus b’éigean do na cosantóirí géilleadh. Maraíodh cuid mhór den gharastún tar éis an chaisleáin a ghabháil. Tá fothracha Chaisleán Charraig an Phoill fós le feiceáil inniu i measc na riasc i ngar do Bhéal Átha Longfoirt, Contae Chiarraí. [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Stair Chontae Chiarraí]] [[Catagóir:Cathanna in Éirinn]] fuwo5h8hi8bw6sjwwcxd3dvpkjt2bue 14 126195 1313346 2026-05-16T16:40:39Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Sláinteachas]]' 1313346 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sláinteachas]] jk6yz8l12m0sjqffl23c82t4z4cky1b 14 126196 1313354 2026-05-16T17:29:53Z Alison 570 Nua 1313354 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aisteoirí de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Ban-aisteoirí]] [[Catagóir:Siamsóirí mná de réir náisiúntachta]] ja38fsw9e0e11alsgb7eod2otkdx6cp 14 126197 1313355 2026-05-16T17:30:58Z Alison 570 Nua 1313355 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir slí bheatha agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Siamsóirí de réir náisiúntachta|Mná]] [[Catagóir:Siamsóirí mná]] csqextqxjg8kfr5it615m4px3doph1m 14 126198 1313356 2026-05-16T17:32:23Z Alison 570 Nua 1313356 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Mná de réir náisiúntachta|Slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir slí bheatha|Náisiún]] a7nco9hs78xpoppadtx93i7czdu2bjh 1313359 1313356 2026-05-16T17:34:50Z Alison 570 Catagóir:Mná de réir gairme 1313359 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Mná de réir náisiúntachta|Slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir gairme|Náisiún]] j7bsiz31nu4v1szlj28lb60r24wyfuj 14 126200 1313360 2026-05-16T17:36:38Z Alison 570 Nua 1313360 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Mná|Náisiún]] [[Catagóir:Mná de réir tíre|Náisiún]] [[Catagóir:Mná sa stáir|Náisiún]] dfb9nzfius742nfsvwcs2qkbwfxcxbt 1313419 1313360 2026-05-16T18:24:37Z Alison 570 sp, 1313419 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Mná|Náisiún]] [[Catagóir:Mná de réir tíre|Náisiún]] [[Catagóir:Mná sa stair|Náisiún]] ji9adv10fam5ea34vzvzznk211mhb2l 14 126201 1313361 2026-05-16T17:37:37Z Alison 570 Nua 1313361 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir ábhair|Stáir]] [[Catagóir:Stair inscne]] jzhv1ipksc8jg3yelkx2a70k0b85c7e 1313363 1313361 2026-05-16T17:39:11Z Alison 570 í 1313363 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir ábhair|Stáir]] [[Catagóir:Stair inscní]] 4iefm5oc1cq34ypumivkjmbgyyoyk31 1313418 1313363 2026-05-16T18:23:55Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Mná sa stáir]] to [[Catagóir:Mná sa stair]] without leaving a redirect: Yikes 1313363 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir ábhair|Stáir]] [[Catagóir:Stair inscní]] 4iefm5oc1cq34ypumivkjmbgyyoyk31 14 126202 1313362 2026-05-16T17:39:00Z Alison 570 Nua 1313362 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair shóisialta|Inscne]] [[Catagóir:Staidéar inscní]] jh78gu1shvw4arut9s9t2t12khdwanr 1313364 1313362 2026-05-16T17:39:23Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Stair inscne]] to [[Catagóir:Stair inscní]] without leaving a redirect 1313362 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair shóisialta|Inscne]] [[Catagóir:Staidéar inscní]] jh78gu1shvw4arut9s9t2t12khdwanr 14 126203 1313367 2026-05-16T17:41:50Z Alison 570 Nua 1313367 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daonnachtaí]] [[Catagóir:Feimineachas]] [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha na socheolaíochta]] [[Catagóir:Inscne]] [[Catagóir:Inscne agus sochaí|Staidéar]] [[Catagóir:Léann daonna]] [[Catagóir:Teoiric chriticiúil]] 0x1jia0cdg2v6540vvraeazh6pu9ddl 0 126204 1313369 2026-05-16T17:41:52Z Ériugena 188 Bhog Ériugena an leathanach [[Dara Éirí Amach i nDeasumhain]] go [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] 1313369 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] 3j9h8vttmr2wi0sn7orq2e2o47yygga 14 126205 1313370 2026-05-16T17:42:58Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Leigheas]]' 1313370 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Leigheas]] ln32l09n4h6akdxtwlnqq2f5x3g6mdj 14 126206 1313372 2026-05-16T17:43:08Z Alison 570 Nua 1313372 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha|Socheolaíocht]] [[Catagóir:Fo-réimsí na socheolaíochta|Idirdhisciplíneach]] 13tnh37dxkb7wcv2y0d6rmfwa1v0au3 14 126207 1313373 2026-05-16T17:44:52Z Alison 570 Nua 1313373 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fealsúnacht ilchríochach]] [[Catagóir:Fealsúnacht shóisialta]] [[Catagóir:Scoileanna agus traidisiúin fhealsúnachta]] s1xeukninwaxrs8qxt2c07u7jp85598 14 126208 1313375 2026-05-16T17:46:52Z Alison 570 Nua 1313375 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fealsúnacht an 20ú haois|Ilchríoch]] [[Catagóir:Fealsúnacht chomhaimseartha|Ilchríoch]] s0krdx66qe11i2b6xn50vwy2fn6je3v 14 126209 1313377 2026-05-16T17:48:10Z Alison 570 Nua 1313377 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fealsúnacht]] [[Catagóir:Scoileanna smaointeoireachta]] 6y89f86xxcmhp8u4xfl54am673u01he 14 126210 1313378 2026-05-16T17:49:20Z Alison 570 Nua 1313378 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir gairme]] [[Catagóir:Siamsóirí|Mná]] rnk4cfbhn3nmzyiakb7xjowe8v4n03j 14 126211 1313399 2026-05-16T18:04:42Z Alison 570 Nua 1313399 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Siamsóirí Éireannacha|Mná]] [[Catagóir:Siamsóirí mná de réir náisiúntachta|Éire]] pgrm4k4j38spif6piirj2toxvtu8fxj 14 126212 1313401 2026-05-16T18:06:27Z Alison 570 Nua 1313401 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir náisiúntachta agus slí bheatha|Éire]] [[Catagóir:Mná Éireannacha|Slí bheatha]] [[Catagóir:Mná Eorpacha de réir slí bheatha|Éire]] 5lc92qjtr6yxvmjhdpfzv2ccgzxsllr 14 126213 1313402 2026-05-16T18:07:33Z Alison 570 Nua 1313402 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Eorpacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir gairme|Eoraip]] [[Catagóir:Mná Eorpacha]] 750dkw3cnbv4tvy4xilg82hff18c5iu 14 126214 1313403 2026-05-16T18:08:36Z Alison 570 Nua 1313403 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Eorpacha]] [[Catagóir:Mná san Eoraip]] p4u1b8u1ir77usvkewg333fyt01orzx 14 126215 1313404 2026-05-16T18:09:36Z Alison 570 Nua 1313404 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Inscne san Eoraip]] [[Catagóir:Mná de réir mór-roinne|Eoraip]] 6wkkcekx2a9zp8mvjrqt0i2j57cbbai 14 126216 1313405 2026-05-16T18:10:27Z Alison 570 Nua 1313405 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Inscne de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Mná|Mór-roinn]] g5l91vq1cv3c55mfm3cds1gpnmw97iz 14 126217 1313406 2026-05-16T18:11:35Z Alison 570 Nua 1313406 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gnéasacht de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Inscne de réir suímh|Mór-roinn]] [[Catagóir:Sochaí de réir mór-roinne]] cvw81qgobm9b2l0cnzd07e9ddck28ub 14 126218 1313407 2026-05-16T18:12:54Z Alison 570 Nua 1313407 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Inscne de réir mór-roinne|Eoraip]] [[Catagóir:Sochaí na hEorpa]] mqgmo88xrtzyh5ndu4kejwffazdofr0 14 126219 1313408 2026-05-16T18:14:31Z Alison 570 Nua 1313408 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:An Eoraip]] [[Catagóir:Sochaí de réir mór-roinne|Eoraip]] 57bibrbkwnbephr2x9bxjfzdogobh6h 14 126220 1313409 2026-05-16T18:15:15Z Alison 570 Nua 1313409 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Sochaí de réir suímh|Mór-roinn]] fxqt95ndn2pxorr6skwziar6k6e0yjo 14 126221 1313410 2026-05-16T18:16:25Z Alison 570 Nua 1313410 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Gnéasacht de réir suímh|Mór-roinn]] [[Catagóir:Sochaí de réir mór-roinne]] ouepyzi6rtkf09b2fvlaiiriqnz3mxd 14 126222 1313411 2026-05-16T18:17:46Z Alison 570 Nua 1313411 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta agus slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir náisiúntachta|Slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir slí bheatha|Náisiún]] 20pumgntc8yg2ml08r0jh20d3o6g1kk 1313412 1313411 2026-05-16T18:18:23Z Alison 570 Catagóir:Mná de réir gairme 1313412 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta agus slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir náisiúntachta|Slí bheatha]] [[Catagóir:Mná de réir gairme|Náisiún]] 79v9lli5xqopeqjqyl4wz7notp188md 14 126223 1313413 2026-05-16T18:19:06Z Alison 570 NUa 1313413 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir róil]] [[Catagóir:Mná|Ról]] k6py75fmc5cwdmtqecxuh0zdmoltuwi 14 126224 1313414 2026-05-16T18:20:08Z Alison 570 Nua 1313414 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] [[Catagóir:Daoine de réir iompair|Ról]] mhhs8tizereeec4nuvyjyg1lpkdp7nc 1313415 1313414 2026-05-16T18:21:13Z Alison 570 + 1313415 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine]] [[Catagóir:Daoine de réir iompraíocht|Ról]] 0dhk720frow73j59b5d0ovcccw3rmxw 14 126225 1313416 2026-05-16T18:21:44Z Alison 570 Nua 1313416 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine|Iompar]] [[Catagóir:Iompraíocht an duine]] 3489jytsymo07mpdlit5oi24eqbtix0 14 126227 1313422 2026-05-16T18:34:17Z Alison 570 ++ 1313422 wikitext text/x-wiki Is iad seo na ndaoine a rugadh sna bhliana [[870]] go [[879]]. {{Catcómhaoin|870s births|Daoine a rugadh sna 870í}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 9ú haois|870]] ieworliqlh6xam8m0xercshe70ik1r6 14 126228 1313424 2026-05-16T18:36:07Z Alison 570 Nua 1313424 wikitext text/x-wiki Is iad seo na daoine a fuair bás i 948. {{Catcómhaoin|948 deaths|Básanna i 948}} [[Catagóir:Blianta báis|948]] [[Catagóir:948]] jga3xs0d2efpg26vg1u4jargwt1w775 14 126229 1313425 2026-05-16T18:37:04Z Alison 570 Nua 1313425 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Blianta]] [[Catagóir:940idí]] l2wnf6aq89inmov0savj4ate9t00w1w 14 126230 1313426 2026-05-16T18:37:39Z Alison 570 Nua 1313426 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:10ú haois]] [[Catagóir:Deichniúra]] rate46ek1lmo1xzfmu9070xf74dn1ye 14 126231 1313435 2026-05-16T18:41:33Z Alison 570 Nua 1313435 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:9ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise|9ú]] [[Catagóir:Mná Éireannacha|9ú]] lddns5awjcb78vfq6m2cmjfynatzypq 14 126232 1313436 2026-05-16T18:42:32Z Alison 570 Nua 1313436 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:10ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise|10ú]] [[Catagóir:Mná Éireannacha|10ú]] gc4qh6p755rf857ynuz9qo9ux01laso 14 126233 1313437 2026-05-16T18:44:39Z Alison 570 Nua 1313437 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Banphrionsaí de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Uaisle na hÉireann]] s6jswhflfs8upkbjomcqo09d8lla3p1 1313441 1313437 2026-05-16T18:49:44Z Alison 570 Catagóir:Uaisleacht Éireannach 1313441 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Banphrionsaí de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] ekd0jphi2h8h71asapp449uuty949i9 14 126236 1313445 2026-05-16T18:52:57Z Alison 570 NUa 1313445 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus mór-roinne]] [[Catagóir:Uaisleacht]] 4gri15fucutkwy7eampy8dw7p1szxvt 14 126237 1313447 2026-05-16T18:53:59Z Alison 570 Nua 1313447 wikitext text/x-wiki Catagóir:Daoine de réir gairme|Mór-roinn]] [[Catagóir:Daoine de réir mór-roinne|Slí bheatha]] 7xxn0elfywq0wb1qfj4mocaqkr8a92e 1313448 1313447 2026-05-16T18:54:55Z Alison 570 fix 1313448 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme|Mór-roinn]] [[Catagóir:Daoine de réir mór-roinne|Slí bheatha]] gi4ighybhet5gqi7qf53tlelgbpiv3z 14 126238 1313449 2026-05-16T18:56:37Z Alison 570 Nua 1313449 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicme shóisialta san Eoraip|Uasaicme]] [[Catagóir:Cultúr na hEorpa|Uasaicme]] [[Catagóir:Cultúr na n-uasaicmí|Eoraip]] l95ezp8dr3d41vh4bexpyo85aw71wvf 14 126239 1313450 2026-05-16T18:57:58Z Alison 570 Nua 1313450 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fochultúir aicme shóisialta|Uasaicme]] [[Catagóir:Uasaicme]] b5ic1f1coqrxf1n6yqygnqvez4pv0oe 14 126240 1313451 2026-05-16T18:58:43Z Alison 570 Nua 1313451 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicmí sóisialta]] 5tmdbvb5k9li6a22bq56091x8o1ehcu 14 126241 1313452 2026-05-16T18:59:46Z Alison 570 Nua 1313452 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicmí sóisialta]] [[Catagóir:Fochultúir|aicme shóisialta]] f0h5zx3j9r1uevom3viuf0dkhuqv6dc 14 126242 1313453 2026-05-16T19:03:05Z Alison 570 Nua 1313453 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicme shóisialta de réir tíre|Sean-Róimh]] [[Catagóir:Aicme shóisialta san Eoraip|Sean-Róimh]] [[Catagóir:Sochaí an tSean-Róimh]] igzvxvx2tpap9kn2ox5qwwi11urtpjf 14 126243 1313454 2026-05-16T19:04:36Z Alison 570 Nua 1313454 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicme shóisialta de réir mór-roinne|Eoraip]] [[Catagóir:Sochaí na hEorpa]] 0f94je468eco4ob3qjcozj04i0mlxz1 14 126244 1313455 2026-05-16T19:05:26Z Alison 570 Nua 1313455 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicmí sóisialta|Mór-roinn]] [[Catagóir:Sochaí de réir mór-roinne]] rancnfu6cqu0lgpijzs1zi64toku0jo 14 126245 1313456 2026-05-16T19:06:46Z Alison 570 Nua 1313456 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicmí sóisialta|Tír]] [[Catagóir:Sochaí de réir tíre]] ngy2cmb40dv71q3j3mmg1fybc0egn0f 14 126246 1313457 2026-05-16T19:09:08Z Alison 570 Nua 1313457 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Antraipeolaíocht]] [[Catagóir:Córais aicmithe de réir ábhar|Daoine]] 2ss08zc2b9wjdskc38efkyjkofndw25 14 126247 1313461 2026-05-16T19:14:47Z Alison 570 Nua 1313461 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:An tSean-Róimh]] 61zaq8ef14nqcovsn45cieh5ql9hzes 14 126248 1313462 2026-05-16T19:16:43Z Alison 570 Nua 1313462 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir stádais agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Daoine de réir tíre]] [[Catagóir:Uaisleacht|Tír]] m3ldabkg0n43yf7cb5wsi4gmw9oy1og 14 126249 1313464 2026-05-16T19:17:30Z Alison 570 Nua 1313464 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir stádais|Náisiúntacht]] [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta|Stádas]] b38vnlvmqi485ec9x6f09qu6ktbwdym 14 126250 1313465 2026-05-16T19:19:24Z Alison 570 Nua 1313465 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sochaí na hÉireann]] [[Catagóir:Stair na hÉireann de réir topaic|Sóisialta]] [[Catagóir:Stair shóisialta de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Stair shóisialta na hEorpa|Éire]] 38rkqjv1kq6sirqbp49298ika76h5vn 14 126251 1313466 2026-05-16T19:21:07Z Alison 570 Nua 1313466 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sochaí na hEorpa]] [[Catagóir:Stair na hEorpa de réir topaic|Sóisialta]] [[Catagóir:Stair shóisialta de réir mór-roinn|Eorap]] pbht75oukzc7ol8x6voejztexmll9xa 14 126252 1313467 2026-05-16T19:22:33Z Alison 570 Nua 1313467 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sochaí de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Stair de réir topaic agus mór-roinne|Sóisialta]] [[Catagóir:Stair shóisialta|Mór-roinn]] khkumpoxhaluqwo1o8eas4vpcuv5qdc 14 126253 1313468 2026-05-16T19:23:31Z Alison 570 Nua 1313468 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair de réir mór-roinne|Topaic]] [[Catagóir:Stair de réir topaic|Mór-roinn]] pcppeyt6sevolmh9kkd2u7ejz4zcvo7 14 126254 1313469 2026-05-16T19:24:26Z Alison 570 Nua 1313469 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Stair de réir suímh|Mór-roinn]] 4remhv8f54fx3mlhburgj0jwddaxazi 14 126255 1313470 2026-05-16T19:25:10Z Alison 570 Nua 1313470 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir suímh]] [[Catagóir:Stair|Suíomh]] hhh8glq879vcxrljqo5gn9qctwniyer 14 126256 1313471 2026-05-16T19:26:40Z Alison 570 Nua 1313471 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair na hÉireann|Topaic]] [[Catagóir:Stair na hEorpa de réir topaic|Éire]] [[Catagóir:Stair de réir tíre agus topaic|Éire]] f6hkpw7gj7d0ii1mk38gugi41mavgwe 14 126257 1313472 2026-05-16T19:27:53Z Alison 570 Nua 1313472 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair de réir mór-roinne agus topaic|Eoraip]] [[Catagóir:Stair na hEorpa|Topaic]] a0kw1kysrkhwn5wtd47g11vcmkppvav 14 126258 1313473 2026-05-16T19:28:44Z Alison 570 NUa 1313473 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair de réir mór-roinne|Topaic]] [[Catagóir:Stair de réir topaic|Mór-roinn]] pcppeyt6sevolmh9kkd2u7ejz4zcvo7 14 126259 1313474 2026-05-16T19:30:00Z Alison 570 Nua 1313474 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Stair de réir tíre|Topaic]] [[Catagóir:Stair de réir topaic|Tír]] 0xbr7xf667t2uzt7fc6g2flkxbommy8 14 126260 1313484 2026-05-16T19:38:51Z Alison 570 Nua 1313484 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Banphrionsaí|Tír]] [[Catagóir:Mná uaisle de réir tíre]] d0sw1nmx2fcp2gmrxqfbm2vm24s2e4j 14 126261 1313485 2026-05-16T19:40:45Z Alison 570 Nua 1313485 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná ríoga]] [[Catagóir:Mná uaisle]] [[Catagóir:Ríochas]] [[Catagóir:Teidil uaisle]] ci1ayme33qsrxbxsqyb662608qo5393 14 126262 1313486 2026-05-16T19:42:05Z Alison 570 Nua 1313486 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir aicme shóisialta|Uasal]] [[Catagóir:Uaisleacht]] l3iucmgfaxub1oomhxx5s739g7vw682 14 126263 1313487 2026-05-16T19:43:18Z Alison 570 Nua 1313487 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aicmí sóisialta]] [[Catagóir:Mná|Aicme shóisialta]] [[Catagóir:Mná sa tsochaí|Aicme shóisialta]] pu8y5ixx426ssr9z6syk1glq246h3jk 14 126264 1313488 2026-05-16T19:44:10Z Alison 570 Nua 1313488 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir róil|Rí]] [[Catagóir:Ríochas]] fa4hjpl3ry8ap09ybm1x6altza21xkb 14 126265 1313490 2026-05-16T19:46:06Z Alison 570 Nua 1313490 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Poist údaráis]] [[Catagóir:Teidil|Uasal]] [[Catagóir:Uaisleacht]] 4i9d584iymopniseqn0c0dfk4j2b19f 14 126266 1313491 2026-05-16T19:48:06Z Alison 570 Nua 1313491 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannaireacht]] [[Catagóir:Céimlathas]] [[Catagóir:Gairmeacha]] [[Catagóir:Teidil]] [[Catagóir:Údarás]] lx7j7av905tikirgbkmqadv3kur9q4t 14 126267 1313492 2026-05-16T19:49:23Z Alison 570 Nua 1313492 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúir|Eagraíocht]] [[Catagóir:Eagraíochtaí]] [[Catagóir:Staidéir eagraíochtúla]] kf8gj7o11hnliyo2cd0zlaoi9y9sk81 14 126268 1313493 2026-05-16T19:50:23Z Alison 570 Nua 1313493 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha na socheolaíochta]] [[Catagóir:Iompar eagraíochtúil]] ljikctdfqegc954mq57tj72v8tzsq3k 14 126269 1313495 2026-05-16T19:52:17Z Alison 570 Nua 1313495 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr polaitiúil]] [[Catagóir:Patrúin]] [[Catagóir:Struchtúr]] gvxln17xr7bq6bli1v702lz8soq5587 14 126270 1313496 2026-05-16T19:53:17Z Alison 570 Nua 1313496 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Feiniméin thréimhsiúla]] [[Catagóir:Struchtúr]] 8xw854rb9gf870qe1pyykvaivms9y8b 14 126271 1313497 2026-05-16T19:54:44Z Alison 570 Nua 1313497 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Coincheapa polaitiúla]] [[Catagóir:Eitic shóisialta]] n6i08086bylckgvad4vn412z4hxgrkp 14 126272 1313498 2026-05-16T19:55:51Z Alison 570 Nua 1313498 wikitext text/x-wiki [[Catagóir: Eitic fheidhmeach|Sóisialta]] [[Catagóir:Fealsúnacht shóisialta]] 49jtc4zt6jin22qgvrrs3s0evn95ip8 14 126273 1313499 2026-05-16T19:56:50Z Alison 570 Nua 1313499 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eitic|Feidhm]] [[Catagóir:Fealsúnacht fheidhmeach]] [[Catagóir:Iompraíocht an duine]] h3g5eqv7rrnzbgyjvvsvbstmqqu8eb3 14 126274 1313500 2026-05-16T19:57:47Z Alison 570 Nua 1313500 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Disciplíní feidhmeacha]] [[Catagóir:Fealsúnacht de réir topaic|Feidhm]] ffdes2tirxd2b1h9ddu9bjz8qs2th7f 14 126275 1313501 2026-05-16T19:58:38Z Alison 570 Nua 1313501 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Brainsí fealsúnachta|Topaic]] [[Catagóir:Catagóirí de réir topaic]] dwc2gjbvoq3w729m8cep2vidq6usrpt 14 126276 1313502 2026-05-16T20:00:06Z Alison 570 Nua 1313502 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Disciplíní acadúla|Feidhm]] [[Catagóir:Foréimsí de réir disciplín acadúil|Feidhm]] [[Catagóir:Idirghníomhaíochtaí disciplíní acadúla|Feidhm]] 5ig933qgpzwijh2itlx29orm5tw91jx 14 126277 1313512 2026-05-16T20:11:59Z Alison 570 Nua 1313512 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caidreamh idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Coincheapa dlíthiúla]] [[Catagóir:Coincheapa polaitiúla]] [[Catagóir:Dlí idirnáisiúnta]] [[Catagóir:Geografaíocht pholaitiúil]] [[Catagóir:Teoiricí eolaíochta polaitiúla]] [[Catagóir:Údarás]] hzh0ecxmg77nb4re53xo52qvrlygqak 14 126278 1313513 2026-05-16T20:14:03Z Alison 570 Nua 1313513 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir tíre|Uasal]] [[Catagóir:Mná uaisle|Tír]] [[Catagóir:Uaisleacht de réir tíre]] 26lqt8wk20c8vkhk2o3i2v6wj20kkco 14 126279 1313515 2026-05-16T20:17:07Z Alison 570 Nua 1313515 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Filí mná de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Filí na hÉireann|Mná]] [[Catagóir:Scríbhneoirí mná Éireannacha]] hvafa85kytfgwtll0odwh0dh0mybvw7 1313526 1313515 2026-05-16T20:30:10Z Alison 570 Banfhilí 1313526 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Banfhilí de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Filí na hÉireann|Mná]] [[Catagóir:Scríbhneoirí mná Éireannacha]] r8rxgemtv7paif6p4ku2u0g4wk3b7ip 1313527 1313526 2026-05-16T20:30:22Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Filí mná na hÉireann]] to [[Catagóir:Banfhilí na hÉireann]] without leaving a redirect 1313526 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Banfhilí de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Filí na hÉireann|Mná]] [[Catagóir:Scríbhneoirí mná Éireannacha]] r8rxgemtv7paif6p4ku2u0g4wk3b7ip 14 126280 1313516 2026-05-16T20:18:20Z Alison 570 Nua 1313516 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Éireannacha|Mná]] [[Catagóir:Scríbhneoirí mná de réir náisiúntachta|Éire]] f9ug3i1p3ultz3itfqculjvci13brrz 14 126281 1313517 2026-05-16T20:19:36Z Alison 570 Nua 1313517 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir slí bheatha agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Scríbhneoirí de réir tíre|Scríbhneoirí de réir tíre]] [[Catagóir:Scríbhneoirí mná|Náisiún]] 5c6qbp4akn6wtadiwlmiibwcejfdltn 14 126282 1313518 2026-05-16T20:21:28Z Alison 570 Nua 1313518 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Litríocht scríofa ag mná]] [[Catagóir:Mná i ngairmeacha ealaíon]] [[Catagóir:Scríbhneoirí|Mná]] gv1pw5fee1y1fu219pfm3ki9vr4dohz 14 126283 1313519 2026-05-16T20:23:09Z Alison 570 Nua 1313519 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine i ngairmeacha ealaíne]] [[Catagóir:Mná agus na healaíona|Gairm]] [[Catagóir:Mná de réir gairme|Ealaín]] nzkg9zfy6et75z39nimmhx6nhc9scqu 14 126284 1313520 2026-05-16T20:24:17Z Alison 570 Nua 1313520 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr na mban]] [[Catagóir:Mná sa stair|Ealaín]] g8swsedx05d4p0vvgk6k1bluhzt6odr 1313521 1313520 2026-05-16T20:24:52Z Alison 570 Catagóir:Na hEalaíona 1313521 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr na mban]] [[Catagóir:Mná sa stair|Ealaín]] [[Catagóir:Na hEalaíona]] tm7kw1itt3rse8lytiafw8t4advl0ij 14 126285 1313522 2026-05-16T20:25:40Z Alison 570 Nua 1313522 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr|Ban]] [[Catagóir: Cultúir atá bunaithe ar ghnéasacht agus féiniúlacht inscne|Ban]] [[Catagóir:Mná]] 8zqv2p0lbl94wgfrn28f72d6gz6rata 14 126286 1313523 2026-05-16T20:27:42Z Alison 570 Nua 1313523 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Litríocht|Mná]] [[Catagóir:Meáin chomrádaithe na mban]] [[Catagóir:Saothair de réir scríbhneoir|Mná]] plc1er2gj5ze2ailydce6t65zkosyio 14 126287 1313524 2026-05-16T20:29:31Z Alison 570 Nua 1313524 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Banfhilí]] [[Catagóir:Filí de réir tíre]] [[Catagóir:Scríbhneoirí mná de réir náisiúntachta]] e6n1f2is7tfl8ig7ax51osabunl66jz 1313525 1313524 2026-05-16T20:29:43Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Filí mná de réir náisiúntachta]] to [[Catagóir:Banfhilí de réir náisiúntachta]] without leaving a redirect 1313524 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Banfhilí]] [[Catagóir:Filí de réir tíre]] [[Catagóir:Scríbhneoirí mná de réir náisiúntachta]] e6n1f2is7tfl8ig7ax51osabunl66jz 3 126288 1313530 2026-05-16T20:32:49Z Alison 570 Fáilte! 1313530 wikitext text/x-wiki == Fáilte isteach! == Haigh, a Cos Nua, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/Cos Nua|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin. Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (<nowiki>~~~~</nowiki>); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!<!-- Template:Welcome --> - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 20:32, 16 Bealtaine 2026 (UTC) 2b42v8vjkn2kzgxlxhiwtk3tu1kxicq 14 126289 1313534 2026-05-16T20:39:55Z Alison 570 Nua 1313534 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Éireannaigh de shliocht Afracach]] 6nop0rd6e5wzc138sctsgm3qszt5ebp 14 126290 1313535 2026-05-16T20:41:27Z Alison 570 Nua 1313535 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Eorpacha de shliocht Afracach|Éire]] [[Catagóir:Éireannaigh de réir ginealais]] 4wt8kxs3m89iyrnzx8zhj1sbws5yz4c 14 126291 1313536 2026-05-16T20:43:10Z Alison 570 Nua 1313536 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Lucht spóirt na hÉireann]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe de réir eitneachais|Éire]] 1pcqcw6g25c15hl3gub4bzpftw2ushj 1313546 1313536 2026-05-16T20:47:23Z Alison 570 + 1313546 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Gorma Éireannacha]] [[Catagóir:Lucht spóirt na hÉireann]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe de réir eitneachta|Éire]] 18dphwmsebb1yxkl6yp3togvptjtovb 14 126292 1313537 2026-05-16T20:43:59Z Alison 570 Nua 1313537 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneachais]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe|Eitne]] tc26w04spf6jw5kbajhnsuzdeuxo2gy 1313543 1313537 2026-05-16T20:46:33Z Alison 570 Mar téarma 1313543 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneachta]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe|Eitne]] 9uwr4sda03ty3w86g0bapwjbq625kcj 1313544 1313543 2026-05-16T20:46:49Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Lúthchleasaithe de réir eitneachais]] to [[Catagóir:Lúthchleasaithe de réir eitneacha]] without leaving a redirect: Mar Téarma 1313543 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneachta]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe|Eitne]] 9uwr4sda03ty3w86g0bapwjbq625kcj 1313545 1313544 2026-05-16T20:47:02Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Lúthchleasaithe de réir eitneacha]] to [[Catagóir:Lúthchleasaithe de réir eitneachta]] without leaving a redirect 1313543 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneachta]] [[Catagóir:Lúthchleasaithe|Eitne]] 9uwr4sda03ty3w86g0bapwjbq625kcj 14 126293 1313538 2026-05-16T20:44:41Z Alison 570 Nua 1313538 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eitneachais|Slí bheatha]] [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha|Eitneachais]] fcn6gbxpc9xozyz5i71smi7bwekg75m 1313539 1313538 2026-05-16T20:45:15Z Alison 570 Daoine de réir eitneacha 1313539 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eitneacha|Slí bheatha]] [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha|Eitneachais]] 1zqlyglzbn78v57qt5ts4t1d4oak24b 1313540 1313539 2026-05-16T20:45:23Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneachais]] to [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneacha]] without leaving a redirect 1313539 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eitneacha|Slí bheatha]] [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha|Eitneachais]] 1zqlyglzbn78v57qt5ts4t1d4oak24b 1313541 1313540 2026-05-16T20:45:54Z Alison 570 Catagóir:Daoine de réir eitneachta 1313541 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eitneachta|Slí bheatha]] [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha|Eitneachais]] q9c9si1ure3uh2d5c4mx4d8ypcy3adk 1313542 1313541 2026-05-16T20:46:03Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneacha]] to [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha agus eitneachta]] without leaving a redirect 1313541 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eitneachta|Slí bheatha]] [[Catagóir:Daoine de réir slí bheatha|Eitneachais]] q9c9si1ure3uh2d5c4mx4d8ypcy3adk 14 126294 1313547 2026-05-16T20:47:51Z Alison 570 Nua 1313547 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Éireannaigh de shliocht Afracach]] [[Catagóir:Grúpaí eitneacha in Éirinn|Gorm]] 7m7fcppk8jwvddjv736k80hlhu5fhxl 14 126295 1313561 2026-05-16T21:27:59Z Alison 570 Nua 1313561 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha]] [[Catagóir:Daoine de réir róil]] [[Catagóir:Manaigh]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneacha]] jjz0htde1foj7g0cbuxrik9uzv3bsp4 1313562 1313561 2026-05-16T21:29:39Z Alison 570 sp. 1313562 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha]] [[Catagóir:Daoine de réir róil]] [[Catagóir:Manaigh]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneach]] 7ietyp2210bmah9ghcmtxfwofjf3eil 14 126296 1313563 2026-05-16T21:30:14Z Alison 570 Nua 1313563 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gairmeacha de réir cineáil|Inscne]] [[Catagóir:Inscne agus fostaíocht]] 2vzu70ti8wb5h4dd8s2peved4z2tdxg 14 126297 1313564 2026-05-16T21:31:32Z Alison 570 Nua 1313564 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caidreamh tionsclaíoch]] [[Catagóir:Socheolaíocht eacnamaíoch|Obair]] qasqy8x80i8zs0o2597dxan14vzv1cc 14 126298 1313565 2026-05-16T21:34:02Z Alison 570 Nua 1313565 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha na heacnamaíochta]] [[Catagóir:Fo-réimsí na socheolaíochta|Eacnamaíoch]] [[Catagóir:Teoiric bainistíochta]] crl3datde5ew9gv1j0xffnk9bu6t1cx 14 126299 1313566 2026-05-16T21:35:15Z Alison 570 Nua 1313566 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha|Eacamaíocht]] [[Catagóir:Fo-réimsí na heacnamaíochta]] 1gn7qx40m020rbtv9t9kwpw7ijpchi1 14 126300 1313567 2026-05-16T21:36:10Z Alison 570 Nua 1313567 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eacnamaíocht]] [[Catagóir:Foréimsí de réir disciplín acadúil|Eacnamaíocht]] olz7v61fia9zyhxrbf6myz7ocw0kwi6 14 126301 1313568 2026-05-16T21:38:01Z Alison 570 Nua 1313568 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eolaíocht bhainistíochta]] [[Catagóir:Teoiricí eolaíochta|Bainistíoch]] 7qqqtn2s7mvmapsshx0e37ktin5fetm 14 126302 1313569 2026-05-16T21:38:59Z Alison 570 Nua 1313569 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eolaíochtaí iompraíochta|Bainistíocht]] [[Catagóir:Oideachas bainistíochta]] 4h4ic8sqtybf8n1b15yx3snzi0jrmxj 14 126303 1313570 2026-05-16T21:40:51Z Alison 570 Nua 1313570 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Bainistíocht]] [[Catagóir:Oideachas de réir ábhair|Bainistíocht]] [[Catagóir:Staidéir cheannaireachta]] [[Catagóir:Staidéir ghairmiúla]] 4frrr3k6ol0xxxka7uf19dkkodn0hz5 14 126304 1313571 2026-05-16T21:41:55Z Alison 570 Nua 1313571 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Disciplíní acadúla]] bbg5opghxvbiaskqy722wqjwr2s8gb2 14 126305 1313572 2026-05-16T21:43:17Z Alison 570 Nua 1313572 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannaireacht]] [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha na socheolaíochta]] [[Catagóir:Oideachas de réir ábhair|Ceannaire]] dosg7qhuqlmv18il7c88lt5zwhurw6e 14 126306 1313573 2026-05-16T21:44:17Z Alison 570 Nua 1313573 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir réimse]] [[Catagóir:Catagóirí de réir topaic]] [[Catagóir:Oideachas|Ábhar]] bm1g03992ewf1b9wljds5k3gzsp6mtd 14 126307 1313579 2026-05-16T21:52:00Z Alison 570 Nua 1313579 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caidreamh fostaithe|Tionsclaíoch]] [[Catagóir:Dlí gnó]] [[Catagóir:Polasaí sóisialta]] pvo6cybhfhxih00arwkenwoabivg52n 0 126308 1313580 2026-05-16T21:53:37Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Power Rangers sa Spás a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) [[Catagóir:Cartúin]]' 1313580 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Power Rangers sa Spás a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) [[Catagóir:Cartúin]] ixjusrin6qo0hke7oypys35dhzdxwxm 1313605 1313580 2026-05-16T22:26:10Z Alison 570 ++ 1313605 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] kyttlk9tpoh66dtkt0ht46lfnvel5sl 1313606 1313605 2026-05-16T22:27:12Z Alison 570 ++ 1313606 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] b9390wuprc2nac80yj946snn7d7hfo7 14 126309 1313581 2026-05-16T21:54:02Z Alison 570 Nua 1313581 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caidreamh saothair|Fostaithe]] [[Catagóir:Fostaithe]] fj4w5lfu0xms4lymaxtuqn5nutppkrl 14 126310 1313582 2026-05-16T21:55:35Z Alison 570 NUa 1313582 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caidreamh tionsclaíoch|Saothar]] [[Catagóir:Eitic ghnó]] [[Catagóir:Obair]] [[Catagóir:Socheolaíocht na hoibre]] og2e0seogs9isgeeg57gd124hkr5lij 14 126311 1313583 2026-05-16T21:57:42Z Alison 570 Nua 1313583 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Dlí de réir cineáil|Gnó]] [[Catagóir:Dlí de réir saincheiste|Gnó]] [[Catagóir: Dlí eacnamaíoch|Gnó]] [[Catagóir:Gnó]] 2fpq68ryrxcupyuv4ea88nwuktk7zg3 14 126312 1313585 2026-05-16T21:58:59Z Alison 570 Nua 1313585 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Dlí agus eacnamaíocht]] [[Catagóir:Dlí de réir saincheiste|Eacnamaíoch]] qqakzmaawnbgke328iyq54wp9voztdd 14 126313 1313587 2026-05-16T22:00:57Z Alison 570 Nua 1313587 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eacnamaíocht pholaitiúil]] [[Catagóir:Fealsúnacht an dlí]] [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha na heacnamaíochta]] 1vbtk1svwf0au1r9244ooktj9vl2noq 14 126314 1313588 2026-05-16T22:03:07Z Alison 570 Nua 1313588 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Dlí]] [[Catagóir:Fealsúnacht fheidhmeach|Dlí]] [[Catagóir:Fealsúnacht polaitíochta|Dlí]] jwcpbpk0aumeftb56gyvt1iu1ohut9l 14 126315 1313591 2026-05-16T22:05:43Z Alison 570 Nua 1313591 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir saincheiste]] [[Catagóir:Dlí|Saincheist]] [[Catagóir:Polasaí]] [[Catagóir:Polaitíocht de réir saincheiste]] o5n51ls4ob43on0ndun2ml4rzclc6iw 14 126316 1313592 2026-05-16T22:06:41Z Alison 570 Nua 1313592 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir cineáil]] [[Catagóir:Dlí|Cineál]] 8r5zh02qnepkoxbbi66vonusouopp6j 14 126317 1313594 2026-05-16T22:09:30Z Alison 570 Nua 1313594 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aiséitigh]] [[Catagóir:Baill d'orduithe reiligiúnacha]] [[Catagóir:Fir de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Lucht creidimh]] [[Catagóir:Manachas]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneach]] p9j95xx0c7u2jf8i6svwlsjwa4unvh5 1313724 1313594 2026-05-17T01:02:06Z Alison 570 Baill d'oird rialta 1313724 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aiséitigh]] [[Catagóir:Baill d'oird rialta]] [[Catagóir:Fir de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Lucht creidimh]] [[Catagóir:Manachas]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneach]] px5pm3rbbnv2rq1mws8biix9udcunea 14 126318 1313595 2026-05-16T22:10:57Z Alison 570 NUa 1313595 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Baill d'eagraíochtaí reiligiúnacha|Orduithe]] [[Catagóir:Lucht creidimh]] [[Catagóir:Orduithe reiligiúnacha]] d7ofr8mt7fbj0qlt10zey2wl4ycohli 1313722 1313595 2026-05-17T01:01:02Z Alison 570 Oird rialta 1313722 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Baill d'eagraíochtaí reiligiúnacha|Orduithe]] [[Catagóir:Lucht creidimh]] [[Catagóir:Oird rialta]] fugkq9k9ppw8nmygia9wwwybbxvn5m3 1313723 1313722 2026-05-17T01:01:52Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Baill d'orduithe reiligiúnacha]] to [[Catagóir:Baill d'oird rialta]] without leaving a redirect: Mar Téarma 1313722 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Baill d'eagraíochtaí reiligiúnacha|Orduithe]] [[Catagóir:Lucht creidimh]] [[Catagóir:Oird rialta]] fugkq9k9ppw8nmygia9wwwybbxvn5m3 14 126319 1313597 2026-05-16T22:16:24Z Alison 570 Nua 1313597 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Abhcóidí maireachtála shimplí]] [[Catagóir:Aiséiteachas]] [[Catagóir:Cléir de réir cineáil]] [[Catagóir:Daoine de réir iompraíocht]] 660wgvs1fgnn57bofgxe6g7obr19r97 14 126320 1313598 2026-05-16T22:17:12Z Alison 570 Nua 1313598 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cléir|Cineál]] [[Catagóir:Daoine de réir cineáil]] mdxh6bfii7iw5t0sku8ln07inial0hq 14 126321 1313603 2026-05-16T22:19:56Z Alison 570 NUa 1313603 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir cineáil]] [[Catagóir:Daoine|Cineál]] 1w8ulb5t160qm3ba44lnnd04o5fh4l9 14 126322 1313608 2026-05-16T22:29:50Z Alison 570 Nua 1313608 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme]] [[Catagóir:Fir|Slí bheatha]] 8lt0nt0yom99fzuedt6p5q4u89y2b8j 14 126323 1313609 2026-05-16T22:32:37Z Alison 570 Nua 1313609 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aiséiteachas]] [[Catagóir:Cleachtais reiligiúnacha g2u8523cbgt427szo7u0ai99wdwop4z 1313610 1313609 2026-05-16T22:32:57Z Alison 570 [] 1313610 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aiséiteachas]] [[Catagóir:Cleachtais reiligiúnacha]] pexop179cnoaxq3dkoil4a5dysxldnp 14 126324 1313612 2026-05-16T22:35:15Z Alison 570 Nua 1313612 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cleachtais reiligiúnacha]] [[Catagóir:Frith-thomhaltachas]] [[Catagóir:Maireachtáil shimplí]] [[Catagóir:Nósanna maireachtála]] h7qroapa5y5wetl742vqozpg3ykl9gn 14 126325 1313613 2026-05-16T22:36:29Z Alison 570 Nua 1313613 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr reiligiúnach]] [[Catagóir:Gníomhaíocht dhaonna]] [[Catagóir:Iompraíocht an duine]] gjdtxit3q9iehg7txck15fdbg4dyrvv 14 126326 1313614 2026-05-16T22:37:47Z Alison 570 Nua 1313614 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúir|Reiligiún]] [[Catagóir:Reiligiún]] [[Catagóir:Reiligiún sa chultúr]] 1819a9kvugeukrhxqtnmkowg28laury 14 126327 1313615 2026-05-16T22:38:51Z Alison 570 Nua 1313615 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Reiligiún agus sochaí|Cultúr]] [[Catagóir:Topaicí sa chultúr]] 2yv41ts29vqwo3ucoqetqehlhtguc39 14 126328 1313616 2026-05-16T22:39:49Z Alison 570 Nua 1313616 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Reiligiún|Sochaí]] [[Catagóir:Sochaí|Reiligiún]] 2dj7r81aljvas8yf3t3wvaq1f4ditpk 14 126329 1313617 2026-05-16T22:40:36Z Alison 570 Nua 1313617 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir topaic|Cultúr]] [[Catagóir:Cultúr]] n7v46613uhqohscxxfoelobgum8ocfo 14 126330 1313618 2026-05-16T22:42:58Z Alison 570 Nua 1313618 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Frithchultúr]] [[Catagóir:Frith-idé-eolaíochtaí]] [[Catagóir:Gníomhaíocht frithchorparáideach]] [[Catagóir:Inbhuanaitheacht]] [[Catagóir:Tomhaltóireacht]] [[Catagóir:Tomhaltóireacht eiticiúil]] big4fuyzchovf3s4349ofcm0dtncts9 14 126331 1313619 2026-05-16T22:44:20Z Alison 570 Nua 1313619 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Idé-eolaíochtaí eacnamaíocha]] [[Catagóir:Iompar tomhaltóirí]] [[Catagóir:Tomhaltóir]] qwo02v15nz6t5w9grnqn3u7fzd1kk3v 14 126332 1313620 2026-05-16T22:45:24Z Alison 570 Nua 1313620 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Geilleagar]] pee546y0l7lzrj8t073wyuz64jepjts 14 126333 1313622 2026-05-16T22:49:16Z Alison 570 Nua 1313622 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aosú de réir ábhair|Sochaí]] [[Catagóir:Coinbhinsiúin shóisialta]] [[Catagóir:Sochaí de réir topaic]] evk57wwr76ae288u3jr6fvu6gm69sah 14 126334 1313623 2026-05-16T22:49:43Z Alison 570 Nua 1313623 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Rialacha]] k81juo3udrnp3vm4z1ls6e43ya07aly 14 126335 1313626 2026-05-16T22:51:14Z Alison 570 Nua 1313626 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Athrú sóisialta]] [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Easaontú]] [[Catagóir:Fochultúir]] hayo72dzbvje8a4pysyohkofv38fucj 14 126336 1313628 2026-05-16T22:54:58Z Alison 570 Nua 1313628 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Modheolaíocht fhealsúnachta]] [[Catagóir:Neamhfhicsean]] [[Catagóir:Scileanna smaointeoireachta criticiúla]] g5euq0efbvoyayteyd7wqcki0lwy5e6 0 126337 1313629 2026-05-16T22:55:09Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Íomhá:Artemis-Accords-Black (1079352370699).png|mion|220x220px]] [[Íomhá:Artemis Accords signatories.png|mion|220x220px|Na baill]] [[Íomhá:Artemis-program-infographic.webp|mion|220x220px|[[Clár Artemis]]]] Is sraith comhaontuithe iad '''Comhaontuithe Artemis''' idir na Stáit Aontaithe agus tíortha eile, arna mbunú sa bhliain 2020. Tá na comhaontuithe ceangailte le [[clár Artemis]] de chuid [[NASA]], arb é is aidhm leis daoine a chur ar ais go dtí a...' 1313629 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Artemis-Accords-Black (1079352370699).png|mion|220x220px]] [[Íomhá:Artemis Accords signatories.png|mion|220x220px|Na baill]] [[Íomhá:Artemis-program-infographic.webp|mion|220x220px|[[Clár Artemis]]]] Is sraith comhaontuithe iad '''Comhaontuithe Artemis''' idir na Stáit Aontaithe agus tíortha eile, arna mbunú sa bhliain 2020. Tá na comhaontuithe ceangailte le [[clár Artemis]] de chuid [[NASA]], arb é is aidhm leis daoine a chur ar ais go dtí an Ghealach agus bunáiteanna buana a thógáil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/eire-agus-na-comhaontuithe-artemis/|teideal=Éire agus na Comhaontuithe Artemis|údar=John Donovan|dáta=2026-05-15|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-16}}</ref> '''Na Comhaontuithe''' Cuireadh na Comhaontuithe Artemis le chéile in 2020 le creat comhoibrithe a sholáthar d'úsáid shíochánta an spáis. Deir lucht tacaíochta na gcomhaontuithe gurb é atá iontu ná rialacha praiticiúla do thíortha atá ag obair le chéile sa spás. Faoi mhí na Bealtaine 2026, bhí breis agus seasca tír tar éis dul isteach sa chomhaontú. Faoi [[An spás amuigh|Chonradh an Spáis Amuigh]] de chuid na Náisiún Aontaithe, ní féidir le tír ar bith úinéireacht a éileamh ar an nGealach ná ar aon rinn neimhe eile. Tá léamh ar leith déanta ag na Stáit Aontaithe ar an dlí sin. Faoin ''Commercial Space Launch Competitiveness Act'' (2015), ní cheadaítear do shaoránaigh ná do chomhlachtaí Meiriceánacha an Ghealach féin a shealbhú, ach is féidir leo acmhainní a bhaineann siad amach as an spás a shealbhú, a cheannach agus a dhíol. Lean tíortha eile an cur chuige céanna, Lucsamburg agus an tSeapáin ina measc, agus leanann Comhaontuithe Artemis an treo céanna. ==== Leasanna Tráchtála ==== Tá suim tráchtála sa spás ag fás go tapa. Measann an [[Fóram Eacnamaíoch Domhanda]] agus McKinsey go bhféadfadh geilleagar an spáis luach $1.8 trilliún a bhaint amach faoi 2035, agus go bhféadfadh geilleagar na Gealaí a bheith ar fiú thart ar $127 billiún sa bhliain faoi 2050. Tá comhlachtaí príobháideacha — [[SpaceX]] agus [[Blue Origin]] (a bhunaigh [[Jeff Bezos]]) ina measc — i gcroílár na forbartha seo. Tá suim ar leith in acmhainní na Gealaí. D'fhéadfadh oighear uisce cabhrú le daoine maireachtáil uirthi, nó d'fhéadfaí é a úsáid mar bhreosla. Tá suim ann freisin i héiliam-3, iseatóp annamh atá le fáil ar an nGealach, a d'fhéadfadh a bheith úsáideach don ríomhaireacht chandamach, don intleacht shaorga, agus mar bhreosla féideartha don fhuinneamh comhleá. ==== Gné Gheopholaitiúil ==== Níl an tSín ná an Rúis páirteach sna Comhaontuithe Artemis agus tá a bpleananna féin acu don Ghealach. Deir criticeoirí d'fhéadfadh na comhaontuithe mianadóireacht ar an nGealach a chur chun cinn sula mbeidh comhaontú iomlán domhanda ann, agus go bhféadfadh tíortha cumhachtacha agus comhlachtaí móra smacht a fháil, i ndáiríre, ar na háiteanna is luachmhaire ar an nGealach — fiú gan úinéireacht oifigiúil a bheith acu orthu. ==== Éire agus na Comhaontuithe ==== I mí na Bealtaine 2026, shínigh an tAire Fiontar, Turasóireachta agus Fostaíochta, Peter Burke TD, Comhaontuithe Artemis thar ceann na hÉireann i gceanncheathrú NASA in Washington. Ba í Éire an séú tír is seasca a chuaigh isteach sa chomhaontú.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Clár Artemis]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Clár Artemis]] [[Catagóir:Conarthaí]] czcz7gl81qngy7l8qfboiol2ju5l8sv 1313630 1313629 2026-05-16T22:55:41Z TGcoa 21229 1313630 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Artemis-Accords-Black (1079352370699).png|mion|220x220px]] [[Íomhá:Artemis Accords signatories.png|mion|220x220px|Na baill]] [[Íomhá:Artemis-program-infographic.webp|mion|220x220px|[[Clár Artemis]]]] Is sraith comhaontuithe iad '''Comhaontuithe Artemis''' idir na Stáit Aontaithe agus tíortha eile, arna mbunú sa bhliain 2020. Tá na comhaontuithe ceangailte le [[clár Artemis]] de chuid [[NASA]], arb é is aidhm leis daoine a chur ar ais go dtí an Ghealach agus bunáiteanna buana a thógáil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/eire-agus-na-comhaontuithe-artemis/|teideal=Éire agus na Comhaontuithe Artemis|údar=John Donovan|dáta=2026-05-15|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-16}}</ref> ==== Na Comhaontuithe ==== Cuireadh na Comhaontuithe Artemis le chéile in 2020 le creat comhoibrithe a sholáthar d'úsáid shíochánta an spáis. Deir lucht tacaíochta na gcomhaontuithe gurb é atá iontu ná rialacha praiticiúla do thíortha atá ag obair le chéile sa spás. Faoi mhí na Bealtaine 2026, bhí breis agus seasca tír tar éis dul isteach sa chomhaontú. Faoi [[An spás amuigh|Chonradh an Spáis Amuigh]] de chuid na Náisiún Aontaithe, ní féidir le tír ar bith úinéireacht a éileamh ar an nGealach ná ar aon rinn neimhe eile. Tá léamh ar leith déanta ag na Stáit Aontaithe ar an dlí sin. Faoin ''Commercial Space Launch Competitiveness Act'' (2015), ní cheadaítear do shaoránaigh ná do chomhlachtaí Meiriceánacha an Ghealach féin a shealbhú, ach is féidir leo acmhainní a bhaineann siad amach as an spás a shealbhú, a cheannach agus a dhíol. Lean tíortha eile an cur chuige céanna, Lucsamburg agus an tSeapáin ina measc, agus leanann Comhaontuithe Artemis an treo céanna. ==== Leasanna Tráchtála ==== Tá suim tráchtála sa spás ag fás go tapa. Measann an [[Fóram Eacnamaíoch Domhanda]] agus McKinsey go bhféadfadh geilleagar an spáis luach $1.8 trilliún a bhaint amach faoi 2035, agus go bhféadfadh geilleagar na Gealaí a bheith ar fiú thart ar $127 billiún sa bhliain faoi 2050. Tá comhlachtaí príobháideacha — [[SpaceX]] agus [[Blue Origin]] (a bhunaigh [[Jeff Bezos]]) ina measc — i gcroílár na forbartha seo. Tá suim ar leith in acmhainní na Gealaí. D'fhéadfadh oighear uisce cabhrú le daoine maireachtáil uirthi, nó d'fhéadfaí é a úsáid mar bhreosla. Tá suim ann freisin i héiliam-3, iseatóp annamh atá le fáil ar an nGealach, a d'fhéadfadh a bheith úsáideach don ríomhaireacht chandamach, don intleacht shaorga, agus mar bhreosla féideartha don fhuinneamh comhleá. ==== Gné Gheopholaitiúil ==== Níl an tSín ná an Rúis páirteach sna Comhaontuithe Artemis agus tá a bpleananna féin acu don Ghealach. Deir criticeoirí d'fhéadfadh na comhaontuithe mianadóireacht ar an nGealach a chur chun cinn sula mbeidh comhaontú iomlán domhanda ann, agus go bhféadfadh tíortha cumhachtacha agus comhlachtaí móra smacht a fháil, i ndáiríre, ar na háiteanna is luachmhaire ar an nGealach — fiú gan úinéireacht oifigiúil a bheith acu orthu. ==== Éire agus na Comhaontuithe ==== I mí na Bealtaine 2026, shínigh an tAire Fiontar, Turasóireachta agus Fostaíochta, Peter Burke TD, Comhaontuithe Artemis thar ceann na hÉireann i gceanncheathrú NASA in Washington. Ba í Éire an séú tír is seasca a chuaigh isteach sa chomhaontú.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Clár Artemis]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Clár Artemis]] [[Catagóir:Conarthaí]] 5idm87nnj88hgb2l4y8l8w37tyr72bj 1313775 1313630 2026-05-17T01:50:09Z Alison 570 +WD 1313775 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} [[Íomhá:Artemis Accords signatories.png|mion|220x220px|Na baill]] [[Íomhá:Artemis-program-infographic.webp|mion|220x220px|[[Clár Artemis]]]] Is sraith comhaontuithe iad '''Comhaontuithe Artemis''' idir na Stáit Aontaithe agus tíortha eile, arna mbunú sa bhliain 2020. Tá na comhaontuithe ceangailte le [[clár Artemis]] de chuid [[NASA]], arb é is aidhm leis daoine a chur ar ais go dtí an Ghealach agus bunáiteanna buana a thógáil uirthi.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2026/05/eire-agus-na-comhaontuithe-artemis/|teideal=Éire agus na Comhaontuithe Artemis|údar=John Donovan|dáta=2026-05-15|language=ga-IE|work=An Páipéar|dátarochtana=2026-05-16}}</ref> ==== Na Comhaontuithe ==== Cuireadh na Comhaontuithe Artemis le chéile in 2020 le creat comhoibrithe a sholáthar d'úsáid shíochánta an spáis. Deir lucht tacaíochta na gcomhaontuithe gurb é atá iontu ná rialacha praiticiúla do thíortha atá ag obair le chéile sa spás. Faoi mhí na Bealtaine 2026, bhí breis agus seasca tír tar éis dul isteach sa chomhaontú. Faoi [[An spás amuigh|Chonradh an Spáis Amuigh]] de chuid na Náisiún Aontaithe, ní féidir le tír ar bith úinéireacht a éileamh ar an nGealach ná ar aon rinn neimhe eile. Tá léamh ar leith déanta ag na Stáit Aontaithe ar an dlí sin. Faoin ''Commercial Space Launch Competitiveness Act'' (2015), ní cheadaítear do shaoránaigh ná do chomhlachtaí Meiriceánacha an Ghealach féin a shealbhú, ach is féidir leo acmhainní a bhaineann siad amach as an spás a shealbhú, a cheannach agus a dhíol. Lean tíortha eile an cur chuige céanna, Lucsamburg agus an tSeapáin ina measc, agus leanann Comhaontuithe Artemis an treo céanna. ==== Leasanna Tráchtála ==== Tá suim tráchtála sa spás ag fás go tapa. Measann an [[Fóram Eacnamaíoch Domhanda]] agus McKinsey go bhféadfadh geilleagar an spáis luach $1.8 trilliún a bhaint amach faoi 2035, agus go bhféadfadh geilleagar na Gealaí a bheith ar fiú thart ar $127 billiún sa bhliain faoi 2050. Tá comhlachtaí príobháideacha — [[SpaceX]] agus [[Blue Origin]] (a bhunaigh [[Jeff Bezos]]) ina measc — i gcroílár na forbartha seo. Tá suim ar leith in acmhainní na Gealaí. D'fhéadfadh oighear uisce cabhrú le daoine maireachtáil uirthi, nó d'fhéadfaí é a úsáid mar bhreosla. Tá suim ann freisin i héiliam-3, iseatóp annamh atá le fáil ar an nGealach, a d'fhéadfadh a bheith úsáideach don ríomhaireacht chandamach, don intleacht shaorga, agus mar bhreosla féideartha don fhuinneamh comhleá. ==== Gné Gheopholaitiúil ==== Níl an tSín ná an Rúis páirteach sna Comhaontuithe Artemis agus tá a bpleananna féin acu don Ghealach. Deir criticeoirí d'fhéadfadh na comhaontuithe mianadóireacht ar an nGealach a chur chun cinn sula mbeidh comhaontú iomlán domhanda ann, agus go bhféadfadh tíortha cumhachtacha agus comhlachtaí móra smacht a fháil, i ndáiríre, ar na háiteanna is luachmhaire ar an nGealach — fiú gan úinéireacht oifigiúil a bheith acu orthu. ==== Éire agus na Comhaontuithe ==== I mí na Bealtaine 2026, shínigh an tAire Fiontar, Turasóireachta agus Fostaíochta, Peter Burke TD, Comhaontuithe Artemis thar ceann na hÉireann i gceanncheathrú NASA in Washington. Ba í Éire an séú tír is seasca a chuaigh isteach sa chomhaontú.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Clár Artemis]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Clár Artemis]] [[Catagóir:Conarthaí]] kryfz9l340l5l67fprgl14zgd2mlxp1 14 126338 1313631 2026-05-16T22:57:36Z Alison 570 Nua 1313631 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Caidreamh tromlaigh-mionlaigh]] [[Catagóir:Coimhlint]] [[Catagóir:Critic]] [[Catagóir:Gníomhaíochas]] [[Catagóir:Próisis na ngrúpaí]] [[Catagóir:Saoirse tuairimíochta]] t0smbl8buw8arsn925ptf8pvryifbd9 14 126339 1313632 2026-05-16T22:59:39Z Alison 570 Nua 1313632 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Polaitíocht agus cine]] [[Catagóir:Saincheisteanna sóisialta]] [[Catagóir:Staidéir thraschultúrtha]] kxawkh8hpo5lwfqo2smalsw2orpr41s 14 126340 1313633 2026-05-16T23:01:11Z Alison 570 Nua 1313633 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Antraipeolaíocht chultúrtha]] [[Catagóir:Staidéir chultúrtha]] 6cuwpzhxwtchuritbk7aimx0a9k8nmp 1313635 1313633 2026-05-16T23:02:35Z Alison 570 Ord 1313635 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Antraipeolaíocht chultúrtha]] [[Catagóir:Staidéir chultúrtha|Traschultúrtha]] spxkztbdvhno7jpca3y49o8hjjn926a 14 126341 1313634 2026-05-16T23:01:57Z Alison 570 Nua 1313634 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Daonnachtaí]] lyswiyxz8w41mi2uga8n1hi9vv4af5p 14 126342 1313636 2026-05-16T23:04:53Z Alison 570 Nua 1313636 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta daonna de réir saincheiste]] [[Catagóir:Cearta sibhialta agus saoirsí|Tuairimíochta]] 6k5e1hyds41rnstb1ztc0mk1rydc977 14 126343 1313638 2026-05-16T23:06:06Z Alison 570 Nua 1313638 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta daonna de réir saincheiste]] [[Catagóir:Liobrálachas sóisialta]] csoc9bdvrcs9o0707etkxq7hmocs9x9 14 126344 1313639 2026-05-16T23:07:03Z Alison 570 Nia 1313639 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr polaitiúil]] [[Catagóir:Liobrálachas|Sóisialta]] owsiazmoeaoqtud0w4033npup88mgve 14 126345 1313640 2026-05-16T23:08:07Z Alison 570 Nua 1313640 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir saincheiste]] [[Catagóir:Cearta daonna|Saincheist]] [[Catagóir: Saincheisteanna san eitic]] 4eb70mmwl4wh4jexer6qo68cuwmdnqb 14 126346 1313641 2026-05-16T23:08:46Z Alison 570 Nua 1313641 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eitic fheidhmeach]] [[Catagóir:Saincheisteanna sóisialta|Eitic]] kd65oklsz0noucefyyqwhvzlm71cfq7 14 126347 1313643 2026-05-16T23:12:02Z Alison 570 Nua 1313643 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr]] [[Catagóir:Fo-réimsí idirdhisciplíneacha na socheolaíochta|Cultúr]] [[Catagóir:Fo-réimsí na socheolaíochta|Cultúr]] b55d5a9lbqpw3ab7liym5r8v33uep0f 14 126348 1313644 2026-05-16T23:13:28Z Alison 570 Nua 1313644 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Nós maireachtála]] pp149hzfv8ce7nee0qifu36jh0j8gyr 14 126349 1313645 2026-05-16T23:15:10Z Alison 570 Nua 1313645 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fealsúnacht na beatha]] [[Catagóir:Saol pearsanta]] [[Catagóir:Socheolaíocht chultúir]] 3exwxylvu3npmdyq014bxin1nppuvpk 14 126350 1313646 2026-05-16T23:15:54Z Alison 570 Nua 1313646 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fealsúnacht fheidhmeach|Beo]] [[Catagóir:Saol pearsanta]] ehagzejtvzyexd30mihqjdeizasheo4 14 126351 1313647 2026-05-16T23:17:51Z Alison 570 Nua 1313647 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr tuaithe]] [[Catagóir:Frith-thomhaltachas]] [[Catagóir:Gluaiseachtaí sóisialta]] [[Catagóir:Nósanna maireachtála|Simplí]] ftzbjk1wen4z1gluzrl50iqxunv124k 14 126352 1313648 2026-05-16T23:18:54Z Alison 570 Nua 1313648 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúir|Tuath]] [[Catagóir:Sochaí tuaithe]] [[Catagóir:Talmhaíocht sa tsochaí]] n6ah1nfwgjsf7hhc4pb78vkugszo6py 14 126353 1313649 2026-05-16T23:19:49Z Alison 570 Nua 1313649 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gnáthóga daonna]] [[Catagóir:Sochaí|Tuath]] 7vwt97pw5fydu3b1czt7xer7zirzxc2 14 126354 1313650 2026-05-16T23:20:32Z Alison 570 Nua 1313650 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cine daonna]] [[Catagóir:Gnáthóga|Daoine]] t5psrp9g9s243ikt8tyy40cfa4mre7z 14 126355 1313651 2026-05-16T23:21:18Z Alison 570 Nua 1313651 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Talmhaíocht|Sochaí]] [[Catagóir:Sochaí|Talmhaíocht]] 4gkafz4v1w622o6k8d3hhq6gwhytatv 14 126356 1313652 2026-05-16T23:24:34Z Alison 570 Nua 1313652 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Abaí|Náisiún]] [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Manaigh de réir náisiúntachta]] 4bhsb6ilmdgn5shk0kz2nfdys7cbp5q 14 126357 1313653 2026-05-16T23:25:54Z Alison 570 Nua 1313653 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Manaigh|Náisiún]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha de réir náisiúntachta]] syfz00ta4dnh8kozg5k7a6az0xhb07k 14 126358 1313654 2026-05-16T23:27:18Z Alison 570 Nua 1313654 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha|Náisiún]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha de réir náisiúntachta]] gof2qmdre62d2n4qzz81btoyb786g5h 14 126359 1313655 2026-05-16T23:28:23Z Alison 570 Nua 1313655 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta agus reiligiúin]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha|Náisiún]] cawq83ticpps13u963skyyvpxtgi6j8 1313656 1313655 2026-05-16T23:29:11Z Alison 570 Catagóir:Lucht creidimh 1313656 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme agus náisiúntachta]] [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta agus reiligiúin]] [[Catagóir:Lucht creidimh|Náisiún]] h1zvqfhjnibioh38zo843stpqpevdnd 14 126360 1313657 2026-05-16T23:30:14Z Alison 570 Nua 1313657 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta|Reiligiún]] [[Catagóir:Daoine de réir reiligiúin|Náisiún]] [[Catagóir:Reiligiún de réir tíre]] rvglh291e69nht722opwta9ig1de5h3 14 126361 1313659 2026-05-16T23:31:25Z Alison 570 Nua 1313659 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr de réir tíre]] [[Catagóir:Reiligiún agus tíreolaíocht|Tír]] [[Catagóir:Reiligiún de réir suímh|Tír]] bl4on7owooiqa99peght9bsohbuvlwg 14 126362 1313660 2026-05-16T23:32:41Z Alison 570 Nua 1313660 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Reiligiún de réir topaic|Tíreolaíocht]] [[Catagóir:Tíreolaíocht de réir topaic|Reiligiún]] efsfihi84eq56b4zcselrdrvb9o0sq9 14 126363 1313661 2026-05-16T23:33:24Z Alison 570 Nua 1313661 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir topaic]] [[Catagóir:Tíreolaíocht|Topaic]] rdz2frckgmwr46iw532m2v4hzjqmr32 14 126364 1313662 2026-05-16T23:34:01Z Alison 570 Nua 1313662 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir topaic]] [[Catagóir:Reiligiún|Topaic]] psg08w9yqgrnawc1n1i5md25wckw9fy 14 126365 1313663 2026-05-16T23:35:57Z Alison 570 Nua 1313663 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Abaí de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha Éireannacha]] [[Catagóir:Manaigh Éireannacha]] r4pyuul8zc54g3yxiaj3t17hf1mf58o 14 126366 1313666 2026-05-16T23:48:02Z Alison 570 Nua 1313666 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Creideamh in Éirinn]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha Éireannacha]] hmq8h7uyemqwrjwf0kkiujofsm5vcms 14 126367 1313668 2026-05-16T23:49:50Z Alison 570 Nua 1313668 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1609]]. {{Catcómhaoin|1609 births|Daoine a rugadh i 1609}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1600í]] [[Catagóir:1609]] lrso1my87funt78piyr6lwqne7834xz 1313671 1313668 2026-05-16T23:51:35Z Alison 570 Ord 1313671 wikitext text/x-wiki Is iad seo daoine a rugadh sa bhliain [[1609]]. {{Catcómhaoin|1609 births|Daoine a rugadh i 1609}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 1600í|1609]] [[Catagóir:1609]] lx5y15dv6vs0nas3v6hmklxx4ucg1eb 14 126368 1313672 2026-05-16T23:52:46Z Alison 570 Nua 1313672 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Creideamh in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha de réir náisiúntachta|Éire]] jz7618cx15p2dtzniwefl7979yub9vo 14 126369 1313673 2026-05-16T23:54:21Z Alison 570 Nua 1313673 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha Críostaí na hÉireann]] [[Catagóir:Fir Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Manaigh de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha Éireannacha]] 4ipga39dv8xvjefj3f8v38bc0fi2l5h 14 126370 1313674 2026-05-16T23:55:30Z Alison 570 Nua 1313674 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha Críostaí de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha Éireannacha]] [[Catagóir:Críostaithe Éireannacha]] gfcumbn3fylae5psvlhlcrl00ic8urf 14 126371 1313675 2026-05-16T23:57:57Z Alison 570 Nua 1313675 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaíocht in Éirinn]] [[Catagóir:Críostaithe de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha de réir reiligiún]] 8zwpk8a9otbk745ycd1wdlafxxsr9v5 14 126372 1313676 2026-05-16T23:59:58Z Alison 570 Nua 1313676 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Creideamh in Éirinn]] [[Catagóir:Críostaíocht de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Críostaíocht san Eoraip|Éire]] ruopyiib5on1pcp0rz7vy6jvrzj7evn 14 126373 1313677 2026-05-17T00:01:40Z Alison 570 Nua 1313677 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaíocht de réir suímh|Tír]] [[Catagóir:Reiligiún de réir tíre]] feqsrsfkh3q68dq1umroljkl0ib4ako 14 126374 1313678 2026-05-17T00:02:48Z Alison 570 Nua 1313678 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaíocht|Suímh]] [[Catagóir:Reiligiún de réir suímh]] 0yev0nx7nk16eppaaxn3zyegyvpgjy6 14 126375 1313679 2026-05-17T00:03:46Z Alison 570 Nua 1313679 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr de réir suímh]] [[Catagóir:Reiligiún|Suímh]] ctnqs8vncbcq40ewup3rcja4y1p1vpa 14 126376 1313682 2026-05-17T00:10:16Z Alison 570 Nua 1313682 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaíocht de réir mór-roinne|Eoraip]] [[Catagóir:Reiligiún san Eoraip de réir reiligiúin]] cxdhxeup2x45cdh417vbvvndewxwhc8 14 126377 1313683 2026-05-17T00:11:25Z Alison 570 Nua 1313683 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaíocht de réir suímh|Mór-roinn]] [[Catagóir:Reiligiún de réir mór-roinne]] c7d1h1zkf5i5soaluhb4tr8ubtlpgx0 14 126378 1313684 2026-05-17T00:12:33Z Alison 570 Nua 1313684 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr de réir mór-roinn]] [[Catagóir:Reiligiún de réir suímh|Mór-roinn]] 2httr54aox0qnn7wh94ac96ixt8e30k 14 126379 1313685 2026-05-17T00:14:12Z Alison 570 Nua 1313685 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir reiligiúin]] [[Catagóir:Reiligiún san Eoraip|Reiligiún]] 02s5t3a9oofof48h6xia1kv62rwhdhw 14 126380 1313686 2026-05-17T00:15:10Z Alison 570 Nua 1313686 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Catagóirí de réir paraiméadar|Reiligiún]] [[Catagóir:Reiligiún]] 03m2r8fx0wirgx0ykz3rrcw4m47yvj8 14 126381 1313687 2026-05-17T00:15:59Z Alison 570 Nua 1313687 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr na hEorpa]] [[Catagóir:Reiligiún de réir mór-roinne|Eoraip]] nauj77ae8nxxfhde6ll4c8qfjxezrze 14 126382 1313688 2026-05-17T00:17:42Z Alison 570 Nua 1313688 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaíocht de réir tíre|Náisiún]] [[Catagóir:Críostaithe|Náisiún]] [[Catagóir:Daoine de réir reiligiúin agus náisiúntachta]] dfa5dzv5m9ei37iqsd3qdj2w8ykwe55 14 126383 1313689 2026-05-17T00:18:39Z Alison 570 Nua 1313689 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir reiligiúin|Náisiúntachta]] [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta|Reiligiún]] [[Catagóir:Reiligiún de réir tíre]] nrrja2pprpses7rvx2ghutobujqfu4z 14 126384 1313691 2026-05-17T00:20:13Z Alison 570 Nua 1313691 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Creideamh in Éirinn]] [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta agus reiligiúin|Éire]] [[Catagóir:Daoine Éireannacha|Reiligiún]] [[Catagóir:Daoine Eorpacha de réir creidimh|Éire]] rvo9eglo541gjq1nlscu81cg97wtltd 14 126385 1313693 2026-05-17T00:21:25Z Alison 570 Nua 1313693 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir mór-roinne agus reiligiúin|Eoraip]] [[Catagóir:Daoine Eorpacha|Creidimh]] [[Catagóir:Reiligiún san Eoraip]] ti73v9qv0vbf1abbrcx4bk56wh3d0f2 14 126386 1313694 2026-05-17T00:23:10Z Alison 570 Nua 1313694 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir reiligiúin|Mór-roinn]] [[Catagóir:Daoine de réir mór-roinne|Reiligiún]] [[Catagóir:Reiligiún de réir mór-roinne]] 7w0u43qw5nr6qqysfqyzct51fb7vl1n 14 126387 1313695 2026-05-17T00:24:49Z Alison 570 Nua 1313695 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha Críostaí|Náisiún]] [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha de réir náisiúntachta|Críost]] [[Catagóir:Críostaithe de réir cineáil agus náisiúntachta]] shzg52dg5c5x2ccv9on23476nq3p25e 14 126388 1313696 2026-05-17T00:25:53Z Alison 570 Nua 1313696 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaithe de réir náisiúntachta|Cineál]] [[Catagóir:Daoine de réir cineáil]] ld9n93k8ew7i090ayr50hx13epvr5nv 14 126389 1313697 2026-05-17T00:27:19Z Alison 570 NUa 1313697 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha de réir reiligiúin|Críost]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha Críostaí]] ez5nbgw0zvukp997t9uffm9pv8gzjry 14 126390 1313698 2026-05-17T00:28:45Z Alison 570 Nua 1313698 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha de réir reiligiúin|Críost]] oehyvh8keblyhnwl4dnv8jdzu6ju8d5 14 126391 1313699 2026-05-17T00:29:47Z Alison 570 Nua 1313699 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir reiligiúin]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha|Reiligiún]] fsec5vuvzz12c5lm0t1oude5utb7xt3 1313701 1313699 2026-05-17T00:32:06Z Alison 570 Catagóir:Lucht creidimh 1313701 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir reiligiúin]] [[Catagóir:Lucht creidimh|Reiligiún]] bcq4qy6y21bbgwcoohztyfv04qqdu35 14 126393 1313702 2026-05-17T00:33:25Z Alison 570 Nua 1313702 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí reiligiúnacha|Reiligiún]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha de réir reiligiúin]] 0k49jlaaoslumff6iividrxzesinh4x 14 126394 1313703 2026-05-17T00:34:25Z Alison 570 Nua 1313703 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Éireannacha de réir slí bheatha]] [[Catagóir:Fir Éireannacha|Slí bheatha]] scimvr1dmuerpam12k47x66rd9ajekd 14 126395 1313704 2026-05-17T00:35:53Z Alison 570 Nua 1313704 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Éireannacha]] [[Catagóir:Fir de réir náisiúntachta|Éire]] [[Catagóir:Fir Eorpacha|Éire]] [[Catagóir:Fir in Éirinn]] aahh6j4t5r9ursx3pts6vzcsmw3x7ab 14 126396 1313705 2026-05-17T00:36:41Z Alison 570 Nua 1313705 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine Eorpacha]] [[Catagóir:Fir san Eoraip]] tsgphxcj46ilu6gt2y83f5mrsb3zlki 14 126397 1313706 2026-05-17T00:37:37Z Alison 570 Nua 1313706 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fir de réir mór-roinne|Eoraip]] [[Catagóir:Inscne san Eoraip]] 4ypfowkuqm5sa8wio3r5eb2knnknogg 14 126398 1313707 2026-05-17T00:38:46Z Alison 570 Nua 1313707 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir mór-roinne]] [[Catagóir:Fir|Mór-roinn]] [[Catagóir:Inscne de réir mór-roinne]] tr51bmvxlz19pve3xcq26qk414pbzyn 14 126399 1313709 2026-05-17T00:40:35Z Alison 570 Nua 1313709 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gnéas]] [[Catagóir:Inscne]] 9zrutx6nejz8ra3eaaxmh1mn2yb9707 14 126400 1313711 2026-05-17T00:42:12Z Alison 570 Nua 1313711 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gnéas]] [[Catagóir:Inscne]] 9zrutx6nejz8ra3eaaxmh1mn2yb9707 14 126401 1313712 2026-05-17T00:43:05Z Alison 570 Nua 1313712 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine|Inscne]] [[Catagóir:Inscne|Daoine]] 7j31h72qxo8qrjp8dj3geohvkx7c46e 14 126402 1313714 2026-05-17T00:45:19Z Alison 570 Nua 1313714 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fir de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Fir san Eoraip|Éire]] [[Catagóir:Inscne in Éirinn]] 49iwicdor41jytge65qc022a3kqlacf 14 126403 1313715 2026-05-17T00:46:38Z Alison 570 Nua 1313715 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Fir|Tír]] [[Catagóir:Inscne de réir tíre]] [[Catagóir:Sochaí de réir tíre]] kjdew7yinf425h4yo5sx1ic9f2gd1on 14 126404 1313716 2026-05-17T00:50:04Z Alison 570 Nua 1313716 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Inscne de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Inscne san Eoraip|Éire]] [[Catagóir:Sochaí na hÉireann]] m5wzi7rjvti4w88savc07zronq7zxw8 14 126405 1313717 2026-05-17T00:52:06Z Alison 570 Nua 1313717 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Mná san Eoraip|Éire]] [[Catagóir:Inscne in Éirinn]] k38pmx19e9e266tdlh4peb4l6aoddap 14 126406 1313719 2026-05-17T00:56:07Z Alison 570 Nua 1313719 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir náisiúntachta]] [[Catagóir:Fir|Náisiún]] 6079xt4ep637oift5tw4jw8lgx983sf 14 126408 1313726 2026-05-17T01:04:44Z Alison 570 Nua 1313726 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine a bhfuil baint acu le reiligiún]] [[Catagóir:Baill eagraíochtaí de réir cineáil|Reiligiún]] [[Catagóir:Eagraíochtaí reiligiúnacha]] 3l8p25ovwx1a3vpbwxab3japd4vzx4x 1313729 1313726 2026-05-17T01:09:26Z Alison 570 bainte 1313729 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine bainte le reiligiún]] [[Catagóir:Baill eagraíochtaí de réir cineáil|Reiligiún]] [[Catagóir:Eagraíochtaí reiligiúnacha]] 74rmp7wpl5ln4yo7zskhgqs7r2j0m9r 14 126409 1313727 2026-05-17T01:05:56Z Alison 570 Nua 1313727 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eagraíochtaí de réir ábhair|Reiligiún]] [[Catagóir:Eagraíochtaí spioradálta]] [[Catagóir:Reiligiún agus sochaí]] 5vpecoo68upwm9iny9xqyrirthie0i1 14 126410 1313728 2026-05-17T01:07:10Z Alison 570 Nua 1313728 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eagraíochtaí de réir ábhair|Spiorad]] [[Catagóir:Spioradáltacht]] 2t7j44d6k9qmuohsnw40yiexrhu5ax1 14 126411 1313730 2026-05-17T01:09:52Z Alison 570 Nua 1313730 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir ceangail|Reiligiún]] [[Catagóir:Reiligiún]] ci0hchsv8ip7s92ru77vfv44rbe46xi 14 126412 1313731 2026-05-17T01:11:32Z Alison 570 Nua 1313731 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Baill eagraíochtaí|Cineál]] [[Catagóir:Daoine de réir cineál eagraíochta]] [[Catagóir:Eagraíochtaí de réir cineáil]] stwccw41lmfehb7vlx2q3935w16l2wn 14 126413 1313732 2026-05-17T01:12:34Z Alison 570 Nua 1313732 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir cineál eagraíochta]] [[Catagóir:Daoine de réir eagraíochta agus róil]] [[Catagóir:Eagraíochtaí]] oy707xq1zuvh0aitvssuv8zm9k5qo9r 1313733 1313732 2026-05-17T01:13:15Z Alison 570 -1 1313733 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir eagraíochta agus róil]] [[Catagóir:Eagraíochtaí]] 8dh91u60re9gauuxzqueoejumtt6hhf 14 126414 1313734 2026-05-17T01:14:41Z Alison 570 Nua 1313734 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cineálacha eagraíochtaí]] [[Catagóir:Daoine de réir cineáil|Eagraíocht]] [[Catagóir:Daoine de réir eagraíochta|Cineál]] c30hij6cn53aezmybs8wma12uov5crr 1313737 1313734 2026-05-17T01:16:34Z Alison 570 sp. 1313737 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cineálacha eagraíochta]] [[Catagóir:Daoine de réir cineáil|Eagraíocht]] [[Catagóir:Daoine de réir eagraíochta|Cineál]] p3sukd5yq1sdgnyapntquneowdl6ixd 14 126415 1313735 2026-05-17T01:15:39Z Alison 570 Nua 1313735 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eagraíocht]] [[Catagóir:Eagraíochtaí de réir cineáil]] 38xcm9r0prfqrc5ljexcubmq7dqhqbr 1313736 1313735 2026-05-17T01:16:25Z Alison 570 Alison moved page [[Catagóir:Cineálacha eagraíochtaí]] to [[Catagóir:Cineálacha eagraíochta]] without leaving a redirect 1313735 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eagraíocht]] [[Catagóir:Eagraíochtaí de réir cineáil]] 38xcm9r0prfqrc5ljexcubmq7dqhqbr 14 126416 1313738 2026-05-17T01:17:24Z Alison 570 Nua 1313738 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Sochaí]] cn3zmlc27ei6zv9mbjx1jvynfe0a1kp 14 126417 1313739 2026-05-17T01:19:55Z Alison 570 Nua 1313739 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná agus reiligiún]] [[Catagóir:Mná de réir gairme]] [[Catagóir:Oibrithe reiligiúnacha|Ban]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneach]] 1j76gdxbesmi45u4mgv0jlf07oof7c2 1313740 1313739 2026-05-17T01:21:00Z Alison 570 Catagóir:Lucht creidimh 1313740 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Mná agus reiligiún]] [[Catagóir:Mná de réir gairme]] [[Catagóir:Lucht creidimh|Ban]] [[Catagóir:Shlí bheatha inscneach]] 15rp8ut3qs2df6o7bqd16sfvpu06pmj 14 126418 1313741 2026-05-17T01:21:54Z Alison 570 Nua 1313741 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Inscne agus reiligiún]] [[Catagóir:Mná de réir ábhair|Reiligiún]] [[Catagóir:Mná sa stair|Reiligiún]] p4ekp4cdjg23x1c81mkjzkmhk3698f0 14 126419 1313742 2026-05-17T01:23:01Z Alison 570 Nua 1313742 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Inscne agus sochaí|Reiligiún]] [[Catagóir:Reiligiún agus sochaí]] [[Catagóir:Trasnachas]] 0dvuqtw1jsydoe9kupxncjlblhsnd9o 14 126420 1313743 2026-05-17T01:23:37Z Alison 570 Nua 1313743 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Leithcheal]] [[Catagóir:Teoiric chriticiúil]] j0d3oqgcddg8velpv4ga0i279cgcq1z 10 126421 1313764 2026-05-17T01:31:52Z Alison 570 Nua 1313764 wikitext text/x-wiki &#45;<noinclude> {{Doiciméadú}} [[Catagóir:Teimpléid]] </noinclude> 9bektngfn4hhmr6o1bvij0jc5bwogmv 14 126422 1313765 2026-05-17T01:34:43Z Alison 570 Nua 1313765 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cearta sibhialta agus saoirsí]] [[Catagóir:Cothromaíochas]] [[Catagóir:Neamhionannas]] s0t34gx0lb82da0cnhxgbum81lu4prj 14 126423 1313766 2026-05-17T01:36:23Z Alison 570 Nua 1313766 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Cultúr polaitiúil]] [[Catagóir:Dílárú]] [[Catagóir:Idé-eolaíochtaí na heite clé]] [[Catagóir:Idé-eolaíochtaí polaitiúla]] [[Catagóir:Polaitíocht na heite clé]] gg4wnie8363x1bqguwx2qupe3vrv22a 14 126424 1313768 2026-05-17T01:38:13Z Alison 570 Nua 1313768 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Idé-eolaíochtaí polaitiúla|Eite clé]] [[Catagóir:Polaitíocht na heite clé]] o0o6123mx1y8rm00mx10ibq0e1i3bch 14 126425 1313769 2026-05-17T01:40:35Z Alison 570 Nua 1313769 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Córais pholaitiúla]] [[Catagóir:Cultúr polaitiúil]] [[Catagóir:Daonlathú]] [[Catagóir:Gluaiseachtaí athchóirithe]] [[Catagóir:Polasaí]] [[Catagóir:Riarachán poiblí]] [[Catagóir:Teoiric eagraíochta]] hb9k7x9brh5vbedps9e6qsi1rx4im17 14 126426 1313770 2026-05-17T01:41:33Z Alison 570 Nua 1313770 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Córais shóisialta|Polaitíocht]] [[Catagóir:Eolaíocht pholaitiúil]] hke6el6fz1zn9fdos8ireexozn229om 14 126427 1313771 2026-05-17T01:43:20Z Alison 570 Nua 1313771 wikitext text/x-wiki [[Catagóir: Athchóiriú dlí]] [[Catagóir:Athruithe ar chumhacht pholaitiúil]] [[Catagóir:Daonlathas]] [[Catagóir:Polaitíocht chomparáideach]] [[Catagóir:Polaitíocht dhomhanda]] fwvis72i3ny0or3qmb4hcmjhky05xx8 14 126428 1313772 2026-05-17T01:45:50Z Alison 570 Nua 1313772 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Athchóiriú|Dlí]] [[Catagóir:Stair an dlí]] dzz2zb3za6e5on2b5j38lokdj9ozki0 14 126429 1313773 2026-05-17T01:46:26Z Alison 570 Nua 1313773 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Athrú sóisialta]] [[Catagóir:Polaitíocht]] 9kq3miy888fk35x24rfnq9vh7hcgf1q 14 126430 1313774 2026-05-17T01:48:24Z Alison 570 Nua 1313774 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Éagóir]] [[Catagóir:Saincheisteanna san eitic]] hqhnje1xr3pyzd133byi7n38dg9226e 14 126431 1313776 2026-05-17T01:55:07Z Alison 570 Nua 1313776 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha|Éire]] 7x7o4fff155c3tujhinr5gqokwr5uh0 14 126432 1313779 2026-05-17T02:01:37Z Alison 570 Nua 1313779 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Airí Rialtais de réir tíre|Ríocht Aontaithe]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla sa Ríocht Aontaithe]] qj5wkun3q0gnzaif5fnlvso0p8b71qg 14 126433 1313780 2026-05-17T02:03:17Z Alison 570 Nua 1313780 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aireachtaí rialtais de réir tíre]] [[Catagóir:Airí rialtais|Tír]] [[Catagóir:Rialtais de réir tíre]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige polaitiúla de réir tíre]] 33gkleyxbdoa7dq5jr183qe9vpwwul8 14 126434 1313781 2026-05-17T02:04:54Z Alison 570 Nua 1313781 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Aireachtaí rialtais|Tír]] [[Catagóir:Brainsí feidhmiúcháin an rialtais]] [[Catagóir:Rialtais de réir tíre]] 27a06zsaduca928en2hnw7bqujabktw 14 126435 1313782 2026-05-17T02:06:23Z Alison 570 Nua 1313782 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Brainsí feidhmiúcháin an rialtais]] [[Catagóir:Gníomhaireachtaí rialtais de réir cineáil]] [[Catagóir:Rialtas]] [[Catagóir:Riarachán poiblí]] k9o8k6df9ot13piknno2zvdm7txrhy3 14 126436 1313783 2026-05-17T02:08:19Z Alison 570 Nua 1313783 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Dlí poiblí]] [[Catagóir:Institiúidí rialtais]] [[Catagóir:Rialtas]] [[Catagóir:Rialtais de réir tíre]] [[Catagóir:Scaradh cumhachtaí]] 4i9mp00rlu7p36yad2bu8nbz5a9cz22 14 126438 1313785 2026-05-17T02:12:17Z Alison 570 Nua 1313785 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannairí]] [[Catagóir:Polaiteoirí de réir stádais]] [[Catagóir:Sealbhóirí oifige|Polaitaíocht]] pweegfkwv7htfn24pd6v3qnp7o6qx9s 14 126439 1313786 2026-05-17T02:13:11Z Alison 570 Nua 1313786 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannaireacht]] [[Catagóir:Daoine de réir róil]] mp2w5s3c7dif2uvwtylkg9mmnlqleve 14 126440 1313787 2026-05-17T02:14:08Z Alison 570 Nua 1313787 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir gairme]] [[Catagóir:Gairmithe polaitiúla]] psytjy1yslyfi9jp9mqwm7ltfa30p0u 14 126441 1313788 2026-05-17T02:15:09Z Alison 570 Nua 1313788 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Daoine de réir stádais]] [[Catagóir:Polaiteoirí|Stádas]] j3qhtg10bn52t8d27s2d43ubhakcs49 14 126442 1313789 2026-05-17T02:16:49Z Alison 570 Nua 1313789 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Dlí de réir cineáil|Pobal]] [[Catagóir:Dlí polaitiúil|Pobal]] [[Catagóir:Fo-réimsí na heolaíochta polaitiúla]] [[Catagóir:Réimse poiblí]] 1tda3b5ua7mgpdd7d3d09mkx83i6tpr 14 126443 1313790 2026-05-17T02:18:15Z Alison 570 Nua 1313790 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Dlí de réir saincheiste|Polaitíocht]] [[Catagóir:Fo-réimsí na heolaíochta polaitiúla]] [[Catagóir:Polaitíocht]] [[Catagóir:Rialú]] rlau9y8p50qh8x3j8csbf199o3fu2ik 14 126444 1313791 2026-05-17T02:19:14Z Alison 570 Nua 1313791 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Eolaíocht pholaitiúil]] [[Catagóir:Foréimsí de réir disciplín acadúil|Eolaíocht polaitiúl]] dso2qamaqk2uxaaidt4jf03n0z5ssv1 14 126445 1313792 2026-05-17T02:19:59Z Alison 570 Nua 1313792 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Ceannaireacht]] [[Catagóir:Polaitíocht]] r2812s2pk07iw0is67sj7hgvhn0hwya 3 126446 1313796 2026-05-17T02:27:31Z Alison 570 Fáilte! 1313796 wikitext text/x-wiki == Fáilte isteach! == Haigh, a Franko1916, agus tá [[Vicipéid:Réamhrá|fáilte romhat]] chuig an Vicipéid! Go raibh maith agat as [[Special:Contributions/Franko1916|do chuid dréachtaí]] a sheoladh isteach. Tá súil agam go mbainfidh tú taitneamh as d'am anseo! Tá sé éasca ailt nua a chruthú, agus téigh go dtí an [[Vicipéid:Halla baile|Halla Baile]] chun caint leis na [[Vicipéid:Vicipéideoirí|Vicipéideoirí]] eile (más mian leat é sin a dhéanamh), nó téigh go dtí an [[Vicipéid:Lárionad comhphobail|Lárionad Comhphobail]] chun breathnú ar na heachtraí Vicipéide is déanaí. Tá breis eolais fóinteach in ár [[Vicipéid:Réamhrá|reamhrá]], freisin. Más é do thoil é, [[Vicipéid:Sínigh é|sínigh do chuid theachtaireachtaí]] ar leathanaigh phlé le ceithre thilde a chlóscríobh (<nowiki>~~~~</nowiki>); ciallaíonn sé sinn go hionsáfar d'ainm úsáideora agus an dáta go huathoibríoch. Má tá cabhair ag teastail uait, féach ar [[Vicipéid:Cabhair]], nó cuir ceist dom armo leathanach phlé. Uair amháin eile, fáilte romhat!<!-- Template:Welcome --> - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 02:27, 17 Bealtaine 2026 (UTC) flz93p11jyjsvrwc4qmw0z4eyq7k1wd