Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.2 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3246 1313965 1266486 2026-05-18T09:22:56Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1313965 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''18 Bealtaine''' an 138ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 139ú lá i mbliain bhisigh. Tá 227 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[Háítí]] - Lá na mBratach == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1631]] — [[Stanislaus Papczyński|Stanisław Papczyński]], sagart Polannach (b. [[1701]]) * [[1824]] — [[Wilhelm Hofmeister|Wilhelm Friedrich Benedikt Hofmeister]], luibheolaí Gearmánach (b. [[1877]]) * [[1850]] — [[Oliver Heaviside]], fisiceoir Sasanach (b. [[1925]]) * [[1867]] — [[William Magennis]], polaiteoir Éireannach (b. [[1946]]) * [[1868]] — [[Nioclás II]], Sár deireanach [[An Rúis|na Rúise]] (b.[[1918]]) * [[1872]] — [[Bertrand Russell]], fealsamh Briotanach (b. [[1970]]) * [[1881]] — [[Séamus Seosamh Ó hAodha]], ball de Chonradh na Gaeilge (b. [[1943]]) * [[1883]] — [[Joseph MacDonagh]], polaiteoir Éireannach (b. [[1922]]) * [[1883]] — [[Walter Adolph Gropius]], ailtire Gearmánach(b. [[1969]]) * [[1909]] — [[Fred Perry]], imreoir leadóige Sasana (b. [[1995]]) * [[1912]] — [[Perry Como]], Amhránaí agus pearsa theilifíse Meiriceánach (b. [[2001]]) * [[1917]] — [[Bill Everett]], cruthaitheoir greannán Meiriceánach (b. [[1973]]) * [[1920]] — [[Pápa Eoin Pól II]], pápa ar an Eaglais Chaitliceach (b.[[2005]]) * [[1926]] — [[Sylvester Barrett]], polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil (b. [[2002]]) * [[1939]] — [[Giovanni Falcone]], breitheamh Iodálach (b.[[1992]]) * [[1947]] — [[John Bruton|Seán de Briotún]], polaiteoir Éireannach agus Taoiseach (b. [[2024]]) * [[1948]] — [[Tom Udall]], polaiteoir Meiriceánach * [[1949]] — [[Pat Rabbite|Pádraic Ó Coinín]], polaiteoir Éireannach * [[1949]] — [[Rick Wakeman]], ceoltóir Briotanach * [[1953]] — [[David Deutsch]], fisiceoir Briotanach * [[1970]] — [[Tina Fey]], aisteoir, fuirseoir agus scríbhneoir Meiriceánach * [[1975]] — [[John Higgins]], imreoir snúcair Albanach * [[1978]] — [[Ricardo Carvalho]], imreoir sacair * [[1980]] — [[Felicia Pearson]], ban-aisteoir Meiriceánach * [[1981]] — [[Mahamadou Diarra]], imreoir sacair Mailíoch * [[1983]] — [[Matthew O'Toole]], polaiteoir a rugadh i mBéal Feirste * [[1986]] — [[Kevin Anderson (leadóg)|Kevin Anderson]], imreoir leadóige as an Afraic Theas == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[526]] — [[Pápa Eoin I]] (r. [[470]]) * [[1003]] — [[Pápa Sailbheastar II]], Pápa ó 938 go 1003 (r. ~[[938]]) * [[1012]] — [[Pápa Sergius IV]], Pápa ó 1009 go 1012 (r. ~[[970]]) * [[1812]] — [[John Bellingham]], fear gnó Sasanach (r. [[1769]]) * [[1839]] — [[Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord]], taidhleoir Francach (r. [[1754]]) * [[1883]] — [[Seán Ó Seachnasaigh]], polaiteoir Astrálach (r. [[1818]]) * [[1922]] — [[Charles Louis Alphonse Laveran]], dochtúir Francach (r. [[1845]]) * [[1980]] — [[Ian Curtis]], ceoltóir agus cumadóir (r.[[1956]]) * [[1983]] — [[Proinsias Mac Aogáin]], polaiteoir Éireannach (r.[[1898]]) * [[1995]] — [[Elisha Cook Jr.]], aisteoir Meiriceánach (r. [[1903]]) * [[2015]] — [[Halldór Ásgrímsson]], polaiteoir Íoslannach (r. [[1947]]) * [[2016]] — [[Fritz Stern]], staraí Meiriceánach (r. [[1926]]) * [[2017]] — [[Chris Cornell]], amhránaí Meiriceánach (r. [[1964]]) * [[2018]] — [[Liam Ó Muirthile]], scríbhneoir Éireannach (r. [[1950]]) * [[2024]] — [[Tony O'Reilly]], fear gnó agus imreoir rugbaí Éireannach (r. [[1936]]) == Tarluithe eile == * [[1642]] - Bunaíodh baile [[Montréal]] i [[Québec]], [[Ceanada]] * [[1756]] - Thosaigh [[Cogadh na Seacht mBliana]] mar d'fhógair [[an Bhreatain Mhór]] cogadh ar [[an Fhrainc]] * [[1803]] - [[Cogaí Napoléon]]: d'fhógair [[An Ríocht Aontaithe]] cogadh ar [[an Fhrainc]] * [[1804]] - Fógraíodh [[Napoléon Bonaparte]] Impire na bhFrancach * [[1812]] - Fuarthas [[John Bellingham]] ciontach agus tugadh breith bháis air don fheallmharú [[Spencer Perceval]] * [[1900]] - D'fhógair [[An Ríocht Aontaithe]] coimirceas thar [[Tonga|Thonga]] * [[1901]] - D'oscail Pálás Alexandra don phobal i Londain. * [[1922]] - Rinne [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann ]] ionsaí ar cheanncheathrú [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|Chonstáblacht Ríoga na hÉireann]] i m[[Béal Feirste]] * [[1977]] - Bhuaigh [[Likud]] toghchán [[Iosrael]] agus toghadh [[Menachem Begin]] ina Phriomh-Aire * [[1980]] - Bhrúcht [[Mount St. Helens]] i [[Washington]], [[SAM]]. Fuair seacht duine is coaga bás. * [[1991]] - D'fhógair tuaisceart na Somáile a neamhspleáchas ón [[an tSomáil|tSomáil]] mar [[Críoch Shomáile|Chríoch Shomáile]] * [[1991]] - Bhí [[Helen Sharman]] ar a gcéad duine as an m[[An Ríocht Aontaithe|Breatain]] as [[Grianchóras|spás]] * [[1994]] - Tharraing [[Iosrael]] a chuid trúpaí amach as [[Stráice Gaza]] tar éis 30 bliain * [[2003]] - Léiríodh an [[Ceoldráma (opera)|ceoldráma]] ''Les Misérables'' ar an stáitse don uair dheireanach tar éis 16 bliain * [[2005]] - Dhearbhaigh dara grianghraf ón [[Spásteileascóp Hubble]] go bhfuil dhá ghealach eile ag [[Plútón (abhacphláinéad)|Plútón]]: [[Nix]] agus [[Hydra]] * [[2018]] - Tharla [[lámhach Santa Fe, 2018|lámhach ag ardscoil]] i [[Santa Fe]], [[Texas]]. Maraíodh deichniúr * [[2019]] - [[Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe 2020|Toghchán Uachtaránachta na Stát Aontaithe]]: sheol [[Joe Biden]] a fheachtas [[Catagóir:Dátaí|Bealtaine, 18]] 8w03jetd39wruorku93guwz7wq83r8p 0 3257 1313912 1307880 2026-05-17T21:07:07Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313912 wikitext text/x-wiki I [[Miotaseolaíocht na nGael]], is cnuasach scéalta laochais na meánaoise é An Rúraíocht (nó '''Scéalaíocht na Craoibhe Deirge/Rua)'''. Ar cheann de na ceithre shraith mórscéalaíochta sa tseanlitríocht na Gaeilge, insítear inti scéalta faoi laochra traidisiúnta na n[[Uladh]]. Tá na scéalta suite, don chuid is mó, in oirthear chúige [[Uladh]] agus i dtuaisceart chúige [[Laighean]] (mar atá anois), go háirithe na contaethe [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]], [[Contae an Dúin|an Dúin]] agus [[Contae Lú|Lú]]. De bharr sin, tugtar ''The Ulster Cycle'' ar na scéalta as Béarla. Timpeall nó roimh an gcéad aois AD atá na scéalta suite. ==Scéalta na Rúraíochta== Tá na scéalta suite le linn réime [[Conchúr mac Neasa|Chonchúir mac Neasa]], a bhí ina rí Uladh ag [[Eamhain Mhacha]]. Bhí buíon laochra aige darbh ainm an Chraobh Rua, agus is é [[Cú Chulainn]], nia Chonchúir, an laoch is suntasaí acu.<ref>{{cite web | url = http://bardmythologies.com/ulster-cycle/ | teideal = Ulster Cycle | website = bardmythologies.com | language = en-US | access-date = 2018-04-1 | dátarochtana = 2019-08-28 | archivedate = 2018-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180413190324/http://bardmythologies.com/ulster-cycle/ }}</ref> Ba mhinic a bhíodh coimhlint idir na hUlaidh agus na [[Connachta]]. Bhí Connacht faoi cheannas na banríona [[Méabh]], i dteannta lena fear céile, [[Ailill mac Máta|Ailill]], agus a gcomhghuaillí, [[Fergus mac Róich]], iar-rí na nUladh a bhí ar deoraíocht i gcúige Chonnacht. Insítear scéalta eile faoi bhreitheanna, suirithe agus básanna na gcarachtar, agus na coimhlintí a tharla eatarthu. Scríobhadh na scéalta i [[Sean-Ghaeilge|Sean-]][[Meán-Ghaeilge|Ghaeilge]] agus i [[An Mheán-Ghaeilge|Meán-Ghaeilge]], i bprós breactha le giota beag filíochta. Cuireadh iad i lámhscríbhinní idir an 12ú agus an 15ú aois, ach tá go leor de na na scéalta féin níos sine. Is féidir dáta san ochtú haois a thabhairt do theanga na scéalta is luaithe, agus luaitear carachtair agus eachtraí na Rúraíochta i ndánta den seachtú haois.<ref>Garret Olmsted, "The Earliest Narrative Version of the ''Táin'': Seventh-century poetic references to ''Táin bó Cúailnge''", Emania 10, 1992, ll. 5–17</ref> Tá teanga na scéalta giorraisc, foréigneach, uaireanta grinn, agus go formhór réadúil, cé go gcuirtear síos ar eachtraí osnádúrtha ó am go ham. Tá cumais fhordhaonna troda ag Cú Chulainn ach go háirithe, mar thoradh a shinsearachta leath-dhiaga. Nuair i dteann feirge é, athraíonn a straidhn chatha (nó ''riastradh)'' ó bhonn é in alltán nach n-aithníonn cara ó namhaid. Tagann [[dia|déithe]] amhail is [[Lugh]], an [[Mór-Ríoghain]], [[Aengus]] agus [[Midhir]] ar an bhfód ó am go chéile. Sa chuid is mó de sheanscéalta na nGael, léirítear Éire mar oileán aontaithe faoi shraith [[Ard-Rí na hÉireann|Ard-Ríthe]]. I scéalta na Rúraíochta, áfach, cuirtear síos ar thír gan teann lárnach, roinnte ina ríochtaí áitiúla a bhíonn ag troid lena chéile. Léirítear sibhialtacht phágánach, thréadach, faoi cheannas uaslathais laochta. Buanaítear cairdeas idir teaghlaigh na huaisle trí altramas a gcuid páistí. Meastar maoin ar bhonn bólachta. Téitear i mbun catha trí ruathair bó, nó comhraic aonair ag áthanna idir laochra. Cuirtear scaití srianta ar ghníomhartha na gcarachtar le coiscithe darb ainm [[geis|geasa]]. Is é an ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' an scéal is faide agus is tábhachtaí den tsraith. Bailíonn Méabh arm ollmhór chun [[Cuaille]] a ionsú agus tarbh luachmhar na nUladh, [[Donn Cuailnge]], a ghoid. Mar gheall ar gheis a bhí ar laochra na Craoibhe Rua, ní raibh ar a gcumas troid in aghaidh a namhaide, níor sheas Cú Chulainn seacht mbliana déag d'aois an fód. Sa [[Táin Bó Flidais]], nó Táin Mhaigh Eo, bó bhán darb ainm 'Maol' is ea mian an chroí, óir is féidir léi a leor bainne a tabhairt ag aon chrú amháin chun arm iomlán a bheathú. Scéal cáiliúil eile is ea straitéise [[Deirdre|Dheirdre]], bunús de dhrámaí le [[W. B. Yeats]] agus [[John Millington Synge|J. M. Synge]], a bhí roghnaithe mar chéile ag Conchúr mac Neasa, ach a d'éalaigh le Naoise go hAlbain. Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, an Chlann Uisnigh, teacht ar ais go hÉirinn agus iad maite aige. Maraíodh na deartháireacha go fealltach, ámh, chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, Eamhain Mhacha. Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige. ==Tréimhse== Creidtear go traidisiúnta go dtarlaíonn eachtraí na scéalaíochta timpeall ré [[Críost|Chríost]]. Tá breith agus bás Chonchúir comhthrátha le breith agus bás Chríost,<ref>[[Kuno Meyer]], "Anecdota from the Stowe MS. No 992", ''[[Revue Celtique]]'' 6, 1884, ll. 173–183; Kuno Meyer, ''The Death Tales of the Ulster Heroes'', Todd Lecture Series, 1906, ll. 2–21</ref> agus cuireann ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' dáta don ''Táin Bó Cúailnge'', agus breith agus bás Chú Chulainn, le réim an Ard-Rí, [[Conaire Mór]], a bhí, de réir an scéil, chomhaoiseach leis an impire Rómhánach [[Augustus]] (27 RC&nbsp;— AD 14).<ref>R. A. Stewart Macalister, (eag. & aistr.), ''Lebor Gabála Erenn: The Book of the Taking of Ireland Part V'', Irish Texts Society, 1956, lch. 301</ref> Luann roinnt scéalta, ina measc an ''Táin'', do [[Cairpre Nia Fer|Chairpre Nia Fer]] mar rí na [[Teamhair|Teamhrach]], ag cur in iúl nach raibh Ard-Rí i réim ag an am. Is amhlaidh gur iomrall aimsire é na Connachta mar naimhde na nUladh. Dúradh de ghnáth gur de shliocht [[Conn Cétchathach|Choinn Chéadchathaigh]] iad na Connachta, a mhair roinnt céadta ní ba dhéanaí. I scéalta ina dhiaidh sin, úsáidtear an t-ainm [[Fir Ol nEchmacht|Cóiced Ol nEchmacht]] chun an fhadhb seo a réiteach. Iarracht tacair le manaigh Chríostaí ab ea é, ámh, chun croineolaíocht na seanscéalta Gaelacha a chur i gcomhréiteach le stair chlasaiceach agus leis an mBíobla, agus b'fhéidir gur cuireadh cogaí stairiúla idir na hUlaidh agus na Connachta as ionad ó thaobh ama de.<ref>Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High Kings'', Four Courts Press, 2001, lch. 50.</ref> ==Stair== I dteannta le [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], measadh in Éirinn leis na céadta anuas go raibh cuid mhaith de stair cheart i scéalta na Rúraíochta, agus na heachtraí fírinneacha measctha le gnéithe miotasacha. Tá dearcadh níos criticiúla ag an mhórchuid de scoláirí an lae inniu, áfach. <ref>{{ cite web | author = Michael Ryan | url = https://www.irishtimes.com/culture/books/in-search-of-the-irish-dreamtime-archaeology-and-early-irish-literature-by-jp-mallory-review-1.2637831 | teideal = In Search of the Irish Dreamtime: Archaeology and Early Irish Literature by J.P. Mallory review | website=The Irish Times }}</ref> De réir roinnt scoláirí den 19ú agus luath-20ú aoiseanna, leithéidí [[Eugene O'Curry]] agus [[Kuno Meyer]], stairiúil iad ab ea scéalta agus pearsan na Rúraíochta. Chreid [[T. F. O'Rahilly]] gur miotasach go hiomlán iad na scéalta. Mhol [[Ernst Windisch]] nach raibh ach fíorbheagán miotais iontu, cé cumtha go formhór.<ref>[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology'', [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]], 1946, ll. 269–271; [[Cecile O'Rahilly]], ''Táin Bó Cualnge from the Book of Leinster'', Institiúid Ard-Léinn, 1967, Introduction, lch. ix</ref> Tá roinnt ábhar sa scéalaíocht a chuireann i gcuimhne cuir síos clasaiceacha de shochaí [[Ceilteach]]a sa [[An Ghaill|Ghaill]], sa [[an Ghaláit|Ghaláit]] agus sa [[An Bhreatain|Bhreatain]]. Troideann gaiscígh le claimhte, sleánna agus sciatha, agus téann i gcarbaid dhá chapall, tiomáinte ag carbadóirí oilte ó na híseal-aicmí.<ref>Féach ''[http://www.ucc.ie/celt/published/T301035/text004.html Táin Bó Cúailnge from the Book of Leinster]'' ll. 164–166 with [[Diodorus Siculus]], ''Historical Library'' [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA314,M1 5.29], [[Julius Caesar]], ''Commentarii de bello Gallico'' [[s:Commentaries on the Gallic War/Book 4#33|4.33]]</ref> Baineann agus chaomhnaíonn siad cinn a naimhde,<ref>Compare ''[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar2.html The Tidings of Conchobar son of Ness]'' §15 with Diodorus Siculus, ''Historical Library'', [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA315,M1 5.29]</ref> agus déanann siad gaiscí as a gcuid eachtraí agus crógachta ag fleánna, agus bronntar an [[crógacht|curadhmhír]] don tré is cróga.<ref>Féach ''[http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ The Story of Mac Dá Thó's Pig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925170341/http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/|date=2007-09-25}}'', ''[http://web.ncf.ca/dc920/bricriu.html Bricriu's Feast] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170305204835/http://web.ncf.ca/dc920/bricriu.html|date=2017-03-05}}'' agus [[Athenaeus]], ''Deipnosophists'' [http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/Literature/Literature-idx?type=turn&entity=Literature.AthV1.p0254&isize=M&pview=hide 4.40], Diodorus Siculus, ''Historical Library'' [https://books.google.com/books?id=agd-eLVNRMMC&printsec=titlepage#PPA314,M1 5.28]</ref> Tugann [[draoi]]the, agus tá agus olchumhacht ag na filí. De bharr na hábhar seo, tá scoláirí amhail is [[Kenneth H. Jackson]] den tuairim go gcaomhnaíonn an Rúraíocht fíorthraidisiúin Ceilteacha ón [[an Iarannaois|iarannaois]].<ref>[[Kenneth Hurlstone Jackson]], ''The Oldest Irish Tradition: a Window on the Iron Age'', Cambridge University Press, 1964</ref> De réir scoláirí eile, ámh, tá tionchar na litríochta clasaicí le feiceáil ann,<ref>John T. Koch, "Windows on the Iron Age", ''Ulidia'', December Publications, 1994, ll. 229–237; [[J. P. Mallory]], "The World of Cú Chulainn: The Archaeology of ''Táin Bó Cúailnge''", ''Aspects of the Táin'', December Publications, 1992, ll. 103–153</ref> cé nach séantar go raibh ábhar fíorársa an bhéaloidis le fáil ann. Mar shampla, scríobh [[J. P. Mallory]] nach dtugann an taifead seandálaíochta ná fianaise teangan araon tacaíocht d'iarsmaí na hiarnaoise sa Rúraíocht, ach thug sé trácht ar an m[[Bóthar Chorr Liath]] sa scéal sean ''[[Tochmharc Éadaoine]]'' mar eisceacht shuntasach.<ref>[[J. P. Mallory]], ''In Search of the Irish Dreamtime''. Thames & Hudson. 2016.</ref> Is dóchúil é gurbh iad na strata is sine sa scéalaíocht ná iad a insíonn faoin ngaol gasta idir na Ulaidh agus na [[Éarainn]]. Thug [[Eoin Mac Néill]] faoi ndeara céad bliain ó shin<ref>[[Eoin Mac Néill]], [https://archive.org/details/papersirishacad00macnuoft "Early Irish Population Groups: their nomenclature, classification and chronology"], Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] (C) 29. (1911): 59–114</ref> gurb amhlaidh go raibh i ndáiríre gaol chlainne ag na Ulaid (léirithe leis an [[Dál Fiatach]], [[Cú Raoi]] srl.) agus na hÉarainn (léirithe leis na [[Clanna Dedad]] agus níos déanaí [[Conaire Mór]]) le chéile. Bhí [[T. F. O'Rahilly]] den tuairim gur shliocht de na hÉrainn ab ea na hUlaidh, déanta na fírinne.<ref>[[T. F. O'Rahilly]], ''Early Irish History and Mythology''. Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath. 1946.</ref> Is amhlaidh go raibh roinnt de na hÉrainn ina ríthe cumhachta na Teamhair, le bunáit thánaiste ag [[Teamhair Luachra]] in Iarthar na Mhumhan. Tarlaíonn roinnt eachtraí na Rúraíochta anois, nó b'fhéidir aistríodh iad ó Teamhraigh lár tíre. Lena cois sin, is díol suntais é go bhfuil roinnt scéalta ann, a bhaineann le luathcheannas na nÉarann, atá níos sine ná cuid mhór de scéalta na Rúraíochta, i n-ábhar murab i leagan, agus meastar réamh-Chríostaí go mór ó thaobh tréithe de. Tá roinnt scéalta ann nach ndéanann lua ar bith do Chú Chulainn nó do phearsana cáiliúla eile na Rúraíochta, agus is amhlaidh gur athraíodh beagán iad a dhéanann lua, tar éis di a mhéadú leis an ''Táin'' agus méadú tóra. ==Téacsanna== Seo a leanas liosta de scéalta na Rúraíochta, cé nára iomlán é. Ní hé an rangúchán seo de réir 'genre' an t-aon cheann a fheictear, agus ní gá gurbh ionann é agus leaganacha scoláireachta. ===Scéalta is luaite=== * ''Conailla Medb míchuru'', Tá chonartha míchurata déanta ag Méabh (dán na 7ú haoise luaite le [[Luccreth moccu Chiara]]) * An lámhscríbhinn caillte [[Cín Dromma Snechtai]], gaolta le Beannchar. Creidtear go raibh leaganacha ann de chúig scéal, mar a leanas: ** ''[[Compert Con Culainn]]'', Gin Chú Chulainn ** ''[[Compert Conchobuir]]'', Gin [[Conchúr Mac Neasa|Conchúr]] ** ''Fíl and grían Glinne Aí'' ** ''[[Forfess fer Falchae]]'', Faire oíche in éadan na bh''Falcha'' ** ''Verba Scathaige'', Nathanna [[Scáthach|Scáthaí]] * Ábhair maidir le Cú Raoi, amhail is ''[[Amra Con Roí]]'' agus ''[[Aided Con Roi]]'' * Tagairtí do Dlí SeanGhaelach, m.s. ''[[Cethairslicht Athgabálae]]''. ===''Compert'' - Breith=== * ''[[Compert Con Culainn]]'' * ''[[Compert Conchobuir]]'' === Tochmhairc agus éaluithe === * ''[[Aided Conrói maic Dáiri]]'' * ''[[Aithed Emere]] (le Tuir nGlesta mac rig Lochlann)'', Athadh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/athadh athadh¹] ar teanglann.ie, éalú</ref> Eimhire (le ...) * ''[[Aislinge Óenguso]]'' * ''[[Longes mac nUislenn]] * ''[[Oidheadh Chlainne Uisnigh]] * ''[[Tochmarc Emire]] * ''[[Tochmarc Étaíne]] * ''[[Tochmarc Ferbe]]'' (nó ''Fís Conchobair'') * ''Tochmarc Luaine 7 aided Arthirne'' * ''[[Tochmarc Treblainne]]'' ===Fleánna=== * ''[[Da Gábail int sída]]'' * ''[[Eachtra Neara|Echtra Neraí]]'' * ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó|Scéla mucce maic Dathó]]'', "[[Mac Dathó]]" * ''[[Mesca Ulad]]'' * ''[[Fled Bricrenn]]'' * ''Fled Bricrenn 7 Longes mac n-Duil Dermait'' * ''[[Bruiden da Chocae]]'' * ''[[Togail Bruidne Dá Derga|Togal Bruidne Da Derga]]''<ref>De ghnáth, is cuid de Scéalaíochta na Ríthe is ea an scéal seo, ach tagann roinnt laochra na nUladh ar an bhfód, amhail is [[Conall Cearnach]].</ref> ** ''De Shíl Chonairi Móir'' ** ''De Maccaib Conaire'' ===Cathanna=== * ''Cath Airtig'' * ''Cath Aenaig Macha'' * ''Cath Cumair'' nó ''Cath Atha Comair'' * ''Cath Findchorad'' * ''Cath Leitrich Ruide'' * ''[[Cath Ruis na Ríg]]'' * ''Cogadh Fheargusa agus Chonchobhair'' * ''Forfess fer Falchae'' * ''Comracc Con Chulainn re Senbecc'' * ''Cathcharpat Serda'', cathcharbad spealtha ===''Táinte Bó''=== * ''[[Táin Bó Cúailnge]]'' I, II, III * ''De Faillsigud Tána Bó Cuailnge'', "D'aimsiú ''Tána Bó Cúailnge''" * ''[[Táin Bó Dartada]]'' * ''[[Táin Bó Flidais]]'' I, II * ''[[Táin Bó Fraích]]'' * ''[[Táin Bó Regamon]]''/Regamain * ''Táin Bó Regamna'' ===Réamhscéalta=== * ''[[Ces Noínden]]'', ''In Ceas Naigen'' * ''De Chophur in Dá Mucado'' * ''[[Echtra Nerai]]'' === Anbhásanna === * ''[[Aided Chonchobuir]] * ''[[Aided Óenfhir Aífe]] * ''[[Cuchulinn 7 Conlaech]] * ''[[Aided Con Culainn]]'' nó ''Brislech Mór Maige Muirthemne'' * ''[[Aided Cheit maic Mágach]] * ''[[Aided Cheltchair maic Uthechair]] * ''[[Aided Derbforgaill]] * ''[[Aided Fergusa maic Roig]] * ''Imthechta Tuaithe Luachra 7 Aided Fergusa'' Fergus (mac Léti)" * ''Aided Guill meic Garbada ocus Aided Gairb Glinne Ríge'' * ''Aided Laegairi Buadaig * ''Goire Conaill Chernaig 7 Aided Aillela 7 Conall Chernaig'' "The Cherishing ..." * ''[[Aided Meidbe]] * ''Ferchuitred Medba''<ref>[http://dil.ie/21703 Ferchuitred] ar eDIL</ref> * ''[[Cath Boinne]] === Ilchineálacha === * ''[[Verba Scáthaige]] * ''[[Scéla Conchobair|Scéla Conchobair meic Nessa]] * ''[[Siaburcharpat Con Culaind]]<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/síofra siabhair¹] ar teanglann.ie FGB</ref> * ''[[Foglaim Con Culainn]]'' * ''[[Serglige Con Culainn]]'' * ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' * ''[[Talland Étair]]'' * ''[[Cath Étair]]'' * ''[[Tromdámh Guaire]]'' (nó ''Imthecht na Tromdáime'') * ''[[Lánellach Tigi Rích 7 Ruirech]]'' * ''Fochonn Loingse Fergusa meic Róig'' * ''Nede 7 Caier'' * ''[[Echtra Fergusa maic Léti]]'' ==Aistriúcháin== Faightear scéalta is tábhachtaí na Rúraíochta sna haistriúcháin Bhéarla seo: * [[Thomas Kinsella]], ''The Táin'', Oxford University Press, 1969 * Stephen Dunford, [[Táin Bó Flidais]] or The Mayo Táin, Enniscrone, 2008 * Jeffrey Gantz, ''Early Irish Myths and Sagas'', Penguin, 1981 * Tom Peete Cross & Clark Harris Slover, ''Ancient Irish Tales'', Henry Holt & Company, 1936 (ar athchló le Barnes & Noble, 1996) * John T Koch & John Carey, ''The Celtic Heroic Age'', Celtic Studies Publications, 2000 * [[Kuno Meyer]], ''The Death-Tales of the Ulster Heroes'', Todd Lecture Series, 1906 * A H Leahy, ''Heroic Romances of Ireland'', 2 vols, 1905–1906 ([http://www.sacred-texts.com/neu/hroi/ online at Sacred Texts]) <!--===Online translations=== {{div col}} *[https://archive.org/details/caithrimcongha05macsuoft The Martial Career of Conghal Cláiringhnech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar1.html The Birth of Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar2.html Tidings of Conchobar son of Ness] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/War_of_Fergus_and_Conchobar.pdf The War of Fergus and Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/boyne.html Medb's Men, or the Battle of the Boyne] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/The_Conception_of_Conall_Cernach.pdf The Conception of Conall Cernach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain1.html The Birth of Cú Chulainn] *[http://www.ucc.ie/celt/published/T301021/ The Wooing of Emer] *[http://www.maryjones.us/ctexts/aoife.html The Death of Aífe's Only Son] *[http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ The Story of Mac Dathó's Pig] *[https://web.archive.org/web/20050610073737/http://www.ncf.carleton.ca/~dc920/bricriu.html Bricriu's Feast] *[http://www.maryjones.us/ctexts/usnech.html The Exile of the Sons of Usnech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/oengus.html The Dream of Óengus] *[http://www.maryjones.us/ctexts/fraech.html The Cattle Raid of Fráech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/regamon.html The Raid for the Cattle of Regamon] *[http://www.maryjones.us/ctexts/dartaid.html The Raid for Dartaid's Cattle] *[http://www.maryjones.us/ctexts/flidais.html The Driving of Flidais's Cattle] *The Courtship of Ferb [http://www.maryjones.us/ctexts/ferb1.html Book of Leinster version]; [http://www.maryjones.us/ctexts/ferb2.html Egerton version] *[http://www.maryjones.us/ctexts/nera.html The Adventures of Nera] *[http://www.maryjones.us/ctexts/regamna.html The Cattle Raid of Regamna] *[http://www.maryjones.us/ctexts/debility.html The Debility of the Ulstermen] *The Cattle Raid of Cooley [http://www.ucc.ie/celt/published/T301012/index.html Recension 1]; [http://www.ucc.ie/celt/published/T301035/index.html Recension 2] *[[s:The Battle of Ross na Ríg|The Battle of Ross na Ríg]] *[http://www.maryjones.us/ctexts/curoi.html The Death of Cú Roí] *[http://www.luminarium.org/mythology/ireland/cuchulainnsick.htm The Sick-Bed of Cuchulain] *[http://www.maryjones.us/ctexts/gruaidh.html The Pursuit of Gruaidh Ghriansholus] *[http://www.fordham.edu/halsall/source/1100derga.html The Destruction of Da Derga's Hostel] *[http://www.maryjones.us/ctexts/celtchar.html The Death of Celtchar mac Uthechair] *[http://www.maryjones.us/ctexts/ces.html The Affliction of the Ulstermen] *[http://perso.orange.fr/sejh/keltia/colloquy.html The Colloquy of the Two Sages] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain3.html The Death of Cú Chulainn] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cet.html The Death of Cet mac Mágach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/loegaire.html The Death of Lóegaire Búadach] *[http://www.maryjones.us/ctexts/conchobar3.html The Death of Conchobar] *[http://www.maryjones.us/ctexts/airtech.html The Battle of Airtech] *[http://www.maryjones.us/ctexts/fergus.html The Death of Fergus mac Róich] *[http://www.maryjones.us/ctexts/medb.html The Violent Death of Medb] *[http://www.maryjones.us/ctexts/cuchulain4.html The Phantom Chariot of Cú Chulainn] *[http://www.paddybrown.co.uk/pdfs/The_Revealing_of_the_Tain_Bo_Cuailnge.pdf The Revealing of the ''Táin Bó Cúailnge''] *''Aided Derbforgaill'': The Death of Derbforgaill *''Aided Guill maic Carbada ocus Aided Gairb Glinne Rige'': The Deaths of Goll mac Carbada and Garb of Glenn Rige *''Longes mac nDuíl Dermait'': The Exile of the Sons of Dóel Dermait *''Tochmarc Treblainne'': The Wooing of Treblann *''De Chophur in Dá Muccida'': The Quarrel of the Two Pig-Keepers *''Tochmarc Luaine ocus Aided Athirni'': The Wooing of Luaine and the death of Athirne *''Cath Étair'': The Battle of Howth *''Mesca Ulad'': The Intoxication of the Ulaid] *''Bruiden Da Chocae'': Da Choca's Hostel *''Goire Conaill Chernaig ocus Aided Ailella ocus Conaill Chernaig'': The Cherishing of Conall Cernach, and the Deaths of Ailill and Conall Cernach --> {{div col end}} ==Cóirithe== ===Meán Na Gaeilge=== * [https://www.siopaleabhar.com/en/product/cu-1-cosainteoir/ Cú Cosantóir] * [https://ansionnachfionn.com/2011/06/06/an-tain-the-graphic-novel/ An Táin] ===Meán an Bhéarla=== Thug an Rúraíocht spreagadh agus ábhar do scríbhneoirí [[Athbheochan na Gaeilge|na hathbheochana Gaelaí]] ag tús na 20ú haoise. Tá an chuid is mó de na scéalta le léamh i ''Cuchulain of Muirthemne'' (1902) le [[Lady Gregory]],<ref>''[http://www.celtic-twilight.com/ireland/gregory/cuchulain/index.htm Cuchulain of Muirthemne] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141129225815/http://www.celtic-twilight.com/ireland/gregory/cuchulain/index.htm |date=2014-11-29 }}'' le Lady Gregory</ref> díreach mar a rinne [[Eleanor Hull]] do léitheoirí óga in ''The Boys' Cuchulain'' (1904).<ref>''[http://www.mainlesson.com/display.php?author=hull&book=cuchulain&story=_front The Boys' Cuchulain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170302194359/http://www.mainlesson.com/display.php?author=hull&book=cuchulain&story=_front |date=2017-03-02 }}'' le hEleanor Hull</ref> Scríobh [[William Butler Yeats]] sraith drámaí – ''On Baile's Strand'' (1904), ''Deirdre'' (1907), ''The Green Helmet'' (1910), ''At the Hawk's Well'' (1917), ''The Only Jealousy of Emer'' (1919) agus ''The Death of Cuchulain'' (1939) – agus dán, ''Cuchulain's Fight with the Sea'' (1892), bunaithe ar na seanscéalta úd. Chuir sé i gcrích an dráma le [[John Millington Synge]] mar mhair, ''[[Deirdre of the Sorrows]]'' (1910), ag obair le baintreach Synge, Molly Allgood.<ref>''[http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html Deirdre of the Sorrows] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120509165609/http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/SynDeir.html |date=2012-05-09 }}'' le J. M. Synge</ref> I measc cóirithe liteartha ar na mallaibh tá: úrscéal na bpáistí ''The Hound of Ulster'' (1963) le [[Rosemary Sutcliff]]; an t-úrscéal ''A Shadow of Gulls'' (1977) le [[Patricia Finney]]; agus an dráma ''A Cry from Heaven'' (2005) le [[Vincent Woods]]. Tá sraith sé aistriúchán scríofa ag Randy Lee Eickhoff, ag tosú le ''The Raid'' (2000).<ref>{{ cite news | url = https://us.macmillan.com/series/ulstercycle/ | teideal = Macmillan: Series: Ulster Cycle | work = US Macmillan | access-date = 2017-09-05 | language = en-US }}</ref> Faightear cuid den scéalaíocht cóirithe mar [[greannán gréasáin|ghreannán gréasáin]], ina measc: ''The Cattle Raid of Cooley'' le Patrick Brown, dírithe ar Chú Chulainn; agus ''About a Bull'' le M.K. Reed, ar Mhéabh.<ref>{{ cite web | url = http://www.tcj.com/the-great-cow-fight-redux/ | teideal = The Great Cow Fight (Redux) | first = Shaennon | last = Garrity | date = 12 Mar 2014 | work = www.tcj.com }}</ref> Mar chuid den sraith ''[[Radio Tales]]'' ar [[National Public Radio]], craoladh an ceoldráma "Celtic Hero", a bhí bunaithe ar ''[[Tochmharc Eimhire]]''. == Naisc sheachtracha == * Catagóir ''[https://codecs.vanhamel.nl/Category:Ulster_Cycle Ulster Cycle]'' ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist|3}} <!--{{Ulaid}} {{Érainn}}--> {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht| ]] [[Catagóir:Cúige Uladh]] [[Catagóir:Stair Thuaisceart Éireann]] [[pl:Mitologia irlandzka#Cykl Ulsterski]] 1t6jawjmtshzmyp1nutijwq4muj0cty 0 3505 1313900 1306468 2026-05-17T20:46:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313900 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} Scéal [[béaloideas|béaloidis]] de chuid [[Na Scéalta Miotaseolaíochta|Scéalta Miotaseolaíochta]] na hÉireann is ea é '''Oidheadh Chlainne Lir'''. Is iad [[Ler|Lear Shí Fionnachaidh]], Badhbh Dearg mac an Daghdha, Aobh agus [[Aoife]] na príomhcharachtair atá ann. [[Íomhá:Ler swans Millar.jpg|thumb|"Lir agus na healaí" le H.R. Millar (''Ler and the swans'' - 1905) ]] == An Scéal == Toghadh Badhbh Dearg mar rí ar na [[Tuatha Dé Danann]]. Ní raibh Lear sásta leis sin, ámh, agus chun é a shásamh, thug Badhbh ceann dá chuid iníonacha do Lear mar bhean chéile. Roghnaigh Lear an ceann is sine dóibh, Aobh. Rugadh ceathrar páistí d'Aobh: cúpla, Fiachra agus Conn, agus Aodh agus Fionnuala. Fuair Aobh bás tar éis tamaill agus goilleadh go mór ar Lear agus ar a chlann. Chun iad a leigheas, thug Badhbh iníon eile do Lear mar bhean chéile, an uair seo, Aoife. Bhí éad mór ar Aoife mar gheall ar an ngrá a bhí ag Lear agus a pháistí dá chéile. Shocraigh sí na páistí a mharú. I rith turais chuig teach Bhodhbh Dheirg, d'ordaigh sí a seirbhísigh na páistí a mharú ach dhiúltaigh siad. I dtreall, rinne sí féin iarracht iad a mharú ach ní raibh an misneach aici. Mar sin, d'athraigh sí ina n-ealaí iad. Ní foláir do na páistí trí chéad bliain a chaitheamh sa loch in aice le teach a n-athar, trí chéad bliain eile i [[Sruth na Maoile]] agus trí chéad bliain eile arís in [[Inis Gluaire]]. Nuair a chuala Bodhbh sin, chas sé Aoife ina deamhain aeir go síor mar phionós di. Tar éis naoi gcéad bliain, thug [[Mochaomhóg]] dídean dóibh. D'ordaigh sé gabha oilte slabhraí airgid a dhéanamh, chun na healaí a choinneáil le chéile go deo. Ach ba mhian le Deoch, iníon rí na Mumhan agus bean chéile rí Chonnacht, na healaí a bheith aici féin. D'iarr sí ar a fear céile an mhainistir a ionsaí, agus san ionsaí briseadh na slabhraí airgid. Ansin, athraíodh na healaí go seandaoine caite. Baisteadh iad roimh a mbás agus cuireadh iad le Fionnuala sa lár, Fiachra agus Conn ar a dá thaobh agus Aodh os a comhair. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Oidheadh_chloinne_Lir Oidheadh chloinne Lir] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Oidhe-lir/Oidhe-lir-index.html Oidhe Chloinne Lir] ar ''Irish Sagas Online'' * [https://celt.ucc.ie/published/G300014/ The Fate of the C<nowiki>[h]</nowiki>ildren of Lir] ar [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} {{Aided}} [[Catagóir:Béaloideas na hÉireann]] [[Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta]] 3ayaezd4c7w1kckobqwy930npybnxlt 0 3722 1313896 1266416 2026-05-17T19:53:32Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1313896 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''17 Bealtaine''' an 137ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 138ú lá i mbliain bhisigh. Tá 228 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Iorua]] - Féile náisiúnta na hIorua (Lá an Bhunreachta) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1855]] — [[Tadhg Ó hEaluithe (polaiteoir)|Tadhg Ó hEaluithe]], polaiteoir Éireannach (b. [[1931]]) * [[1866]] — [[Erik Satie]], cumadóir ceoil agus pianódóir Francach (b. [[1925]]) * [[1886]] — [[Alfonso XIII na Spáinne]] (b. [[1941]]) * [[1904]] — [[Jean Gabin]], aisteoir Francach (b. [[1976]]) * [[1911]] — [[Maureen O'Sullivan (aisteoir)|Maureen O'Sullivan]], aisteoir (b.[[1998]]) * [[1914]] — [[James Carney]], Scoláire Ceilteach Éireannach (b. [[1989]]) * [[1925]] — [[Michael Herbert]], polaiteoir agus iománaí Éireannach (b. [[2006]]) * [[1928]] — [[William J. Murphy (Páirtí an Lucht Oibre)|William J. Murphy]], polaiteoir Éireannach (b. [[2018]]) * [[1936]] — [[Dennis Hopper]], Aisteoir agus scannánóir (b. [[2010]]) * [[1945]] — [[Mária Szabó]], teangeolaí Ungárach * [[1948]] — [[Dick Gaughan]], ceoltóir Briotanach * [[1950]] — [[Michael P. Kitt]], polaiteoir Éireannach * [[1955]] — [[Bill Paxton]], aisteoir agus scannánóir Meiriceánach (b. [[2017]]) * [[1956]] — [[Bob Saget]], fuirseoir agus aisteoir Meiriceánach (b. [[2022]]) * [[1956]] — [[Sugar Ray Leonard]], dornálaí * [[1961]] — [[Enya]], amhránaí agus ceoltóir as Gaoth Dobhair * [[1963]] — [[John David Jackson]], dornálaí Meiriceánach * [[1969]] — [[Keith Hill]], imreoir sacair agus bainisteoir Sasanach * [[1973]] — [[Graham Mag Oireachtaigh]], imreoir peil Ghaelach * [[1974]] — [[Andrea Corr]], amhránaí Éireannach * [[1978]] — [[Ciara Grant]], peileadóir Éireannach * [[1980]] — [[Mikel Alonso]], imreoir sacair Bascach * [[1980]] — [[Stéphane Robert]], imreoir leadóige Francach * [[1981]] — [[Leon Osman]], imreoir sacair * [[1983]] — [[Duncan Smith (polaiteoir)|Duncan Smith]], polaiteoir Éireannach de chuid Pháirtí an Lucht Oibre * [[1984]] — [[Passenger (amhránaí)|Passenger]], amhránaí Briotanach * [[1990]] — [[Guido Pella]], imreoir leadóige Airgintíneach * [[1991]] — [[Brian Ó hAlluráin]], iománaí Éireannach * [[1991]] — [[Johanna Konta]], imreoir leadóige Briotanach * [[1993]] — [[Ailéin Ó Ceadagáin]], iománaí agus imreoir peil Ghaelach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1727]] — [[Caitríona I na Rúise|Caitríona I]], Banimpire agus Uathlathaí na hUile Rúise (r.[[1684]]) * [[1838]] — [[Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord]], polaiteoir agus taidhleoir (r.[[1754]]) * [[1934]] — [[Cass Gilbert]], ailtire Meiriceánach (r. [[1859]]) * [[1966]] — [[Randy Turpin]], dornálaí Briotanach (r. [[1928]]) * [[1973]] — [[Lorenzo Ó Meachair]], iománaí Éireannac(r. [[1899]]) * [[1982]] — [[John O'Donovan]], polaiteoir Éireannach (r. [[1908]]) * [[1984]] — [[Fritzie Zivic]], dornálaí Meiriceánach (r. [[1913]]) * [[2005]] — [[Frank Gorshin]], aisteoir agus fuirseoir Meiriceánach (r. [[1933]]) * [[2012]] — [[Donna Summer]], ceoltóir Meiriceánach (r.[[1948]]) * [[2014]] — [[Gerald Maurice Edelman]], bitheolaí Meiriceánach (r. [[1929]]) * [[2016]] — [[Seán Ardagh]], polaiteoir Éireannach de chuid Fianna Fáil (r. [[1947]]) == Tarluithe eile == * [[352]] - Toghadh [[Pápa Liberius]] * [[884]] - Toghadh [[Pápa Aidrian III]] * [[1536]] - Chuir an pósadh [[Anraí VIII Shasana]] agus [[Anne Boleyn]] ar neamhní * [[1756]] - [[Cogadh na Seacht mBliana]]: d'fhógair [[Ríocht na Breataine Móire|Breataine Móire]] cogadh ar [[Ríocht na Fraince|an Fhrainc]] * [[1809]] - D'ordaigh [[Napoléon Bonaparte]] an ionghabháil de [[Stáit an Phápa]] * [[1859]] - Códaíodh an chéad rialacha de chuid [[Peil Astrálach|Peile Astrálaí]] i [[Melbourne]] * [[1875]] - Bhain ''Aristides'' an chéad ''[[Kentucky Derby]]'' * [[1900]] - Foilsíodh ''The Wonderful Wizard of Oz'' le [[L. Frank Baum]] i SAM * [[1915]] - Thit [[Rialtas na Breataine|rialtas]] de chuid [[H. H. Asquith]]. Tá sé an rialtas [[Páirtí Liobrálach (Ríocht Aontaithe)|Liobrálach]] deireanach faoi láthair * [[1940]] - [[Dara Cogadh Domhanda]]: ghabh [[Gearmáin na Naitsithe|An Ghearmáin]] seilbh ar [[An Bhruiséil]] * [[1974]] - Maraíodh 33 duine i m[[Buamálacha Bhaile Átha Cliath agus Mhuineacháin|búamaí]] a phléasc i m[[Baile Átha Cliath]] agus i g[[Contae Mhuineacháin]] * [[2004]] - Tharla an chéad [[pósadh comhghnéis|phósadh comhghnéis]] de chuid [[SAM|Mheiriceá]] i [[Massachusetts]] [[Catagóir:Dátaí|0517]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 17]] hiy7md0zrol4y1zmyhxtlu9pujrezpr 0 4386 1313966 1219832 2026-05-18T09:41:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313966 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Musée Ingres-Bourdelle - Le songe d'Ossian, 1813 - Ingres - Joconde06070001439.jpg|thumb|Musée Ingres-Bourdelle -Aisling Oisin, 1813 - Ingres - Joconde06070001439]] I [[Miotaseolaíocht na nGael]], is éard atá san '''Fhiannaíocht''' ná an chraobh den scéalaíocht dhúchasach a phléann le [[Fionn mac Cumhaill]] agus na [[Fianna]]. An chraobh is bisiúla díobh uile. Téann na scéalta seo i bhfad siar i [[seanchas]] agus i litríocht na nGael agus tá siad ar eolas ó [[Éire|Éirinn]] agus ó [[Alba]]in. Tá roinnt iarsmaí ar eolas ó [[Oileán Mhanann]] chomh maith. Bhíodh an-chion go deo ag Ghaeil ar na scéalta fiannaíochta ar feadh breis agus míle bliain agus d’fhág siad a rian ar an teanga le nathanna ar nós ‘cothrom na Féinne.’ Is cosúil gur tháinig fás ar an seánra i dtréimhse na [[Meán-Ghaeilge]] (900-1200AD). I dteannta na scéalta bhíodh dánta Fiannaíochta thar a bheith coitianta. Bhídís scríofa i [[meadaracht]] ar leith agus thugtaí [[Laoithe]] orthu. Dhéantaí iad a chantaireacht síos go dtí ár linn féin. ==Achoimrí na bpríomhscéalta== Chuir [[Cormac mac Airt]], [[Ard-Rí na hÉireann]] na [[Fianna]] ar bun, comhghuaillíocht clann um an ríocht a chosaint. I measc na bhFiann, bhí forlámhas ag Clan Bascna i gceannas [[Cumall|Cumhaill]], agus Clan Morna i gcruachás [[Goll mac Morna|Goill]], agus ag [[Liath Luachra]] an cisteoir. I rith [[Fotha Catha Cnucha|Chath Cnucha]], mharaigh Morna Cumhall, agus goideadh ciste taisce Chlainne Bhascna. Theith bean chéile Chumaill, [[Muireann]], agus thug sí mac ar an saol, darb ainm Deamhna, a tógadh faoi chúram bheirt bhanghaiscíoch, [[Liath Luachra|Liath]] agus an bandraoi [[Bodhmall]]. Phós Muireann an rí Chiarraí. ===Fionn ag fás=== {{príomhalt|Macgnímartha Finn}} Tugadh an t-ainm Fionn do Dheamhna de bharr a chuid gruaige. A luaithe is a tháinig sé in aois, d'imigh leis chun díoltas a bhaint. Mharaigh sé Liath Luachra, agus fuair sé an ciste taisce arís, a thug sé ar ais do fuíoll an áir ag Cath an Chnoic. Agus é faoi theagasc an fhile ''[[Finn Eces]]'', trí thimpiste d'ith sé blas den [[Bradán feasa]]. Glacadh leis i gcúirt an Ard-Rí ag [[Teamhair|Teamhraigh]] isteach, tar éis a éirí leis i dtrí thriail dhiana, agus rinneadh ina cheannaire na clainne Bascna. ===Fionn agus Aillen=== Gach [[Samhain]], chuirfeadh an scál ''[[Aillen]] mac Midgna'' sceon i lucht Teamhrach, ag seinm ceoil ar a chláirseach a mhealladh gach gaiscíoch ina chodladh. Mharaigh Fionn an scál ag coinnigh féin ina dhúiseacht ag ionanálú nimhe óna shleá. Mar chúiteamh, rinneadh Fionn ina cheannaire na bhFiann in ionad Ghoil, arbh éigean dó mionn dílseachta a thabhairt d'Fhionn. ===Fionn agus Sadhbh=== Bhí Fionn ag seilg oisín, ach níor lig dá chúnna, Bran agus Sceolang, é a mharú. An oíche úd, ag [[Dún Aillen]], d'iompaigh sí ina bean álainn, [[Sadhbh]], a rinne an drochdhraoi [[Fear Doirche]] ina fia í. Bhí an ortha briste, agus dá fhad ar fhág sí sa dún, cosnaíodh í. Phós Fhionn agus Sadhbh. Níos deireanaí, chuaigh Fionn amach chun ionróirí a ruaigeadh agus d'fhan Sadhbh sa dún. Tháinig Fear Doirche i riocht Fhionn, ag mealladh Sadhbha amach as an dún, agus leis sin rinneadh fia di arís. Chuaigh Fionn á lorg, ach níor aimsigh sé ach buachaill, ar thug sé an t-ainm [[Oisín]] dó, toisc gur tógadh fia é. D'éirigh Oisín ina bhard cáiliúil, ach ní fhacthas Sadhbh ariamh. ===Fionn agus Diarmaid=== {{príomhalt|Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne}} Is é seo ar cheann de na scéalta is cáiliúla na scéalaíochta. Rinne an tArdrí, [[Cormac mac Airt]], cleamhnas idir Fionn anois sean agus a iníon [[Gráinne]], ach thit sí i ngrá le laoch óg na bhFiann, [[Diarmuid Ua Duibne|Diarmaid]]. D'éalaigh an bheirt agus na Fianna ar a dtóir. Thug [[Aengus]], athair altrama Dhiarmada, cabhair dóibh. I ndeireadh na dála, rinne Fionn síocháin leis na leannáin. Na blianta ina dhiaidh, ámh, thug Fionn cuireadh do Dhiarmaid dul i mbun seilg toirc, agus sádh Diarmaid go dona ag a chreach. Bhí a chumas ag Fionn go leigheasadh an té a d'ólfadh uisce as a láimh, ach faoi dhó, lig sé tríd a mhéara é. Á bhagairt ag a mhac Oisín agus a gharmhac [[Oscar mac Oisín|Oscar]], cuireadh é chun uisce a fháil don tríú huair, ach bhí sé ró-mall. Bhí Diarmaid tar éis bás d'fháil. ===Cath Gabhra=== {{príomhalt|Cath Gabhra}} Tar éis bás Chormaic, tháinig a mhac [[Cairbre Lifechair]] i gcoróin. Níor mhaith leis an cáin chosanta a íoc do na Fianna, agus shocraigh sé iad a scriosadh. Bhailigh sé arm le taoisigh míshásta eile, agus tharraing sé an cogadh trí giolla Fhionn a mharú. Rinne Goll leath leis an Ard-Rí in éadan na Clainne Bascna sa chath. De réir roinnt scéalta, mharaigh cúigear gaiscíoch Fionn ag an gcath, de réir eile, d'éag sé ag Cath Átha ''Brea'', maraithe ag ''[[Aichlech mac Dubdrenn]]''. Pé scéal é, níor tháinig slán as an Cath Gabhra ach fiche gaiscíoch na bhFiann, Oisín agus Caílte ina measc. ==Scéalta Fiannaíochta== * [[Agallamh Beag]] * [[Agallamh na Seanórach]] * [[Bruidhean Chaorthainn]] * [[Bruidhean Chéise Corainn]] * [[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]] * [[Bruidhean Eochaidh Bhig Dheirg]] * [[Cath Fhionntrá]] * [[Cath Gabhra]] * [[Eachtra Iollainn Iolchrothaigh Mhic Ríogh na hEasbáinne]] * [[Eachtra an Ghiolla Dheacair]] * [[Eachtra Bhodaigh an Chóta Lachtna]] * [[Eachtra Lomnachtáin]] * [[Fotha Catha Cnucha]] * [[Macgnímartha Finn]] * [[Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne]] * [[Tóraíocht Taise Taoibhghile]] * [[Tóraíocht Shaidhbhe Iníne Eoghain Óig]] I measc na dtéacsanna nó díolamaí tábhachtacha den sheanchas Fiannaíochta a mhaireann, seasann [[Agallamh na Seanórach]] amach mar shárshaothair. Téacs ó dheireadh ré na Meán-Ghaeilge (c. 1100) atá ann. Tá breis agus dhá chéad aiste ann, idir scéalta agus laoithe a chuirtear i láthair i bhfoirm agallaimh idir [[Naomh Pádraig|Pádraig Naofa]] agus [[Oisín Mac Fhinn|Oisín mac Fhinn]]. Téacs barrthábhachtach eile is ea an [[Duanaire Finn]], cnuasach mór de laoithe Fiannaíochta a cuireadh le chéile don Chaptaen [[Somhairle Mac Domhnaill]] sna blianta idir [[1626]]-[[1627]] nuair a bhí sé lonnaithe in [[Ostend]] na [[An Ísiltír|hÍsiltíre]] Ar phríomhcharachtair na Fiannaíochta bíonn: * [[Fionn mac Cumhaill]] mhic Thréanmhóir, taoiseach na Féinne, ba de [[Clanna Baoiscne|Chlanna Baoiscne]] é agus bhíodh imreas ann i gcónaí idir iad agus [[Clanna Morna]]. Bhíodh cáil ar a mhadraí [[Bran agus Sceólang]] chomh maith. * [[Oisín Mac Fhinn|Oisín]] mac Fhinn, ceannaire de chuid na Féinne a bhí ann a d’imigh go [[Tír na nÓg]] i dteannta [[Niamh Chinn Óir]]. * [[Diarmuid Ua Duibne]], leannán ban [[Éire]]ann a d’éalaigh le [[Gráinne]] iníon [[Cormac Mac Airt|Chormaic Mhic Airt]]. * [[Caílte mac Rónáin|Caoilte mac Rónáin]], ceannaire eile de chuid na Féinne. * [[Goll mac Morna]], Taoiseach Chlanna Morna agus bhíodh imreas ann i gcónaí idir iad agus Clanna Baoiscne. ==Laoi Fiannaíochta== Seo sampla de Laoi Fiannaíochta a bhí i mbéal gach Gael tráth : ;MIANA FHINN MHIC CUMHAILL (Oisín a chan) :Ba mhian re Fionn na bhflath :Siansán a chon a bhfad ar shliabh, :Coin allta ag fághbháil chuain, :Mórdháil a shluaigh ba h-é a mhian. :Mian mhic Cumhaill ba mhaith gnaoi :Éisteacht re faoidh dordáin Deirg, :Codladh fa shruth Easa Ruaidh :‘S fiadh Gaillmhe na gcuan do sheilg. :Scaltarnach loin Leitreach Laoi :Tonn Ruadhraighe ag buain re tráigh, :Dordán an daimh ó Mhaigh Mhaoin, :Búireadh an laoigh ó Ghleann dá mháil! :Foghar seilge Sléibhe gCrot, :Fuaim na n-os uim Shliabh gCua, :Mongháir faoileann Iorrais thall, :Gáir na mbadhbh os cionn na sluagh! :Túrnamh creat na mbarc re tuinn :An-uaill chonairt de Dhruim Lis, :Briathra Bhrain i gCnoc an Áir :‘S gáir na sreabh uim Shliabh Mis. :Glaodh Oscair ag dul do sheilg, :Guth gadhar ar Leirg an bhFiann, :Bheith ‘na shuidhe i measc na ndámh :Ba h-é sin de ghnáth a mhian! ''Faoidh : fuaim'' ''Os : fia'' == Leabhair == * [http://www.litriocht.com/shop/product_info.php?manufacturers_id=&products_id=1709&osCsid=9ba71464c474fa26efdf3cf6461e9f1b ''Seanchas na Féinne''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305020846/http://www.litriocht.com/shop/product_info.php?manufacturers_id=&products_id=1709&osCsid=9ba71464c474fa26efdf3cf6461e9f1b |date=2016-03-05 }}, Niall Ó Dónaill, ISBN 1-85791-176-8 ==Naisc sheachtracha== * Catagóir [http://codecs.vanhamel.nl/Category:Finn_Cycle Finn Cycle] ar [[CODECS]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Fhiannaíocht}} {{síol}} [[Catagóir:Béaloideas na hÉireann]] [[Catagóir:An Fhiannaíocht| ]] kd2h1a79fzeuk8tslr2b681lzgr063s 0 4861 1313951 1310189 2026-05-18T08:07:12Z Marcas.oduinn 33120 /* Echtra Cormaic i dTír Tairngire */ Nasc CODECS 1313951 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], laoch agus Ard-Rí ba ea '''Cormac mac Airt'''. B’fhéidir gur phearsa stairiúil é i ndáiríre, cé go bhfuil a lán finscéalta ina thaobh. Ba shiombal de ríogacht na Teamhrach é - cóir, síochánta agus fírinneach. <!--féach "Teacht i réim" thíos... Tá scéal ann gur tháinig Cormac isteach i dTeamhair agus bhuail sé le bean a bhí ag gearán faoi bhreithiúnas a bhí tugtha uirthi ag Lughaidh (''Lugaid'') mac Con, a bhí ina rí ar Theamhair ag an am. Bhí a cuid caorach bainte de ag Lughaidh mar go raibh siad ar féarach i bpáirc glaisiní na banríona. Dhearbhaigh Cormac gur bhreithiúnas bréagach a bhí ann agus gur chóir di fómhar bliana agus lomadh amháin olla a chailleadh. De bharr an bhreithiúnais chóir seo aithníodh Cormac mar rí dlisteanach na Teamhrach, agus bhí ar Lughaidh éirí as.--> ==Breith agus óige== Iar-Ard-Rí na hÉireann, Art mac Choinn (''[[Art mac Cuinn]]''), ba ea athair Chormaic. [[Achtan]], iníon Olc Acha, [[gabha]] (nó [[draoi]]) as [[Connachta]], ba ea a mháthair. Bhí deartháir óg ag Cormac darbh ainm ''Alastair''. Deir an scéal "[[Cath Maige Mucrama]]" gur chuir Olc fáilte roimh Art an oíche roimh an gcath úd. Insíodh i dtairngreacht le hOlc go n-uaisleofaí a shliocht; dá bhrí sin, thairg sé a iníon (Achtan) don Ard-Rí chun luí leis an oíche úd, agus gineadh Cormac.<ref>''[http://www.maryjones.us/ctexts/mucrama.html "The Battle of Mag Mucrama"]'' ar maryjones.us</ref> (Deir [[Seathrún Céitinn]] gurbh í céile Airt Achtan agus gur thug sé coibhche (spré) bhólachta di.)<ref name="FFE">[[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text052.html 1.42], [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text053.html 1.43], [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text054.html 1.44], [http://www.ucc.ie/celt/published/T100055/text055.html 1.45], [http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text056.html 1.46]</ref> Insítear go raibh fís ag Achtan agus í ina luí le hArt. Chonaic sí í féin agus a ceann bainte di agus crann mór ag fás as a muineál. Shín an crann a chraobhacha thar an tír go dtí gur éirigh an fharraige agus gur shlog sí é. D'fhás crann eile ó fhréamhacha an chéad chrann ach tháinig gaoth láidir a leag é. Dhúisigh Achtan de phreab ansin agus dúirt sí le hArt céard a chonaic sí. Thug Art le fios gurbh é ceann gach mná a fear céile agus go n-éagfadh sé féin i mbun comhraic an lá dár gcionn. Ba é a macsa an chéad chrann, fear a bheadh ina Ard-Rí ar an tír, agus cnámh éisc a thachtfadh é ba ea an fharraige a shlog é. Ba é an dara crann a mhac [[Cairbre Lifechair]], fear a thiocfadh i gcomharbacht ina dhiaidh, agus cath ba ea an ghaoth a leag é, cath in éadan na [[Fianna|bhFiann]] ina dtitfeadh sé. An lá dár gcionn, chloígh a nia Lughaidh mac Chon (''[[Lugaid mac Con]]'') Art agus mharaigh é, agus rinneadh Ard-Rí nua de. Thug mac tíre baineann Cormac léi agus é ina leanbh agus thóg sí lena coileáin é in uaimheanna [[An Chéis|na Céise]] i [[Contae Shligigh|Sligeach]], ach d'aimsigh sealgaire é agus thug ar ais leis chuig a mháthair é. Thug Achtan léi chuig Fiachra Casán (''Fiachrae Cassán'') ansin é, fear a bhí ina athair altrama Airt. Ar an mbealach, d'ionsaigh mic tíre iad, ach chosain capaill fhiáine iad.<ref name="byrne">Francis J. Byrne, ''Irish Kings and High Kings'', Four Courts Press, 2001, ll. 65-69</ref> ==Teacht i réim== Agus é tríocha bliain d'aois agus claíomh a athar aige, tháinig Cormac go [[Teamhair]]. Bhuail sé ann le giolla a bhí ag tabhairt sólás do bhean a bhí ag caoineadh. Thug an giolla le fios gur thóg an tArd-Rí Lughaidh a cuid caorach di toisc go raibh siad tar éis glaisiní<ref>''Isatis tinctoria''</ref> ithe i bpáirc na banríona. Dúirt Cormac: “Ba chóra an lomairt tar éis a chéile” (''"Ba cōru in lomrad tar hēsi a chēli"''), toisc go bhfásfadh idir ghlaisiní agus lomra arís. Nuair a chuala Lugaid é sin, d’admhaigh sé gurbh fhearr breithiúnas Chormaic ná a bhreithiúnas féin agus lig sé uaidh an ríocht.<ref>Máirín O Daly (eag.), [http://www.maryjones.us/ctexts/cormac1.html "The Heroic Biography of Cormac mac Airt"], ''Cath Maige Mucrama : the battle of Mag Mucrama'', Irish Texts Society, 1975.</ref><ref>[[Standish Hayes O'Grady]] (eag. & aistr.), "The Birth of Cormac", ''Silva Gadelica'', 1892</ref> Deir scéalta eile gur chuir Cormac an ruaig ar Lughaidh,<ref name="LGE">R. A. Stewart Macalister (eag. & aistr.), ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'': The Book of the Taking of Ireland Part V, Irish Texts Society, 1956, ll. 337-339</ref><ref name="ACM">''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text027.html M225],[http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text028.html &ndash;] [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/text029.html 266]</ref> nó gur fhág sé siúd Teamhair toisc gur thuar a draoithe nach mairfeadh sé sé mhí eile dá bhfanfadh sé.<ref name="FFE" /> Deir an dá leagan go ndeachaigh Lughaidh chuig a mhuintir i [[Mumhain]], áit ar mharaigh an file Fearchas mac Chomain (''[[Ferches mac Commain]]'') le sleá é agus a dhroim le gallán. Ní raibh Cormac in ann an Ard-Ríogacht a éileamh, toisc gur dhíbir rí [[Uladh]], Fearghus Dhubhdhéatach (''[[Fergus Dubdétach]]''), go Connachta é agus gur thóg an ríocht dó féin. D'iarr Cormac cabhair ar Thadhg mac Chéin (''Tacg mac Céin''), tiarna áitiúil ar mharaigh Fergus a athair. Gheall Cormac dó, dá gcabhródh sé leis, a oiread talún ar [[Mag Breá|Mhaigh Bhreá]] is a bhféadfadh sé a cuairt a thabhairt i gcarbad in aon lá amháin. Chomhairligh Tadhg dó deartháir a sheanathar, Lughaidh Lámha (Lugaid Láma), a thabhairt ina leith. Fuair Cormac ina luí i mbothán seilge é agus é gonta sa dhroim ag sleá. Dúirt Lughaidh leis gurbh eisean a mharaigh athair Chormaic i gCath Mhaigh Mucruimhe (''Cath Maighe Mucruime''). D'éiligh Cormac in éiric a shaoil air go dtabharfadh Lughaidh ceann Fhearghusa chuige. Agus Tadhg agus Lughaidh ina theannta, rinne Cormac ar Fhearghus agus thosaigh Cath Chrionna (Cath Crinna). Ba é Tadhg a bhí i gceannas agus Cormac fágtha ar gcúl aige. Bhain Lughaidh an ceann de dheartháir Fhearghusa, Fearghus Foltleabhair (''Fergus Foltlebair''), agus thug chuig giolla Chormaic é. Dúirt an giolla leis nárbh é sin ceann rí Uladh. Bhain sé an ceann de dheartháir eile Fhearghusa, Fearghus Caisfhiaclach (''Fergus Caisfiaclach''), agus arís dúirt an giolla leis nárbh é sin an ceann ceart. Sa deireadh mharaigh sé Fearghus Dubhdhéatach féin, agus nuair a dheimhnigh an giolla gurbh é an ceann ceart thit Lughaidh as a sheasamh le traochadh. Scaip Tadhg arm Fhearghusa soir siar agus d'ordaigh sé dá charbadóir cuairt na Maighe Breá a thabhairt agus Teamhair san áireamh. Bhí sé gortaithe go dona agus thit sé i bhfanntais i rith an chúrsa. Ar theacht chuige féin dó d'fhiafraigh sé den charbadóir an raibh Teamhair curtha de fós aige. Nuair a dúirt an carbadóir leis nach raibh, mharaigh Tadhg é, ach sula raibh sé in ann an cúrsa a chur i gcrích tháinig Cormac air agus d'ordaigh dá lianna Tadhg a leigheas - cóireáil a thóg bliain orthu. Tháinig Cormac i réim agus bhronn ar Thadhg réimsí móra talún i dtuaisceart na tíre.<ref name="FFE" /> ==Clann== Deir an scéal "Esnada Tige Buchet",<ref>''[http://www.maryjones.us/ctexts/buchet.html "The Melody of the House of Buchet]''</ref> gur phós Cormac Eithne Thaobhfhada (''Eithne Táebfada''), iníon [[Cathair Mór|Chathair Mhóir]] agus iníon altrama le Buchet, tiarna bólachta saibhir as [[Laighin]] a bánaíodh de dheasca a féile. Deir scéalta eile gur bhean chéile le sheanathair Chormaic, Conn Céadchathach (''[[Conn Cétchathach]]''), ba ea Eithne. Deir Céitinn<ref name="FFE" /> gurbh inín altrama le Buchet, Eithne Ollamhdha (Eithne Ollamda), iníon Dhúnlaing, rí na Laighean, a phós Cormac. De réir Chéitinn freisin gur phós Cormac bean eile, [[Ciarnait]], iníon rí na g[[Cruthin|Cruithneach]], ach go raibh Eithne chomh mór sin in éad léi as a háilleacht gur chuir sí iachall uirthi naoi dtomhas gráin a mheilt gach lá. Scaoil Cormac ón obair sin í trí [[muileann uisce|mhuileann uisce]] a thógáil. Dúradh go raibh triúr mac, Dáire, Ceallach (''Cellach'') agus [[Cairbre Lifechair]] ag Cormac, agus deichniúr iníonacha. Phós beirt díobh siúd, [[Gráinne]] agus [[Aillbhe]], [[Fionn mac Cumhaill]], mar a insítear sa scéal "[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]".<!—Gealladh Gráinne d’Fhionn, ach d’éalaigh sí le laoch óg de na [[fianna]], [[Diarmuid Ua Duibhne]]. Rinneadh athmhuintearas idir Diarmuid agus Fionn, ach thug Fionn bás Dhiarmada i rith seilg torc. Chuir a mhac Oisín de náire air cúiteamh a dhéanamh le Gráinne. Pósadh Fionn agus Gráinne agus d’áitigh Gráine ar a clann mhac gan cogadh a chur ar Fhionn.<ref>[[Tom Peete Cross]] and Clark Harris Slover (eag.), [http://www.maryjones.us/ctexts/f15.html "The Pursuit of Diarmuid and Grainne"], ''Ancient Irish Tales'', 1936</ref>--> ==Réim== Tá cuntas soiléir ar Chormac le fáil in [[Annála na hÉireann]].<ref name="ACM" /> Chuir sé go leor cathanna, chuir sé smacht ar [[Ulaidh]] agus ar [[Connachta|Chonnachta]], agus d’fhear cogadh fada ar an [[Mumhain]]. Deirtear go ndeachaigh sé anonn go dtí [[An Bhreatain]] sa cheathrú bliain déag dá réim agus gur rug buanna ann. Sa chúigiú bliain déag rinne Dúnlaing, rí na Laighean, sléacht ar thríocha ógbhan i dTeamhair, agus chuir Cormac dhá phrionsa dhéag de chuid na Laighean chun báis dá bharr. Deir téacsanna eile gur athrígh na hUlaidh faoi dhó é agus go raibh sé ar iarraidh tráth ar feadh ceithre mhí. Deirtear fosta gur thiomsaigh sé [[Saltair na Teamhrach]], leabhar a bhfuil croinicí na hÉireann ann, in éineacht le dlíthe na gcíosanna agus na gcánacha ba chóir a thabhairt do ríthe agus cur síos ar theorainneacha na hÉireann.<ref>Standish Hayes O'Grady (eag. & aistr.), [http://www.maryjones.us/ctexts/panegyriccormac.html "The Panegyric of Cormac mac Airt"], ''Silva Gadelica'', 1892</ref> Cé gur iondúil go gcuimhnítear air mar rí cóir críonna, tá scéal amháin ann bhfágann dea-chlú air. Nuair a dháil sé ar dhaoine eile an t-[[eallach]] go léir a fuair sé mar cháin ó na cúigí, ní raibh a dhóthain eallaigh aige chun a theaghlach a chothú agus a chuid tréad féin buailte ag an bplá. D’áitigh giolla air dhá leath a dhéanamh den Mhumhain i leith is nár íoc an leath theas cáin riamh. Chuir sé teachtairí ann chun cíos a éileamh ach dhiúltaigh Fiacha Maoil-leathan (''[[Fiachu Muillethan]]''), rí dheisceart na Mumhan, dó agus fuair Cormac faoi réir le cogadh a chur air. A dhraoithe féin, dream nár thug droch-chomhairle riamh dó, thuar siad anachain. Thug sé cluas bhodhar dóibh mar b’fhearr leis comhairle a ghlacadh ó chúigear draoithe ón Sí a chuir a leannán Báirinn chuige. Rinne Cormac ar an Mumhain agus shuigh a champa ar Dhroim Dámhgháire (Druim Dámhgaire). Rinne draíocht a dhraoithe nua an áit doghafa agus a ghaiscígh dochloíte. D’ídigh siad an t-uisce ar na Muimhnigh agus ba bheag nár ghéill Fiacha. Le teann éadóchais d’iarr sé cúnamh ar oldraoi na Mumhan, [[Mogh Rotha]], draoi a bhí in ann draoithe Chormaic féin a shárú. Thug Mogh Rotha an t-uisce ar ais agus chum sé cúnna draíochta a chloígh draoithe an tSí. Mhúscail sé anfaí lena anáil agus rinne cloch de na fir. Cuireadh an ruaig ar Chormac as an Mumhain agus b'éigean dó réiteach a iarraidh.<!--ref>[http://www.ucc.ie/celt/online/T301044.html]</ref--> == ''Echtra Cormaic i dTír Tairngire'' == Sa scéal ''Cormac mac Airt''<ref>[https://iso.ucc.ie/Echtra-cormaic/Echtra-cormaic-sources.html Echtra Cormaic] ar Irish Sagas</ref><ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Echtra_Cormaic_i_T%C3%ADr_Tairngiri Echtra Cormaic i Tír Tairngiri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210818103035/https://www.vanhamel.nl/codecs/Echtra_Cormaic_i_T%C3%ADr_Tairngiri |date=2021-08-18 }} ar CODECS</ref> rinne [[Manannán mac Lir]], dia na mara, Cormac a mhealladh le “craobh airgid le trí úlla óir lena hais” (rud draíochta) mar mhalairt ar a theaghlach. Tugadh Cormac go dtí an t-[[Alltar]] agus mhúin Manannán ceacht géar dó, ach sa deireadh tugadh a bhean agus a chlann ar ais dó. Thug Manannán cupán óir mar dhuais dó a thitfeadh ó chéile dá n-inseofaí trí bhréag os a chionn agus a d’athchumfaí é dá n-inseofaí trí fhírinne os a chionn.<ref name="Gregory1">Gregory, Lady Augusta (1903) [http://www.sacred-texts.com/neu/celt/gafm/gafm21.htm online "Part I Book IV: His Three Calls to Cormac"] in ''Gods and Fighting Men''. Buckinghamshire, Colyn Smyth</ref> Bhain Cormac úsáid as an gcupán seo chun bréag a aithint thar fhírinne, ach d’imigh sé as amharc nuair a fuair Cormac bás, díreach mar a dúirt Manannán leis. I dtéacs de chuid an 8ú haois ''[[Tucait innarba na nDessi i mMumain]]'', déantar cur síos ar an aighneas idir Cormac agus na [[Déise]], sliocht shin-seanathair Chormaic, Feidhlimí Reachtmhar (''[[Fedlimid Rechtmar]]''). D'fhuadaigh Ceallach (''[[Cellach]]'') (nó Conn), mac Chormaic, Forach, iníon le taoiseach Déise. Tháinig a uncail Aonghus Gabhuach (''Óengus Gaíbúaibthech'') chun í a tharrtháil, ach dhiúltaigh Ceallach í a scaoileadh saor. Sháigh Aonghus Ceallach lena "shleá mhillteach", a raibh trí shlabhra uirthi. Ghoin na slabhraí úd comhairleoir le Cormaic agus bhain radharc leathsúile de Chormac. Chuaigh Cormac faoi sheacht i gcomhrac leis na Déise, agus ruaig sé as a dtailte iad. Chuaigh siad ar fán agus chuir siad fúthu i gcúige Mumhan. Chuaigh Cormac chun cónaithe i dTeach Cleitigh (''[[Tech Cletig]]'') ar [[Achall#Cnoc Achaill|chnoc Achaill]], toisc nárbh chóir dó agus máchail súl air a bheith i réim i Teamhair. Thit a dhualgais rí ar a mhac, [[Cairbre Lifechair]].<ref name="FFE" /><ref name="ACM" /><ref>[[Kuno Meyer]] (eag. & aistr.), [http://www.maryjones.us/ctexts/dessi1.html "The Expulsion of the Déssi"], ''Y Cymmrodor'' vol. XIV, 1901</ref><ref>Vernam Hull, .[http://www.maryjones.us/ctexts/dessi2.html "Expulsion of the Déssi"], ''Zeitschrift für Celtische Philologie'' iml. 57, 1957</ref> ==Bás== Tar éis dó a bheith i réim le daichead bliain thacht cnámh [[bradán|bradáin]] Cormac agus fuair sé bás. Deir foinsí éigin gur thit sin amach de thoradh mallachta a chuir draoi ar Chormac toisc gur thiontaigh Cormac ina Chríostaí. Tháinig Eochaidh Gonat (''[[Eochaid Gonnat]]'') i gcomharbacht air. ==Achar réimis== * ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' (roinnt leaganacha): [[Impireacht na Róimhe]], [[Marcus Aurelius]] (161–180). * ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'': 204–244 * ''[[Annála na gCeithre Máistrí]]'': 226–266 * ''[[Annála Uladh]]'': bás chomh déanach le 366.<ref name="byrne" /> ==Craobh ghinealaigh== {{familytree/start}} {{familytree | | | | | | | CON |y| ETH | | |CON=[[Conn Cétchathach]]|ETH=Eithne Táebfada}} {{familytree | | | | | | |,|-|-|^|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|.|}} {{familytree | | MLD |~| AMC |y| ACH | | | | MML |y| SAR |y| AAU ||MLD=[[Medb Lethderg]]|AMC=[[Art mac Cuinn]]|ACH=[[Achtan]]|MML=[[Macnia mac Lugdach]]|SAR=Saruit|AAU=[[Ailill Aulom]]|}} {{familytree | | | | | | | | |!| | | | | | | | | |!| | | |!}} {{familytree | | | | | | | | CMA |y| EOL | | | | LMC | | EOM |CMA='''Cormac mac Airt'''||EOL=Eithne Ollamda|LMC=[[Lugaid mac Con]]|EOM=[[Éogan Mór]]}} {{familytree | | |,|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|-|-|-|.| | | | |!}} {{familytree | | CLF | | DUD |~| GRA |~| FMC |~| AIL | | FML|CLF=[[Cairbre Lifechair]]|DUD=[[Diarmuid Ua Duibne]]|GRA=[[Gráinne]]|FMC=[[Fionn mac Cumhaill]]|AIL=Aillbe|FML=[[Fiachu Muillethan]]}} {{familytree | | |)|-|-|-|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | |:}} {{familytree | | FSR | | | | | | | EOD | | | | | | | | | AFB |FSR=[[Fíachu Sroiptine]]|AFB=[[Ailill Flann Bec]]|EOD=Eochaid Doimlén}} {{familytree | | |:| | | | | | | | |:| | | | | | | | | | |:}} {{Familytree | |F|A|~|~|7| | | |F|~|A|~|V|~|~|~|7| | | | |:}} {{familytree | CON | | UIN | | DLR | | UIM | | AIR | | | EOG |CON=''[[Connachta]]''|UIN=''[[Uí Néill]]''|DLR=''[[*]]''|UIM=''[[Uí Maine]]''|AIR=''[[Airgíalla]]''|EOG=''[[Eoghanachta]]''}} {{familytree/end}} ==Féach freisin== * [[Stair na hÉireann]] * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = ''[[Fergus Dubdétach]]'' | teideal = [[Ard-Rí na hÉireann]] | bliain = [[Leabhar Gabhála na hÉireann|LGÉ]] 2a haois<br>[[Foras Feasa ar Éirinn|FFÉ]] 204–244<br>[[Annála na gCeithre Máistrí|ACM]] 226–266<br>[[Annála na nUladh|AU]] 326–366 | tar éis = ''[[Eochaid Gonnat]]'' | }} {{s-end}} {{An Fhiannaíocht}} [[Catagóir:An Fhiannaíocht]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Ríthe na Teamhrach]] aq0sg210jmms5hkpxu2bvdhpm0443bk 0 6558 1313972 1308830 2026-05-18T11:43:37Z LzerLive 66246 /* Corn Sacair an Domhain */ 1313972 wikitext text/x-wiki {{Foireann pheile náisiúnta bosca eolais |Ainm = Poblacht na hÉireann |Suaitheantas = Republic_of_Ireland_national_football_team_crest.svg |Leasainm = ''Na mBuachaillí i nGlas'' ''(The Boys in Green)'' | pattern_la1 = _ire24h | pattern_b1 = _ire24h | pattern_ra1 = _ire24h | pattern_sh1 = _ire24h | pattern_so1 = _ire24hl | leftarm1 = 109240 | body1 = 109240 | rightarm1 = 109240 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 109240 | pattern_la2 =_ire24a | pattern_b2 =_ire24a | pattern_ra2 =_ire24a | pattern_sh2 =_ire24a | pattern_so2 =_ire24al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 109240 | socks2 = FFFFFF |Cumann = [[Cumann Peile na hÉireann|FAI]] |Cónaidhm = [[UEFA]] |Traenálaí = {{bratach|Iceland}} [[Heimir Hallgrímsson]] |Most caps = [[Robbie Keane]] (146) |Ardaimsitheoir = [[Robbie Keane]] (68) |FIFA code = IRL |Staid = [[Staidiam Aviva]] |Rangú FIFA = 60ú |Céad chluiche = {{bratach|Ireland}} Éire 1 - 0 An Bhulgáir {{bratach|Bulgaria}}<br /><small>Colombes, [[An Fhrainc]]; [[28 Bealtaine]] [[1924]]</small> |Bua is mó = {{bratach|Ireland}} Éire 8 - 0 Málta {{bratach|Malta}}<br /><small>[[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann|Éire]]; [[16 Samhain]] [[1983]]</small> |Cailleadh is mó = {{bratach|Brazil}} An Bhrasaíl 7 - 0 Éire {{bratach|Ireland}}<br /><small>Uberlândia, [[An Bhrasaíl]]; [[27 Bealtaine]] [[1982]]</small> |World cup apps = 3 |World cup first = [[1990]] |World cup best = Ceathrú ceannais, [[1990]] |Regional name = Craobh na hEorpa |Regional cup apps = 3 |Regional cup first = [[1988]] |Regional cup best = Babhta le 16, [[UEFA Euro 2016|2016]] }} Is í '''foireann peile náisiúnta Phoblacht na hÉireann''' a dhéanann ionadaíocht do Phoblacht na hÉireann i gcomórtais sacair. Tá an fhoireann náisiúnta faoi stiúir [[Cumann Peile na hÉireann]] agus imrítear a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Cháiligh an fhoireann dá gcéad mhórchomórtas sa bhliain [[1988]] nuair a shroicheadar Craobh na hEorpa sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Bhí bua cáiliúil acu in aghaidh [[foireann sacair náisiúnta Sasana|Shasana]] sa chomórtas seo, agus rinneadh laochra de na peileadóirí mar thoradh. Cháiligh siad do Chraobh na hEorpa arís sa bhliain [[UEFA Euro 2012|2012]] agus [[UEFA Euro 2016|2016]] agus do [[Corn Sacair an Domhain|Chorn Sacair an Domhain]] sna blianta [[1990]], [[1994]] agus [[2002]]. == Staid == Imríonn an fhoireann ag imirt a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]], áis a roinneann siad le [[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann|foireann rugbaí na hÉireann]]. Roimhe sin, d'imir an dá fhoireann i b[[Páirc an Chrócaigh]] mar shocrú sealadach, fad agus a bhí athfhorbairt á dhéanamh ar pháirc [[Bóthar Lansdún|Bhóthar Lansdún]] i m[[Baile Átha Cliath]], mar a thugaí air. Is é Staidiam Aviva ceanncheathrú an [[IRFU]] chomh maith, eagraíocht stiúrtha [[rugbaí]] in Éirinn. D'imir an fhoireann sacair a chéad chluiche sa staid seo i gcoinne [[an Iodáil|na hIodáile]] sa bhliain [[1971]]. Roimhe seo, bhíodh cluichí á imirt b[[Páirc Cnocán Uí Dhálaigh]]. [[Íomhá:Troy_Parrott.png|clé|mion|312x312px|Fuair [[Troy Parrott]] cúig chúl in dhá chluiche, Samhain 2025, [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]]] == Eagraíocht == Ba tuairim leath bealaigh trí ré bainistíochta [[Jack Charlton]] (1986-1996) a shroich foireann sacair na hÉireann an runga ab airde ariamh acu ar dhréimire fiúntais FIFA – an séú háit i 1993.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ariamh-le-mo-chuimhne-ni-fhaca-me-pobal-an-tsacair-sa-tir-seo-chomh-diomach-faoin-bhfoireann-naisiunta/|teideal=Ariamh le mo chuimhne ní fhaca mé pobal an tsacair sa tír seo chomh díomách faoin bhfoireann náisiúnta|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=14 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Ón am ar chríochnaigh ré órga Charlton go dtáinig deireadh le réimeas Martin O’Neill in 2018, ba i measc an scór nó tríocha foireann ar bharr an tábla a bhíodh Éire. Ach in 2025, sa 62ú háit ar domhan a bhí Éire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aisling-na-heireann-beo-ar-eigean-agus-ronaldo-agus-a-chairde-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=Aisling na hÉireann beo ar éigean agus Ronaldo agus a chairde i mBaile Átha Cliath|dáta=2025-11-13|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Is iad Stephen Kenny agus Heimir Hallgrímsson na bainisteoirí is deireanaí i gceannas – go dtí seo d’imir a gcuid foirne i 38 cluiche i gcomórtais de chuid UEFA/FIFA. Naoi gcinn acu sin a bhuadar. Baineann cuid den mheath leis an gcaoi a bhfuil leagan amach an tsacair athraithe ó bhonn ó aimsir Jack Mór. Tá baint nach beag ag an rath atá tagtha ar [[Príomhroinn Shasana|Premiership Shasana]] ó bunaíodh sin i 1992 leis an scéal. Sa lá atá inniu ann is é an Premier League an tsraith is saibhre agus is tarraingtí ar domhan. Seachtar Éireannach a bhí ina measc in 2025 – díobh siúd ag Nathan Collins agus ag Caoimhín Kelleher amháin atá áiteanna buana ar fhoirne a gclubanna.<ref name=":0" /> Cuir sin i gcomparáid leis an am a raibh foirne na hÉireann ar thús cadhnaíochta. Imreoirí Príomhroinne ar fad (Sasana/Albain) a bhí ar an bpáirc ag Charlton sa mbua ar an Iodáil i gCorn an Domhain 1994. Deich mbliana fichead roimhe b’amhlaidh, nach mór, a bhí ar Pháirc Chnocán Uí Dhálaigh nuair a bhuaigh Johnny Giles agus a chomrádaithe ar fhoireann de chuid na Spáinne a raibh a gcuid peileadóirí ag imirt do chlubanna móra na tíre sin, Bilbao, Athletico Madrid, Barcelona, Valencia agus  Zaragossa. Bhí ceathrar as Manchester United a bhuaigh Sraith 1 an tséasúir sin ag Éirinn – Pat Dunne, Shay Brennan, Tony Dunne agus Noel Cantwell, mar aon le Giles (Leeds Utd), Andy McEvoy agus Mick McGrath (Blackburn) – ba é McEvoy príomhscórálaí Shraith Roinn 1 an séasúr sin. Le Bristol Rovers a bhí Joe Haverty ag imirt, formhór a shaoil caite aige le Arsenal, áit a ndeachaigh sé agus gan é ach 18 bliain. Gheobhadh ceachtar den bheirt as [[Sraith na hÉireann]] a bhí ar an bhfoireann áit ar fhoirne móra an lae i Sasana. Go deimhin chaith Frank O’Neill ([[Shamrock Rovers Football Club|Ruagairí na Seamróige]]) cúpla bliain ansin le Arsenal gur fhill sé abhaile agus bhí Jackie Hennessy ([[Shelbourne Football Club|Shelbourne]]) chomh hábalta céanna. Fágann an [[Breatimeacht]] agus rialacha na hEorpa faoi chosaint leanaí nach ceadaithe d’imreoirí maithe óga na tíre seo an cosán a ghlac seisean a shiúl anois – bhí Nathan Collins ar an duine deireanach a rinne sin in 2016. Deir Fenlon nach mór go mbeadh plúr na bpeileadóirí ag traenáil go lánaimseartha ó bhíonn siad 16 bliain. Níl deis anois acu dul thar lear le sin a dhéanamh agus bíonn siad taobh le clubanna na tíre seo. Ar ndóigh níl bealach faoi spéir go mbeidís siúd in acmhainn a leithéid a sheasamh.<ref name=":0" /> == Stair chomórtais == === Corn Sacair an Domhain === ''[[Poblacht na hÉireann ag Corn Sacair an Domhain]]'' * [[1930]] - ''Níor ghlac siad páirt '' * [[1934]] go [[1986]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1990]] - Cluiche ceathrúcheannais * [[1994]] - Babhta 2 * [[1998]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[2002]] - Babhta 2 * [[Corn FIFA an Domhain 2006|2006]] go [[Corn FIFA an Domhain 2026|2026]] - ''Níor cháiligh siad'' === Craobh na hEorpa === * [[1960]] go [[Craobh Peile na hEorpa, 1984|1984]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1988]] - Babhta 1 * [[1992]] go [[2008]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[UEFA Euro 2012|2012]] - Babhta 1 * [[UEFA Euro 2016|2016]] - Babhta le 16 * [[UEFA Euro 2020|2020]] go [[UEFA Euro 2024|2024]] - ''Níor cháiligh siad'' == Bainisteoirí == * [[Heimir Hallgrímsson]] ([[2024]]-) * [[Stephen Kenny]] ([[2020]]-[[2023]]) * [[Martin O'Neill]] ([[2013]]-[[2018]]) * [[Giovanni Trapattoni]] ([[2008]]-[[2013]]) * [[Steve Staunton]] ([[2006]]-[[2007]]) * [[Brian Kerr]] ([[2003]]-[[2005]]) * [[Mick McCarthy]] ([[1996]]-[[2002]]) agus ([[2018]]-[[2020]]) * [[Jack Charlton]] ([[1986]]-[[1995]]) * [[Eoin Hand]] ([[1980]]-[[1985]]) * [[Alan Kelly]] ([[1980]]) * [[John Giles]] ([[1973]]-[[1980]]) * [[Seán Thomas]] ([[1973]]) * [[Liam Tuohy]] ([[1971]]-[[1973]]) * [[Mick Meagan]] ([[1969]]-[[1971]]) == Scórálaithe is fearr == {|class="wikitable" ! Uimhir ! Ainm ! Ós rud é ! Cúl ! Caipín |- align= |1. |align=left| [[Robbie Keane]] |1998–2016 |'''68''' |146 |- |2. |align=left| [[Niall Quinn]] |1986–2002 |'''21''' |91 |- |3. |align=left| [[Frank Stapleton]] |1977–1990 |'''20''' |71 |- | rowspan="3"|4. |align=left| [[Don Givens]] |1969–1981 |'''19''' |56 |- |align=left| [[John Aldridge]] |1986–1997 |'''19''' |69 |- |align=left| [[Tony Cascarino]] |1985–2000 |'''19''' |88 |- |7. |align="left"| [[Shane Long]] |2007–2021 |'''17''' |88 |- | rowspan="3"|8. |align=left| [[Noel Cantwell]] |1953–1967 |'''14''' |36 |- |align=left| [[Jonathan Walters]] |2010–2018 |'''14''' |54 |- |align=left| [[Kevin Doyle]] |2006–2017 |'''14''' |63 |} == Iar-imreoirí cáiliúla == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[Roy Keane]] * [[Denis Irwin]] * [[Paul McGrath]] * [[John Giles]] * [[David O'Leary]] * [[John Aldridge]] * [[Liam Brady]] * [[Ronnie Whelan]] * [[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] * [[Frank Stapleton]] | | * [[Steve Staunton]] * [[Niall Quinn]] * [[Ray Houghton]] * [[Eamon Dunphy]] * [[Mick McCarthy]] * [[Packie Bonner]] * [[Tony Cascarino]] * [[Andy Townsend]] * [[Gary Kelly]] * [[Don Givens]] | | * [[Mark Lawrenson]] * [[Chris Hughton]] * [[Kevin Sheedy]] * [[Terry Phelan]] * [[Phil Babb]] * [[Jason McAteer]] * [[Tony Galvin]] * [[Eoin Hand]] * [[Steve Heighway]] * [[Matt Holland]] | | * [[Alan Kelly|Alan Kelly Sr.]] * [[Alan Kelly Jr.]] * [[Mark Kinsella]] * [[Jim Beglin]] * [[Tommy Coyne]] * [[Kenny Cunningham]] * [[David Kelly]] * [[Alan Kernaghan]] * [[Alan McLoughlin]] * [[John Sheridan]] * [[Shay Given]] |} == Scuaid faoi láthair == {| |- style="vertical-align: top;" | ;Scuad le haghaidh na cluichí in aghaidh [[An tSeic]] agus [[An Danmhairg]] nó [[An Mhacadóin Thuaidh]] ar an 26ú agus an 31ú de mí Márta 2026.: {| class="wikitable" style="vertical-align:bottom; text-align: center; font-size:80%; width:100%" |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" !style="background:#109240;color:#FFF"| # !style="background:#109240;color:#FFF"| Ainm !style="background:#109240;color:#FFF"| Ionad !style="background:#109240;color:#FFF"| Dáta Breithe (aois) !style="background:#109240;color:#FFF"| Club !style="background:#109240;color:#FFF"| Caipín !style="background:#109240;color:#FFF"| Cúl |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cúil Bháire |- | 1 | [[Caoimhín Kelleher]] | B | {{Dáta breithe agus aois|1998|11|28|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford F.C.|Brentford]] | 29 | 0 |- | 23 | [[Mark Travers]] | B | {{Dáta breithe agus aois|1999|5|18|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton F.C.|Everton]] | 4 | 0 |- | 16 | [[Josh Keeley]] | B | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|17|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Luton Town F.C.|Luton Town]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cosantóirí |- | 2 | [[Séamus Coleman]] <br> ''([[Captaen|Leaschaptaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|1988|10|12|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton F.C.|Everton]] | 77 | 1 |- | 11 | [[Robbie Brady]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1992|1|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Preston North End F.C.|Preston North End]] | 72 | 10 |- | 4 | [[Dara O'Shea]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1999|3|4|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | 41 | 0 |- | 15 | [[John Egan]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1992|10|20|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Hull City F.C.|Hull City]] | 37 | 3 |- | 22 | [[Nathan Collins]] <br> ''([[Captaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|4|30|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford F.C.|Brentford]] | 36 | 2 |- | 3 | [[Ryan Manning]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|12|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton FC|Southampton]] | 22 | 0 |- | | [[Liam Scales]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|8|8|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Celtic F.C.|Celtic]] | 13 | 1 |- | 5 | [[Jake O'Brien]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|5|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton F.C.|Everton]] | 13 | 0 |- | 12 | [[Jimmy Dunne]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1997|10|19|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]] | 2 | 0 |- | 19 | [[James Abankwah]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2004|1|16|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Watford F.C.|Watford]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Imreoirí lár páirce |- | 17 | [[Jason Knight]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2001|2|13|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Bristol City F.C.|Bristol City]] | 41 | 1 |- | 18 | [[Alan Browne]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1995|4|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] | 37 | 5 |- | 6 | [[Jayson Molumby]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1999|8|6|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[West Bromwich Albion Football Club|West Brom]] | 32 | 0 |- | 8 | [[Finn Azaz]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2000|9|7|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton F.C.|Southampton]] | 12 | 1 |- | 14 | [[Jack Taylor]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1998|6|23|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]] | 10 | 0 |- | 13 | [[Harvey Vale]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2003|9|11|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Queens Park Rangers F.C.|QPR]] | 0 | 0 |- | | [[Bosun Lawal]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|30|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Stoke City F.C.|Stoke City]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Ionsaitheoirí |- | 10 | [[Adam Idah]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2001|2|11|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Wales.svg|20px]] [[Swansea City A.F.C.|Swansea City]] | 37 | 6 |- | 7 | [[Troy Parrott]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2002|2|4|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[AZ Alkmaar]] | 33 | 10 |- | 20 | [[Chiedozie Ogbene]] | I | {{Dáta breithe agus aois|1997|5|1|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sheffield United F.C.|Sheffield United]] | 30 | 4 |- | 21 | [[Sammie Szmodics]] | I | {{Dáta breithe agus aois|1995|9|24|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Derby County F.C.|Derby County]] | 11 | 0 |- | 9 | [[Johnny Kenny]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2003|6|6|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Bolton Wanderers Football Club|Bolton Wanderers]] | 1 | 0 |} [[Catagóir:Foirne sacair náisiúnta|Éire]] [[Catagóir:Sacar i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] |} == Féach freisin == * [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]] == Tagairtí == {{reflist}} g3x0az4yjotnzjjzyhyot5ymnwdy3mj 0 12627 1313932 1100306 2026-05-18T00:06:44Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] 1313932 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] 3j9h8vttmr2wi0sn7orq2e2o47yygga 0 16836 1313860 1299386 2026-05-17T17:46:09Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313860 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Briotanach é '''Dàibhidh Camshron'''<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/blogs/niallogallagher/2010/05/daibhidh-camshron-na-phriomhai.html|teideal=Dàibhidh Camshron na phrìomhaire|údar=Niall O'Gallagher|dáta=11 Bealtaine 2010|language=Gaeilge na hAlban|foilsitheoir=BBC Naidheachdan - Blog Poileataigeach|dátarochtana=13 Bealtaine 2010}}</ref> nó '''David Cameron''' (a rugadh ar an 9 Deireadh Fómhair 1966) a bhí sé ina Phríomh-Aire ar [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|an Ríocht Aontaithe]] ó 2010 go 2016, ina Cheannaire ar an b[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Coimeádach]] ó 2005 go 2016, agus ina Cheannaire ar an bhFreasúra ó 2005 go 2010, chomh maith le bheith ina [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|Fheisire Parlaiminte]] (FP) do [[Witney (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Witney]] ó 2001 go 2016. Le linn na tréimhse seo, bhí baint aige le beartais liobrálacha ó thaobh na heacnamaíochta de agus le beartais liobrálacha sóisialta araon. Bhí sé ag feidhmiú mar Rúnaí Gnóthaí Eachtracha idir 2023-2024.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Bata agus bóthar do Braverman, Cameron ar ais ag bord an rialtais|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/1113/1416253-bata-agus-bothar-do-braverman-cameron-ar-ais-ag-bord-an-rialtais/|date=2023-11-13|language=ga}}</ref> == Saol == === Óige === Rugadh David William Donald Cameron ar an [[9 Deireadh Fómhair]] [[1966]] i Londain. Tógadh i bPeasemore in [[Berkshire]] é. Ba iad Ian Donald Cameron agus Mary Fleur Mount a thuismitheoirí. D'fhreastail sé ar [[Ollscoil Oxford|Ollscoil Átha na nDamh]] agus chuaigh leis an b[[polaitíocht]]. === Polaitíocht === Toghadh mar bhall de pharlaimint na Ríochta Aontaithe é sa bhliain 2001. Tháinig sé i gcomharbas ar [[Michael Howard]] mar cheannaire an Pháirtí Choimeádaigh sa bhliain 2005. Tar éis an toghcháin náisiúnta sa bhliain 2010, chuir na Coimeádaigh agus an [[an Páirtí Daonlathach Liobrálach|Páirtí Daonlathach Liobrálach]] (a bhí faoi cheannas [[Nick Clegg]]) comhrialtas ar bun. Ar an 11 Mí na Bealtaine 2010, ceapadh Cameron mar phríomh-aire na tíre. Ceapadh Clegg mar leas-phríomh-aire. '''2011'''. Thug Cameron cúnamh do na reibiliúnaigh Libiacha. Dúirt [[Barack Obama]] ar an [[7 Márta]] [[2016]] go raibh praiseach d'obair i Libia, agus chuir sé cuid den locht ar Cameron.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.france24.com/en/20160311-obama-cameron-sarkozy-libya-mess-gaddafi-france-uk|teideal=Obama blasts Cameron, Sarkozy for Libya ‘mess’|dáta=2016-03-11|language=en|work=France 24|dátarochtana=2021-10-09}}</ref> Tar éis an toghcháin náisiúnta ar an [[8 Bealtaine]] [[2015]], bhí an bua ag na Coimeádaigh, gan [[an Páirtí Daonlathach Liobrálach]], faoi cheannas Cameron.<ref> [http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/generalelection/election-results-david-cameron-on-course-to-lead-a-majority-conservative-government-after-10234750.html independent.co.uk, 8 Bealtaine 2015] </ref> [[Íomhá:Greensill-logo-transparent.png|clé|mion]] ==== Breatimeacht ==== De bharr [[Reifreann na Ríochta Aontaithe ballraíocht an tAontas Eorpach, 2016|reifreann]] a reáchtáladh ar an [[23 Meitheamh]] [[2016]] agus inar vótáil 51.9% díobh siúd a chaith vóta ann i bhfách le himeacht as an [[An tAontas Eorpach|AE]], bhí rún ag rialtas na Breataine tús a chur le himeacht na tíre as an AE.   D'éirigh Cameron as príomh-aireacht na tíre i mí Lúnasa [[2016]] tar éis do mhuintir na Breataine cúl a thabhairt don [[An tAontas Eorpach|Aontas Eorpach]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Bhruiséil réidh "inniu" le tosú ar an scarúint|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2016/0628/798663-cameron-le-buaileadh-le-ceannairi-na-heorpa-inniu/|date=2016-06-28|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Gnó === Sa bhliain 2016, chuaigh Cameron i mbun gnó mar 'sainchomhairleoir bainistíochta'. Ní raibh sé saor ó locht maidir leis an gconspóid 'Greensill' a bhliain 2021.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Greensill scandal|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Greensill_scandal&oldid=1038130559|journal=Wikipedia|date=2021-08-10|language=en}}</ref> Bhí sé ag stocaireacht ar pholaiteoirí i Westminster agus ag cur tionscadail éagsúla faoina mbráid. Chuaigh an ciste infheistíochta Greensill i mbá in 2021. == Féach freisin   == == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.davidcameronmp.com/ A shuíomh gréasáin féin ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060424055309/http://www.davidcameronmp.com/ |date=2006-04-24 }} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{DEFAULTSORT:Camshron, Dàibhidh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oxfordshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Sasanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] m791alcfjgz6uu2jwbfhx6peagd37kz 0 17155 1313866 1311179 2026-05-17T18:17:19Z Seachránaí 53315 Catagóir:Sioracús 1313866 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Matamaiticeoir]] agus [[fisic|fisiceoir]] agus [[innealtóireacht|innealtóir]] agus aireagóir agus [[réalteolaíocht|réalteolaí]] [[an Ghréig|Gréagach]] ab ea '''Airciméidéas [[Sioracús, an tSicil|Shioracús]]''' ({{lang-grc|Ἀρχιμήδης}}, traslitriú: ''Arkhimḗdēs'') (t. [[287 RC]] – t. [[212 RC]]). Cé nach bhfuil sonraí a shaoil an-soiléir, meastar go bhfuil sé ar dhuine de na h-eolaithe is mó sa tseaniarsma clasaiceach riamh. I measc na forbairtí a rinne sé i bhfisic ná bunú an hidreastatachas agus prionsabal an luamháin a mhíniú. An scéilín is cáiliúla a insítear faoi Airciméidéas ná an lá a chum sé modh nua chun rud le cruth neamhrialta a thomais. Léim sé amach as an bhfolcadh ina raibh sé suite, agus rith sé amach lomnocht ar an tsráid ag scairteadh "Iúiríce!" (Gréigis: "εύρηκα!"), "Tá sé faighte agam!"). {{Síol-beath-it}} {{Síol-fisic}} {{Síol-innealtóir}} {{Síol-mata}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 287 RC]] [[Catagóir:Básanna i 212 RC]] [[Catagóir:Daoine as an tSicil]] [[Catagóir:Fealsúna Iodálacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Fisiceoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Innealtóirí Iodálacha]] [[Catagóir:Matamaiticeoirí Iodálacha]] [[Catagóir:Sioracús]] npixs6ni5jhdd6d2j5zl3fwcq9bq0kd 0 22662 1313973 1305223 2026-05-18T11:53:12Z LzerLive 66246 1313973 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is é an '''League of Ireland First Division''' ([[Gaeilge]]: ''Céad Roinn Sraith na hÉireann'') an roinn íochtarach i [[Sraith na hÉireann]]. Bunaíodh an roinn sa bhliain 1985. Bíonn dhá fhoireann déag páirteach ann. ==Foirne 2026== {| class="wikitable sortable" |- ! Foireann ! Cathair ! Staid ! Toilleadh |- | [[Club Peile Bhaile Átha Luain|Athlone Town]] || [[Baile Átha Luain]] || Lios Uí Mhulláin || 5,000 |- | [[Bray Wanderers Association Football Club |Bray Wanderers]] || [[Bré]] || An Chathaoirí Chabhair || 4,000 |- | [[Cobh Ramblers F.C.|Cobh Ramblers]] || [[An Cóbh]] || Páirc Naomh Cholmáin || 3,000 |- | [[Cork City Football Club|Cork City]] || [[Dún Dealgan]] || [[Crois an Tornóra (staid)| Crois an Tornóra]] || 3,500 |- | [[Cumann Peile Chláirsigh na Finne|Finn Harps]] || [[Bealach Féich]] || [[Páirc na Finne]] || 6,000 |- | Kerry || [[Trá Lí]] || Páirc an Mhonnaigh || 1,200 |- | [[Longford Town F.C.|Longford Town]] || [[An Longfort]] || Bóthar Bhéal na mBuillí || 5,097 |- | Treaty United || [[Luimneach]] || Páirc an Mhargaidh || 5,000 |- | [[University College Dublin A.F.C.|UCD]] ||[[Dublin]] || Sceachán na Bealcún || 3,000 |- | [[Wexford Football Club|Wexford]] || [[Na Crosa Beaga]] || Páirc Chalaidh na Carraige || 2,500 |} == Curaidh == * 1985–86: [[Bray Wanderers]] * 1986–87: [[Derry City F.C.|Derry City]] * 1987–88: [[Athlone Town]] * 1988–89: [[Drogheda United]] * 1989–90: [[Waterford United]] * 1990–91: Drogheda United * 1991–92: [[Limerick F.C.|Limerick]] * 1992–93: [[Galway United]] * 1993–94: [[Sligo Rovers F.C.|Sligo Rovers]] * 1994–95: [[UCD FC|UCD]] * 1995–96: Bray Wanderers * 1996–97: [[Kilkenny City F.C.|Kilkenny City]] * 1997–98: Waterford United * 1998–99: Drogheda United * 1999–00: Bray Wanderers * 2000–01: [[Dundalk F.C.|Dundalk]] * 2001–02: Drogheda United * 2002–03: Waterford United * 2003: [[Dublin City F.C.|Dublin City]] * 2004: [[Finn Harps]] * 2005: [[Sligo Rovers F.C.|Sligo Rovers]] * 2006: [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] * 2007: [[Cobh Ramblers F.C.|Cobh Ramblers]] * 2008: Dundalk * 2009: UCD * 2010: Derry City * 2011: [[Cork City Football Club|Cork City]] * 2012: Limerick * 2013: [[Athlone Town]] * 2014: [[Longford Town]] * 2015: [[Wexford Football Club|Wexford Youths]] * 2016: Limerick * 2017: [[Waterford United|Waterford]] * 2018: UCD * 2019: [[Shelbourne F.C.|Shelbourne]] * 2020: Drogheda United * 2021: Shelbourne * 2022: Cork City * 2023: Galway United * 2024: Cork City * 2025: Dundalk ==Naisc sheachtracha== * [http://www.airtricityleague.com Suíomh oifigiúil Shraith na hÉireann (Béarla)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101012070010/http://www.airtricityleague.com/ |date=2010-10-12 }} * [http://www.extratime.ie Extratime.ie (Béarla)] [[Catagóir:League of Ireland]] tl413qq6790hwc8rez9wdrkp4pgeorr 0 23463 1313852 1313586 2026-05-17T16:58:41Z TVShowsFan2005 71551 1313852 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 4z54t1mvcbjrndwpv16tkumn27kaln0 1313854 1313852 2026-05-17T17:30:58Z TVShowsFan2005 71551 1313854 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] imaa629f2wmfvcw0fbhvnynqe0abu5s 1313861 1313854 2026-05-17T17:49:52Z TVShowsFan2005 71551 1313861 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] 64x5emfea2hw7l3n0af2lqlibd7yjwj 1313864 1313861 2026-05-17T18:11:56Z TVShowsFan2005 71551 /* As Gaeilge */ 1313864 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] sitmxkmn3gsm71n2mz5jrqnmekb55vk 1313891 1313864 2026-05-17T19:48:33Z TVShowsFan2005 71551 1313891 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' (2000) **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] lt7zoeq125smwd5fx79amnuy1at3sx8 1313934 1313891 2026-05-18T00:09:22Z TVShowsFan2005 71551 1313934 wikitext text/x-wiki Seo sampla de na cláir theilifíse a bhíonn (nó a bhíodh) le feiceáil ar [[TG4]]. == As Gaeilge == {| border="0" cellpadding="4" cellspacing="3" width="100%" |- <!-- Table only gets ONE ROW --> | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Nuacht]]''' ** ''[[Nuacht TG4]]'' * '''[[Spórt]]''' ** ''[[GAA Beo]]'' ** ''[[Laochra Gael]]'' ** ''[[Rugbaí Beo]]'' ** ''[[Sacar Beo]]'' ** ''[[Wimbledon Beo]]'' ** ''[[Underdogs]]'' ** ''[[Greyhound View]]'' * '''[[Clár faisnéise]]''' ** ''[[Anamnocht]]'' (2009-) ** ''[[Thar Sáile]]'' (2009-) ** ''[[Domhan an Dúlra]]'' ** ''[[Cogar]]'' ** ''[[Éalú]]'' ** ''[[Feirm (sraith teilifís)|Feirm]]'' (2014-) ** ''[[Fíorscéal]]'' (2009-) ** ''[[Mí na Meala]]'' ** ''[[Méirligh]]'' ** ''[[Uachtaráin]]'' ** ''[[Ceolchuairt]]'' | valign="top" width="*" |<!-- New COL --> * '''[[Dráma]]''' ** ''[[Ros na Rún]]'' (2009-) ** ''[[Seacht / Seven]]'' (2009-) * '''[[Páistí]] / [[Déagóirí]] 12+ **''[[Bouli]]'' (1996) **''[[Kuigear Kangaru]]'' (1996) **''[[Lulu]]'' (1997) **''[[Power Rangers Turbo]]'' (1998) **''[[SOS Crogalra]]'' (1998) **''[[Thuas san Ailear]]'' (1999) **''[[Power Rangers sa Spás]] (1 Deireadh Fómhair 1999)'' **''[[Teletubbies]]'' (1999) **''[[Freaky Stories]]'' (2000) **''[[Maistini Beaga]]'' (2000) **''[[Patrol 03]]'' (2000) **''[[Rainbow Fish]]'' (2000) **''[[Scéalta na Draguin]]'' (2000) **''[[Twipsy]]'' (2000) **''[[Weird Ohs]]'' (2000) **''[[Norman Normal]]'' (2000) **''[[Poochini]]'' (2001) **''[[SpongeBob SquarePants]]'' (2002) **''[[Lizzie McGuire]]'' (2003) **''[[Sean Tom]]'' (2003) **''[[Tec the Tractor]]'' (2003) **''[[Superman: The Animated Series]]'' (2004) **''[[Dastardly agus Muttley]]'' (2004) **''[[Dora]]'' (2004) **''[[Blinky Bill]]'' (2005) **''[[Loonatics Unleashed]]'' (2005) **''[[The Batman]]'' (2005) **''[[Aifric]]'' (2006) **''[[Foster's Home for Imaginary Friends|Foster's Home for Imaginary Friends]]'' (2006) **''[[Doodlebops]]'' (2006) **''[[Rith Diego Rith]]'' (2006) **''[[Pet Alien]]'' (2006) **''[[Wonder Pets]]'' (2006) **''[[Coconut Fred]]'' (2007) **''[[Legend of the Dragon]]'' (2007) **''[[Horseland]]'' (2007) **''[[Skunk Fu]]'' (2007) **''[[Tar ag Spraoi Sesame]]'' (2007) **''[[Bog Stop|Bog Stop]]'' (2008) **''[[Loopdidoo]]'' (2008) **''[[Back at the Barnyard]]'' (2009) **''[[Lola agus Virginia]]'' (2009) **''[[Franny's Feet]]'' (2009) **''[[The Garfield Show‎|Garfield]]'' (2010) **''[[Ben 10: Alien Force]]'' (2010) **''[[Dinosaur Train]]'' (2010) **''[[Tractor Tom]]'' (2011) **''[[Fanboy and Chum Chum]]'' (2011) **''[[Fraggle Rock]]'' (2011) **''[[Tickety Toc]]'' (2012) **''[[Redakai]]'' (2013) **''[[Rekkit Rabbit]]'' (2014) **''[[That's Joey]]'' (2021) * '''[[Greann]]''' ** ''[[Luí na Gréine]]'' ** ''[[Gleann Ceo]]'' ** ''[[Fear an Phoist]]'' ** ''[[FFC]]'' (2009-) ** ''[[Life with Derek]]'' ** ''[[South Park]]'' (2009-) ** ''[[An Gaeilgeoir is Greannmhaire]]'' (2014-) ** [[The Dukes of Hazzard]] (Roimhe seo) * '''[[Stair]]''' ** ''[[Cartaí Poist]]'' ** ''[[Éire Neodrach]]'' ** ''[[Séideán Staire]]'' ** ''[[Siar sna Seascaidí]]'' ** ''[[Siar sna Seachtóidí]]'' | valign="top" width="*" | <!-- New COL --> * '''[[Sraith]]''' ** ''[[Ó Tholg go tolg]]'' ** ''[[Spillane an Fánaí]]'' * '''[[Seó cainte]]''' ** ''[[Ardán]]'' ** ''[[Gleo]]'' ** ''[[Róisín]]'' ** ''[[7 Lá]]'' (2009-) * '''[[Ceol]]''' ** ''[[Busker Abú]]'' ** ''[[Is Maith liom Pop]]'' ** ''[[Pop 4]]'' (2009-) ** ''[[Scór Encore]]'' ** ''[[Glas Vegas]]'' ** ''[[Glór Tíre]]'' * '''[[Grá]]''' ** ''[[Paisean Faisean]]'' (2009-) ** ''[[Eochair an ghrá]]'' (2009-) ** ''[[Pioc do Ride]]'' (2015-) |} == Béarla == * ''[[Cold Case]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Carnivàle]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Dr. Vegas]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Everwood]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Eve (sraith)|Eve]]'' ([[sitcom]]) * ''[[EuroNuacht]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[France 24]]'' ([[Nuacht]]) * ''[[George Lopez]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Nip/Tuck]]'' (Dráma) * ''[[One Tree Hill (sraith)|One Tree Hill]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Oz (sraith)|Oz]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Survivor: Palau]]'' ([[teilifís réáltachta]]) * ''[[The O.C.]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Two and a Half Men]]'' ([[dráma grinn]]) * ''[[Without a Trace]]'' ([[Dráma]]) * ''[[The Wire (sraith)|The Wire]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Vanished]]'' ([[Dráma]]) * ''[[Gossip Girl]] ([[Dráma]]) == Naisc sheachtracha == * [http://www.tg4.ie/ www.tg4.ie] [[Catagóir:Liostaí]] [[Catagóir:TG4]] [[Catagóir:Cláir TG4| ]] [[Catagóir:Cláir theilifíse de réir stáisiún]] gmuo8xb16nrpcexufcws8o81ucwxzu1 0 28460 1313888 1224597 2026-05-17T19:40:18Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313888 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is téacs tábhachtach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.wisemusicclassical.com/work/45896/Acallam-na-Senorach--Tarik-O'Regan/|teideal=Acallam na Senórach (2010)|dátarochtana=2024-07-02|quote=It is one of the most important texts to survive from that period and is one of the longest surviving works of original medieval Irish literature.}}</ref> é '''Agallamh na Seanórach''' (bun-ainm ''Acallam na Senórach'') atá ón [[12ú haois]], thart sa bhliain 1175. Is éard atá in Agallamh na Seanórach ná bailiúchán de scéalta agus de dhánta atá faoi [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn]] agus imeachtaí na bhfian. Níl sé cinnte cé mhéad mír atá ann ach meastar go bhfuil thart ar 8,000 líne ann. Is frámascéal é an téacs seo agus is féidir laoithe a chur isteach nó a bhaint amach gan dochar ar bith a dhéanamh don téacs. Nascann an t-ábhar agus an modh inste na scéalta agus na dánta. Tá idir 150-200 scéal agus dán sa bhailiúchán seo a thugann léargas dúinn ar eachtraí na bhfian. Sa saothar seo tá níos mó ná aon leagan amháin, tá ceithre leagan ann agus is iad sin ná: # An bunsaothar ar a dtugtar ‘Agallamh na Seanórach’. Is é sin an leagan is tábhachtaí, agus tá thart ar 70,000 focal ann. Is prós formhór an tsaothair- tuairim is 55,000 focal den iomlán. An fuíollach, 15,000 focal filíochta, tá sé roinnte idir 164 laoi a bhfuil idir 1–49 véarsa. # An saothar beag ar a dtugtar go hiondúil ‘An tAgallamh Beag’. Tá an leagan seo giorra ná an bun saothar le 12,500 focal, [[filíocht]] is ea beagnach a leath- 6,000 focal roinnte idir 14 dán. Dánta sách fada is ea cuid acu sin ina bhfuil idir 1-76 véarsa. # An tríú hAgallamh ar féidir linn ‘An tAgallamh Déanach’ a bhaisteadh mar ainm air. Is leagan déanach den téacs é seo atá ón [[17ú haois]]. Is leagan fada é le c.104,000 focal, filíocht is ea timpeall 31,000 focal díobh sin agus iad roinnte idir 122 laoi ina bhfuil idir 1 – 146 rann. # Leagan nua-aimseartha den bhun-Agallamh ar a bhféadfaimis ‘An tAgallamh Nua’ a thabhairt mar theideal atá le fáil i lámhscríbhinní ó [[Cúige Mumhan|Chúige Mumhan]] san ochtú agus sa naoú haois déag. Níl an leagan seo is tábhachtach ná na thrí cinn eile. (Ó Muraíle,M. 1995). Níl aon dabht ná gurb é an bun-Agallamh an leagan is tábhachtaí agus is fiúntaí de na ceithre cinn sin ó thaobh na litríochta de, ach níor cheart neamhaird a thabhairt ar an gcéad dá cheann eile go háirithe. == Naisc sheachtracha == * [https://celt.ucc.ie//published/G303000/ Acallamh na Senórach I] ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] * [https://codecs.vanhamel.nl/Agallamh_na_seanórach Agallamh na seanórach] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Acallamh-senorach/Acallamh-senorach-index.html Acallamh na Senórach] ar ''Irish Sagas Online'' == Tagairtí == {{reflist}} {{An Fhiannaíocht}} [[Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta]] offlr9uc1ge7mg8tym1mpj8rft48pu5 0 28594 1313921 1305471 2026-05-17T21:26:07Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313921 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Scéal [[Fiannaíocht]]a de chuid [[miotaseolaíocht na nGael]] é '''Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne'''. Sa scéal, meallann Gráinne Diarmaid Uí Dhuibhne trí gheasa a chur air imeacht léi. Téann [[Fionn mac Cumhaill]] sa tóir orthu toisc go raibh Gráinne len é féin a phósadh ag tús an scéil. Cé go bhfuil an téacs caomhnaithe den ''Tóraíocht'' as Nua-Ghaeilge, agus dátaithe faoin 17ú haois, tá tagairt don scéal sa lámhscríbhinn den 12ú haoise, an [[Leabhar Laighneach]], agus tá roinnt ábhair ann a théann siar go dtí an 10ú haois.<ref name="MacKillop">MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', ll. 410–411.</ref> [[Nessa Ní Shéaghdha]] a bhí mar eagarthóir ar an leagan is mó a léitear sa lá atá inniu ann. ==An Tóraíocht== Bhí roinnt ban chéile ag Fionn Mac Cumhaill thar na blianta. Tar éis bás a mhná chéile ''[[Maigneis]]'', d'fhiafraigh a mhac [[Oisín]] de an bpósfadh sé arís. Mhol [[Diorruing]] go mbeadh [[Gráinne]], iníon [[Cormac mac Airt|Chormac mhic Airt]], Ard-Rí na hÉireann, an bhean is fearr dó. Cheap Gráinne go mbeadh a geallta nó Oisín, mac Fhionn, nó a gharmhac, [[Oscar mac Oisín|Oscar]] a gharmhac, agus ní sean-Fhionn féin. Distressed a fháil amach gur shách sean é a fiancé gurbh fhéidir leis bheith ina seanathair, shocraigh sí éalú le gaiscíoch óg na bhFiann, Diarmaid (de réir an bhéaloidis, ba é an ball grá ar a éadan a rinneadh meallacach é<ref name="MacKillop"/>). Chuir Gráinne druga codlata i ngan fhios i bhfíon gach aoi seachas Oisín, Oscar, Diarmuid, [[Caílte mac Rónáin|Caoilte]] agus ''Diorruing''. Labhair sí le hOisín, a dhiúltaigh í, agus ansin Diarmaid, a dúirt chomh maith nár mhiste leis, óir ba chara agus cheannaire é Fionn leis. Chuir Gráinne [[geis]] ar Dhiarmaid go leana sé í. D'fhág Diarmaid an pálas, ach brón air, toisc go raibh a fhios aige go mbéarfadh Fionn é as ucht a fheallta. Agus Fionn ina dhúiseacht, chuir sé ''[[Clan Ó Namhnan]]'' amach chun an leannán éalaithe a aimsiú. Chuaigh Diarmaid agus Gráinne trasna [[Áth Luain|Átha Luain]], agus i bhfolach sa Choill Dhá Phuball, áit a thóg Diarmaid claí le seacht ndoras ann, ag tabhairt air treonna éagsúla isteach sa choill. Dúirt Fionn le lucht leanúna Diarmaid a ghabháil. Thugadar cách deis dosna leannáin dul tríd, agus níor lig Diarmaid dóibh a n-onóir a náiriú. Ba mhian le hAonghas, a athair altrama agus a chosantóir, cabhrú leis, ach d'éiligh Diarmaid go rachadh sé ar a thoil féin. Thóg Aonghas Gráinne leis, faoi choim a dhíchealtair go dtí an Choill Dhá Shaileach, fad ar thug Diarmaid léim shleá thar an gclaí agus ar imigh leis isteach sa choill I leaganacha ó Éirinn agus Albain tá sraithe éagsúla iontu, ina théann Diarmaid agus Gráinne ar eachtraí go háiteanna de chuile shórt. De ghnáth, dhiúltaíonn Diarmaid ar dtús luí le Gráinne de bharr measa ar Fhionn. I leagan amháin, griogann sí gurbh níos dána na é an t-uisce a bhí tar éis a cos a fhliuchadh. Tá a leithéid de phriocadh i leaganacha áirithe den scéal, ''Tristan agus Iosóid''. Tháinig ar Ghráinne nuathorrach cíocras caor caorthainn a bhí ag fás sa choill ''Dubhros'', faoi chosaint an fhathaigh aonsúiligh,[[Searbhán]], ar son na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]]. Cé go raibh sé cairdiúil ar dtús leo, dhiúltaigh Searbhán go feargach na caora a ghéilleadh agus b'éigean do Dhiarmaid dul i gcomhrac aonair leis. Chosain Searbhán é féin in aghaidh gaiscí marfacha Dhiarmada lena chumhachtaí draíochta, ach sa deireadh bhuaigh Diarmaid ag imirt cleith iarrainn an fhathaigh ina éadan féin. Chuaigh Fionn i dteannta leis na Fianna chuig an gcoill, áit a socraíodh bord [[ficheall|fichille]] dó chun imirt lena mhac, Oisín. Thug Oscar agus Caoilte cabhair d'Oisín, ach ní raibh éinne ann lámh in uachtar á fháil ar Fhionn sa chluiche seo seachas Diarmaid. Bhreathnaigh Diarmaid ar an gcluiche thuas sa chrann, agus dá ainneoin thug sé cabhair d'Oisín, ag caitheamh caor ag na fir fichille. Chaill Fionn trí chluiche as a chéile, agus thuig sé go raibh Diarmaid i bhfolach sa chrann. D'ordaigh a ghaiscígh a chéile comhraic a mharú, ach mharaigh Diarmaid seachtar acu darbh ainm Garbh. Thug Oscar le fios go rachadh sé i ngleic lena cuid feirge éinne a dhéanfadh dochar do Dhiarmaid, agus thionlaic sé an lánúin slán sábháilte tríd an gcoill. Chuaigh Fionn go dtí an Tír Tairngire, agus d'iarr sé ar a sheanbhuime [[Bodhmall]] um Diarmaid a mharú. Bhí Diarmaid i mbun seilge sa choill in aice leis an [[An Bhóinn|An mBóinn]], agus d'eitil Bodhmall ar phóicín locha agus chaith sí gathanna nimhe arbh fhéidir a sciath agus cathéide a pholladh. D'fhulaing Diarmaid áit a bhuail na gathanna é, ach mharaigh sé Bodhmall lena Gha Dearg. Thug Fionn pardún do Dhiarmaid tar éis d'Aonghus labhairt amach ar mhaithe leis na leannáin. Mhair Diarmaid agus Gráinne i síocháin ag Céis Chorainn<ref>[https://www.logainm.ie/1418922.aspx Céis Chorainn] ar logainm.ie</ref> i g[[Contae Shligigh]] ar feadh roinnt blianta, ag tógáil cúigear páistí, ceathrar mac agus iníon amháin. Thóg Diarmaid [[Ráth Gráinne]] ann. B'fhada an lá é, ámh, ó thug siad cuairt a thabhairt ar athair Ghráinne, Cormac Mac Airt, nó iarchomrádaí Dhiarmada. Chuir Gráinne ina luí ar Diarmaid cuireadh chun coirme a thabhairt dá gcairde, Fionn agus the Fianna san áireamh. Thug Fionn cuireadh do Dhiarmaid dul ag seilg toirc ar [[Binn Ghulbain|Bhinn Ghulbain]]. Ghlac Diarmaid leis, in ainneoin tuair go maródh torc é. Níor thóg sé leis ach Beagalltach agus Ga Buí, ní a ghaiscí is fearr. Sháigh olltorc é agus Diarmuid i mbun a mharú. Bhí a chumas ag Fionn go leigheasadh an té a d'ólfadh uisce as a láimh, ach faoi dhó, lig sé tríd a mhéara é. Á bhagairt ag a mhac Oisín agus a gharmhac Oscar, cuireadh é chun uisce a fháil don tríú huair, ach bhí sé ró-mall. Bhí Diarmaid tar éis bás d'fháil. Níl na leaganacha ar son intinn maidir le gníomhartha Ghráinne i ndiaidh bás Dhiarmada. I roinnt dóibh, thug Aonghas corp Dhiarmada abhaile leis go Brú na Bóinne, áit a chuirfeadh sé athbhrí ann pé am gur mhian leis labhairt leis an laoch.<ref>{{ cite book | last = Heaney | first = Marie | url = https://books.google.com/books?id=d5LC423kbSQC | title = Over Nine Waves: A Book of Irish Legends | publisher = Faber & Faber | year = 1995 | page = 211 }}</ref> I roinnt dóibh, chuir Gráinne a clann faoi mhionn bád a n-athair a chúitiú; i roinnt eile, rinne sí brón go dtí go bhfuair sí féin bás. I roinnt eile fós, rinne sí suíocháin le Fionn, agus idir é agus a clann; nó fiú chomh fada agus Fionn sa deireadh a phósadh. </i> ==Cosúlachtaí agus tionchar== Tá ''Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne'' suntasach i gcomhair a chosúlachtaí le scéalta eile le triantáin ghrá iontu i litríocht Ghaelach agus Eorpach, mar shampla le scéal [[Deirdre|Dheirdre]] i ''[[Longes mac nUislenn]]'' na [[Rúraíocht]]a. Maraon le Gráinne, tá Deirdre geallta le seanfhear, rí na n[[Uladh]], [[Conchúr mac Neasa]], ach éalaíonn sí lena leannán níos óige [[Naoise]], a maraítear tar éis tóraíocht fhada. B'fhéidir é, áfach, go raibh éagsúlachtaí áirithe ann i leaganacha níos luaite den ''Tóraíocht''; mar shampla, cuireann tagairtí na meánaoise le fios gur phós Gráinne Fionn agus married Fionn agus fuair sí colscaradh uaidh, seachas éalú ag an mbainis.<ref name="MacKillop"/><ref name= "Reader">{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=unYEAAAAMAAJ&dq=naoise+diarmuid&source=gbs_navlinks_s | title = The Reader: An Illustrated Monthly Magazine | volume = 4 | publisher = Bobbs-Merill Co | year = 1904 | page =314 | isbn = 1-27872158-4 }}</ref> I scéal eile, ''Scéla Cano meic Gartnáin'', tugann bean chéile óg drugaí do chách ina theaghlach seachas a ''desired''. Maraon leis an ''Tóraíocht'', sa deireadh d'áitigh sí ar an laoch drogallach bheith ina leannán, le torthaí tubaisteacha.<ref>MacKillop, ''Dictionary of Irish Mythology'', lch. 74.</ref> Tá sé mollta ag scoláirí éagsúla, go suntasach [[Gertrude Schoepperle]], go raibh tionchar i leith ag an ''Tóraíocht'' ar an seanscéal [[Tristan agus Iosóid]].<ref name="MacKillop"/><ref>Schoepperle, ''Tristan and Iseult''.</ref> Forbraíodh an scéal sa Fhrainc i rith na 12ú haoise, ach is sa Bhreatain atá sé suite. Titeann an laoch, [[Tristan]], i ngrá leis an mbanphrionsa [[Isóid]] á tionlacan chun a uncail [[Mark of Cornwall]] a phósadh. Tosaíonn siad a gcaidreamh taobh thiar droim Mharcais, ach after they are discovered, their adventures become more like the Irish story, ina measc sraith ina fhanann na leannáin i gcró folaigh rúnda san fhorais. In [[Éirinn]], tá go leor leachtanna [[neoiliteach]]a cloiche le díonta cothroma ann (amhail is [[carn|cairn]], [[Tuamaí ursanach|dolmain]]í agus [[tuama dingeach áiléir|tuamaí dingeacha áiléir]]) a bhfuil an t-ainm áitiúil "Leaba Dhiarmada agus Ghráinne" acu, áiteanna a chreidtear gur láthair oíche na beirte teifí iad. ==Cultúr na ndaoine== Shuigh an scríbhneoir agus stiúrthóir Éireannach Paul Mercier an scéal i gcoireachta Baile Átha Cliath faoi choim, ina leagan de 2002. Eisíodh scannán darb ainm ''Pursuit''<ref>''[https://www.imdb.com/title/tt4971424/ Pursuit]'' ar imdb</ref> i 2015, bunaithe ar an script chéanna agus stiúrtha ag Mercier. Sa scannán 2010 ''[[Leap Year (scannán 2010)|Leap Year]]'',<ref>''[https://www.imdb.com/title/tt1216492/ Leap Year]'' ar imdb</ref> insíonn an carachtar Declan leagan den scéal d'Anna. ==Féach freisin== * ''[[Diarmuid and Grania]]'', dráma as prós fileata le [[George Moore]] agus [[William Butler Yeats|W. B. Yeats]], bunaithe ar an aistriúchán le [[Lady Gregory]], agus ceol teagmhasach le h[[Edward Elgar]] * ''[[Dancing on Dangerous Ground]]'', seó rince bunaithe ar an scéal. ==Foinsí== * MacKillop, James (1998). ''Dictionary of Celtic Mythology''. Oxford. {{ISBN|0-19-860967-1}}. * [[Gertrude Schoepperle|Schoepperle, Gertrude]] (1913). ''Tristan and Iseult: A Study of the Sources of the Romance.'' Londain: David Nutt. ASIN B000IB6WS0. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Tóruigheacht_Dhiarmada_agus_Ghráinne Tóruigheacht Dhiarmada agus Ghráinne] ar CODECS * [http://iso.ucc.ie/Toruigheacht-grainne/Toruigheacht-grainne-index.html Tóruigheacht Dhiarmada agus Ghráinne] ar ''Irish Sagas Online'' * ''[http://www.timelessmyths.com/celtic/ossian.html#Pursuit A detailed summary of "The Pursuit of Diarmait and Gráinne"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190916095705/http://www.timelessmyths.com/celtic/ossian.html#Pursuit |date=2019-09-16 }}'' ar timelessmyths.com ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Toraiocht Dhiarmada agus Grainne}} {{An Fhiannaíocht}} [[Catagóir:Scéalta na Fiannaíochta]] [[Catagóir:Aithed]] gchrax9s90lyqbd8b3b4eivc1i7z317 0 31335 1313859 1063463 2026-05-17T17:44:56Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Naisc CODECS 1313859 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is cuid de chnuasach laochscéalta na [[Rúraíocht]]a é '''Táin Bó Cúailnge''', nó '''An Táin'''. Scríobhadh na [[Scéal|scéalt]]<nowiki/>a ón [[6ú haois]] ar aghaidh. Baineann na scéalta le himeachtaí i g[[Cúige Uladh]] nuair a bhí [[Conchúr mac Neasa]] ina rí, agus cogadh curtha orthu ag Banríon Chonnacht [[Méabh]]. Déanann sise agus a fear [[Ailill mac Máta]] ionradh ar Ulaidh agus iad sa tóir ar an nDonn Cúailnge - graí-tarbh thar a bheith torthúil - ach éiríonn an laoch óg [[Cú Chulainn]] ina n-éadan. [[Íomhá:Donn Cuailnge.jpg|clé|mion|177x177px|[[Donn Cuailnge]], An Ráth Corr<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1373918|teideal=An Ráth Corr/Rathcor|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2019-04-22}}</ref>]] Scríobhadh na scéalta sa [[sean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]. Is iad na scéalta ''Táin Bó Cuailgne'' agus ''Oidheadh Chlainne Uisnigh'' na scéalta is tábhachtaí den Rúraíocht. Aicmítear de ghnáth mar eipic é, cé go bhfuil sé scríobtha mar phrós in áit [[Filíocht|filíochta]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://gript.ie/irelands-greatest-story-the-tain/|teideal=Ireland’s greatest story, An Táin|údar=Gript Column|dáta=2021-08-01|language=en-GB|work=Gript|dátarochtana=2021-08-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anphoblacht.com/contents/10560|teideal=Rúraíocht {{!}} An Phoblacht|work=www.anphoblacht.com|dátarochtana=2021-08-08}}</ref> == Naisc sheachtracha == * CODECS ** [https://codecs.vanhamel.nl/T%C3%A1in_b%C3%B3_C%C3%BAailnge Táin bó Cúailgne] ** [https://codecs.vanhamel.nl/T%C3%A1in_b%C3%B3_C%C3%BAailnge_II Táin bó Cúailgne, recension II] * [https://iso.ucc.ie/Tain-cualnge/Tain-cualnge-index.html Táin Bó Cúalnge] ar ''Irish Sagas Online'' * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [https://celt.ucc.ie//published/G301012/ Táin Bó Cúailnge Recension I] ** [https://celt.ucc.ie/published/G301035/index.html Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster] == Tagairtí == {{reflist}} {{An Rúraíocht}} {{DEFAULTSORT:Tain Bo Cuailnge}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] {{síol}} k992q0qa8bgw2p9siuaobpdazxbfosk 1313862 1313859 2026-05-17T17:56:16Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc 1313862 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is cuid de chnuasach laochscéalta na [[Rúraíocht]]a é '''Táin Bó Cúailnge''', nó '''An Táin'''. Scríobhadh na [[Scéal|scéalt]]<nowiki/>a ón [[6ú haois]] ar aghaidh. Baineann na scéalta le himeachtaí i g[[Cúige Uladh]] nuair a bhí [[Conchúr mac Neasa]] ina rí, agus cogadh curtha orthu ag Banríon Chonnacht [[Méabh]]. Déanann sise agus a fear [[Ailill mac Máta]] ionradh ar Ulaidh agus iad sa tóir ar an nDonn Cúailnge - graí-tarbh thar a bheith torthúil - ach éiríonn an laoch óg [[Cú Chulainn]] ina n-éadan. [[Íomhá:Donn Cuailnge.jpg|clé|mion|177x177px|[[Donn Cuailnge]], An Ráth Corr<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/1373918|teideal=An Ráth Corr/Rathcor|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2019-04-22}}</ref>]] Scríobhadh na scéalta sa [[sean-Ghaeilge|tSean-Ghaeilge]]. Is iad na scéalta ''Táin Bó Cuailgne'' agus ''Oidheadh Chlainne Uisnigh'' na scéalta is tábhachtaí den Rúraíocht. Aicmítear de ghnáth mar eipic é, cé go bhfuil sé scríobtha mar phrós in áit [[Filíocht|filíochta]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://gript.ie/irelands-greatest-story-the-tain/|teideal=Ireland’s greatest story, An Táin|údar=Gript Column|dáta=2021-08-01|language=en-GB|work=Gript|dátarochtana=2021-08-08}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.anphoblacht.com/contents/10560|teideal=Rúraíocht {{!}} An Phoblacht|work=www.anphoblacht.com|dátarochtana=2021-08-08}}</ref> == Naisc sheachtracha == * CODECS ** [https://codecs.vanhamel.nl/T%C3%A1in_b%C3%B3_C%C3%BAailnge Táin bó Cúailgne] ** [https://codecs.vanhamel.nl/T%C3%A1in_b%C3%B3_C%C3%BAailnge_I Táin bó Cúailgne, recension I] ** [https://codecs.vanhamel.nl/T%C3%A1in_b%C3%B3_C%C3%BAailnge_II Táin bó Cúailgne, recension II] * [https://iso.ucc.ie/Tain-cualnge/Tain-cualnge-index.html Táin Bó Cúalnge] ar ''Irish Sagas Online'' * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [https://celt.ucc.ie//published/G301012/ Táin Bó Cúailnge Recension I] ** [https://celt.ucc.ie/published/G301035/index.html Táin Bó Cúalnge from the Book of Leinster] == Tagairtí == {{reflist}} {{An Rúraíocht}} {{DEFAULTSORT:Tain Bo Cuailnge}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] {{síol}} 2vks8v620ylcd66tqyftjinnb619i73 0 37609 1313867 1311178 2026-05-17T18:17:48Z Seachránaí 53315 Catagóir:Sioracús 1313867 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:HieroII syracusa.jpg|thumb|Séadchomhartha uaighe d'Iéro II i [[Sioracús]]]] Ba rí [[An Ghréig|Gréagach]] [[an tSicil|Sicileach]] de chuid [[Sioracús, an tSicil|Shioracús]] é '''Iéro II''' ({{lang-grc|Ἱέρων}}) (c. 308 RC - 215 RC) ón bhliain 270 go dtí 215 RC, agus ba mhac neamhdhlisteanach é d'uasal Sioracúsach, Hierocles, a mhaígh go raibh gaol aige le Ghelon. Bhí sé ina ghinearál do Phiorr na hIpíre, agus ba dhuine tábhachtach é san Chéad Chogadh Púnach. {{Síol-beath-it}} [[Catagóir:Daoine as an tSicil]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Sioracús]] itonxk9v401nmhlz33twuqc973he5sf 0 56677 1313869 1311166 2026-05-17T18:18:28Z Seachránaí 53315 Catagóir:Sioracús 1313869 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Naomh]] is ea '''Naomh Liúsaidh''' ([[283]] – [[304]])., a rugadh i [[Sioracús, an tSicil|Sioracús]] í, [[an tSicil]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-it}} {{Síol-creid}} {{DEFAULTSORT:Liúsaidh Naomh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 283]] [[Catagóir:Básanna i 304]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as an tSicil]] [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Mairtírigh]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Naoimh Iodálacha]] [[Catagóir:Sioracús]] rqks8gnrpjxb4rxfnf5esoqc9rnb6je 1313871 1313869 2026-05-17T18:21:20Z Seachránaí 53315 Catagóir:Daoine curtha chun báis 1313871 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Naomh]] is ea '''Naomh Liúsaidh''' ([[283]] – [[304]])., a rugadh i [[Sioracús, an tSicil|Sioracús]] í, [[an tSicil]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-it}} {{Síol-creid}} {{DEFAULTSORT:Liúsaidh Naomh}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 283]] [[Catagóir:Básanna i 304]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine as an tSicil]] [[Catagóir:Daoine curtha chun báis]] [[Catagóir:Impireacht na Róimhe]] [[Catagóir:Mairtírigh]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Naoimh Iodálacha]] [[Catagóir:Sioracús]] 8g1cx0i8xwx2xxfw9lv0m4d347fsf4m 0 82757 1313848 1311386 2026-05-17T16:35:43Z Seachránaí 53315 Catagóir:Banríonacha na hÉireann 1313848 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} An séú bean chéile [[Anraí VIII Shasana]] ab ea '''Catherine Parr''' a rugadh ar an [[1512]] agus a fuair bás ar an [[7 Meán Fómhair]] [[1548]]. {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-ie}} {{Síol-scríbhneoir}} {{DEFAULTSORT:Parr, Catherine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1512]] [[Catagóir:Básanna i 1548]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha Shasana]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Diagairí na Críostaíochta]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 2us1djd56vj7x3nrhp6ykoos4mm8o9i 0 83830 1313870 1311180 2026-05-17T18:19:04Z Seachránaí 53315 Catagóir:Sioracús 1313870 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[Pápa|Phápa]] ar an [[Eaglais Chaitliceach]] é '''an Pápa Stiofán III'''. {{Pápaí}} {{Síol-creid}} {{Síol-beath-it}} {{DEFAULTSORT:Stiofán 3}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 8ú haois]] [[Catagóir:An Mheánaois Luath]] [[Catagóir:Daoine as an tSicil]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Impireacht Bhiosántach]] [[Catagóir:Pápaí Iodálacha]] [[Catagóir:Sioracús]] qnm7fwreg57me8k5z439n4zipsgiibp 0 85236 1313931 1073013 2026-05-18T00:06:40Z TVShowsFan2005 71551 1313931 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} [[Íomhá:WonderCon 2011 - the Last Airbender costumes (5580817579).jpg|clé|mion|2011]] <span>Is sraith teilifíse [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Mheiriceánach]] é '''''Avatar: An tAer-Lúbóir Deiridh'''''</span><ref>{{Cite news|teideal=Macalla Teo. on Twitter|url=https://twitter.com/MacallaTeo/status/3535810674|work=Twitter|dátarochtana=2018-08-07|language=ga}}</ref> <span>(</span>{{Lang-en|Avatar: The Last Airbender}}<span>), a craoladh ar tús ar [[Nickelodeon]] ó 2005 go dtí 2008. Aistrítear chuig Gaeilge é, agus feictear é go minic ar [[Cúla 4]].</span> == Guthanna agus Criú == * [[Caitrona Ni Mhurchu]] == Tagairtí == [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cartúin]] <references />{{Síol}} cu4sw05b5dwvfb4e6pks6euar3q7nyb 0 85450 1313962 1243387 2026-05-18T09:09:47Z Conradder 34685 Bhog Conradder an leathanach [[Menachim Begin]] go [[Menachem Begin]]: Misspelled title 1243387 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bhí '''Menachim Begin''' (1913-1992) ina phríomhaire ar [[Iosrael]]. == Luathshaol == B'as an [[An Rúis|Rúis]] ó thús dó. In aois a 16 thosaigh sé ag cur spéise i ngluaiseachtaí ógra de chuid na Siónach<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Ivan Minnis|date=2004|url=|title=Coimhlint sa Mheán-Oirthear|journal=|volume=An Gúm|issue=ISBN 1857915410}}</ref>. Tar éis dó tamall a chaitheamh i sluachampaí géibhinn san Aontas Sóivéadach, d'éirigh le Begin teitheadh go dtí an [[An Phalaistín|Phalaistín]], áit ar ghlac sé ceannaireacht ar an Irgun i 1943. Ghlac sé páirt mhór ar ball sa troid ar son na saoirse roimh imeacht na [[Sasana|Sasanach]] agus ina dhiaidh, agus an t-ionsaí ar Deir Yassin i 1948 san áireamh. == Polaitíocht == Tar éis d'Iosrael [[Neamhspleách (polaitíocht)|neamhspleách]]as a bhaint amach, bhunaigh Begin an páirtí Herut (Saoirse). Toghadh ina fheisire sa [[Knesset]] é. Bhí an páirtí Herut go láidir ar thaobh an náisiúnachais agus mhol siad seilbh a ghabháil ar thailte ar gach taobh d'abhainn na hlordáine. Ina dhiaidh sin cheangail an páirtí Herut le páirtithe eile ar an eite dheas chun an grúpa Likud (Aontas) a bhunú. I rith an [[Cogadh na Sé Lá|Chogaidh Sé Lá]] glacadh leis an dearcadh neamhghéilliúil a bhí aige, agus i ndeireadh na dála toghadh é ina Phríomh-Aire i 1977. [[Íomhá:Camp_David,_Menachem_Begin,_Anwar_Sadat,_1978.jpg|link=https://ga.wikipedia.org/wiki/%C3%8Domh%C3%A1:Camp_David,_Menachem_Begin,_Anwar_Sadat,_1978.jpg|clé|mion|Camp David, Meán Fómhair 1978. Uachtarán Sadat na hÉigipte (ar clé) agus Príomh-Aire Iosrael, Menachim Begin. Ócáid stairiúil agus iad ag croitheadh láimhe. Uachtarán Mheiriceá, Jimmy Carter, ag faire orthu.]] == Taidhleoireacht == Nuair a chuaigh sé chun cainte le hAnwar Sadat an bhliain sin, ba é an chéad cheannaire losraelach riamh a bhuail le ceannaire Arabach. Bronnadh [[Duais Nobel na Síochána|Duais Nobel]] na Síochána ar an mbeirt acu de bharr a gcuid oibre maidir le [[Comhaontú Camp David]]. == Síónachas == Mar sin féin bhí sé sásta i gcónaí seasamh go láidir chun Iosrael a chosaint. Sular éirigh sé as mar Phríomh-Aire sa bhliain 1983 cheadaigh sé ionradh ar an Liobáin i 1982. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Begin, Menachim}} [[Catagóir:Iosrael]] 0a71l4d9jfdbvz7wavb8qhfpu9p46m9 0 85497 1313863 1306467 2026-05-17T18:09:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Naisc CODECS 1313863 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is cuid de chnuasach laochscéalta na [[Rúraíocht]]a é '''Oidheadh Chlainne Uisnigh'''. Téann an scéal siar go dtí [[6ú haois]], ach scríobhadh an leagan leis an teideal úd as Nua-Ghaeilge Moch.<ref>''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Oidheadh_chloinne_hUisneach Oidheadh chloinne hUisneach]'', CODECS</ref> Scéal tragóideach is ea é faoin ógbhean [[Deirdre]], a bhí roghnaithe mar chéile ag [[Conchúr mac Neasa]], ach a d'éalaigh le [[Naoise]] go hAlbain. Tar éis tamaill, d'iarr Conchúr ar Naoise agus a dheartháireacha, clann [[Uisneach|Uisnigh]], teacht ar ais go hÉirinn go dtuga sé mathúnais dóibh. Maraíodh na deartháireacha go fealltach chomh luath agus a shroich siad príomhchathair an rí, [[Eamhain Mhacha]]. Léim Deirdre as carbad an rí agus rinneadh smidiríní dá ceann in aghaidh carraige. ==Foinsí== * Lámhscríbhinní ** [[Leabhar Laighneach]], ll. 259b–261b; 12ú haois (leagan is sine) ** [[Leabhar Buí Leacáin]], col. 749–753; 14ú haois. ** [[Lámhscríbhinn Ghleann Masain]]; 15ú haois. ** [[Egerton 1782]], ff. 67r–69v; 16ú haois. * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [https://celt.ucc.ie//published/G301020B Longes mac n-Uislenn], G301020B ** [https://celt.ucc.ie/published/G301020.html Deirdre], G301020 ** ''[https://celt.ucc.ie//published/T301020.html Deirdre]'', T301020, aistriúchán Béarla le [[Dubhghlas de hÍde]] * CODECS ** [https://codecs.vanhamel.nl/Longes_mac_nUislenn Longes mac nUislenn], ID 681 ** [https://codecs.vanhamel.nl/Oidheadh_chloinne_hUisneach Oidheadh chloinne hUisneach], ID 2845 * [http://www.askaboutireland.ie/learning-zone/primary-students/5th-+-6th-class/irish-5th-+-6th-class/scealta/deirdre-agus-naoise/index.xml Deirdre agus Naoise] ar askaboutireland.ie * [http://www.naoise.info/ Naoise + Deirdre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191020153026/http://www.naoise.info/ |date=2019-10-20 }} ar naoise.info <!--* ''[http://www.allaboutdeirdre.com/deirdre-legend.htm Deirdre of the Sorrows]{{Dead link|date=Iúil 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'' ar allaboutdeirdre.com--> == Féach freisin == * [[Longes mac nUislenn]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Rúraíocht}} {{Aided}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] lbmcjnv2ke8jyzfchy3ophmgndr6qum 0 85498 1313958 1227599 2026-05-18T08:15:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Naisc CODECS 1313958 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} Sa [[Rúraíocht]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]], nia [[Conchúr mac Neasa|Chonchúir mhic Neasa]] rí na [[Uladh]], agus leannán [[Deirdre|Dheirdre]] ba ea '''Naoise''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Naisi''', '''Noíse''' nó '''Noisiu''') mac [[Uisneach|Uisnigh]]. Tá sé luaite go háirithe sna scéalta ''[[Longes Mac n-Uislenn|Loingeas mhic Uisleann]]'' agus/ nó ''[[Oidheadh Chlainne Uisnigh]]''. Sa scéal úd, is leannán Naoise í [[Deirdre|Dheirdre]], bean fhíorálainn a raibh dúil ag Conchúr inti. De bharr san, ba ghá do na leannáin, i dteannta le beirt deartháireacha Naoise, dul ar deoraíocht go hAlbain. I ndeireadh na dála, chuir Conchúr ina luí orthu filleadh abhaile. Tharla roinnt míthapa as a chéile dóibh ar an slí, san áireamh [[geis]] curtha ar a gcosantóir [[Fergus mac Róich|Fearghas mac Róich]], athair Dheirdre. Thugadar an chluas bhodhar do thuartha Dheirdre a tháinig faoin tairngreacht, agus i dteannta le feillbheart Chonchúir, d'iompaigh an scéal chun tubaiste. Is é buaicphointe an scéil ná cath ag tigh na [[Craobh Dhearg|Craoibhe Deirge]] i n[[Eamhain Mhacha]]. Básaíodh mic Uisnigh, ina measc Naoise agus a dheartháireacha Ainle agus Ardán, le buille amháin ó [[Máine Lámhdhearg|Mháine Lámhdhearg]], mac rí na hIorua (nó le h[[Éogan mac Durthacht]], ag brath ar fhoinse). De bharr na n-eachtraí seo, bhí sé ina achrann dearg idir Ulaidh agus Connachta, cuireadh Conchúr agus a chlann as oidhreacht theideal Rí Uladh, agus scriosadh Eamhain Mhacha. ==Loingeas agus Oidheadh== Faightear scéal Naoise agus Deirdre mar réamhscéal don ''[[Táin Bó Cúailnge]]'', sa chuid ar a dtugtar scaití mar theideal ''Loingeas mac Uisnigh'' nó ''Oidheadh Chlainne Uisnigh''. Tá an achoimre seo a leanas bunaithe ar [[Whitley Stokes]] agus O'Flanagan.<ref>Hull, 1898</ref> ===Deoraíocht=== Nuair a rugadh [[Deirdre]], thug [[Cathbhadh]], [[draoi]], a hainm di, agus thuar sé go mbeadh sí ina cúis achrainn. Lena cluin sin, mharódh na tiarnaí i láthair í, ach chuir an rí [[Conchobar mac Nessa|Conchúr]] cosc orthu. Shocraigh sé go dtógfadh í ina haonar le [[Leabharcham]] mar bhuime, agus go bpósfadh sé í agus í in aois. D'fhás sí ina cailín álainn. Lá sneachta éigin, chonaic sé lao a bhí maraithe ag a hathair altrama, ar a thuirling fiach dubh chun fuil an ainmhí a ól. Dúirt sí gur bhreá léi a leithéid d'fhear - gruaig dubh, leicne dearga agus craiceann chuig ban le sneachta aige. Dúirt Leabharcham léi go raibh i ndáiríre a leithéid, Naoise mac [[Uisneach|Uisnigh]] mhic ''[[Conaill Cláiringnig]]'' mhic ''[[Ruadhraí Mhóir]]''. D'iarr sí go labhraí sí leis faoi rún, agus bhuail Naoise léi. D'fhógair sí a grá dó, agus d'iarr sí go n-éalóidís le chéile. Thoiligh Naoise, cé go raibh sé mall á dhéanamh, le tréan eagla roimh Chonchúr. Chuaigh Naoise agus Deirdre go hAlbain, i dteannta lena bheirt dheartháireacha ''[[Ainle]]'' agus ''[[Ardán]]'', agus céad gaiscíoch is caoga. Chuaigh sé i mbun seirbhíse íoctha le rí na hAlban. Chuala an rí faoi áilleacht Dheirdre, agus bhí dúil aige inti. Tar éis a lán cathanna in aghaidh an rí, d'fhág Naoise agus a chlann an mhórthír go hoileán san fharraige. Bhí Conchúr ag fleadh lá lena mhuintir, agus d'fhiafraigh sé díobh an raibh aon rud de dhíth orthu. Thug siad mar fhreagra nach raibh, ach amháin caill a ngaol Naoise, Ainle, agus Ardán de bharr Dheirdre. Lena chluin seo, bheartaigh Conchúr ar toscaire síochána a chur chuig Naoise. Bhí geis ar Naoise ámh gan filleadh go hÉirinn ach le [[Cú Chulainn]], [[Conall Cearnach]], nó [[Fergus mac Róich]]. Roghnaigh Conchúr Fearghas chun é a athfháil. Chuaigh Fearghas go dtí [[Loch Eite]] in Albain, agus d'aimsigh sé botháin seilge Naoise agus a dheartháireacha, ach duine ná deoraí nó fhaca sé ann. Chuaigh Fearghas go dtí an cuan agus ghlaoigh sé amach. Dúirt Naoise gur chuala sé guth Gaelach, agus d'inis Deirdre de bhréag gur ghuth Albach a chuala sí. Scairt Fearghas amach arís, agus arís. An tríú huair, bhí Naoise cinnte gurbh Fhearghas a bhí ann, agus d' iar sé ar Ardán dul buaileadh leis. D'admhaigh Deirdre gur cheilt sí an fhírinne de bharr fís a raibh aici an oíche roimhe sin, inar tháinig trí éan ó [[Eamhain Mhacha]] le mil ina ngoba, ach a d'fhill le fuil. Thuig sí dá bharr gur tháinig an teachtaire le geallúint bréige síochána. In ainneoin sin, thug siad fáilte ó chroí roimh Fhearghas, a thug an cuireadh dóibh filleadh go hUlaidh. D'inis na deoraithe gur bhraith a mbaile uatha, ach fós níor mhian le Deirdre dul. Geall Fearghas go gcosnódh sé iad, agus thoiligh Naoise filleadh abhaile. ===Anbhás=== Ar a shlí abhaile, tháinig siad go dún [[Borrach|Bhorraigh]] mhic ''Annte''. Thug Borrach fáilte rompu, agus thug sé cuireadh fleidhe dóibh (mar a threoraigh Conchúr dó a dhéanamh), agus chuir sé Fearghas faoi [[geis|gheis]] gan imeacht sula raibh deireadh léi. Shocraigh Fearghas, corraithe ar dtús, fanacht ag an fleadh arts a bheirt mhac a chur amach leis na mic Uisnigh ar ais chuig [[Eamhain Mhacha]]. D'fhág na deoraithe dún Bhorraigh. Thug Deirdre comhairle do Naoise fanacht ar Inis Chuilinn,<ref group="n">I roinnt lámhscríbhinní, is [[Reachlainn]] é seo, fonóta in Hull, 1898, lch. 33</ref> ach labhair mic Fhearghasa, [[Iollann Fionn]] agus [[Buinne Rua]], ina coinne. Chuaigh siad ansin go dtí Fionnchairn na Foraire ar Sliabh Fuaid, ach thit Deirdre siar, agus thit a codladh uirthi. Chad Naoise art ais, agus tháinig sé chuici ag mhúscailt tar éis taibhrimh. Dúirt sí le Naoise go bhfaca sí i bhfís é féin, Iollann gan a cheann, agus Buinne as láthair. Chuaigh an buíon ansin go hArd na Saileach.<ref group="n">''Ard na Saileach'', Ard Macha anois, fonóta in Hull, 1898, lch. 35</ref> Bhí fís eile ag Deirdre, inar chonnaic sí néal fola thar chinn Naoise, Ainle agus Ardáin. Thug sí comhairle dóibh go dté siad go [[Dún Dealgan]] agus fanacht ann go dtaga Fearghas leo, nó Cú Chulainn a iarraidh mar thionlacan, ach ní raibh imní ar na deartháireacha. Chuaigh siad go hEamhain Mhacha díreach. Thuar Deirdre conas a mbeadh a fhios acu am mbeadh naimhdeas ag Conchúr leo. Dá dtabharfadh sé cuireadh dóibh ina a theach isteach, bheidís slán, ach dá dtabharfadh cuireadh dóibh i dtigh na [[Craobh Rua|Craoibhe Rua]] isteach, gan Conchúr ina dteannta, bheadh olc rompu. I nEamhain Mhacha, chnag siad ar dhoras Conchúir, ach chur sé go dtí teach na Craoibhe Rua iad. Mhol Deirdre go bhfága siad, ach rachadh na fir ar eagla go measfaí faiteach iad. Chuaigh i dteach na Craoibhe Rua isteach, agus cuireadh ar an mbord dóibh go leor bia agus dí. D'ith agus d'ól a muintir agus d'éirigh súgach, ach ní íosfadh mic Uisnigh. D'iarr Naoise clár fichille Chonchúir (an ''Cennchaem'', ceann caomh). Le linn an chluiche, d'fhiafraigh Conchúr ar chomh hálainn ab ea Deirdre agus a bhí, agus fosta chuir sé buime Dheirdre, Lebharcham chun fiosrú. Tháinig sise ar ais chuige agus dúirt gur shean ghránna ab ea Deirdre anois. Chuir Conchúr faoi dhó teachtairí amach chun cuma Dheirdre a fhiosrú, ach insíodh dó an t-eolas céanna. Labhair sé le [[Tréandorn]] ansin, "an bhfuil a fhios agat," ar sé "cé a mharaigh m' athair agus triúr deartháireacha?" D'fhreagair Tréandorn gur Naoise a bhí an té a mharaigh. Chuir Conchúr amach é chun tuairisc a thabhairt ar chuma Dheirdre. Chonacthas é agus é ag cúlchoimeád trí fhuinneog an tí, agus chaith Naoise fear fichille leis gur chaill sé súil. D'fhill sé ar Chonchúr agus d'inis sé do ''" Tá an bhean is áille ar dhomhan ann, agus bheadh Naoise ina rí an domhain dá bhfanfadh sí leis." Bhí Conchúr ar buille ansin agus d'ordaigh sé ionsaí ar thigh na Craoibhe Rua. I rith an chatha, mharaigh Buinne roinnt mhaith de ghaiscígh Chonchúir, agus d'fhiafraigh Conchúr a phraghas de. Mealladh é le talamh agus thréig sé a chomrádaithe. Tháinig Iollann ansin chun chomhraic, agus mharaigh seisean roinnt mhaith de ghaiscígh Chonchúir. Murab ionann is a dheartháir, ní nglacfadh seisean breab. D'iarr Conchúr ar a mhac féin, [[Fiacha]] troid leis. Thug Conchúr a airm féin d'Fiacha, ach in ainneoin sin, chloígh Iollann é. Bhúir sciath Chonchúir agus an té á beartú in anacair. Chuala [[Conall Cearnach]] mac ''[[Amergin mac Eccit|Amergin]]'' í agus tháinig sé. Thóg sé a sleá ''Cúlghlas'' leis agus throid sé Iollann. Éag-ghonta, dúirt Iollann lena chéile chomhraic gurbh ag cosaint Naoise a bhí sé. Lena chluin sin, bhí brón ar Chonall, agus mharaigh sé Fiacha in éiric. Glaoigh Iollann ar Naoise teacht chun comhraic, agus d'éag sé. Chosain Ardán teach na Craoibhe Rua ar an gcéad oíche, Ainle an oíche dár gcionn, agus Naoise ar an tríú hoíche. D'éalaigh siad ansin de léimt thar bhallaí Eamhna, Deirdre ceilte ina measc. D'ordaigh Conchúr a dhraoi Cathbhadh draíocht a chur ar na héalaithe, ag rá nach ndéanfadh olc orthu. Mhúscail Cathbhadh tuile uisce chun an t-éalú a chosc. D'iarr Conchúr ansin go marófaí Naoise, ach ní dhéanfadh duine dosna hUlaidh é. Ach bhí [[Maine Lámhdhearg]] as an Iorua,<ref group="n">I bhfoinsí eile, [[Éogan mac Durthacht]], fonóta in Hull, 1898, lch. 44</ref> a mharaigh Naoise a athair agus a dheartháireacha, díocasach a cheann a bhaint de. Dúirt Ardán, an té is óige, go mbásaí sé ar dtús, ach thairg Ainle é féin. Thug Naoise do Mhaine a chlaíomh ar leith, ar thug [[Manannán mac Lir]] dó, agus mharaigh Maine an triúr acu le buille amháin. Phóg Deirdre a fear céile marbh, d'ól a chuid fola, agus chaoin sí le fada. Chaith sí féin in uaigh Naoise isteach agus fuair sí bás.<ref group="n">I bhfoinsí eile, ...</ref> Chuir Cathbhadh mallacht ar Eamhain Mhacha de bharr an oilc a tharla an lá úd, agus dúirt nach mbeadh an áit ag Conchúr nó a sliocht arís choíche. An lá dár gcionn, tháinig Fearghas agus chonaic an anachain, agus chuaigh le [[Cormac Cond Longas]] agus [[Dubthach Dóeltenga]] i mbun comhraic in éadan Chonchúir, scrios Eamhain Mhacha agus mharaigh mná Conchúir. D'iarr Fearghas cabhair ó [[Ailill mac Máta|Ailill]] agus [[Méabh]] na gConnacht. Rinneadh ruathar ar nó milleadh cuid mhaith na nUladh, agus lean cogaíocht le roinnt blianta. ==Cultúr an lae inniu== Tá Naoise le fáil i roinnt léirithe éagsúla den scéal Dheirdre agus mhic Uisnigh, san áireamh ''Deirdre'' (1907) le [[W.B. Yeats]]. Le haghaidh tuilleadh tagairtí, féach [[Deirdre#Cultúr an lae inniu|Deirdre]]. ==Foinsí== * Lámhscríbhinní ** [[Leabhar Laighneach]] ** [[Leabhar Buí Leacáin]] ** [[Lámhscríbhinn Ghleann Masáin]] ** [[Egerton 1782]] * CODECS ** [https://codecs.vanhamel.nl/Longes_mac_nUislenn Longes mac nUislenn], ID 681 ** [https://codecs.vanhamel.nl/Oidheadh_chloinne_hUisneach Oidheadh chloinne hUisneach], ID 2845 * CELT, [http://research.ucc.ie/celt/document/G301020B Loinges Mac n-Uislenn and-so] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191015204250/http://research.ucc.ie/celt/document/G301020B |date=2019-10-15 }}, Leabhar Laighneach, G301020B * ISOS, [https://www.isos.dias.ie/master.html?https://www.isos.dias.ie/libraries/TCD/TCD_MS_1339/irish/index.html LS 1339], 253 b ==Tagairtí== {{reflist|group=n}} {{reflist}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:An Rúraíocht]] c1qdnilas46b2i2mzh9dah76fy6mdw5 0 85583 1313874 1305488 2026-05-17T19:03:20Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313874 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is scéal de chuid na [[Rúraíocht|Rúraíochta]] é '''Anbhás Aonmhic Aoife''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Aided Óenfhir Aífe'''). Seo scéal i ndiaidh ''[[Tochmharc Eimhire]]''. Agus [[Cú Chulainn]] i mbun traenála le [[Scáthach]] sna healaíona an chomhraic, bhí caidreamh aige lena deirfiúr [[Aoife]], agus bhí mac acu darbh ainm [[Connla]]. Seacht mbliana ina dhiaidh sin, in ainneoin coisc a chuir Cú Chulainn ar a leithéid, tháinig [[Connla]] go hÉirinn ag lorg a hathar. Nuair a chonaic na hUlaidh a bhád cré-umha le rámha óir, chuir a chalmacht agus a chrógacht scéin sna hUlaidh. Theip ar [[Conaire mac Eachach|Chonaire mac Eachach]] agus a mhealltachas é a áitiú imeacht, agus chloígh sé an laoch, [[Conall Cernach]]. In ainneoin amhrais a mhná chéile [[Eimhear|Eimhire]] gurbh a mhac féin a bhí ann, throid Cú Chulainn ina choinne agus mharaigh sé é leis an n[[Gáe Bulg]]. I ndeireadh na dála, d'aithin Cú Chulainn croí briste a mhac, Connla. Tá téacs an scéil siar sa 9ú nó luath sa 10ú haois, agus tá sé le fáil sa [[Leabhar Buí Leacáin]], é féin lámhscríbhinn ón 15ú haois.<ref>A. G. Van Hamel, ''Compert Con Culainn and Other Stories'', Institiúid Ard-Leighinn Bhaile Átha Cliath, 1978, lch. 9</ref> Is leagan Gaelach é do scéal idirdhaonnachta, léirithe mar shampla leis an scéal Peirseach maidir le [[Rostam]] and [[Sohrab]]. Chum [[W. B. Yeats]] a dhán "''Cúchulain's Fight with the Sea''" agus a dhráma ''[[On Baile's Strand]]'' agus iad spreagtha leis an scéal seo.<ref>James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press, 1998, ll. 5-6</ref> == Naisc sheachtracha == * ''[https://codecs.vanhamel.nl/Aided_%C3%B3enfir_A%C3%ADfe Aided óenfir Aífe]'' ar CODECS * [https://celt.ucc.ie//published/G301018/ Aided Óenfir Aífe] ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] * [https://iso.ucc.ie/Aided-aife/Aided-aife-index.html Aided Óenfir Aífe] ar ''Irish Sagas Online'' ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Rúraíocht}} {{Aided}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] [[Catagóir:Aided|Aonmhic Aoife]] rhqvktm2iid3qzyqis8wl7jwljkvqyr 0 85623 1313954 1305476 2026-05-18T08:10:48Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313954 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is seanscéal é '''Tochmharc Éadaoine''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Tochmarc Étaíne''') i [[Miotaseolaíocht na nGael]], ina fhaightear pearsana ón [[Rúraíocht]] agus [[Scéalaíocht na Ríthe]]. Tá sé caomhnaithe i bpáirt sa lámhscríbhinn darb ainm ''[[Leabhar na hUidhre]]'' (c. 1106), agus go hiomlán sa ''[[Leabhar Buí Leacáin]]'' (c. 1401).<ref>Jeffrey Gantz (ed. & trans.), ''Early Irish Myths and Sagas'', Penguin Classics, 1981, pp. 37-59</ref> Creidtear gur ón 8ú nó 9ú haois í teanga an scéil.<ref>James MacKillop, ''Dictionary of Celtic Mythology'', Oxford University Press, 1998, pp. 359-361</ref> Insítear scéal shaol agus leannáin [[Éadaoin]]e, bean dhaonna álainn na nUladh, agus a caidreamh le h[[Aengus]] and [[Midhir]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]]. Ceapann an tOllamh [[Jeffrey Gantz]] go bhfeictear sna scéalta "chiall fileata an dlí" i réim i sochaí na nGael.<ref>Jeffrey Gantz, "Early Irish Myths and Sagas", Penguin Classics, 1981, lch. 38</ref> ==Scéal== Cé nach soiléir í fianaise na lámhscríbhinne, tá an téacs roinnte ina thrí mhír ag na heagarthóirí Best agus Bergin, ''TE I'' (§§ 1-10), ''TE II'' (§§ 11-14) and ''TE III'' (§§ 14-26).<ref>Best and Bergin, "Tochmarc Étaíne." 139-40</ref> ===''TE I''=== # I dtosach báire insítear scéal ghiniúint Aonghasa, agus a thuistí ná [[An Dagda|an Daghda]] agus [[Bóinn]], bean chéile [[Elcmar|Ealcmhair]]. Is é Midhir é athair altrama Aonghasa; agus é fásta, tagann sé i seilbh [[Brú na Bóinne|Bhrú na Bóinne]] ó Elcmar. # Tugann Midhir cuairt ar Aonghas, ach dalltar é le craobhóg chuilinn, caite ag buachaillí ag imirt in aice leis an mBrú. Agus é leigheasta ag [[Bóinn]], lia, éilíonn sé cúiteamh ar Aonghas. Ina measc siúd, éilíonn sé lámh na mná is áille in Éirinn, a bhfuil aithne aige uirthi cheana: Éadaoin, iníon Ailealla, rí Uladh. Chun í a bhuachaint ar son Mhidhire<!--g. Midreach?-->, caithfidh Aonghas roinnt saothar a dhéanamh, ina measc machairí a ghlanadh agus aibhneacha a atreorú, chomh maith leis a meáchain óir agus airgid a íoc. Agus iad déanta, pósann Midhir Éadaoin. # Cuirtear lán a cinn d'éad ar [[Fuamnach|Fhuamnach]], iarbhean chéile Mhidire, agus déanann sí lochán uisce d'Éadaoin. Agus é ag imeacht ina ghal, tagann cuileog chorcra álainn amach as. Tá a fhios ag Midhir gurb is Éadaoin í an chuileog, agus téann sí gach áit ina theannta. # Ach músclaíonn Fuamnach anfa a shéideann ar siúl an chuileog, agus scaipeann sí siar is aniar ar feadh seacht mbliana sula thuirlingíonn sí ar éadaigh Aengus, agus í spíonta. Déanann Aonghas grianán chriostail di, a iompraíonn sé leis go dtí go dtagann sí chuici féin. # Músclaíonn Fuamnach anfa eile agus séideann sí Éadaoin ar siúl arís. Tar éis seacht mbliana eile, thuirlingíonn sí i gcuach óir sa lámh bhean chéile [[Éadar|Éadair]], laoch na nUladh i ré [[Conchúr mac Neasa|Chonchúir mhic Neasa]]. Ólann sise ón gcuach, slogann an chuileog, agus éiríonn sí torrach. Tagann Éadaoin ar an saol arís, 1,012 bliana tar éis a céad lá breithe. Idir an dá linn, beireann Aonghas ar Fhuamnach agus baineann sé a cloigeann di. ===''TE II''=== Tá bean chéile de dhíth ag [[Ard-Rí na hÉireann]], [[Eochaid Airem]], toisc nach ngéillfidh ríthe na gCuigí do rí gan banríon. Seolann sé teachtairí at dís na tíre, ar lorg na mná is áille in Éirinn, agus aimsíonn siad Éadaoin. Titeann sé i ngrá léi agus pósann sé í, ach tá a dheartháir Ailill splanctha ina diaidh freisin, agus tránn sé de bharr ghrá aontaobhaigh. Fágann Eochaid [[Teamhair]] ar chamchuairt na hÉireann. Fanann Éadaoin leis an easlán, Ailill, a insíonn dí cúis a thinnis. Deir sé go leigheasfaí é ach dá ndéarfadh sí an focal; deir sise gur maith léi go raibh sé ar fónamh. Tagann biseach air, ach deir sé go dtiocfadh leigheas air dá n-aontódh sise buaileadh leis ar an gcnoc thuas, um gan an rí a náiriú ina thigh féin. Aontaíonn sí buaileadh leis trí huaire, ach is Midhir i ndáiríre atá ann, agus cuma Ailill air. An tríú huair, insíonn Midhir an fhírinne d'Éadaoin, ach níl aithne aici air. I ndeireadh na dála, géilleann sí dul leis, ar choinníoll go dtabharfadh Eochaid cead dí. ===''TE III''=== Níos faide anonn, agus Aillil ar fónamh agus Eochaidh abhaile, tugann Midhir dúshlán ar Eochaidh cluiche [[ficheall|fichille]] a imirt leis. Agus iad ag imirt, buann Eochaidh agus ardaíonn na geallta; mar shampla, caithfidh Midhir an [[Bóthar Chorr Liath]] a thógáil. Sa deireadh, molann Midhir mar gheall póg is barróg ó Éadaoin, agus buann sé an babhta seo. Deir Eochaidh le Midhir teacht ar ais an bhliain ina diaidh, a dhuais a ghlacadh chuige féin. Idir an dá linn, bailíonn Eochaidh a laochra is cróga chun Teamhrach, ach in ainneoin sin, nochtann Midhir laistigh. Tugann Eochaidh based do Mhidhir barróg a bhreith ar Éadaoin, ach iompaíonn siad beirt ina n-ealaí agus imíonn leo ar eitleog. Ordaíonn Eochaidh go mbaine gach [[síbhuíon]] in Éirinn, agus i mbun na hoibre ag síbhuíon Mhidhire i m[[Brí Léith]], tagann Midhir i láthair agus geallann sé go dtabharfaidh sé Éadaoin ar ais. Ag an uair atá ceaptha ámh, tugann Midhir leis caoga bean atá aon chuma amháin orthu. Toghann Eochaidh an té a mheasann sé gur Éadaoin í, luíonn sé léi, agus éiríonn sí torrach le hiníon dó. Níos faide anonn, tagann Midhir arís agus deir sé le hEochaidh gur a iníon féin le hÉadaoin í an té a roghnaigh sé, beirthe ina shíbhuíon. Agus é náirithe, fágann Eochaidh iníon a gcaidrimh colaigh lasmuigh, ach tagann aoire agus a bhean chéile uirthi agus tógann siad í amhail is leo féin í. Pósann an cailín [[Eterscél Mór]], comharba Eochaidh, agus rug sí máthair an ardrí, [[Conaire Mór]]. Sá scéal ''[[Togail Bruidne Dá Derga]]'', [[Mess Búachalla]] is ainm dí, agus is iníon Éadaoine agus [[Eochaidh Feidhil]] í.<ref>Gantz, 1981, ll. 60-106</ref> Ag deireadh an scéil, cuirtear Eochaidh chun báis, agus Sigmall Cael, ua Midhire, ab ea a mharfóir.<ref>Osborn Bergin and R. I. Best, "''Tochmarc Étaíne''", ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 12, 1938, ll. 137-196 ([http://www.ucc.ie/celt/published/G300012/index.html CELT])</ref> ==Tionchar== Tá an oiread sin cosúlachtaí eatarthu ó thaobh mótífe de, is léir go raibh tionchar mór ag an scéal seo ar an [[scéal ridireachta]] ''[[Sir Orfeo]]'' (athinsint an scéil ''[[Orpheus]]'').<ref>Laura A. Hibbard, ''Medieval Romance in England'', ll. 197-8, New York Burt Franklin, 1963</ref> ==Foinsí lámhscríbhinne== * TCD MS 1318 (''olim'' H 2.16) ([[Leabhar Buí Leacáin]]), col. 876-877 (macasamhail lch. 175a-b), [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. Meáinsliocht. * NLI G 4, col. 985-97, [[Leabharlann Náisiúnta na hÉireann]]. Mír phárpháipéar a raibh tráth as [[Leabhar Buí Leacáin]] * [[Egerton 1782]], fo. 106r-108v (London, [[British Library]]). Meáinsliocht, cuid de ''[[Toghail Brú Dá Dearga]]'' * RIA 23 E 25 ([[Leabhar na hUidhre]]) 10636-10707; 10790-10915 (BÁC, [[Acadamh Ríoga na hÉireann]]). * TCD MS H 3.18(?), ll.&nbsp;605-606 (BÁC, [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]). Sleachta gluaistithe. <!-- 1337 = H 3.18 "The Dialogue between King Cormac and Fíthel" --> ==Leagain agus aistriúcháin== * Müller, Edward (eag. agus aistr.). "Two Irish Tales. 2. The History of Aillel and Etain." ''Revue Celtique'' 3 (1878): 351-60 [Egerton 1782]. * Windisch, Ernst (eag.). "Tochmarc Étáine: 'Das Freien um Etain'." In ''Irische Texte mit Übersetzungen und Wörterbuch'' 1 (1891). 113-133. Leagain Egerton agus LU. * Stern, Ludwig Christian (eag. agus aistr.). "Das Märchen von Étáin." ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]]'' 5 (1905): 523-36. LU agus sraithe ó H 3.18. * Bergin, Osborn and R.I. Best (eag.). "Tochmarc Étaíne." ''Ériu'' 12 (1934–38): 137-96. Bunaithe ar G4 agus LBL. * Thurneysen, Rudolf (aistr.). "Etain und Ailill Anguba." In ''Sagen aus dem alten Irland'', eag. R. Thurneysen. Berlin, 1901. 77ff. Bunaithe ar Athleagan II ó LBL agus LU. * Leahy, Arthur Herbert (eag. agus aistr.). "Courtship of Etain." In ''Heroic Romances of Ireland'' 2 vols. Londain, 1905-06. Vol 1: 1-32 (réamhrá agus aistriúchán gluaisithe ó LU agus Egerton), vol 2: 143-61 (aistriúchán ó deireadh LU). * Dillon, Myles. "Tochmarc Étaíne." In ''Irish Sagas''. Baile Átha Cliath, 1959. 11-23. Bunaithe ar roinnt foinsí. * Guyonvarc'h, Christian J. (tr.). "La Courtise d'Étaín." ''Celticum'' 15 (1966): 283-327. (Fraincis) * Gantz, Jeffrey (aistr.). "The Wooing of Étaíne." In ''Early Irish myths and sagas''. Londain, 1981. 39-59. Bunaithe ar roinnt foinsí. * Tigges, Wim (eag.), ''Tochmarc Étaíne: An Old Irish Narrative''. Leiden/The Hague, 2015. Bunaithe ar Bhergin agus Best. Le réamhrá, == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Tochmarc_%C3%89ta%C3%ADne Tochmarc Étaíne] AT CODECS * [https://celt.ucc.ie//published/G300012/index.html Tochmarc Étaíne] ar[[Corpus of Electronic Texts|CELT]] * [https://iso.ucc.ie/Tochmarc-etaine/Tochmarc-etaine-index.html Tochmarc Étaíne] ar ''Irish Sagas Online'' ==Tagairtí== {{reflist|2}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] [[Catagóir:Tochmarc|Éadaoin]] 0rtu8jyyoudpa2z7336kc38nb9r3buo 0 86263 1313936 1251855 2026-05-18T07:14:59Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313936 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Is scéal sa [[Rúraíocht]] é '''''Scéal Muc Mhic Dhathó''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Scéla Muicce Meicc Da Thó'''''), scríofa go formhór as prós agus sága laochais. Is amhlaidh gur cumadh an scéal mar a chaomhnaítear inniu é le húdar Laighneach c. AD 800, fós le fáil i sé lámhscríbhinn ar a laghad, scríofa idir na 12ú agus 18ú haoiseanna. Insítear scéal an achrainn idir na [[Connachta]], le h[[Ailill mac Máta]] agus [[Méabh]] i gceannas, agus na h[[Ulaidh]], le [[Conchúr mac Neasa]], agus iad ag iarraidh seilbh a fháil ar chú na Laighean, Ailbhe. Sa deireadh, réitigh rí na Laighean, Mac Da Thó, an t-aighneas ag fleadh eagraithe aige ag a bhrú. I rith na fleidhe, ámh, bhí an [[curadhmhír|churadhmhír]] agus cé an té a raibh sí tuillte aige, mar chúis achrann eile. I measc phríomhábhar an scéil, tá an choimhlint idir na cúigí Uladh agus Connacht; féastaíocht chomhroinnte; agus an comórtas gaisciúil faoin churadhmhír. Taispeánann na heilimintí seo cosúlachtí le traidisiúin na nGallach agus traidisiúin na gCeilteach go léir. Cé, de réir cosúlachta, gur scéal tipiciúil de chuid na Rúraíochta é ar go leor slite, déanann an scéal scigaithris chomh maith trí aoir shofaisticiúil. Is cosúil go raibh an-tóir ar an scéal sa Mheánaoise agus ina diaidh, agus faightear é mar ábhar i roinnt dánta neamhspleácha. Tá a macasamhail seo d'fhigiúir lárnach na muice ar fáil ins an torc mór allta i litríocht na Breatnaise agus ''Ceist na Breataine'', go háirithe ''Twrch Trwyth'' (''Torc Allta''), sa scéal Breatnaise de chuid an 11ú haois ''Culhwch ac Olwenar'' (''Culhwch agus Olwenar''). ==Foinsí agus cumadóireacht== [[File:Book of Leinster, folio 53.jpg|thumb|''A page from the [[Book of Leinster]].]] Lámhscríbhinní: # [[Leabhar Laighneach]] ([[Coláiste na Tríonóide]], Baile Átha Cliath) # [[H. 3.18]] (CnT, BÁC) # [[Harley 5280]] ([[British Library]]) # [[Rawlinson B 512]] ([[Bodleian Library]]) # MS. XXXVI ([[National Library of Scotland]]) # [[H. 6.8]] (CnT, BÁC) Tá sé lámhscríbhinn ann ar a laghad ina gcaomhnaítear an scéal.<ref name="Chadwick81">Chadwick, lch. 81</ref> Faightear an leagan is luaite agus is fearr i dtrí téacs, in ord aoise: Leabhar Laighneach, c. AD 1160; H 3.18, céad leath den 16ú haois; Harley 5280, c. AD 1700.<ref name="Thurneyseni-ii">Thurneysen, ll. i–ii</ref> Sa Leabhar Laighneach, is é teideal an scéil ná ''Incipit Scēl Mucci M''(''ei'')''c Dathó'';<ref name="Thurneyseni"/> in H.3.18 agus Harley 5280, ''Scēla muici M''(''ei'')''c Dathó''. Níl aon bhaint ag na téacsanna seo le chéile, ach creidtear go bhfréamhaítear iad ó fhoinse comhchoiteann, lámhscríbhinn na 11ú nó 12ú haoise atá ar iarraidh, é féin bunaithe ar leagan a théann siar go dtí c. AD 800.<ref name="Thurneyseniv">Thurneysen, lch. iv</ref> Molann láthair an scéil, go háirithe eolas ar [[Contae Chill Dara|Chontae Chill Dara]], gurbh as Cúige Laighean an t-údar, ach is amhlaidh go raibh eolas aige faoi iardheisceart na tíre.<ref name="Thurneysenv">Thurneysen, lch. v</ref> Caomhnaítear an ceathrú leagan san [[Rawlinson B 512]] den 15ú haois, le fáil anois sa [[Bodleian Library]], nach bhfuil chomh beacht nó coimeádach leis na trí réamhluaite. Sa leagan seo, is é teideal an scéil ná ''Scaradh Ulad ocus Connacht im choin M(ei)c Dá-Thó ocus immá muic''.<ref name="Thurneyseni">Thurneysen, lch. i</ref> Faightear forbairtí agus athruithe eile i ngach aon mhír nach mór.<ref name="Thurneysenii">Thurneysen, lch. ii</ref> B'fhéidir go bhfuil an eagraíocht seo as an 11ú nó 12ú haois. Scríobhadh an téacs ag an scríbhneoir céanna a scríobh ''[[Baile in Scáil]]'', a thóg sé as leabhar den 11ú haois, ''Leabhar Dub-Da-Leithe''. Molann [[Kuno Meyer]] dá bharr go bhfuil an leagan i Rawlinson B 512 fraomhaithe ón bhfoinse chéanna. Ó thaobh na teangan de, is cosúil le Harley 5280 é téacs an Rawlinson B 512, go háirithe ag an tús. Tá nuálaíocht ann mar an gcéanna leis an Leabhar Laighneach, a léiríonn go raibh níos mó ná lámhscríbhinn amháin ar fáil ag an eagarthóir.<ref name="Thurneyseniii">Thurneysen, lch. iii</ref> I gcás amháin ar a laghad, tá an teanga níos gaire don bhuntéacs ná lámhscríbhinn eile a mhaireann. Tá idirshliocht ann maidir le [[Cú Raoi]] a chur le fios gur as [[Mumha]] an leagan seo.<ref name="Thurneysenii"/> In ainneoin roinnt míthuiscint an scéil ag an scríobhaí athbhreithnitheach, is níos ''smoother'' é an stíl liteartha ná an leagan níos luaithe, rud atá cabhrach, de réir [[Rudolf Thurneysen]], chun an scéal iomlán a thuiscint.<ref name="Thurneysenii-iii">Thurneysen, ll. ii–iii</ref> Is iad MS. XXXVI i [[National Library of Scotland]] agus ''H 6.8'' i gCnT, scríofa 1690–1691 agus c. 1777 respectively, and lámhscríbhinní dearanacha ina chaomhnaítear an scéal, Faightear iontu nualeagan den scéal, scríofa is amhlaidh san 15ú no 16ú haois.<ref name="Chadwick82">Chadwick, lch. 82</ref> Tá difríochtaí eatarthu i roinnt bealaí, agus tá drochlitriú iontu. Tugann [[William J. Watson]] faoi ndeara go bhfuil bunaithe ar an leagan le fáil i Rawlinson B 512, ach ní ar an lámhscríbhinn féin. Tá na hathruithe sna nualeaganacha seo chomh suntasach sin, nach bhfuil luach iontu chun an bunscéal a athchruthú. ==Achoimre== Pearsa: * Mac Dá Thó, rí Laighean * [[Cet mac Mágach]] * [[Conall Cernach]] * [[Conchúr mac Neasa]] * ''Fer Loga'', carbadóir [[Ailill mac Máta|Ailille Mhic Mháta]] Bhí cú darbh ainm Ailbe ag rí cáiliúil na [[Laighean]], Mac Dá Thó.<ref name="Gantz180">Gantz, lch. 180</ref> Chosnaíodh Ailbe an cúige go léir agus scaip a chlú agus a cháil ar fud oileán na [[Éire|hÉireann]]. Chuir [[Ailill mac Máta]] agus [[Méabh]], rí agus banríon na g[[Connacht]], teachtairí chuig Mac Da Thó, ag éileamh an cú dóibh féin, mar an gcéanna agus ag an am céanna le [[Conchúr mac Neasa]], rí na n[[Uladh]]. Thairg teachtairí na gConnacht mar éarlais 160 bó bhainne, carbad agus dhá chapall den scoth na gConnacht, agus an cíos céanna geallta an bhliain dár gcion.<ref name="Gantz181">Gantz, lch. 181</ref> Thairg teachtairí na nUladh dá réir sin do Mhac Dá Thó "seodra agus bólacht agus araile ón tuaisceart" agus comhaontas de bharr an chairdis mhóir a bheadh eatarthu mar thoradh sin. Bhí Mac Dá Thó trí na céile de bharr seo, ionas nár ith sé agus nár ól sé agus nár chodladh sé ar feadh trí lá. Thug a bhean chéile comhairle dó, ámh, go dtabharfadh sé an cú chucu dís agus go ligfí dóibh troid ar a shon. Bhí Mac Da Thó an-tógtha leis an smaoineamh seo, agus thug sé gach toscaireacht ar leaththaobh, agus chuir sé in iúl dóibh dís go mbronnadh sé an cú dóibh tar éis an-chuid machnaimh a dhéanamh.<ref name="Gantz182">Gantz, lch. 182</ref> I ngan fhios dóibh, d'aontaigh an dá thoscaireacht go dtiocfadh a ndream ar an lá céanna go féasta i gcúige Laighean, chun Ailbe a ghlacadh go hoifigiúil. Chuir Mac DaThó an féasta ar bhun ina bhrú féin, ar chean de na brúnna is cáiliúla sa tír. Bhí seacht mbealach isteach ag an mbrú, seacht gcoire lán de mhairteoil agus muiceoil saillte, agus seacht tinteán; agus caoga céim idir gach doras. Tháinig na Ulaidh agus na Connachta ag an am céanna chun an cú a bhailiú. Lig Mac Dathó air go neamhurchóideach go raibh fadhb follasach ann, ach thug cuireadh ámh isteach do cách chun féasta. Bhí an brú mór lán de theannas, agus naimhde ina suí os comhair a chéile. Sheol Mac Dathó a mhuc chun maraithe, muc a cothaíodh ag 60 loilíoch ar feadh seacht mbliana, agus anois 40 damh leagtha thairis. Tharraing an mhuc aird na nUladh agus na gConnacht, a gcaithfidís a shocrú conas í a roinnt, agus cérbh é a raibh an [[curadhmhír]] tuillte aige. Shocraigh siad go gcuireadh na gaiscí dúshlán ar a chéile, ag maíomh as a n-éachtaí catha.<ref>Gantz, ll. 182–183</ref> Faoi dheireadh, d'éirigh gaiscíoch na gConnacht [[Cet mac Mágach]] an lámh in uachtar á bhaint lena cuid maímh. Thóg sé a scian ina láimh, shuigh síos agus dúirt: "Aimsigh dom i measc fir na hÉireann an té atá inchurtha liom ó thaobh éachtaí de – muna aimsítear, gearrfaidh mé an mhuc pig." Labhair [[Laoghaire Buach]] ansin: "Níl sé ceart ná cóir go ngearrfadh Cead before mhuc os ár gcoinne." D'fhreagair Cead, "Fan bomaite, a Laoghaoire, go labhraí mé leat. Is é de nós agaibhse Ulaidh, airm a bhaint agus na Connachta a bagairt. Tháinig tú chuig an teorainn agus bhuail mé leat; thréig tú do chapaill agus carbadóir, agus d'éalaigh tú agus mo gha tharat. An é sin do mholadh chun an mhuc a bhaint?" Shuigh Laoghaire síos.<ref name="Gantz183">Gantz, lch. 183</ref> Insítear sraith mar an gcéanna ansin: éilíonn Cead dúshlán, seasann gaiscígh na nUladh, glaonn na hUlaidh eile a ainm, agus tosaíonn Cead á náiriú, ag insint ceann dá éachtaí ina n-éadan. * chuir sé náire ar Aonghas mac Láimhe Gabhuí, ag insint conas a bhain sé i mbun catha lámha a athar<ref>Gantz, ll. 183–184</ref> * chuir sé náire ar Eoghan mac ''Durthacht'', rí ''Fermag'', ag insint conas ar bhain sé a súil amach i mbun tána<ref name="Gantz184">Gantz, lch. 184</ref> * chuir sé i gcuimhne do ''Mhuinremur mac Gerrgend'' conas ar bhain sé mar éiric ceann a mhic ach sé lá roimhe sin * chuir sé i gcuimhne do ''Mhend mac Salchad'', conas ar scoith sé cos a athar * chuir sé i gcuimhne do [[Cealtchar|Chealtchar]] mac of ''Uthecar'', conas ar choill sé é lena gha<ref>Gantz, ll. 184–185</ref> * agus chuir sé náire fiú ar mhac Conchúir, ''Cúscraid Mend Machae'', ag insint conas a pholl sé a mhuineál le ga i rith a chéad éacht airm, agus mar a thréig sé dá bharr tríú cuid dá lucht coimhdeachta as cúlú go cladhartha.<ref name="Gantz185">Gantz, lch. 185</ref> I ngach cás, b'éigean don ghaiscíoch cloíte suí arís le náire. Díreach agus Cead ar tí a bhua thar bhuíon gaiscí na nUladh a cheiliúradh, tháinig laoch na nUladh [[Conall Cernach]] isteach sa bhrú, agus léim isteach i lár an tseomra, agus fuair sé gártha fáilte an na hUlaidh. Bheannaigh Cead agus Conall a chéile le rannta ársa óráidíochta, agus géilleann Cead gur ghaiscíoch níos fearr é Conall ná é.<ref>Gantz, ll. 185-186</ref> Deir Cead chomh maith ámh go gcloíodh a dheartháir Anluan Conall. 'Is é ár ndrochrath é,' ar sé 'nach bhfuil sé sa tigh.' 'Ach tá,' arsa Conall, agus thóg ceann Anluain amach as a sparán, agus chaith i dtreo brollach Ceada, go '' so that a mouthful of blood spattered over the lips.<ref name="Gantz186">Gantz, lch. 186</ref> [[File:Navan.jpg|thumb|''[[Eamhain Mhacha]], ceannáras na nUladh, arbh éigean mná na nUladh canadh do charbadóir na gConnacht, ''Fer Loga'']] Agus náire air, d'fhág Cead an mhuc do Chonall, a ghlac chuige féin an bholgmhír mar ba cheart dó, eire do naonúr, ag fágaint ach na crúibíní dosna na Connachta. Míshásta lena roinn gann, d'éirigh na Connachta amach in éadan na nUladh, agus tharla babhta trom ólacháin sa bhrú agus chuaigh amach ar an gclós.<ref name="Gantz186-187">Gantz, ll. 186–187</ref> I measc seo, bhain Fearghas crann darach ó fhréamh.<ref name="Gantz187">Gantz, lch. 187</ref> Lig Mac Dathó an cú Ailbe ama h chun go bhfeice cé acu a roghnódh sé. Thogh Ailbe na hUlaidh, agus bhí seo lasair sa bharrach ag greadadh na gConnacht. Bhain ''Fer Loga'', carbadóir Ailille, a cheann den mhadra féin ag [[Maigh nAilbhe]]. Agus na sluaite ag réabadh siar trasna na [[Contae na Mí|Mí]], chuaigh ''Fer Loga'' í bhfolach san fhraoch, agus léim isteach i gcarbad Conchúir ag dul thar bhráid, agus rug greim ar chionn an rí ón gcúl. Gheall Conchúr dó cibé fuascailt dár mhian leis; d'iarr ''Fer Loga'' go dtóga sé go h[[Eamhain Mhacha]], príomhchathair na nUladh, go gcana mná na nUladh agus a deirfiúracha mealltacha dó d'aon ghuth gach tráthnóna, "&nbsp;'Sé mo laoch é, ''Fer Loga''." Bliain ina dhiaidh sin ag deireadh an scéil, chuaigh ''Fer Loga'' ag marcaíocht siar go h[[Áth Luain]] le dhá chapall de chuid Conchúir agus srianta óir dóibh dís. ==Dinnseanchas== Sa mhír dheireanach den scéal, faightear dea-shampla de [[Dinnseanchas|Dhinnseanchas]], nó béaloideas [[ainmeolaíocht]]a, "''a touch of antiquarianism dear to the ancient Irish''".<ref name="Chadwick87">Chadwick, lch. 87</ref> Deirtear gurb é ''Mag nAilbi'' (Magh Ailbhe) an áit a scoilt Fer Loga ceann Ailbe ar chrann fearsaide a carabaid, ar bhruacha [[An Bhearú|na Bearú]]. <!--idir [[Contae Laoise]], [[Contae Cheatharlach]] agus [[Contae Chill Dara]].--><ref name="Thurneysen66">Thurneysen, lch. 66</ref> ==Léirmheastóireacht== ===Stíl scéalaíochta=== De réir an scoláire cheiltigh [[Nora Chadwick]], "insítear an scéal le cumhacht scéalaíochta den scoth": chuirfeadh a ghreann agus a ghontacht ságaí is fearr na hÍoslainne i gcuimhne.<ref name="Chadwick88">Chadwick, lch. 88</ref> Tá a dhialóg go suntasach ardoilte, le "deisbhéalaí chaolchúiseach", agus le "fíorachomaireacht" ina rogha focal. "'Sna focail ráite ag Mac Dathó lena chuairteoirí, tugann sé le tuiscint ach le cúpla focal gonta, snáithe a smaointe agus a ghliceas, agus é i gceist aige ná a fhíorsheift a cheilt óna chuairteoirí, ach í a moladh dúinne." In ainneoin na bhfoirmeacha liteartha le fáil sna téacsanna a mhaireann, is saothar den bhéaloideas é an scéal. Is sainthréith éden scéal ná "easpa ghlan machnaimh"; "ní chuirtear focal ar bith amú, ní fhorbraíonn abairt ar bith". Insítear go tapaidh scéal na n-eachtraí, leis an aidhm aird an éisteora a ghríosú, seachas smaoineamh an léitheora a spreagadh. Baineann an scéalaí úsáid as dúil an iontais, forbairtí tapúla agus teannas drámata. Téann sé i bhfeidhm orainn le ''crescendo'' gasta go buaicphointe iontach agus geit"; mar shampla nuair a ghéilleann Cead go drogallach do Chonall Cearnach, ach ansin cuireann Conall náire air, gan coinne agus go tobann, os comhair slua gaiscí na hÉireann, agus ceann Anluai teilgthe aige "in éadan bhrollach a chéile comhraic lena leithéid de neart gur phléasc steall fola amach trí bheola Cheada".<ref name="Chadwick88-89">Chadwick, ll. 88–89</ref> Feictear do Chadwick gur scéal é seo a mheallann na fir seachas mná, i gcodarsnacht leis an scéal "galánta agus dea-scríofa [[Tochmharc Éadaoine]] faoi eachtraí osnádúrtha Eochaidhe agus Éadaoine leis an dia [[Midhir]]"; le "háilleacht fileata scéal [[Deirdre|Dheirdre]] agus na mac Uisnigh"; maraon le scéalta luachmhara déanacha [[An Fhiannaíocht|na Fiannaíochta]], "scéalta faoin saol amuigh faoin aer, faoi sheilg agus ghrá, agus faoi dhraíocht agus ghaisce i sochaí níos simplí agus is lú an eagraíocht ann ná an ceann le feiceáil ag fleadh Mhic Dathó."<ref name="Chadwick89">Chadwick, lch. 89</ref> Léiríonn an bhearna idir na scéalta seo "an réimse ábhair ar leith a raibh faoi mháistreacht na scéalaithe luath-ghaelacha". Mar fhocal scor, deir Chadwick: "Is saothar ealaíne ardchaighdeánach as féin é an sága próis ''Mac Da Thó''. Gan blúirín rómánsúlachta, gan tairngreacht draíochta nó osnádúir, gan ábhair ársa nach mór, coimeádann sé ár n-aird lena scéalaíocht tapaidh gan teip, le hanonn is anall tapa na dialóige, agus lena mhórchumas drámaíochta. Níor léiríodh riamh nós Aois Ghaelach na Laochra le leagan chomh spéisiúil sin..."<ref name="Chadwick92-93"/> ===Téama ársa=== [[File:The Image of Irelande - plate03.jpg|thumb|''Ba chuid thábhachtach é an fleadh sa tsochaí Ghaelach, fós suas go [[Na Túdair|concas na Túdar]], an ré inar scríobhadh an leagan H 5280]] Deirtear gurb é ''Scéal Muc Mhic Dhathó'' "thar barr ó thaobh inste de, i measc na luathságaí Gaelacha", agus "cur síos ar sheansaol laochais na hÉireann agus a meon cogúil" á phlé aige.<ref>Chadwick, ll. 80–81</ref> Is é mar bhuntéama an scéil ná an [[curadhmhír|churadhmhír]], agus an ceart a raibh ag an laoch is cróga ag fleadh éigin í seo a éileamh ón gcoire lárnach.<ref name="Chadwick82">Chadwick, lch. 82</ref> Chun a cheart don churadhmhír a dhearbhú, b'éigean d'éilitheoir ar dtús a éachtaí laochais a maíomh astu, agus ansin náire a chur ar a chéile comhraic, ag cur deiridh lena n-agóidí agus a bhfrithéilimh. Muna raibh buaiteoir follasach ann, rachadh an cheist chun eadrána, mar shampla scéal mar a chéile na [[Rúraíocht]]a, ''[[Fleadh Bhricreann]]''. Molann Chadwick go bhféadfadh go dhéantar scigaithris ar an eadráin nuair a scaoileann Mac Dathó an cú Ailbe, chun go bhfeice cén cúige gurbh fhearr leis. Áitíonn Chadwick go bhfuil téama an scéil – an fleadh – an ceann is ársa dearfa thar aon nós Gaelach eile. Tugann eitneagrafaithe clasaiceach de nós [[Posidonius]], go háirithe [[Athenaeus]] na 2a haoise, cur síos ar na fleadha Gallacha a bhí an-chosúil lena ngaolta na n-oileán.<ref>Chadwick, ll. 82–83</ref> Aer an gcuma chéanna, déanann eitneagrafaí na céad aoise [[Diodorus Siculus]] cur síos mionsonraithe conas a bhronnadh na Gallaigh "na míreanna is fearr feola ar fhir chéimiúla", agus conas, mar thoradh achrainn, a tháinig dúshláin astu, ina thugann siad faoi ag móradh crógacht a sinsear agus ag maíomh as a ngaiscí féin; agus ag an am gcéanna, ag déanamh ceap magaidh agus a bheag as a gcéile comhraic, agus ag iarraidh lena gcuid cainte misneach a gcroíthe a ghoid".<ref name="Chadwick83">Chadwick, lch. 83</ref> Is é téama tánaisteach chomórtas na curadhmhíre ná an iomaíocht idir cúigí ríoga na gConnacht agus na nUladh, réitithe i gcomórtas na beirte laochra, Cead Mac Mágach and Conall Cearnach.<ref name="Chadwick83"/> Claontar scéal na hiomaíochta le dearcadh Laighneach an údair.<ref name="Chadwick80">Chadwick, lch. 80</ref> Déanann sé ceap magaidh den dá chúige le gliceas Mhic Dhathó, Rí na Laighean. Go háirithe, is fearr leis an údar na Connachta ó thaobh polaitíochta de agus bíonn sé doicheallach leis na hUlaidh go dtí críoch an scéil.<ref>Chadwick, ll. 80, 84, 88</ref> Maíonn Mac Dathó do chách ann nach bhfuil do na Laighin ach mionrud é an bia go léir curtha ar fáil ag an fleadh.<ref name="Thurneysen26">Thurneysen, lch. 26</ref> D'fhéadfaí a shocrú gurb é spreagadh an scéil ná éileamh na Laighean, idir na hUlaidh agus na Connachta a chloí.<ref name="Chadwick84">Chadwick, lch. 84</ref> Is amhlaidh, ámh, nach bhfuil na hábhair polaitiúla i ndáiríre tábhachtach don údar agus é ag scríobh. Níl sa téama dó ach dóigh fóirsteanach chun scéal maith a insint. Is suntasach é nach bhfuil trácht ar Chú Chulainn ar chor ar bith sa scéal seo, cé go mbuaileamar le slua mór laochra ón mbuíon chéanna mar a fhaightear sa ''[[Táin Bó Cuailnge]]'', ar a laghad deichniúr is fiche.<ref name="Chadwick83-84">Chadwick, ll. 83–84</ref> Molann Chadwick go gcuireann seo ársaíocht an scéil le fios dúinn, níos sine fós ná forbairt scéal Chú Chulainn sa Rúraíocht. Is sean agus doiléir iad cuid de na rannta ann, ach is amhlaidh gur scríobhadh níos deireanaí roinnt ábhair scigaithrise.<ref name="Gantz180"/> ===Ábhair aoracha === Cé gurb amhlaidh é gur scéal clasaiceach na [[Rúraíocht]]a é ''Scéal Mhuc Mhic Dhathó'' ó thaobh téama agus scéalaíochta de, tá roinnt eilimintí neamhghnácha le fáil ann a thugann le fios go bhfuil gné aorach ann, ag déanamh scigaithrise ar sheánra laochais na Rúraíochta.<ref name="Gantz180"/> Is léir go bhfuil bunús miotasach ag an mhuc eapaimneach, ach is amhlaidh gurb aorach é a méid áibhéalach. Agus cé sa ''[[Táin Bó Cuailnge]]'' go dtéann na hUlaidh agus na Connachta i mbun cogaidh ar son an tarbh is luachmhaire na hÉireann, sa scéal seo, níl ach cú i gceist. Le linn "sainsraithe de ghreann coimrithe", geallann Mac Dathó an cú don dá bhuíon, agus ansin cuireann cuma bréige ar nuair a thagann siad ar an lá céanna.<ref name="Chadwick85">Chadwick, lch. 85</ref> I rith comórtas an ghaisce, ní amháin go gcuirtear a sáith náire ar laochra na nUladh, ach i dteannta sin cuma amaideach. Baintear úsáid ghreannmhar as an áibhéil nuair a chaitheann Conall ceann Anluain ag a chéile comhraic, Cead.<ref name="Chadwick89"/> Tugann Thurneysen faoi ndeara go dtugtar "an-bhabhta dí" (''so-imól''), ar chomh-mharú na n-aíonna sa lámhscríbhinn Harley 5280, "greann sách garbh" a athraíodh nó a fágadh ar lár i lámhscríbhinní níos déanaí, is amhlaidh toisc nár thuig na cóipeálaithe é.<ref>Thurneysen, lch. 29</ref> Tugann Gantz faoi ndeara go bhfuil éileamh ''Fer Loga'', go gcanfadh mná mealltacha na nUladh 'Is mó mhuirnín é Fer Loga' dó gach oíche, chomh bharrúil sin nach féidir leis bheith ann de thaisme.<ref>Gantz, ll. 180–181</ref> De réir Chadwick, is ea an scéal "saobhadh iomráiteach an tSaoil Ársa le té a thug urraim do agus a bhí ag gáire faoina nósanna".<ref name="Chadwick89"/> Níl cruinn ceart a rá gur scigaithris é an scéal; ina ionad sin, is amhlaidh "gur chruthaigh saoi liteartha nós laochais ar ár son, trí phriosma ré nis deireanaí. Tugann sé tuiscint aibí, íoróin dhian, agus áibhéil éadrom chun tairbhe ina chuid scríbhneoireachta."<ref name="Chadwick92-93">Chadwick, ll. 92–93</ref> ==Tradisiúin ghaolmhara== Is léir go raibh an-aithne ar an scéal i measc luchta liteartha.<ref>Chadwick, lch. 90</ref> Luadh an scéal i ndán de chuid ''[[Flannacán Mac Cellaich|Flannagáin Mhic Ceallaigh]]'' sa [[Leabhar Buí Leacáin]]. Deirtear gur mharaigh na Lochlannaigh Flannagán in 896.<ref>Thurneysen, lch. iv</ref> I measc liosta na bpríomhscéalta (iad a insíodh na filí di na ríthe) ón 10ú haois, tá tagairt eile do scéal darb ainm ''Orguin<ref>[http://dil.ie/34005 Orgun] ar eDIL; ár, eirleach.</ref> Mic Da Thó''. Luaitear Brú Mhic Dhathó i dteannta roinnt eile i ndán faoi ''bruidhne'' ndá hÉireann ársa.<ref>Chadwick, ll. 90–91</ref> Is léir gur sean nós é, cumtha roimh an cóip is sine atá caomhnaithe againn, am [[Leabhar Laighneach]]. Bhí clú agus cáil ag an scéal níos deireanaí, agus ceapadh roinnt dánta neamhspleácha agus é mar ábhair; ach is amhlaidh nach bhfuil ceann ar bhith acu bunaithe ar an téacs atá fós ann, rud a chuireann le fios gur spreag leaganacha eile den scéal é.<ref>Chadwick, lch. 91</ref> Tá dán amháin ann mar chuid den Leabhar Laighneach, de Harley 5280 agus de H.3.18.<ref>Thurneysen, lch. v</ref> Taispeánann an t-údar a chuid eolais faoi ainmneacha laochra Gaelacha i gcoitinne, ina measc carachtair ó scéalta eile. Tá dara dán ann a leanann an chéad cheann i Harley 5280, agus caomhnaítear é i dtrí lámhscríbhinn eile: an [[Leabhar Mór Leacáin]], [[Laud 610]] sa [[Bodelian Library]] agus sa [[Lámhscríbhinní Stowe]]. [[File:Culhwch.jpg|thumb|I mbunleagan an scéil, d'fhéadfadh gurbh an príomhcharachtar é muc Mic Dathó, a chuireann le fios macasamhlacha le seilg an [[torc allta|toirc allta]] sna [[seanscéalta Artúrach]].]] Sa dá dhán seo, ní hé an cú Ailbe an laoch, ach an mhuc, mar a chuireann teideal an scéil le fios go bunúsach. Leis an rogha neamhghnách de mhuc mar príomhcharachtar, ceanglaítear an scéal le traidisiúin níos leithne Ceilteacha, agus móitíf [[torc allta|thorc allta]] móitíf na [[seanscéalta Artúraigh]] san áireamh. Mar shampla, is cúis anró é an torc allta [[Twrch Trwyth]] d'fhir chúirt Artúir i scéal den 11ú haois ''[[Culhwch agus Olwen]]''; agus tá cosúlachtaí ann ó thaobh sonraí tíreolaíocha a thurais agus na Connachta á chloí ag Ailbe le turas Twrch Trwyth féin. Go deimhin, tugann Thurneysen faoi ndeara go scríobhann an file ''torc'' agus ''muc'' go hinmhalartaithe agus é ag trácht ar mhuc Mhic Dathó.<ref>Thurneysen, ll. 30, 55, 62</ref> Sna dánta seo, luaitear sonraí breise den scéal, ina measc, bean chéile Mhic Dhathó, ''[[Maine Athrai]]'', a dhá mhac, agus a gharmhac [[Léana]]. De réir na leaganacha seo, aimsíonn Léana an mhuc don chéad uair ar t[[Sliabh Bladhma]], agus déanann chúram dó go dtí go bhfuil seacht n-orlaí saille ar a chaincín. Tá an mhuc ag teastáil ó ''Mhaine Athrai'' d'fhleadh a fear céile, ach diúltaíonn Léana. Maraítear é agus an mhuc ag tochailt cré, á chlúdach beo ina chodladh. Sa leagan seo den scéal, a thugann le fios cé mhéad a fágadh ar lár sa tsága, tugann muicí Mhic Dhathó ''[[Follscaide]]'' an mhuc leis chuig fleadh a mháistir. ''Sna lámhscríbhinní Laud 610 agus Stowe, caomhnaítear an dán ag moladh mhuc Mhic Dhatho mar aguisín den Dinnseanchas faoi [[Magh Léana|Mhagh Léana]], Contae Uíbh Failí.<ref>Thurneysen, ll. v, 66</ref> Ní bheifí ag súil lena mhalairt mar mhíniú ar an logainm i sanasaíochtaí na meánaoise. Le fírinne, níl sa bhrí le ''magh léana'' ach "machaire/má cluana". Ar an mbealach céanna, tá sanasaíocht dúchais ach bhíodh amhrasach i sága eile, sách níos deireanaí ná an bunscéal, a mholann gurb ionann an t-ainm Mac Da Thó agus ''Mac Dá Túa''<ref>[http://dil.ie/41136 Tóe] ar eDIL.</ref>, "mac na beirte tostaí", toisc gur bodhar balbh a thuistí. Cé go bhfuil sé bréagach sa chuid is fearr de, ghlac roinnt filí agus eagarthóirí leis an míniú seo, amhail scríobhaithe na lámhscríbhinne ''Rawlinson B 512'' (a scríobhann ''Dá'' (le ''a'' fada), agus a dhéanann uaim le ''Thó'' agus ''t''.<ref>Thurneysen, lch. i</ref> ==Leabharliosta== ===Príomhfhoinsí=== ''Leabharliosta le Thurneysen ll. i-ii'' * [[Leabhar Laighneach]], [[Coláiste na Tríonóide]] (CnT), Baile Átha Cliath (BÁC): ** [[Ernst Windisch|Windisch, Ernst]]. Irische Texte I 93 sqq. ** Facsimile den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], ll.&nbsp;111 sqq. ** {{cite book| title=An Early Irish Reader| author=[[Nora Chadwick|Chadwick, Nora]]| publisher=Cambridge| year=1927| series=| volume=| id= }} * H.3.18, CnT, BÁC: ** Scarre, Annie M. ''Anecdota from Irish manuscripts'' 5, 8 sqq. * Harley MS. 5280, fol. 40r-42r (sean leathanú; fol. 50, 52, 53r, nua leathanú); British Library * [[Rawlinson B. 512]], fol. 105 v 2–108 r 2; Bodleian Library, Oxford. ** {{cite book| title=Hibernica Minora| editor=[[Kuno Meyer|Meyer, Kuno]]| pages=51 sqq| publisher=| date=| series=| volume=| id= }} * MS. XXXVI, fol. 86r-91v; National Library of Scotland: ** [[William J. Watson|Watson, William J]]. ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]]'' 17. 213 sqq. * H.6.8, ll.&nbsp;37–50; CnT, BÁC. ===Tráchtaireachta=== * {{cite book| title=Irish Sagas| editor=[[Myles Dillon|Dillon, Myles]]| chapter=Scéla Muicce Meicc Da Thó| author=Chadwick, Nora| publisher=Irish Stationery Office| year=1959| series=Radio Éireann Thomas Davis Lectures| volume=| id= }} * {{cite book| title=Early Irish myths and sagas| url=https://archive.org/details/earlyirishmythss00jeff| author=Gantz, Jeffrey| publisher=Penguin Classics| year=1981| isbn=978-0140443974 }} * {{cite book| title=Scéla mucce Meic Dathó| editor=[[Rudolf Thurneysen| Thurneysen, Rudolf]]| publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]]| year=1935| edition=1975| series=Mediaeval and Modern Irish Series| volume=VI| id= }} ===Tuilleadh le léamh=== * {{Cite journal| first=Caoimhín| last=Breatnach| title=The Early Modern Version of ''Scéla Mucce Meic Da Thó'' — Tempus, Locus, Persona et Causa Scribendijournal=[[Ériu (iriseán)|Ériu]]| volume=41| year=1990| pages=37–60 }} * {{Cite journal| first=Cornelius G.| last=Buttimer| title=''Scéla Mucce Meic Dathó'': A Reappraisal| journal=Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium| volume=2| year=1982| pages=61–73 }} * {{Cite journal| first=James W.| last=Gleasure| title=The Rawlinson B512 Version of ''Scéla Mucce Meic Dathó'' Revisited| journal=Scottish Gaelic Studies | volume=17| year=1996| pages=143–5 }} * {{cite book| title=The Celtic Heroic Age: Literary Sources for Ancient Celtic Europe and Early Ireland and Wales| url=https://archive.org/details/celticheroicagel0000unse| editor1=Koch, John T| editor2=Carey, John| publisher=Celtic Studies Publications| year=2003| isbn=978-1891271090 }} English translation. * {{Cite journal| first=Kim R.| last=McCone| title=''Scéla Muicce Meic Dá Thó'' | journal=Léachtaí Cholm Cille| volume=14| year=1983| pages=5–38 }} * {{Cite journal| first=Erich| last=Poppe| title=''Scéla Muicce Meic Da Thó'' Revisited| journal=Studia Celtica Japonica| volume=9| year=1997| pages=1–9 }} * {{Cite journal| last=Sayers| first=William| title=Severed Heads Under Conall's Knee (''Scéla Mucce Meic Dathó'')| url=https://archive.org/details/sim_mankind-quarterly_summer-1994_34_4/page/369| journal=The Mankind Quarterly| volume=34.4| year=1994| pages=369–78 }} * {{Cite journal |first=William |last=Sayers |title=Serial Defamation in Two Medieval Tales: The Icelandic ''Ólkofra Tháttr'' and the Irish ''Scéla Mucce Meic Dathó''| journal=Oral Tradition| volume=6.1| year=1991| pages=35–57 }} * {{Cite journal| first=William| last=Sayers| title=Conall's Welcome to Cét in the Old Irish ''Scéla Mucce Meic Dathó''| journal=Florilegium| volume=4| year=1982| pages=100–8 }} == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Sc%c3%a9la_mucce_Meic_Da_Th%c3%b3 Scéla mucce Meic Da Thó] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Scel-datho/Scel-datho-index.html Scéla Mucce Meic Da Thó] ar ''Irish Sagas Online'' * [http://www.ucc.ie/celt/published/G301016/ Scéla Mucce Meic Dathó], ar [[Corpus of Electronic Texts]] * [http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ The Story of Mac Dathó's Pig] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070925170341/http://adminstaff.vassar.edu/sttaylor/MacDatho/ |date=2007-09-25 }}, téacs Sean-Ghaeilge le haistriúchán Béarla, ó ''An Early Irish Reader''. ==Tagairtí== {{reflist|2}} {{An Rúraíocht}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] cdx1fm4u5qru7qvud3tyui8fc272mc6 0 86264 1313905 1268672 2026-05-17T20:58:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313905 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Sa [[Rúraíocht]], is réamhscéal don ''[[Táin Bó Cuailnge]]'' é '''Táin Bó Fraích'''. Caomhnaítear é sa [[Leabhar Laighneach]], sa [[Leabhar Buí Leacáin]] agus in dhá lámhscríbhinn eile na 15ú/16ú.&nbsp;haoise. Faightear chomh maith é sa [[Leabhar Deathan Lios Mòir]]. D'aistríodh as [[Gaeilge na hAlban]] go [[Béarla]] é sa bhliain 1756. ==Achoimre== Déanta na fírinne, tá dhá scéal ann ó thaobh ábhair de sa ''Táin Bó Froích'' nach bhfuil gaol eatarthu ach an teideal. Sa chéad scéal, is laoch na g[[Connacht]] é [[Fraoch mac Idaith]], a bhí i mbun cogaidh in éadan na n[[Uladh]], agus é i ngrá le ''[[Findabair]]'', iníon [[Ailill mac Máta|Ailealla]] agus [[Méabh]]a. Ní raibh Méabh ag éirí sa chomhrac in éadan laoch dochloíte na nUladh, [[Cú Chulainn]], agus dá bharr d'fhógair sí a hiníon mar dhuais. Thairg Fraoch é féin ach chloígh Cú Chulainn é i gcomhrac aonair – ar a laghad '' als Erster. I ndara scéal ''[[Echtra Fergusa maic Léti]]'', insítear conas a chuir Ailill cluain ar Fhraoch ''go dtí "Uisce Dubh"'' (sé sin, Dubhlinn Fhraoigh, [[Bré]]). D'ionsaigh ollphéist mara ann é agus d'éalaigh sé é ach le saothar nach beag.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;744.</ref> Sa dara heachtra darb ainm chéanna, bhí Fraoch pósta ní le Fionnabhair, ach le bean eile. Fuadaíodh iad beirt, in éineacht lena dtriúr mac agus a gcuid bólachta. Le cabhair ón laoch [[Conall Cearnach]], d'éirigh leis a theaghlach agus a sheilbh a thabhairt abhaile. Le linn na heachtra, chuaigh siad thar [[Muir Éireann|Muir Éireann]] agus an [[Muir nIocht]] agus tríd [[na hAlpa]], áit a raibh na foghlaithe ann i mbaile cosanta ag nathair nimhe. Ghabh Conall an nathair agus chuir a chodladh ina chrios é, agus scrios seisean agus Fraoch an baile. D'éalaigh an nathair arís ach gan gá a chur sa laoch.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' ll.&nbsp;700-</ref> ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' [[Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften]], Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur.'' Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. ==Naisc sheachtracha== * [https://codecs.vanhamel.nl/Special:Redirect/page/2028 Táin bó Fraích] ar CODECS. * [https://celt.ucc.ie//published/G301006/index.html Táin Bó Fraích], leagan le [[Wolfgang Meid]] ([[Leabhar Laighneach]], [[Leabhar Buí Leacáin]], srl.) ar CELT. * [https://celt.ucc.ie//published/G800011E/text005.html T''ain'' Bó Fraich], [https://celt.ucc.ie/published/G800011E/ Leabhar Laighneach], cuid 5, ll. 1127-1135, LS folio 248a-252b ar CELT. * [http://www.maryjones.us/ctexts/fraech.html ''The Cattle Raid of Fráech''] sa ''Celtic Literature Collective'' le fáil ar maryjones.us. ==Féach fosta== * [[Cernunnos]] == Tagairtí == {{reflist}} {{An Rúraíocht}} {{DEFAULTSORT:Tain Bo Fraich}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] hodbddny4zhqk69den18rdt653cs1ph 0 86626 1313952 1298750 2026-05-18T08:08:21Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313952 wikitext text/x-wiki Is scéal na [[Rúraíocht]]a é '''Eachtra Fhearghasa mhic Léite''' ([[Sean-Ghaeilge]]: '''Echtra Fergusa maic Léti'''). ==Achoimre== Bhí geis ar rí na n[[Uladh]], [[Fearghas mac Léite]] gan dul ag tumadh i [[Loch Ruaidhrí]]. Lá breá éigin, gan coinne dhúisigh lúchorpáin ("beag-corp", leipreacháin) é<ref>Seo é an chéad lua leipreachán sna seanscéalta, féach [http://books.google.at/books?id=U-O0wzFcu2gC&pg=PA297&dq=Echtra+Fergusa+maic+L%C3%A9te&hl=de&ei=0jpqTY3XENTR4gazlKTfCQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CD0Q6AEwBQ#v=onepage&q=Echtra%20Fergusa%20maic%20L%C3%A9te&f=false ''A Dictionary Of Celtic Mythology.''] le fáil ar books.google.at</ref> agus caitheadh san uisce é. D'éirigh leis, ámh, greim a rug ar roinnt dóibh, agus bronnadh trí ghuí air. Ba í ceann amháin acu bheith i ann análú faoin uisce - i ngach aon áit, ach amháin Loch Ruaidhrí. In ainneoin sin, rinne sé iarracht tumadh ann, agus bhuail sé le ''muirdris'' (dris nó ollphéist mhara), a raibh in ann é féin a chrapadh agus i bpreabadh na súl arís a phléascadh. Tugadh an oiread sin geit as Fearghas gur cuireadh a aghaidh as a riocht, agus d'fhan mar a bhí.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3, S.&nbsp;744.</ref> Leis a leithéid d'ainimh, ní bheifí de ghnáth in ann rialú gan muinín na muintire, ach choinnigh na hUlaidh a rún faoi cheilt - chuir sé gach scáthán as radharc, go bhfana dofheicthe a aghaidh casta - agus lean air mar rí. Seacht mbliana ina dhiaidh, ámh, bhí cailín aimsire aige ach lascadh sé í. Mar chúiteamh, thóg sí scáthán léi chuige, chonaic sé a aghaidh ann, agus d'aithin sé an fhírinne. Chuaigh sé ar ais go Loch Ruairí agus mharaigh an ollphéist tar éis catha dhá lá, agus an t-uisce dearg ina dtimpeall. Fuair sé féin bás ámh, mar nach raibh ar a chumas análú faoin uisce na locha úd.<ref>A. Binchy (eag. agus aistr.): [http://www.ucd.ie/tlh/trans/dab.eriu.16.001.t.text.html ''The Saga of Fergus mac Léti.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120201150233/http://www.ucd.ie/tlh/trans/dab.eriu.16.001.t.text.html |date=2012-02-01 }} Ériu journal&nbsp;16, 1952, ll.&nbsp;33–48.</ref> == Stair == Dar le Séamas Ó Ceithearnaigh, is ar ghnéthe den saothar eolaíochta ''Originum Sive Etymologiarum'' le h[[Isidorus Hispalensis]] atá an scéal seo bunaithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|author=Dáithí Ó hÓgáin|title='Moch Amach ar Maidin dé Luain!' Staidéar ar an seanchas faoi ollphiasta i lochanna na hÉireann|journal=Béaloideas|date=1983|volume=51|pages=Lch 92-3|url=http://www.jstor.org/stable/20522214|publisher=An Cumann Le Béaloideas Éireann/Folklore of Ireland Society|issue=}}</ref> ==Saothair== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' [[Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften]], Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. ==Naisc sheachtracha== * [https://codecs.vanhamel.nl/Echtra_Fergusa_maic_L%C3%A9ti Echtra Fergusa maic Léti] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210415173230/https://www.vanhamel.nl/codecs/Echtra_Fergusa_maic_L%C3%A9ti |date=2021-04-15 }} ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Echtra-fergusa/Echtra-fergusa-index.html Echtra Fergusa maic Léti] ar ''Irish Sagas Online'' * [http://sejh.pagesperso-orange.fr/keltia/version-en/fergletiA.html ''The Saga of Fergus mac Léti – Echtra Fergusa maic Léti''] le fáil ar sejh.pagesperso-orange.fr ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Fergus mac Leti, Eachtra}} [[Catagóir:Eachtraí]] [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] aykr308sr8rpewgh2tuwme7zkmrcntr 0 88985 1313945 1268661 2026-05-18T07:56:52Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313945 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Sa [[Rúraíocht]], is réamhscéal don [[Táin Bó Cuailnge]] é '''''Ceas<ref> [https://www.teanglann.ie/ga/eid/debility Ceas⁴], anbhainne, lagar</ref> Naoi-lá na nUladh''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Noínden<ref>[http://dil.ie/33275 Noínden] ar eDIL</ref> Ulad''''' nó '''''Ces<ref>[http://dil.ie/8814 Ces] ar eDIL</ref> Ulad'''''). Caomhnaítear é i dtrí foinsí ar feadh an eolais: sa [[Leabhar Buí Leacáin]], sa [[Leabhar Laighneach]] agus i lámhscríbhinn amháin eile. [[File:Macha.jpg|thumb|Cuireann Macha mallacht ar na hUlaidh (Eleanor Hull, ''The Boys' Cuchulain'', 1904)]] ==Achoimre== Sa scéal den táin bó Cuailgne, glactar leis go bhfuil eolas air cúis ''noínden'', ''ceas'' nó lagar na nUladh bekannt. Ba bhaintreach fir é an brughaidh (''[[briugu]]''; feirmeoir, spidéiléir, úinéir talún) ab ea [[Cruinniuc|Crunnchú]]. Lá amháin, tháinig bean álainn chuige, agus d'iarr sí orthu fanacht leis. Cé nach dúirt sí a hainm leis, an [[Aos Sí|sidhe]] ''[[Macha|Macha ingen Sainrith meic Imbaith]]'' a bhí ann i ndáiríre. Thug sí aire dá theaghlach, luigh sí leis agus d'éirigh sí torrach. Chuir sí cosc air ámh gan a hainm a iarraidh nó insint fúithi. Nuair a tugadh cuireadh do Chrunnchú chun an aonaigh bhliantúil ag príomhchathair na nUladh, thug Macha rabhadh arís dó gan aon rud a insint fúithi, nó bheadh sin deireadh dá saol le chéile. Ach mhaíomh Crunnchú ag rása capall gurbh fhéidir lena chéile rith níos tapúla ná capall ar bith an rí. Cuireadh i ngéibheann é faoi bhagairt go marófaí é, muna raibh a chéile in ann an maíomh béadchainteach seo a chruthú. Chuir an rí amach faoi dhéin Mhacha, agus chuir sé iachall uirthi a hainm a rá. Cé go raibh sí trom ar pháiste, bhí uirthi an rith, ach bhuaigh sí è in éadan na gcapall. Díreach ansin, thug sí go pianmhar cúpla ar an saol, bhuachaill agus cailín. I leagan amháin den scéal, searrach ab ea leanbh amháin, in am trátha capall dílis [[Cú Chulainn|Chú Chulainn]], [[Liath Macha]]. Chuir Macha mallacht ar na hUlaidh as ucht an fheillbhirt seo, agus thuar sí go bhfulaingeodh glúnta le teacht na nUladh ''noínden'' (ceas, lagar) le cúig lá agus ceithre oíche i gcás éigeandála nó práinne géire, agus dá bharr bheidís chomh lag le bean tríom le páiste. Ansin fuair Macha traochta bás. Ainmníodh príomhchathair rí na nUladh [[Eamhain Mhacha]] as Macha agus a cúpla.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;542&nbsp;ff.</ref><ref>Ingeborg Clarus: ''Keltische Mythen. Der Mensch und seine Anderswelt,'' lch.&nbsp;64&nbsp;f.</ref> ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier (Religionswissenschaftler)|Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (= ''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * [[Ingeborg Clarus]]: ''Keltische Mythen. Der Mensch und seine Anderswelt.'' Walter Verlag 1991, ppb-Ausgabe Patmos Verlag, Düsseldorf, 2000, 2. Auflage, ISBN 3-491-69109-5. ==Naisc sheachtracha== * [https://iso.ucc.ie/Noinden-ulad/Noinden-ulad-index.html Noínden Ulad ocus Emuin Macha] ar ''Irish Sagas Online'' * [https://codecs.vanhamel.nl/Noínden_Ulad Noínden Ulad, also Ces noínden Ulad] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Noinden Ulad}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] 7mvbku8o4u9wzh53t62dqa6nqmnadi5 0 88989 1313895 1269117 2026-05-17T19:53:04Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachracha */ Nasc CODECS 1313895 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Sa [[Rúraíocht]], is réamhscéal don ''[[Táin Bó Cuailnge]]'' é '''''Aisling Aonghasa''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Aislinge Óenguso'''''). Caomhnaítear é in aon lámhscríbhinn amháin den 15ú haois. == Achoimre == Bhí taibhreamh ag [[Aengus|Aonghas]], mac [[Daghdha]] agus [[Bóinn (bandia)|Bóinne]], inar chonaic sé spéirbhean. [[Badhbh]] na dTuath Dé de chúige [[Mumhan]], agus [[Ailill mac Máta]] agus [[Méabh]] de chúige [[Connacht]] le chéile, chabhraigh siad leis í a aimsiú. Ba í a ghrá chroí ná [[Caer Ibormeith|Caor Iúrmheatha]], iníon [[Ethal|Eathail Anbhuail]] as [[sidhe]] Uamhan i gConnacht. Ar gach re [[Samhain]], chonacthas Caor agus 150 lucht leanúna i riocht ealaí ar loch in [[Éire|Éirinn]]. D'athraigh Aonghas é féin ina eala agus bhuail sé lena stór. D'eitil siad beirt chuig sidhe Aonghasa ag [[Brú na Bóinne]], agus d'iompaigh ar ais i riocht daoine daonna. As sin amach, gach re Samhain, ó oíche go ló, rachaidís amach i riocht ealaí. Mar bhuíochas, sholáthair Aonghas do Mhéabh 300 gaiscíoch do chogadh na gConnacht in éadan na n[[Uladh]].<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' lch. 675 ff.</ref><ref>''[https://celt.ucc.ie//published/T300001.html Aisling Aonghasa]'', Alan mac an Bhaird, CELT</ref> ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (= ''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. ==Naisc sheachracha== * [http://codecs.vanhamel.nl/Aislinge_%C3%93enguso Aislinge Óenguso] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Aislinge-oenguso/Aislinge-oenguso-index.html Aislinge Óenguso] ar ''Irish Sagas Online'' * Sean-Ghaeilge ''[http://www.ucd.ie/tlh/text/pk.tlh.002.text.html Aislingi Oengusai]'' ar ''[http://www.ucd.ie/tlh/ Thesaurus Linguae Hibernicae]'' * Sean-Ghaeilge-Ghaeilge ''[https://celt.ucc.ie//published/G300001.html Aislinge Óenguso]'', ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] * Aistriúchán Nua-Ghaeilge ''[https://celt.ucc.ie//published/T300001.html Aisling Aonghasa]'' le hAlan mac an Bhaird, ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] * Aistriúchán Gearmáinis ''[http://www.celtoslavica.de/celtica/oengus.html Das Traumgesicht von Óengus]'' le Markus Osterrieder, ar CeltoSlavica == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] 64aa3xd9oyt458wqfpi9rior16jvcxa 0 89231 1313877 1306599 2026-05-17T19:11:00Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Nasc CODECS 1313877 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Is lámhscríbhinn Ghaelach de chuid an 14ú go 16ú haois é '''Leabhar Fhear Maí''', aitheanta chomh maith mar ''Leabhar de Róiste''. Caomhnaítear é i n[[Acadamh Ríoga na hÉireann]], [[ARÉ LS 23 É 29]]. ==Stair== Scríobhadh an leabhar as MeánGhaeilge san 15ú haois ag go leor scríobhaithe. Tá 238 leathanach ann, ina bhfuil scéalta, startha agus beathaisnéisí éagsúla. Fuair [[James Henthorn Todd]] an leabhar i 1858, agus mhol sé an teideal "Leabhar de Róiste", óir go bhfuil a lán dá ábhair faoi stair an teaghlaigh sin. Luaitear Daithí [Mór] mac Muiris mhic Sheáin de Róiste mar phatrún. ==Ábhair== Achoimre bunaithe ar Todd.<ref>Todd, 1868</ref> Leanann na huimhreacha fóilió le huimhriú breise le h[[Eoghan Ó Comhraí]], mar a fhaightear in Todd; luann 'a/b' dhá taobh an leathnaigh. {| class="wikitable" border=1 cellpadding=3 ! Fóilió ! Teideal nó incipit<br />SeanGhaeilge ! Teideal<br />Nua Ghaeilge ! Nótaí ábhair |- | 1-8 | ''[[Lebor Gabála Érenn]]'' | [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] | Cuid de ''[[Leabhar Gabhála]]'', ina measc tús bíobalta na seanscéalta faoi [[Parthalán|Pharthlán]] agus [[Neimheadh]] |- | 9-23 | | "Leabhar Fhear Maí" (De réir Todd<ref>Todd, 1868</ref>) | Uimhrithe ó lch. 22, a chuireann le fios go bhfuil roinnt leathnach ar iarraidh. San áireamh sna hábhair tá "Seanscéal Mhór Mhumham", agus "Éalú Ruithcearna le Cuana mac Cailcin" |- | 24 | ''Bai Fingen mac Lucta aidchi Samna i nDruim Fingin'' | | Scéal faoi caoga iontas feicthe nuair a tógadh [[Conn Céadchathach]] ar an saol, inste le ''[[Fingen mac Luchta]]'', [[rí na Mumhan]] |- | 25 | ''Cia so agras coir um Cruachain'' | | Dán maidir le ceart fhlaitheas Chonnacht |- | 26 | ''Mor loites lucht an indluig'' | Mór a loiteann lucht na béadcainte | Dán |- | 27 | ''Baile suthach Sith Emhna'' | Baile suthach Sí Eamhna | Moladh ar [[Raghnall mac Gofraidh]], Rí na nOileán |- | 28 | ''Gerr o dob inghill mna Mumhan'' | | Meastar gur caoineadh é ar Shiobhán iníon Chormaic mhic Cárthaigh |- | 29-31 | ''Incipit Cath Crinda'' | Tús Cath Chrionna | Teacht chun cinn de [[Cormac mac Airt|Chormac mac Airt]] mar Ard-Rí |- | 32 | ''Bruíden Meic dareo annso sísana'' | Bruíon mic Daire anseo thíos | Éirí amach na nAtheach-Tuath in éadan mhuintir Mhíl Easpáine |- | 33a | ''Aní diaroibe in Ces for Ultaibh só sis'' | Ceas na hUladh anseo thíos | |- | 33b | ''Cinaeth Ó hArtigan cecinit'' | | Dán a insíonn básanna agus adhlacthaí na seachtar mac ''[[Aedh Sláine|Aodha Sláine]]'' |- | 33b | ''Fothad na Canoine cecinit'' | | Dán a insíonn teacht i réim ''[[Aedh Oirnighe|Aodha Oirní]]'' mar Ard-Rí sa bhliain 793 |- | 34b | ''Indarba Mochuda ar Raithin'' | Ionnarbadh (díbirt) [[Naomh Mochuda|Mhochuda]] as Raithin | |- | 38-42 | ''Betha Sain Seoirsí'' | Beatha San Seoirse | |- | 42b-43 | ''Scél Saltrach na Muice'' | Scéal Saltrach na Muice | |- | 44-48 | | | Léirscrios Iarúsailéim faoi Vespasian agus Titus |- |48b | | Dán doléite |- | 49-50 | ''Tochmarc Treblainne'' | [[Tochmharc Treabhlainne]] | Suirí Threabhlainne, iníon ''Cairbre Niafar'', Rí na Laighean, le Fraoch Mac Fidheach na bhFear Bolg |- | 51 | '' '' | | Scéal faoi Chairbre Crom, rí [[Uí Mhaine]], a dhúnmharú his murder, agus ''restoration'' ag Naomh Ciarán Chluain Mhic Nóis |- | 51b-55 | '' '' | | Beatháisnéis [[Conn Cétchathach|Choinn Chéadchathaigh]] |- | 56 | '' '' | | Dán ardmholta ar ''David'' mac Muirís de Róiste, Tiarna Fhear Maí |- | 57a | ''Aroile duine truagh bocht'' | | Scéal faoi fhear bocht agus rí [[Dáiví]] |- | 57a | ''Ceitre hairdi an domain; toir, tiar, ter, tuaigh'' | Ceithre aird an domhain: thoir, thiar, theas, thuaidh | Scéal faoi ceathrar (''maidir le pointí an chompáis'') a mhair i rith na Díle |- | 57a | ''Dá mac amhra...'' | | Seanscéal maidir le Rí Dáiví |- | 57a-58a | ''Bo bí aroile urraíghi'' | | Beatha agus mairtíreacht Naomh Juliana |- | 58a | ''Tuaruscbail Iudáis Scairioth'' | Tuarascáil Iúdáis Isceiriót | Maidir le seanscéal faoi [[Naomh Breandán]] |- | 58b | ''Mearugud Clereach Coluimcille'' | | Dhá thuras de bheirt chléireach Cholm Chille |- | 59b | ''Beatha Bairre Corcaídhe annso sís'' | Beatha Bharra Chorcaí | |- | 60a-61b | ''Beata Molaga'' | Beatha Molagha | |- | 61b | ''Ectra Cormaic macAirt'' | [[Echtra Cormaic|Eachtra Chormaic Mhic Airt]] | |- | 62b | ''Acso ant adhbhar fanabar Domnach Crom Dubh'' | Anseo an t-ábhar ''faoi'' Dhomhnach Chrom Dubh | Scéal maidir le bunús an ainm Domnach Crom Dubh |- | 63-72a | '' '' | | Cur síos ar bheatha Chríost, agus eachtraí impirí Rómhánacha go dtí Scrios an Teampaill faoi Titus |- | 72a | ''Aroile oglach do bí in abdaine<ref>[http://dil.ie/65 abdaine], stádas aba, ar eDIL</ref> Drumanaigh'' | Oglach a bhí ina ab Dhroimeanaigh | Scéal grinn |- | 72b-73a | ''Da bron flatha nime...'' | | Beathaí Elias agus Enoch |- | 73a | '' '' | | Sleachta as beatha [[Naomh Ambrós|Naomh Ambróis]] |- | 73b | '' '' | | bán |- | 74-74b | ''Gabum dechmadh ar ndana'' | | Dán creidimh den 13ú haois le Donnchadh Mór Ó Dálaigh, ab Mhainistir Bhuille (neamhiomlán) |- | 75a | ''Garb eirge idhna bhratha'' | | Dán Lá an Bhreithiúnais le Donnchadh Mór Ó Dálaigh |- | 75a | ''O Mhuire, a mathair ar nathar'' | Ó Mhuire, a mháthair ár n-athar | Dán |- | 76b | ''Mianna Cormaic mic Airt'' | Mianta Chormaic mhic Airt | Dán |- | 76b | ''Gearoid Iarla dochum na Fuatha bega sosiis'' | | Dán luaite le Gearóíd, ceathrú ialra [[Deasmhumhain|Deasmhumhan]] (bás 1397) |- | 77a | ''O mnaib ainmnighther Eri'' | Ó mhná ainmnítear ''Eri | Ardmholadh ar bhean chéile ''David'' mac Muirís de Róiste, iníon Uí Bhriain |- | 77b | ''Eogan mac Conchobair hi Dalaighe'' | Eoghan mac Conchúir Úi Dhálaigh | Ardmholadh ar bhean chéile ''David'' mac Muirís de Róiste, iníon Uí Bhriain |- | 78 | ''Cerball mac Conchobhair i Dhalaige'' | Cearbhall mac Conchúir Uí Dhálaigh | Ardmholadh ar bhean chéile ''David'' mac Muirís de Róiste, iníon Uí Bhriain |- | 79a | A tegh beg tiaghar a tegh mór'' | Ó theach beag, téitear go teach mór | Ardmholadh ar Dhiarmaid Ó Briain |- | 79b | ''Cath almhaine so'' | Cath Almhain anseo | Próis |- | 80b | ''Longarad Coisfhind amuig Tuatha'' | ''Longarad'' Coisfhionn amuigh faoin tuath | |- | colspan=3 | Roinnt leathanach ar iarraidh |- | 85a-88b | ''Feacht naen dandeachadh Fiachna Find mac Baedain meic Murcertaigh meic Muredhaigh'' | Feacht (turas) ''naen dandeachadh'' Fiachna Fionn mac Baodáin mhic Muircheartaigh mhic Muireadhaigh | Beatha Mhongáin mhic Fhiachna, [[Rí na nUladh]], den 6ú haois. Leagan de ''[[Echtrae Mongain maic Fiachna]] |- | 89a- | ''Feacht naen da roidhe conn .c. cathach mac Feidhlimigh rectmair mic Tuathail techtmair mic Feradaigh find fechtnaig..'' | Feacht ''naen da'' rí Conn Céadchathaigh mac Feidhlimí Reachtmhair mhic Tuathail Teachtmhair mhic Fearadaigh Fionn Feachtnaigh | Scéal faoi [[Conn Céadchathach|Choinn Chéadchathaigh]], a chumha mar gheall ar bhás [[Eithne Thaobhfhada|Eithne Taobhfhada]], agus cuairt ''Becuma Cneisgel'' na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] (leagan de ''[[Echtra Airt meic Cuind]]'') |- | 92b | ''Maelmuire magrath .cc.'' | Maolmhuire mag Craith | Dán, ardmholadh ar Emma iníon Iarla Deasmhumhan (14ú haois) |- | 93a-96 | '' '' | | Dánta, ardmholtaí ar ''David'' de Róiste Fhear Maí |- | 96 | '' '' | | Clár thailte na dúiche de Róiste Fhear Maí (cuid de do-léite). Clár cíosanna. |- | 97 | '' '' | | ''ar iarraidh |- | 98 | | | Cúr síos ar luath_lonnaitheoirí ar Éirinn, agus ar [[Tuan mac Cairill]] |- | 98b | ''Bliadain don cuaille co cert'' | Bliain don chuaille go ceart | Rannta ar faid shaoil dhaoine agus ainmhithe, agus achair curaíochta |- | 99a | '' '' | | (Leathanaigh caillte) Leathanach deiridh de Scéal Eithne |- | 99b | ''Fintan and the Hawk of Achill | Fionntán agus Seabhac Acla | Chéad rann ''Arsaidh sin, a eoúin Accla'' |- | 100a | '' '' | | Deireadh dáin. Pearsana san áireamh Cormac agus Diarmaid mac Cárthaigh |- | 100a-103a | '' '' | | 18 dán gearra. Ceachtaí scoile, b'fhéidir |- | 103a | ''Muircheartach O Floinn .cc.'' | Muircheartach Ó Floinn | Dán molta arMóra agus Johanna, iníonacha Eoghain mhic Cárthaigh |- | 103b | ''Eogan mac Aenguis dalaigh'' | Eoghan mac Aonghas Dhálaigh | Dán molta ar Johanna, bean chéile ''David'' de Róiste Fhear Maí |- | 104 | '' '' | | Tuilleadh dánta, cosúil leo siúd ar fóiliónna 100-103 |- |105a- | ''Imrumh churaigh ua corra'' | [[Immram curaig Ua Corra]] | Leagan den scéal |- | 109 | ''Righal nell noigiallaigh os clann Ethach, anso'' | Riail Néill Naoighiallaigh os chlann Eochach | |- | 110 | ''Cesta grega andso'' | Ceist Ghréige anseo | |- |111-116 | '' '' | | Seanscéal Eithne iníon ''Dichu''. Cuireadh na dánta ''Dena damh a cana pen'', ''Denum impodh inisnimhuch'', ''Goirid mhe a muintir nimhe'', agus ''Cluittir libh fert fiail Ethne'' isteach sa chuid deireanach an scéil |- | 116b | ''Eoghan mor u daligh .cc.'' | Eoghan Mór Ua Dálaigh | Dán, ag tosú le "Teach me, O Mary", cuid de do-léite |- | 117a | '' '' | | Dán maidir le páis agus céasadh Chríost |- | 117b-119a | 'Brian o huiginn'' | Brian Ó hUiginn | Dán. Ardmholadh ar ''David'' mac Muirís de Róiste, le liosta áiteanna ar chreach sé sa Mumhain |- | 119a-120a | ''Sean og mac rait .cc.'' | Seán Óg Mac Raith | Dán ag moladh na gcríoch i seilbh ''David'' mac Muirís de Róiste as Fear Maí |- | 120a | ''Ua Maothagan .cc.'' | '' '' | Dán ag moladh Chaitlín iníon Thaidhg mhic Cárthaigh |- | 121a | ''Cormac mac Eoghain Uí Dhálaigh'' | | Dán ag moladh Chaitlín iníon Thaidhg Mhic Cárthaigh, máthair ''David'' mac Muirís de Róiste |- | 121b | ''Ua Maethagan .cc.'' | Ó Maothagáin | Dán molta ar ''David'' mac Muirís de Róiste |- | 121b | | | Nóta (as Béarla) ag rá "The former pages of this Book, from the beginning to this page, was 288" |- | 122 | | | Bán tráth, anois scriobláilte. San áireamh nótaí le heagarthóirí níos deireanaí, ina measc William O'Hara (1805), agus Eoghan Ó Comhraí (1858) |- | 123a | | '' '' | Dán, ardmholadh ar Chaitlín, iníon Thadhg Mhic Cárthaigh |- | 123b | ''Maithiar mór o cillin .cc.'' | | Dán. Deacair é a léamh |- | 124-126 | ''Tochmarc Eimire'' | Tochmharc Eimhire | Blúirí den scéal |- | 127 | | Leathanach ar theip ar Ó Comhraí é a chomhaireamh |- | 128-129 | ''Bruighean da Dearga'' | | Leagan den scéal "Bruíon Dá Dheirge", maidir le bás Chonaire Mhóir |- | Fuílleach | | | Faightear sa chuid eile den leabhar dréachtaí leighis, a mheastar<ref>Todd, 1868</ref> mar chuid den Leabhar Fhear Maí iad. Tá blúire eile ann ina bhfuil deireadh dhréacht creidimh. |} ==Foinsí== * {{cite web | url = https://www.isos.dias.ie/ga/RIA/RIA_MS_23_E_29.html | teideal = Leabhar Fhear Maighe, 1134, 23 E 29 | work = Irish Script on Screen | ref = {{harvid|ISOS}} | dátarochtana = 2022-12-22 }} * {{cite book | title = Descriptive Catalogue of the contents of the Irish Manuscript commonly called "The Book of Fermoy" | first = James Henthorn | last = Todd | authorlink = James Henthorn Todd | year = 1868 | url = https://archive.org/details/3762905 }} * {{cite web | teideal = The Book of Fermoy / The Book of Roche | url = https://www.ria.ie/library/catalogues/special-collections/medieval-and-early-modern-manuscripts/book-fermoy-book-roche | work = www.ria.ie | ref = {{harvid|RIA}} | dátarochtana = 2019-04-12 | archivedate = 2019-04-13 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20190413131816/https://www.ria.ie/library/catalogues/special-collections/medieval-and-early-modern-manuscripts/book-fermoy-book-roche }} * {{cite web | url = https://codecs.vanhamel.nl/Dublin,_Royal_Irish_Academy,_MS_23_E_29 | teideal = Book of Fermoy | work = CODECS | dátarochtana = 2019-04-12}} ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:15ú haois in Éirinn]] fkuuwm77njrbh7tfi8z2zi8foj0sb9n 0 89956 1313875 1196961 2026-05-17T19:05:10Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc CODECS 1313875 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} San [[An Fhiannaíocht|Fhiannaíocht]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]], cheannaire na [[Fianna|bhFiann]] ab ea '''Cumhall''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cumall''') mac ''Trénmór'' agus athair [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn]]. Bhí deartháir ag Cumhall darbh ainm ''Crimmal'', ''arab'' chomhghuaillí Fhionn é. Suiríoch [[Muireann|Mhuirne]], iníon an [[draoi]] ''[[Tadg mac Nuadat]]'', ab ea Cumhall, ach dhiúltaigh Tadhg é, agus dá bharr d'éalaigh seisean agus Muireann. Rinne Tadhg achainí ar an [[Ard Rí na hÉireann]], [[Conn Cétchathach]], a chuaigh ar tóir Chumhaill. Maraíodh Cumhall i ''[[Fotha Catha Cnucha|gCath Cnucha]]''<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Fotha_catha_Cnucha Fotha Catha Cnucha] ar CODECS</ref> ag [[Goll mac Morna]], a ceapadh ina cheannaire na bhFiann. Bhí Muireann ámh cheana féin torrach le mac Chumhaill. Deirtear go bhfuil uaigh Chumhaill le fáil i láthair [[Coláiste Chaisleán Cnucha|Choláiste Chaisleán Cnucha]] (meánscoil do bhuachaillí), ar chnocán ar a bhfuil anois seantúr uisce. ==Sanasaíocht== Nó ghlactar anois le hiarrachtaí Cumhall a nascadh le [[Camulus]], dia ceilteach an chogaidh, aitheanta ó inscríbhinní an ré Rómhánaigh. Óir gur banghiolla í ''cumhal'',<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/cumhal cumhal¹]</ref> d'fhéadadh é áfach gur ggh athair uasal d'Fhionn chun a shinsearach chosmhuintir a cheilt. Mar mhalairt air sin, feictear i roinnt luath-théacsanna go dtugtar an t-ainm "Fionn mac Umaill" ar an laoch, amhail is gurbh "Umall" ainm a athar. ==Tagairtí== {{reflist}} {{An Fhiannaíocht}} [[Catagóir:An Fhiannaíocht]] mlgyxsfhwoi5qj5h9r4ky5qypem814c 0 90075 1313885 1306620 2026-05-17T19:36:43Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313885 wikitext text/x-wiki Is cnuasach scéalta de chuid Liteartha na Gaeilge é (nó iad) '''Scéalaíocht na Ríthe''' (aitheanta chomh maith mar An Scéalaíocht Stairiúil). Faightear ann scéalta faoi ríthe idir seanscéalach agus stairiúil, amhail is [[Labraid Loingsech]] (c. 4ú haois RC), [[Cormac mac Airt]], [[Níall Noígíallach]], [[Éogan Mór]], [[Conall Corc]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]], [[Diarmait mac Cerbaill]], [[Lugaid mac Con]], [[Conn Cétchathach]], [[Lóegaire mac Néill]], [[Crimthann mac Fidaig]], agus [[Brian Bóramha]] (bás AD 1014). Ba chuid de dhualgas na mbard Gaelach (nó [[filíocht na Gaeilge|filí]] na cúirte) é stair agus ginealach theaghlach a ngiollachta a chlárú. Rinneadh seo le dánta idir miotasach agus stairiúil a bheag nó a mhór. Bailíodh na scéalta a d'eascair as an mórshaothar seo, aitheanta anois mar An Scéalaíocht Stairiúil, nó níos cruinne Na Sraitheanna Stairiúla, óir go bhfuil roinnt eagar neamhspleách ann. ==''Baile Suibne''== {{main|Buile Shuibhne}} Meastar gur, scéal den 12ú haois as filíocht agus próis é Buile Shuibhne, agus an scéal is iontaí de chuid na Scéalaíochta. Chuir Naomh Rónán mallacht ar Shuibhne, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus iompaíodh é ina riocht leath-fhir, leath-éin, gan i ndán dó ach a shaol a chaitheamh sna coillte, ag seachaint a mhuintir daonna. Tá filí an lae inniu spreagtha ag an scéal, agus aistríodh go Béarla é le [[Trevor Joyce]] agus [[Seamus Heaney]]. ==Tuilleadh le léamh== * {{ cite book | last=Mac Eoin | first=Gearóid |author-link=Gearóid Mac Eoin | title=Orality and Literacy in some Middle-Irish King-Tales | editor=Stephen Tranter | encyclopedia=Mündlichkeit und Schriftlichkeit in der frühen irischen Literatur | location=Tübingen | year=1989 | pages=149–83 | display-editors=etal }} * {{ cite book | last1=Poppe | first1=Erich | title=Of cycles and other critical matters : some issues in Medieval Irish literary history and criticism|date=2008 | publisher=Dept. of Anglo-Saxon, Norse and Celtic, University of Cambridge | location=Cambridge | isbn=978-0-9554568-5-5 }} == Naisc sheachtracha == * Catagóir ''[https://codecs.vanhamel.nl/Category:Cycles_of_the_Kings Cycles of the Kings]'' ar CODECS == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalaíocht na Ríthe}} {{Rialú údaráis}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe|*]] syvxupac5m1qcf6aekusodxde0u8752 0 90076 1313911 1299124 2026-05-17T21:06:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313911 wikitext text/x-wiki Is cnuasach scéalta de chuid [[Miotaseolaíocht na nGael]] iad Na Scéalta Miotaseolaíochta, maidir le dreamanna diaga a deirtear gur tháinig go hÉirinn in ionraí imirceacha éagsúla, dreamanna amhail is na [[Fir Bholg]] agus na [[Tuatha Dé Danann]].<ref>{{Harvnb|Mackillop|1998|loc='Tuatha Dé Danann'}} "...principal family of euhemerized pre-Christian Deities".</ref> Is ar cheann de cheithre shraith mhóra de luathlitríocht na hÉireann é an cnuasach seo, is na cinn eile ná [[An Rúraíocht]], [[An Fhiannaíocht]] agus [[Scéalaíocht na Ríthe]].<ref>{{Harvnb|Mackillop|1998}}, loc. cit.</ref> Is amhlaidh gur a bhuí le [[Marie Henri d'Arbois de Jubainville|Arbois de Jubainville]] an téarma Béarla "Mythological Cycle", c. 1881–1883. Roimhe sin, úsáideadh an téarma go ginearálta, m.s. miotaseolaíocht Ioruach.<ref>Is léir nach bhfeictear i gcló an fhoirm Ghaeilge [https://www.tearma.ie/q/na%20sc%C3%A9alta%20miotaseola%C3%ADochta/ga/ Na Scéalta Miotaseolaíochta] go minic nó fiú riamh.</ref> Tá Mackillop (1998) den tuairim gur "sách ciotach inniu" é an téarma.<ref>{{Harvnb|Mackillop|1998|loc=mythological cycle}}</ref> ==Achoimre== I measc saothair sa tsraith tá [[#Scéalta próis|Scéalta próis]], [[#Téacsanna filíochta|téacsanna filíochta]], chomh maith le croinicí bréagstáiriúla (go príomha ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' (LGÉ)) caomhnaithe i [[lámhscríbhinn]]í [[párpháipéar|párpháipéir]] na [[meánaois]]e agus cóipeanna níos deireanaí. Caomhnaítear roinnt de na sceanra nis deireanaí ach amháin i lámhscríbhinní páipéir siar go dtí an ré nua-aimsire (''[[Cath Maighe Tuireadh]]'' agus ''[[Oidheadh Chlainne Tuireann]]''). Meastar scaití gur foinsí feidhmiúla iad leabhair staire sách nua-aimsire amhail is [[Annála na gCeithre Máistrí]], agus [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]], óir go dtugann siad léargais sa bhreis agus scéalta an LGÉ á athinsint agus ghluaiste acu. Is féidir béaloideas a thabhairt isteach mar ábhar miotasach, go háirithe na scéalta a insíonn coinne [[Cian|Chéin]] le hiníon [[Balar|Bhalair]], ag iarraidh a bhó fhairsing, [[Glas Ghaibhneann]], a fháil ar ais. Is déithe ó ré págánach na hÉireann i ndáiríre iad pearsana na scéalta úd. Ba níos cruinne é a rá ámh gur "neacha diaga" iad, a mhair ar an domhan agus a bhí i réim in Éirinn roimh ré dhaoine daonna, .i. clann [[Míl Easpáine]] agus a sleachta.<ref>{{Harvnb|Arbois de Jubainville|Best|1903|p=7}}</ref> Dhéanadh na scríobhaithe Chríostaí a ndícheall (cé nár éirigh leo i gcónaí) gan na Tuatha Dé Danann agus a leithéid a lua go follasach mar dhéithe. Más faoi bhréagaíocht iad áfach, feictear go soiléir ann iarsmaí inbhraite de luath[[cosmeolaíocht]] ildiach na nGael.<ref>{{Harvnb|Mackillop|1998}}, loc cit.</ref> Cloíodh na Tuatha Dé Danann ag muintir [[Míl Espáine]], an dream deireanach a tháinig go hÉirinn de réir na seanscéalta. Deirtear gur chúladar isteach sna [[sidhe]] iad, ag dul i bhfolach taobh thiar den ''féth fiada''.<ref>[http://dil.ie/21819 1 féth], [http://dil.ie/21865 3 fía] ar eDIL</ref><ref>{{Harvnb|Mackillop|1998|loc='féth fiada'}}</ref> Insítear sa scéal ''[[Altram Tige Dá Medar]]'' conas ar chuir Mananán na TDD ina sidhe féin. San LGÉ, mínítear gur chuir na TDD a gcuid long trí thine agus gurbh ionann an ceo draíochta agus deatach na tine.<ref>Ach cf. [[De Gabáil in t-Sída]].</ref> Agus iad as radharc ach fós beo, tagann na déithe go minic mar aíonna i scéalta na sraitheanna eile, mar shampla: * [[Lugh]] mar athair diaga agus [[Mór-Ríoghain]] mar neimisis laoch na nUladh, [[Cú Chulainn]]; féach [[Compert Con Culainn]] agus [[Táin Bó Cúailnge]] * Lugh, b'fhéidir, le hainm eile, sa ''[[Táin Bó Regamna]]''. * casadh ar phearsana na bhFiann le cónuithe na sidhe * cuairteanna [[Cormac mac Airt|Chormaic mhic Airt]] (nó a sheanathar) go dtí an t-alltar. ==Gearrstair na Miotaseolaíochta== Is é ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', cnuasach scéalta idir phróis agus fhilíocht, an phríomhfhoinse de miotais na nGael, a mbunúis agus a ndéithe. Luaitear téacs breise, ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'', le Seathrún Céitinn, foilsithe sa 17ú haois. Is léir go raibh saothair nach maireann in aice láimhe aige. Scríobh [[Nennius]] agus [[Eochaid Ua Flainn]], croiniceoirí den 10ú haois, stair mhiotasach le filíocht. Cé gur gearr agus doiléir a n-ábhair, faightear ann go leor eolais maidir le creidimh dhiaga na linne. Agus a miotais á fhorbairt acu, ghlac na scríobhaithe chucu féin scéalta ó chultúir eile amhail is Gréagach, Rómhánach agus an Oirthir. Chreidtí go raibh an Domhan, an Ghealach agus an Ghrian cruthaithe ag na draoithe, maraon le maíomh Bhrámain na hIndia, agus go raibh an spéir ina luí ar na crainn agus na sléibhte.<ref>{{ cite book | last = MacCullough | first = J.A. | title = The Religion of the Ancient Celts | date = 1911 | publisher = T & T Clark }}</ref> Chreidtí gur tháinig na Gaeil ón íochtar an Domhain, breith meafarach agus ní deascabháil ón ifreann. Scríobhadh síos na scéalta ag scríobhaithe Chríostaí, amach ón 8ú haois. Cailleadh nó scriosadh go leor díobh faraor i rith ruathar Lochlannach sna haoiseanna ina dhiaidh. Scríobhadh arís na sceanra i lámhscríbhinní caomhnaithe ón 11ú agus 12ú haoiseanna.<ref>{{ cite book | last = Heaney | first = Marie | title = Over Nine Waves | url = https://archive.org/details/overninewavesboo00hean | date = 1994 }}</ref> ==Scéalta próis== Tháinig lonnaitheoirí go hÉirinn i roinnt imircí, ach ní chaomhnaítear lánscéalta na n-imircí ({{lang-sga|tochomlud}}<ref>[http://dil.ie/41087 tochomlud] ar eDIL</ref>) féin. Tá catalóg de theidil na seanscéalta sa [[Leabhar Laighneach]], agus tá foliosta ''Tochomlada'' ann le trí theideal déag, seacht dóibh siúd miotasach, nach caomhnaítear inniu ach blúirín de ''[[Neimheadh]]''. Molltar gur tiomsaíodh an catalóg ar dtús tuairim is AD 700, le breiseáin curtha ann timpeall AD 950.<ref>{{Harvnb|Arbois de Jubainville|Best|1903||pp=4, 12}}. </ref><ref>Féach {{Harvnb|O'Curry|1878|pp=243-}} ag plé na catalóige agus Aguisín LXXXIX, 584–593 dá thras-scríbhinn na catalóige ón [[Leabhar Laighneach]], go háirithe cf. Tochlomod</ref><ref>cf. áfach {{Harvnb|Vernam Hull|1935}} agus {{Harvnb|Dobbs|1937}}.</ref> Tá iarsmaí na scéalta caomhnaithe in achoimrí i [[Leabhar Gabhála na hÉireann]]. Tá eolas miotasach san agallamh idir [[Tuan mac Cairill]] agus [[Fintán mac Bóchra]] i ''[[Tuan mac Cairill|Scél Tuain meic Cairill do Finnen Maige Bile]]'', le fáil i [[Leabhar na hUidhre]]. Luaitear an scéal san LGÉ freisin.<ref>e.g.{{Macalister|1956|loc=LGE, Cuid 5, ¶385}}</ref> I measc Scéalta na gCathanna, caomhnaítear scéalta iomlána don Chéad agus Dara [[Cath Maighe Tuireadh]] i lámhscríbhinní sách déanach (16ú haois), an chéad chath i [[TCD H 2.17]] agus an dara cath i [[Harley 5280]], agus [[RIA 24 P 9]] níos deireanaí (c. 1650). Anois caillte tá cath-scéalta tábhachtacha amhail is ''[[Cath Tailten]]'' agus ''[[Orgain Tuir Chonaind]]'', cé go bhfuil achoimrí orthu le fáil san LGÉ.<ref>{{Harvnb|O'Curry|1878}}, loc. cit. (lch. 583-, catalóg ón LL); féach fonótaí Uí Chomhraí.</ref> I measc scéalta suntasacha eile sa tsraith, agus a gcarachtair agus áiteanna, tá: [[Oidheadh Chlainne Tuireann]] (le [[Lugh]], [[Tuireann]], [[Cian]], na [[Fomhóraigh]]), ''[[Oidheadh Chlainne Lir]]'', (le h[[Aengus]], [[Daghdha]], [[Bóinn (bandia)|Bóinn]], [[Brú na Bóinne]] [[Elcmar]], [[Éadaoin]], [[Midhir]], [[Fuamnach]],[[Eochaid Airem]]). Tá scéal ait ann, luaite san LGÉ, maidir le [[Goídel Glas]], sinsear Mhíl Easpáine agus cumadóir na Gaeilge féin. Insítear gur leigheas Maois é lena shlat ar greim nathrach. Molann Macalister ámh nach bhfuil ann ach ficsean cumtha ag na gluaisitheoirí.<ref>{{Harvnb|Macalister|1939}}, Iml. 2, lch. 134 (nótaí ar ¶119): ''"... is glossarial"''</ref> * [[Aislinge Oenguso|Aisling Aonghasa]] (réamhscéal na [[Táin Bó Cúailnge|Tána]]) * [[Altram Tige Dá Medar]] ({{Harvnb|Dobbs|1929}}; aitheanta "Tale of Curchóg" le O'Curry<ref>Atlantis III (1862), lch. 384ff</ref>). * [[Cath Maighe Tuireadh]] Cunga ("Céad") * [[Cath Maighe Tuireadh]] ("Dara") * [[Ceithri cathracha i r-robadar Tuatha De Danand]] * [[De Gabáil in t-Sída]] (réamhscéal na Tána) ({{Harvnb|Vernam Hull|1933}}) * [[Eachtra Neara]] (réamhscéal na Tána) * [[Eachtra Léithín]] (leaganacha nua; {{Harvnb|Hyde|1915}}) * "How the [[Dagda]] Got His Magic Staff." (Bergin, 1927) * [[Oidheadh Chlainne Lir]] * [[Oidheadh Chlainne Tuireann]] * [[Scél Tuáin meic Chairill]] do Finnen Maige Bile * [[Tochmharc Éadaoine]] * [[Tochomlod Nemid co hErin]] (blúire {{Harvnb|Vernam Hull|1935}}) * [[Tochomlod mac Miledh a hEspain i nErind]]. ({{Harvnb|Dobbs|1937}}). ==Téacsanna filíochta== * [[Arsaidh sin a eóuin Accla]] ("''Fionntan agus an seabhac Acla''") * [[Coire Érmai]] / Coire Goriath ("Coire '' of Poesy''") I dteannta dánta neamhspleácha, faightear roinnt dánta leabaithe i scéalta próis agus foinsí eile. ==Seanchas== De ghnáth, is stairiúil é seanchas ach tá cuid de miotasach. Sa [[Cóir Anmann|Chóir Anmann]], mar shampla #149–159, tá mínithe suimiúla ar ainm [[Dian Cécht|Dhéin Céacht]], i measc eile. Sa [[Dinnseanchas]], faightear scéalta maidir le déithe amhail is [[Bóinn (bandia)]] (faoi ''Inber Colptha'') agus [[Daghdha]] (faoi ''Fidh nGaible''). Tá a leithéid d'eolas le fáil i leabhráin ghinealaigh, ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann|Rolla na Ríthe]]'' agus gluaiseanna éagsúla (m.s. an tráchtas dlí, ''An [[Senchas Már]]''). * [[Banseanchas]] * [[Cóir Anmann]] * [[Dindsenchas]] * [[Sanas Cormaic]] * ''[[Trecheng Breth Féne]]'': lua le ''hindeoin Dagdai'', damh Díle, srl. ==Bréagstair== * ''[[Chronicon Scotorum]]'' * ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'' ==Béaloideas== * [[Glas Ghaibhneann]] ==Foinsí== ===Foclóirí=== * {{ Citation | last = Mackillop | first = James | year = 1998 | title = Dictionary of Celtic Mythology | place = Nua Eabhrac | publisher = Oxford University Press | isbn=0-19-280120-1 }} ===Staidéir léirmheasa=== * {{ Citation | last = Arbois de Jubainville | first = Marie Henri de | year = 1884 | title = Le cycle mythologique irlandais et la mythologie celtique | place = Paris | publisher = Ernest Thorin | url = https://books.google.com/books?id=zFscAAAAMAAJ | format=google }} ** {{ Citation | last = Arbois de Jubainville | first = Marie Henri de | last2 = Best | first2 = Richard Irvine | year = 1903 | title = The Irish mythological cycle and Celtic mythology | place = Dublin | publisher = O'Donoghue | url = https://books.google.com/books?id=7EPXAAAAMAAJ | format=google }} * {{ Citation | last = O'Curry | first = Eugene | year = 1878 | title = Lectures on the manuscript materials of ancient Irish history | place = Baile Átha Cliath | publisher = William A. Hinch / Patrick Traynor | url = https://books.google.com/books?id=HAMGAAAAQAAJ | format = google }} ===Príomh-fhoinsí=== * {{ Citation | last = Dobbs | first = Margaret E. | year = 1929 | title = Altrom Tighi da Meadar (The Fosterage of the House of Two Goblets) | journal = Zeitschrift für celtische Philologie | volume = 18 | pages =187–230 | url = https://books.google.com/books?id=EFIpAQAAIAAJ | format = snippet }}, [http://www.maryjones.us/ctexts/fosterage.html (CLC, Béarla)] * {{ Citation | last = Dobbs. | first = Margaret E. | year = 1932 | title = The Ban-Shenchus | journal = Revue Celtique | volume = 47 | pages = 283–339 | url = https://books.google.com/books?id=26QZAQAAIAAJ | format = google }}, RC '''48''' (1931), 163–234 (blúire); (innéacs), RC '''49''' (1932), 407–489 (blúire),[http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html (CLC, English)] * {{ Citation | last = Dobbs | first = Margaret E. | year = 1937 | title = Tochomlad mac Miledh a hEspain i nErind: no Cath Tailten? | journal=Études Celtiques | volume = 2 | pages = 187–230 | place = Paris | publisher = Librairie E. Droz | url = https://books.google.co.jp/books?id=h_0HAQAAIAAJ | format = snippet }}, [http://www.maryjones.us/ctexts/tochomlad-e.html (CLC, Béarla)] * {{ Citation | last = Fraser | first = J. | year = 1915 | title = The First Battle of Moytura | journal = Ériu | volume = 8 | pages = 1–63 }} *{{ Citation | last = Macalister | first = Robert Alexander Stewart | title = Lebor Gabála Érenn: The Book of the Taking of Ireland | volume = 1 | year = 1938 | place = Baile Átha Cliath | publisher = Irish Texts Society | url = https://archive.org/details/leborgablare01macauoft | format = Internet Archive }} ** {{ Citation | last = Macalister | title = LGE | volume = 2 | year = 1939 | url = https://books.google.co.jp/books?id=vS5KAAAAYAAJ| format=snippet | isbn=1-870166-35-3 }} ** {{ Citation | last = Macalister | title = LGE | volume = 3 | year = 1940 | url = https://archive.org/details/leborgablare03macauoft | format= Internet Archive }} ** {{ Citation | last = Macalister | title = LGE | volume = 4 | year = 1941 | url = https://archive.org/details/leborgablare04macauoft | format = Internet Archive }} ** {{ Citation | last = Macalister | title = LGE | volume = 5 | year = 1956 | url = https://archive.org/details/leborgablare05macauoft | format = Internet Archive }} * {{ Citation | last = Stokes | first = Whitley | year = 1897 | title = Cóir Anmann (The Fitness of Names) | work = Irische Texte | volume = 3.2 | place = Lepzig | publisher = Verlag vons S. Hirzel | pages = 285–444 | url = https://books.google.com/books?id=7SkPAQAAMAAJ&pg=PA285 | format = google }} * {{ Citation | author = Vernam Hull | year = 1933 | title = De Gabáil in t-Sída – Concerning the Seizure of the Fairy Mound | journal = Zeitschrift für celtische Philologie | volume = 19 | pages = 53–58 }} ''cf''. ''The Taking of the Síd-mound'' ar Paddy Brown. * {{ Citation | author = Vernam Hull | year = 1935 | title = The Invasion of Nemed | journal = Modern Philology | volume = 33 | issue = 2 | pages = 119–123 | doi = 10.1086/388185 }} le fáil ar [http://www.ucd.ie/tlh/published.html#mp Thesaurus Linguae Hibernicae] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190728181029/http://www.ucd.ie/tlh/published.html#mp |date=2019-07-28 }} * {{ Citation | last = Hyde | first = Douglas | year = 1915 | title = Eachtra Léithín | journal = The Celtic Review | volume = 10 | issue = 38 | pages = 116–43 | url = https://archive.org/details/celticreview10edinuoft| format = Internet Archive| doi = 10.2307/30070332| jstor = 30070332 }} (Meitheamh 1915) ==Naisc sheachtracha== * ''[https://web.archive.org/web/20121217225634/https://netfiles.uiuc.edu/cdwright/www/irishmyth.html The Irish Mythological Cycle and Pseudo-History]'', Charles D. Wright (U. Illinois Urbana-Champaign) * ''[http://www.timelessmyths.com/celtic/invasions.html Timeless Myths: Book of Invasions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061112160445/http://www.timelessmyths.com/celtic/invasions.html |date=2006-11-12 }}'' * ''[http://celticmythpodshow.com/episodes/ Celtic Myth Podshow Episodes 1–29: Irish Mythological Cycle stories re-told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110805113052/http://celticmythpodshow.com/episodes/ |date=2011-08-05 }} *[http://www.maryjones.us/ctexts/index_irish.html Celtic Literature Collective], as Gaeilge * Catagóir ''[https://codecs.vanhamel.nl/Category:Mythological_Cycle Mythological Cycle]'' ar CODECS ==Féach freisin== * [[Ard-Ríthe na hÉireann]] * [[Dinnseanchas]] * [[Astralaíocht Cheilteach]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Catagóir:Scéalta Miotaseolaíochta| ]] l821pk7tuns16yrgdugwlu04836fi8u 0 90112 1313957 1299062 2026-05-18T08:14:11Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313957 wikitext text/x-wiki Is scéal Gaelach luath-meánaoise é '''Iomramh Bhrain (mhic Fheabhail)''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Immram Brain (maic Febail)'''), a insíonn a thurais go dtí oileán an [[Alltar|Alltair]]. ==Achoimre== Chuaigh Bran mac Feabhail (Branda litriú Bran mac Febail) ar eachtra go dtí an t[[Alltar]] ([[Magh Meall]] nó [[Tír na nÓg]]). Lá amháin agus é amuigh ag siúl, chuala Bran ceol álainn a mheall chun suain é. Nuair a dhúisaigh sé arís, chonaic sé [[An Craobh Airgid|craobh airgid]] os a chomhair amach. D'fhill sé ansin chuig a ríthigh, áit a nocht bean an alltair í féin. Chan sí dán faoi thír na craoibhe agus faoin alltar. Dúirt sí gur de chrann úill in Eamhain an chraobh. San alltar, dar léi, bhíodh an samhradh ann i gcónaí, agus ní bhíodh easpa ní bia ná uisce, agus ní fhulaingíodh na sárdaoine tinneas ná éadóchas ná mí-áthas, agus ní chloiseadh guth géar garbh. Dúirt sí le Bran dul ar turas thar lear go Tír na mBan, agus ar an lá dár gcionn, bhailigh sé buíon naonúr fear i dteannta lena deartháireacha altrama (gach i gceannas grúpa triúir) agus d'imigh leo. Tar éis dhá lá, chonaic Bran fear ar charbad ag teacht ina threo. [[Manannán mac Lir]] ab ea an fear, agus dúirt sé le Bran nach raibh sé ag seoladh ar muir, ach i ndáiríre ar mhaigh bláthach. Chuir sé in iúl do chinn maith go raibh scata fear dofheicthe ann ag taisteal i gcarabaid. Thug sé tuar dó Bhran go mbéarfaí mac dó in Éirinn, agus go bhfásfadh sé ina ghaiscíoch mór, á mhúineadh ag Manannán féin. D'fhág Bran slán le Manannán, agus tháinig sé go hInis Subha. Bhí daoine na hinse ag gáire agus ag stánadh air, agus ní fhreagróidís a ghlaoch. Chuir Bran fear i dtír chun go bhfeice céard a bhí i gceist acu, ach thosaigh sé ag gáire agus ag stánadh maraon. D'fhág Bran ann é agus sheol sé ar aghaidh. Shroich sé ansin Tír na mBan, ach bhí leisce air dul i dtír. Chaith ceannaire na mban ceirtlín traochta dó, a rug greim ar a láimh, agus tharraing sí an bád i dtír. Chuaigh gach fear le bean, Bran leis an gceannaire. Ar feadh bliain amháin, mar a bheadh, ach i ndáiríre i bhfad níos mó, chaith na fir fleá go sona sásta i dTír na mBan, go dtí gur tháinig cumha ar Nechtan Mac Collbran. Bhí drogall ar an gceannaire iad a ligint abhaile, agus thug sí rabhadh dóibh gan cos a leagan ar chladaigh na hÉireann, agus an fear fágtha ar Inis Subha a tharrtháil. Sheol Bran agus a bhruíon ar ais go hÉirinn. Níor aithin na daoine a ainm ach óna seanscéalta. Léim Nechtan Mac Collbran trína chéile ar an trá agus ar an dtoirt, d'athraigh sé ina luaithreach. D'inis Bran a chuid scéil dosna Gaeil, agus ansin sheolfar trasna na mara, agus ní fhacthas go deo iad. ==Nótaí stairiúla== Baineann ábhar an scéil le [[Miotaseolaíocht na nGael]], ach scríobhadh an scéal go déanach sa 7ú haois nó go luath san 8ú. De réir roinnt scéal-liostaí, is ''[[Echtra]]'' é an '[[Immram]] seo. Ó thaobh struchtúr de, faightear idir fhilíocht agus phrós ann, dánta gearra breactha le prós níos faide ar a dtugtar Clúdaigh Scéil. Bhí smaoineamh an iomraimh go forleathan ag an am sin. Cé gur Gaelach iad an tsraith seo, is féidir iad a chur le taobh na foinsí clasaicigh, amhail is [[An Odaisé]] agus an [[Aeneid]], roinnt scéalta Lochlannaigh, chomh maith le scéalta [[Teangacha Ceilteacha|Briotainice]], go háirithe iad caomhnaithe ón Bhreatain Bheag agus ón Bhriotáin (ina measc [[Y Mabinogion]] agus ''[[Tristan agus Isolde]]''). Scríobh leagan ón bhéaloideaa síos ag Séamas Mac Mathúna. Faightear sa dán ábhair agus téamaí atá cosúil le hiomartha Gaelacha eile, amhail is ''[[Iomramh Naoimh Bhreandáin]]'' agus ''[[Iomramh Maoil Dhúin]]'' scríofa san 8ú haois. Mar shampla, tagann Bran, Breandán agus Maol ar oileán naofa ar a bhfuil beathaí ciúine, séanmhara ag cách ann. Deirtear le Bran go bhfuil crann ann le héin naofa a chanann le chéile Bran is told of a tree with holy birds that all sing at the same time, cosúil le heachtra Breandáin. I ngach scéal, fágtar sine den bhruíon ar oileán nó díbrítear é, nó dá dheoin féin nó mar phionós as peaca. Tá cosúlachtaí ar leith idir ''Immram Brain'' agus ''[[Immram Máel Dúin]]'':<ref>{{ cite book | last = Oskamp | first = H. P. A. | title = The Voyage of Máel Dúin | date = 1970 | publisher = Wolters-Noordhoff Publishing | location = Groningen | pages = 101-179 }}</ref> <ref>{{ cite book | last = Mac Mathúna | first = Séamus | title = Immram Brain - Bran's Journey into the Land of the Women | date = 1985 | publisher = Max Niemeyer Verlag | location = Tübingen }}</ref> * in alt 61, tugann Bran agus a bhruíon cuairt ar Inis Shubha. Cuireann Bran fear i dtír chun fiosrú, ach ní labhróidh sé leo agus é ann, ach amháin ag gate gáire maraon le daoine an oileáin. Fágtar an fear ar an oileán. Ar an gcuma chéanna, i gcaibidil 31 de ''Immram Máel Dúin'', cuirtear fear de bhruíon Mhaoil chun fiosrú, ní féidir stopadh ag gáire, ná a mhuintir a aithint, agus fágtar ina dhiaidh. * In alt 62, baineann Bran agus a bhruíon Oileán na mBan amach. Cuirtear fáilte rompu ag na mná, cothaítear go maith, agus caitheann bean dóibh ceirtlín chuig Bran chun é a bhreith. I gcaibidil 28 den ''Immram Máel Dúin'', baineann an criú inis amach ar a bhfuil seachtar ban déag ina gcónaí a thugann fáilte rompu. Agus iad ag iarraidh dul, caitheann bréan éigin ceirtlín a bheireann greim draíochta ar láimh Dhiuráin. * In alt 65, tar éis na gcéadta bliain ar muir, léimeann duine be bhruíon Bhrain as an gcurrach. Lena chois ar an talamh, déantar luaithreach de láithreach. I gcaibidil 11 den ''Immram Máel Dúin'', déanann deartháir altrama iarracht muince a ghoid, agus dóitear go luaithreach é ag cat draíochta. Is féidir ''Immram Brain'' a chuir í gcomparáid le téacs na Breataine Bige, ''Branwen Daughter of Llŷr'' ón ''Mabinogi'', go háirithe ó thaobh na n-ainmneacha de. Mar a thugann Patrick K. Ford<ref>Ford, Patrick K. (eag. agus aistr.). "Branwen Daughter of Llŷr." ''The Mabinogi and Other Medieval Welsh Tales''. Berkeley: University of California Press, 2008, ll. 57–59.</ref> faoi dheara, faightear an fhréamh "bran" san ainmneacha Branwen agus a deartháir Bendigeidfran. Is clann ''Llŷr'' (Gaeilge lear) iad, Branwen agus Bendigeidfran. ==Féach freisin== * [[An Odaisé]] * [[An Aeniad]] ==Lámhscríbhinní== * Dublin, [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]], [[Leabhar na hUidhre]], ll.&nbsp;121a-24 (ar dtús, f. 78). Eagráin dioplómaitiúil: 10088-10112. * Oxford, [[Bodleian Library]], [[Rawlinson B 512]], f. 119al-120b2 (at dtús, f. 71–72). * Dublin, [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] [[MS 23 N 10]], ll.&nbsp;56–61. * London, [[British Museum]], MS [[Egerton 88]], f. 11b (col. 2) – 12a and f. 13a (cols. 1–2). * London, British Museum, MS [[Harleian 5280]], f. 43a-44b. * Stockholm, Royal Library, MS [[Vitterhet Engelsk]] II, f. 1b-4. * London, British Museum, Add. 35090. * Dublin, [[Coláiste na Tríonóide|CnT]], [[MS H 4.22]], f. 48b17-50a6 and f. 40–53. Incomplete. * Dublin, [[Coláiste na Tríonóide|CnT]], [[Leabhar Buí Leacáin]] (H 2.16, MS 1318). Cols. 395–398. ==Eagráin== * Mac Mathúna, Séamus (eag. agus aistr.). ''Bran's Journey to the Land of Women''. Tübingen: Niemeyer, 1985. Eagrán le faill ar CELT. * Murphy, Gerard (eag.). "Manannán, God of the Sea, Describes his Kingdom to Bran and Predicts the Birth of Mongán." In ''Early Irish lyrics, eighth to twelfth century'', eag. Gerard Murphy. Oxford: Clarendon Press, 1956. Ll.&nbsp;92–100. Caomhnaítear an dán "Caíni amra laisin m-Bran" as in [[MS 23 N 10]]. Eagrán le fáil ar CELT. * [[Hamel, A.G. van]] (eag.). ''Immrama''. Mediaeval and Modern Irish 10. Baile Átha Cliath, 1941. * [[Meyer, Kuno]] agus [[Alfred Nutt]] (eag. agus aistr.). ''The Voyage of Bran son of Febal to the land of the living''. 2 iml. Londain, 1895–1897. PDF le fáil ar Internet Archive. ==Tuilleadh le léamh== * Carey, John. "Bran son of Febal and Brân son of Llyr." In ''Ireland and Wales in the Middle Ages'', eag. Karen Jankulak agus Jonathan M. Wooding. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2007, ll. 168-79. * Carney, James. "The earliest Bran material." In ''Latin Script and Letters AD 400–900. Festschrift presented to Ludwig Bieler on the occasion of his 70th birthday'', eag. J.J. O'Meara abhus Bernd Naumann. Leiden, 1976, ll. 174-93. Athchló in ''The otherworld voyage in early Irish literature. An anthology of criticism'', eag. Jonathan M. Wooding. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2000, ll. 73–90. * Hull, Vernam E. "A passage in ''Imram Brain''." [[ZCP]] 28 (1960–61), ll. 256–7. * Hull, Vernam E. "An incomplete version of the ''Imram Brain'' and four stories concerning Mongan." [[ZCP]] 18 (1930), ll. 409–19. * Mac Cana, Proinsias. "The sinless otherworld of ''Immram Brain''." In ''The otherworld voyage in early Irish literature. An anthology of criticism'', eag. Jonathan M. Wooding. Baile Átha Cliath: Four Courts Press, 2000, ll. 52–72. * Mac Cana, Proinsias. "On the 'prehistory' of ''Immram Brain''." ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 26 (1975), ll. 33–52. * Mac Cana, Proinsias. "Mongán Mac Fiachna and ''Immram Brain''." ''Ériu'' 23 (1972), ll. 104–42. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Immram_Brain Immram Brain meic Febail] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Immram-brain/Immram-brain-index.html Immram Brain] ar ''Irish Sagas Online'' == Tagairtí == {{reflist}} {{Scéalta miotaseolaíochta}} [[Catagóir:Eachtraí]] j78rd4dkbff7vcxjdpigrj798al6n22 0 90704 1313873 1264461 2026-05-17T18:38:42Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc 1313873 wikitext text/x-wiki {{Teideal iodálach}} {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Croinic ghearr [[Meán-Ghaeilge|Mheán-Ghaeilge]] den [[11ú haois]] is ea '''[[Sex Aetates Mundi|''Sex Aetates Mundi'']]''' na Gaeilge.<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Sex_aetates_mundi Sex aetates mundi] ar CODECS</ref> Déantar cur síos ann ar an stair de réir an t[[Sean-Tiomna]], i bhfilíocht agus prós i ndiaidh a chéile, eagraithe ar scéimre na ''[[Sex Aetates Mundi]]''.<ref>Bart Jaski, "Sex Aetates Mundi", in Encyclopedia of the Medieval Chronicle, 2010, lch. 1353.</ref> Caomhnaítear é i roinnt lámhscríbhinní, [[Leabhar na hUidhre]] san áireamh. ==Tuilleadh le léamh== * [[Dáibhí Ó Cróinín]], ''The Irish Sex Aetates Mundi'', 1983. ==Tagairtí== {{reflist}} {{síol-stair}} [[Catagóir:11ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:Annála Éireannacha]] [[Catagóir:Stair an domhain]] [[Catagóir:Seanstair]] ne6b0gr27bc2f3eb6ffygf17bvkn3xy 0 90756 1313960 1310921 2026-05-18T08:17:56Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313960 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] é '''''Cath Maighe Mucramha'''''<ref>''cf''. bóramha</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''''Cath Maige Mucrama''''') scríofa as [[Meán-Ghaeilge]]. Caomhnaítear an lámhscríbhinn is sine sa ''[[Leabhar Laighneach]]'', a théann siar go dtí lár na 12ú haoise. De réir Wiley, téann an leagan sin den scéal siar go dtí an 9ú haois.<ref>Féach Wiley, "Cath Maige Mucrama".</ref> ==Achoimre== Faightear sa scéal roinnt príomhcharachtar as bréagstair na hÉireann, san áireamh [[Ailill Aulom]], a mhac [[Eoghan Mór]] agus a mhac altrama, [[Mac Con|Lughaidh mac Con]], i dteannta le [[Ríthe na Teamhrach|rí na Teamhrach]], [[Art mac Cuinn]]. I g[[Cúige Chonnacht]] ab ea Maigh Mucrama, gar do [[Baile Átha an Rí|Bhaile Átha an Rí]], [[Contae na Gaillimhe]]. Tá [[dinnseanchas]] ann a deir gur ainmníodh an mhaigh de bharr na muca draíochta a bhí amhail inmhíolú ann, sular chuir [[Méabh]] na gConnacht an ruaig orthu.<ref name=Wiley>Wiley, "Cath Maige Mucrama".</ref> Tháinig Mac Con, ar deoraíocht, ar ais go hÉirinn, le cabhair ó rí na Breataine, i dteannta le harm Briotanach agus Sachsanach, agus chloígh sé Éire chomh fada le cúige Connacht, áit a raibh sé ar intinn ag Eoghan troid le cabhair ó Art mac Cuinn. Am oíche roimh an gcath, luigh Eoghan agus Art le hiníonacha a n-óstaigh, ag giniúint na mac a rachadh i gcomharbacht orthu, ''[[Fiachu Muillethan]]'' agus [[Cormac mac Airt]]. Mar a bhí tuartha, fuair Eoghan agus Art araon bás le linn chath Maigh Mucramha, agus tháinig Mac Con i gcoróin i Teamhraigh.<ref name ="Cath Maige Mucrama">MacKillop, ''Dictionary'', "Cath Maige Mucrama"; Wiley, "Cath Maige Mucrama".</ref> Thóg Mac Con Cormac mar mhac altrama, agus bhí sé i réim le seacht mbliana. Thug sé ansin breithiúnas bréige, rud a chuir le fios nár inniúil é mar rí. Thug Cormac áfach deabhreith. Tharla anachain ansin &mdash; "níor fhás féar sa chré, nó duilleog ar chrann, nó grán i n-arbhar" mar a deir sa scéal. Cuireadh Mac Con as a choróin agus tháinig Cormac i gcomharbacht air. Chuaigh Mac Con chuig cúirt Ailealla court, áit a thug a mháthair altrama rabhadh dó go raibh baol roimhe. Nuair a rug Ailill barróg ar Mhac Con, bhain sé greim as lena fhiacail nimhe, á ghoin. Theith Mac Con, ach maraíodh é ag gaiscíoch Ailealla.<ref name ="Cath Maige Mucrama" /> ==Tosca== Is amhlaidh gurb í feidhm pholaitiúil an scéil ná cinsealacht sliocht Airt (na [[Connachta]] agus na h[[Eoghanachta]]) thar shliocht Mhic Con ([[Corca Laidhe]]) a mhíniú agus a dlisteanú. Bhíodh na Connachta agus a fomhuintir [[Uí Néill]] ina n-[[Ard-Ríthe na hÉireann]] agus [[Ríthe na gConnacht]]; na hEoghanachta ina [[Ríthe na Mumhan]]; ach ní raibh tionchar polaitiúil ag Corca Laoi tar éis na 7ú haoise. Sa mhéid sin, is cuid de seanscéalta bunúis de mhuintir Uí Néill agus na hEoghanachta.<ref>Byrne, ''Irish Kings'', ll. 66, 202 & 236&ndash;237</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 481, 489&ndash;490 & 580&ndash;583</ref><ref> MacKillop, ''Dictionary'', "Conmac", "Conmaicne" & "Lugaid mac Con".</ref> Bhí na hEoghanachta de shliocht na ''n[[Deirgtine]]''. Bhí Mac Con de shliocht na ''n[[Dáirine]]'' ársa, col ceathrair na n[[Uladh]]. ==Eagráin agus aistriúcháin== Aistríodh an scéal go Béarla le:<ref name=Wiley /> * [[Whitley Stokes]], "The Battle of Mag Mucrime", ''Revue Celtique'', '''13''', 1892 * [[Standish Hayes O'Grady]], in ''Silva Gaedelica'', 2 imleabhar, 1892 * M. O'Daly, ''Cath Maige Mucrama: The Battle of Mag Mucrama'', 1975. * [http://www.ancienttexts.org/library/celtic/ctexts/mucrama.html Aistriúchán] ar ancienttexts.org Ina theannta sin, d'fhoilsigh [[Peadar Ua Laoghaire]] leagan Nua-Ghaeilge sa bhliain 1917 faoin teideal ''Lughaidh Mac Con''.<ref>[https://archive.org/details/lughaidhmaccon00oleauoft Lughaidh Mac Con (1917)] ar archive.org</ref> ==Foinsí== * {{ cite book | last = Byrne | first = Francis John | authorlink = Francis John Byrne | title = Irish Kings and High-Kings | publisher = Batsford | location = Londain | date = 1973 | isbn = 0-7134-5882-8 }} * {{cite book | last = Charles-Edwards | first = T. M. | authorlink = Thomas Charles-Edwards | title = Early Christian Ireland | publisher = Cambridge University Press | date = 2000 | location = Cambridge | isbn = 0-521-36395-0 }} * {{cite book | last = MacKillop | first = James | authorlink = James MacKillop | title = The Oxford Dictionary of Celtic Mythology | url = https://archive.org/details/dictionaryofcelt0000mack | publisher = Oxford University Press | date = 1998 | location = Oxford | isbn = 0-19-860967-1 }} * {{ cite web | url = http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Cath_Maige_Mucrama.html | sloinne = Wiley | ainm = Dan M | contribution = Cath Maige Mucrama | teideal = The Cycles of the Kings | date = 2004 | accessdate = 2007-05-24 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20060902103421/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Cath_Maige_Mucrama.html | archivedate = 2006-09-02 }} == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Cath_Maige_Mucrama Cath Maige Mucrama] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Cath-maige/Cath-maige-index.html Cath Maige Mucrama] ar ''Irish Sagas Online'' * [[Corpus of Electronic Texts]] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 9ehw5gl5e6a473ufaqjmz49xqmrj6qy 0 90868 1313901 1209279 2026-05-17T20:47:51Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313901 wikitext text/x-wiki Seanscéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]] is ea '''Amhráin Theach ''Buchet''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Esnada<ref>[http://dil.ie/20536 esnad], fuaim cheoil, srl., ar eDIL</ref> Tige Buchet'''). Téann an scéal siar go dtí an 10ú&nbsp;haois. Caomhnaítear leaganacha éagsúla sa [[Leabhar Laighneach]] agus i [[Leabhar Buí Leacáin]], i measc eile. Tugann an teideal le fios gur féidir sa deireadh canadh agus ceiliúradh arís i dtigh ''Buchet'. == Achoimre == Ba iníon altrama í Eithne ''Taebfota''<ref>[http://dil.ie/39454 taeb] ar eDIL; taobhfhada, ard</ref> iníon [[Cathair Mór|Cathrach Mhóir]] de [[Brughaidh|Bhrughaidh]] na [[Laighean]] darbh ainm Buichead. Bhí tréad mór bólachta ag Buichead, ach chuir beirt deartháireacha déag Eithne a flaithiúlacht chun tairbhe dóibh féin chomh follasach gan náire sin, nár fágadh dó ach amháin agus seacht mbó. Ní raibh ar a chumas do Chathair Mór, éirithe sean agus lag, slacht a choimeád ar a mhic nó Buchet a chúiteamh dá chailleadh. De bharr seo, bhí ar Bhuichead dul lena chlann chuig bothán beag sa choill gar do [[Ceanannas|Cheanannas]], [[Contae na Mí]]. Chuaigh Eithne, náire uirthi faoina dheartháireacha, i dteannta leis ann. Sular tháinig [[Cormac mac Airt]] i gcoróin, chás sé ar Eithne álainn, agus thoirchigh agus phós sé í. Agus é ina rí, thug sé a saibhreas ar ais dó mhuintir Bhuichid.<ref>Myles Dillon (eag.), [http://www.maryjones.us/ctexts/buchet.html ''The Melody of the House of Buchet]'' in Celtic Literature Collective.</ref> [[Cairbre Lifechair]] ab ea leanbh an chaidreamh seo. I leagan eile den scéal, phós Eithne comharba Chathrach Mhóir, [[Conn Cétchathach|Conn Céadchathach]].<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/art.html ''The Adventures of Art son of Conn]'' in Celtic Literature Collective.</ref> ==Foinsí== * James MacKillop: '' A Dictionary of Celtic Mythology''. Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0198609671, ll.&nbsp;193&nbsp;ff. ({{ Google book | BuchID = U-O0wzFcu2gC | Seite = 193 | Hervorhebung = Esnada+Tige+Buchet }}). * Robert Welch, Bruce Stewart: ''The Oxford companion to Irish literature''. Oxford University Press, Oxford 1996, ISBN 0198661584, lch.&nbsp;176. ({{ Google Buch | BuchID = vDsAaXKLGvYC | Seite = PA176 | Linktext = Volltext/Vorschau | Hervorhebung = Esnada Tige Buchet }}). == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl//Esnada_tige_Buchet Esnada tige Buchet] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Esnada-tige/Esnada-tige-index.html Esnada Tige Buchet] ar ''Irish Sagas Online'' ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] gjv8aqfy2ojvckpjmazdn1g97a2ccgn 1313902 1313901 2026-05-17T20:55:32Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ 1313902 wikitext text/x-wiki Seanscéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] i [[Miotaseolaíocht na nGael]] is ea '''Amhráin Theach ''Buchet''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Esnada<ref>[http://dil.ie/20536 esnad], fuaim cheoil, srl., ar eDIL</ref> Tige Buchet'''). Téann an scéal siar go dtí an 10ú&nbsp;haois. Caomhnaítear leaganacha éagsúla sa [[Leabhar Laighneach]] agus i [[Leabhar Buí Leacáin]], i measc eile. Tugann an teideal le fios gur féidir sa deireadh canadh agus ceiliúradh arís i dtigh ''Buchet'. == Achoimre == Ba iníon altrama í Eithne ''Taebfota''<ref>[http://dil.ie/39454 taeb] ar eDIL; taobhfhada, ard</ref> iníon [[Cathair Mór|Cathrach Mhóir]] de [[Brughaidh|Bhrughaidh]] na [[Laighean]] darbh ainm Buichead. Bhí tréad mór bólachta ag Buichead, ach chuir beirt deartháireacha déag Eithne a flaithiúlacht chun tairbhe dóibh féin chomh follasach gan náire sin, nár fágadh dó ach amháin agus seacht mbó. Ní raibh ar a chumas do Chathair Mór, éirithe sean agus lag, slacht a choimeád ar a mhic nó Buchet a chúiteamh dá chailleadh. De bharr seo, bhí ar Bhuichead dul lena chlann chuig bothán beag sa choill gar do [[Ceanannas|Cheanannas]], [[Contae na Mí]]. Chuaigh Eithne, náire uirthi faoina dheartháireacha, i dteannta leis ann. Sular tháinig [[Cormac mac Airt]] i gcoróin, chás sé ar Eithne álainn, agus thoirchigh agus phós sé í. Agus é ina rí, thug sé a saibhreas ar ais dó mhuintir Bhuichid.<ref>Myles Dillon (eag.), [http://www.maryjones.us/ctexts/buchet.html ''The Melody of the House of Buchet]'' in Celtic Literature Collective.</ref> [[Cairbre Lifechair]] ab ea leanbh an chaidreamh seo. I leagan eile den scéal, phós Eithne comharba Chathrach Mhóir, [[Conn Cétchathach|Conn Céadchathach]].<ref>[http://www.maryjones.us/ctexts/art.html ''The Adventures of Art son of Conn]'' in Celtic Literature Collective.</ref> ==Foinsí== * James MacKillop: '' A Dictionary of Celtic Mythology''. Oxford University Press, Oxford 2004, ISBN 0198609671, ll.&nbsp;193&nbsp;ff. ({{ Google book | BuchID = U-O0wzFcu2gC | Seite = 193 | Hervorhebung = Esnada+Tige+Buchet }}). * Robert Welch, Bruce Stewart: ''The Oxford companion to Irish literature''. Oxford University Press, Oxford 1996, ISBN 0198661584, lch.&nbsp;176. ({{ Google Buch | BuchID = vDsAaXKLGvYC | Seite = PA176 | Linktext = Volltext/Vorschau | Hervorhebung = Esnada Tige Buchet }}). == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Esnada_tige_Buchet Esnada tige Buchet] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Esnada-tige/Esnada-tige-index.html Esnada Tige Buchet] ar ''Irish Sagas Online'' ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 5ia9o7s8g47ib89dr19wa80a74y41nd 0 90958 1313953 1305486 2026-05-18T08:08:55Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313953 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid na [[Rúraíocht]]a is ea '''Anbhás Chonchúir''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Aided Chonchobuir'''). Caomhnaítear an scéal i gcúig lámhscríbhinn, ina measc trí leagan éagsúla. Sa [[Leabhar Laighneach]], faightear leagan gar-iomlán, i dteannta leis an réamhscéal, ''[[Cath Étair|Cath Éadair]]''. == Achoimre == I rith Chath Éadair, bhain laoch na n[[Uladh]], [[Conall Cearnach]] a cheann de rí na [[Laighean]], [[Meas Geaghra]], agus rinne sé meall dó chomh crua le cloch, ag meascadh a inchinne le haol beo. Tugadh an meall seo ar ais go cúige [[Uladh]] mar chreach cogaidh. Ghoid gaiscíoch na g[[Connacht]], [[Cet mac Mágach|Cead mac Mágach]], an meall, agus thóg sé é dá chrann tabhall. Bhuail sé [[Conchúr mac Neasa]] san éadan leis, agus chuaigh sé i bhfostú ina inchinn isteach. Níorbh fhéidir leis na lianna an meall a thógaint amach as eagla go marófaí siad an rí, ach d'éirigh leo ina ainneoin Conchúr a shábháil.<ref>Ingeborg Clarus: ''Keltische Mythen. Der Mensch und seine Anderswelt,'' ll.&nbsp;52&nbsp;ff.</ref> Seacht mbliana ina dhiaidh sin, chuala Conchúr faoi chéasadh Chríost. I leagan amháin den scéal, tugadh an oiread sin racht feirge as dá bharr, gur léim an meall as a chionn amach agus fuair sé bás den chneá oscailte. De réir an nóis seo, mairtíreach Críostaí ba ea Conchúr roimh theacht fiú Naomh Pádraig. I lámhscríbhinn eile, bhí beirt bhuachaillí ag imirt peile leis an meall in aice le rí-thigh Chonchúir. Thóg Cead mac Mágach an meall uathu agus chaith sé leis an rí é. As sin amach, is ionann an scéal agus an leagan thuas.<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;825.</ref> ==Foinsí== * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * [[Ingeborg Clarus]]: ''Keltische Mythen. Der Mensch und seine Anderswelt.'' Walter Verlag 1991, ppb-Ausgabe Patmos Verlag, Düsseldorf, 2000, 2. Auflage, ISBN 3-491-69109-5. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Chonchobuir Aided Chonchobuir] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Aided-chonchobuir/Aided-chonchobuir-index.html Aided Chonchobuir] ar ''Irish Sagas Online'' * [http://corpas.ria.ie/index.php?fsg_function=3&fsg_id=1441&fsg_lang=g Aided Chonchobuir] ar Corpas Stairiúil na Gaeilge ==Tagairtí== {{reflist}} {{Aided}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] [[Catagóir:Aided|Conchúr]] e7mxsjegwuubv1nvgjq5rev9zrcsux6 0 90965 1313892 1268670 2026-05-17T19:51:02Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Nasc CODECS 1313892 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Airneán ''Fhíngin''''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Airne<ref>[http://dil.ie/2310 airne] ar eDIL, airneán, faire (na hoíche)</ref> Fíngein'''). Scríofa is amhlaidh sa 9ú&nbsp;haois, caomhnaítear inniu é i gceithre lámhscríbhinn den 14ú agus 15ú&nbsp;haoiseanna. ==Achoimre== Gach Samhain, thaispeánadh ''Rothniam'' na [[Aos Sí|sidhe]] í féin d'''Fhingen'' agus thugadh sé tairngreachtaí dó faoi na himeachtaí is tábhachtaí den bhliain le teacht. Tráth amháin, dúirt sí leis go mbéarfaí mac don rí, ''Feidlimid'', an oíche úd, go n-aontódh sé sa todhchaí na [[Cúige]] Éireann go léir faoina riail, agus go mbunódh sé ríshliocht a mhairfeadh 53 glúin. Bheadh comharthaí miotasacha le feiceáil, amhail is tomhaidhmeanna agus ath-theacht crainn bháite na Díle. [[Conn Céadchathach]] ab ea an rí faoinar tugadh an tuar, agus bhí ina ''Fingen'' le 50 bliain ina ghiolla dílis dó síos bhfuair sé bás sa deireadh ag troid ar a shon. ==Foinsí== * [[Leabhar Fhear Maí]] * [[Leabhar Leasa Mhóir]] * [[Stowe MS 992]] * [https://codecs.vanhamel.nl/Special:Redirect/page/159 Airne Fíngein] ar CODECS * Annie M. Scarre (eag.), ''Airne Fingein'', in: ''[https://archive.org/stream/anecdotafromiris00berg#page/n96/mode/1up Anecdota from Irish Manuscripts]'', Imleabhar 2, ll. 1-10, via archive.org * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * John & Caitlin Matthews: ''The Encyclopaedia of Celtic Myth and Legend: A Definitive Sourcebook of Magic, Vision, and Lore.'' Lyons Press, 2004, ISBN 1592283020. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] bjgzbrqw4brldd5fc5i7svn5dp2kazh 0 90967 1313907 1268683 2026-05-17T21:01:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313907 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Baile Binnbhéarlach mac Buain''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Baile Binnbérlach mac Buain''', freisin ''Scéal Bhaile Bhinnbhéarlaigh''). Is amhlaidh gur scríobhadh é san aonú haois déag. Caomhnaítear éis dtrí lámhscríbhinn den 16ú&nbsp;haois. ==Achoimre== Níor chás laoch an scéil Baile na [[Uladh]] agus a chianghrá Ailinn na [[Laighean]] ar a chéile riamh agus iad ina mbeatha. Nuair a d'inis do Bhaile go bréagach go raibh Ailinn marbh, chuaigh sé ó dheas ach fuair bás féin de bhrón. Chuala Ailinn faoi bhás Bhaile agus chuaigh sise ó thuaidh agus fuair sí bás freisin. Cuireadh faoi iad, scartha óna chéile sa bhás mar a bhí sa bheatha. D'fhás crann as gach uaigh, crann iúir leis agus crann úill léi. Thóg barra na gcrann riocht aghaidhe na marbh ina luí fúthu. Seacht mbliana ina dhiaidh, leagadh na crainn agus rinneadh cláir den adhmad. Ar na cláir úd, bhí sé de nós ag filí an dá chúige a gcuid dánta a scríobh. Gaireadh ag [[Teamhair|Teamhraigh]] tráth féile mhór filí na nUladh agus na Laighean agus tugadh na cláir don rí. Le chéile anois, ní dhearnadh iad a dheighilt choíche. ==Sanasaíocht== De ghnáth, ciallaíonn ''baile'' nó ''buile'' fís nó mire; nó b'fhéidir fosta teach. Sa chás seo, áfach, is léir gur chéadainm atá i gceist. ==Tionchar== Chóirigh [[William Butler Yeats]] (1865–1939) an scéal seo ina dhán ''Baile and Ailinn''. ==Foinsí== * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Baile_Binnbérlach_mac_Búain Baile Binnbérlach mac Búain] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Baile-buan/Baile-buan-index.html Baile Binnbérlach mac Buain] ar ''Irish Sagas Online'' * [http://books.google.at/books?id=U-O0wzFcu2gC&pg=PA31&dq=Sc%C3%A9l+Baili+Binnb%C3%A9rlaig&hl=de&ei=T2JRTaL_KcySswaetfn5Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDMQ6AEwAg#v=onepage&q=Sc%C3%A9l%20Baili%20Binnb%C3%A9rlaig&f=false ''Baile Binnbérlach''] in [[James MacKillop]]: ''A dictionary of Celtic mythology'', Oxford University Press, 2004 ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Baile Binberlach mac Buain}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] nw4ar0lstvkwd71rfide5fxec53peh8 0 90989 1313942 1305483 2026-05-18T07:52:08Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Nasc 1313942 wikitext text/x-wiki I [[Miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid na [[Rúraíocht]]a is ea '''Tochmharc Luaine agus Anbhás Aithirne''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Tochmarc Luaine acus aided Athirni'''). Is amhlaidh gur scríobhadh síos é déanach sa 12ú nó moch sa 13ú haois, ach caomhnaítear leaganacha níos luaithe. Is 'iarscéal' do ''[[Longes mac nUislenn]]'' é an scéal seo. ==Achoimre== Tar éis féinbhás [[Deirdre|Dheirdre]], bhí [[Conchúr mac Neasa]] go domhain faoi ghruaim. D'impigh a Gefolgsleute air bean chéile nua a aimsiú agus gheall [[Leabharcham]], an té a thug Deirdre agus [[Naoise]] le chéile, go gcabhródh sí leis. Agus cailín á lorg aici, bhuail sí le Luan álainn, iníon tiarna an [[alltar|alltair]]. Bhí Conchúr chomh tógtha sin le cur síos díocasach Leabharchaim, gur shocraigh sé ar an dtoirt an cailín a phósadh. Thug sé cuairt ar an sidhe, thit i ngrá le Luan, d'íoc an choidhche lena hathair agus chuaigh ar ais go h[[Eamhain Mhacha]] chun an bhainis a ullmhú. D'éirigh [[Athirne|Aithirne]], [[filid|file]] an rí, caidéiseach, agus shocraigh sé cuairt a thabhairt ar Luan i dteannta lena beirt mhac, ag súil le bronntanais shaibhre ón bhanríon le teacht. Tógtha go dall lena háilleacht, d'impigh an triúr uirthi éisteacht leo, nó eile chloífidís le grá. Ach ní ghéillfeadh Luan do phlámás, do ghealltanais nó do bhagairtí. D'aithris Aithirne agus a mhic ansin [[glámh dícheann]] thar an gcailín, gur fhás ar a ghrua neascóid dubh (aithis), dearg (easonóir) agus bán (masla). Náirithe dá bharr, d'éag Luan de chroí briste. Nuair a chuala Conchúr an scéala, mharaigh sé an triúr agus dhóigh sé a dtithe go talamh, ach níorbh fhéidir leis ámh Luan a fháil ar ais.<ref>Sylvia & Paul F. Botheroyd: ''Lexikon der keltischen Mythologie,'' lch.&nbsp;200.</ref> I gCeithre leagan den scéal, déantar tagairt ar dhia na mara [[Manannán mac Lir]] – faoi thrí mar rí [[Oileán Mhanann|Mhanann]], uair amháin als [[draoi]] ''Manannán mac Alloit'' as [[Eamhain Úllach]], leasainm don Oileán úd.<ref>Rudolf Thurneysen: ''Die irischen Helden- und Königssagen bis zum siebzehnten Jahrhundert.'' Halle 1921, ll.&nbsp;516&nbsp;ff; in: Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;681.</ref> ==Foinsí== * CODECS [https://codecs.vanhamel.nl/Tochmarc_Lúaine_ocus_Aided_Athairne Tochmarc Lúaine ⁊ aided Athairne], ID 3225 * [[Helmut Birkhan]]: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' 2., korrigierte und erweiterte Auflage. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Sylvia Botheroyd|Sylvia]] & Paul F. Botheroyd: ''Lexikon der keltischen Mythologie.'' Tosa Verlag, Wien 2004. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalta na Rúraíochta]] [[Catagóir:Aided|Aithirn]][[Catagóir:Tochmarc|Luain]] 4p63n19xn29uhynic72p9pc58uukslx 0 90998 1313967 1304314 2026-05-18T09:50:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Meánaois dhéanach */ Ainm 1313967 wikitext text/x-wiki Ba theideal gairme d'Ard-[[filid|fhile]] na n[[Gael]] ab ea '''Ollamh Éireann''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ollam<ref>[http://dil.ie/33808 ollam] ar eDIL</ref> Érenn'''). ==Cúlra== [[Filid|File]] nó [[bard]] na litríochta nó na staire ab ea ''ollam'' ('is mó' go litriúil). Bhíodh a ollamh féin ag gach taoiseach nó [[tuath]]. Bhíodh ard-ollamh i ngach cúige, mar shampla, cúige na n[[Uladh]], ar comhchéim shóisialta le rí na cúige. Thar ollaimh na gcúigí, bhíodh Ard-Ollamh (''Rí-Ollam'', ''Rí-Eigeas'', ''Príméces'') nó "Ollamh Éireann" i réim, ó am go chéile ar a laghad. De ghnáth taobh istigh de ríocht Éireann, thagadh an [[Rí]] agus an tArd-Ollamh don ríocht go léir as tuath ar leith, an ceann is cumhachtaí. I gcúige [[Uladh]], bhítí in iomaíocht go dian le haghaidh na hard-chumhachta, agus ó am go céile malartaithe idir na sleachta iomaíocha clanna iomaíocha, ''[[Dál Fiatach]]'' agus ''[[Dál nAraidi]]''. == Stádas sóisialta == B'ionann stádas sóisialta an Ollaimh Éireann agus an [[Ard-Rí na hÉireann|tArd-Rí]], agus bhí aige féin a phálás agus lucht coimhdeachta, de ghnáth 30 ollamh i dteannta lena ngiollaí. De réir na dlíthe sómhara, bhí cead aige é féin a ghléasadh le héadaí sé-dhathach, maraon leis an rí. Choinnítí craobh óir thar chionn an ollaimh; bhíodh craobh airgid ag an [[ánradh]], agus craobhacha cré-umha ag na filí eile. Is léir gur leath-oidhreachtúil é an gairm, óir go ndeirtear i ''[[Uraicecht na Ríar]]'' ("Bunleabhar na gCoiníollacha", eag. Liam Breatnach, DIAS 1987) nach féidir ollamh a dhéanamh de dhuine acu amháin gurbh fhilí a ghealfhine (is é sin, dá mba fhilí iad a athair agus a sheanathair). Ar dtús, ceapadh an an t-ollamh ag an rí, ach faoin 6ú haois, thoghtaí é ag na hollaimh eile. ==Seanscéalta== Sa scéal de chuid na [[Rúraíocht]]a, "[[Immacallam in dá Thuarad]]"<ref name="danann">{{ cite web | url=http://www.danann.org/library/gael/sages.html | teideal = BlueDomino | publisher = danann.org| accessdate = 29 May 2015 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150530001733/http://www.danann.org/library/gael/sages.html | archivedate = 30 May 2015 | df = dmy-all }}</ref> faightear tuairim is caint uaillmhianach an Ard-Ollaimh. I scéal eile, "[[Tromdámh Guaire]]"<ref name="ucc">{{ cite web | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G301041 | teideal = Tromdámh Guaire| publisher = ucc.ie| accessdate = 29 May 2015 }}</ref> nó "Imtheacht na Tromdhaimhe",<ref name="google">{{ cite book | title = The Proceedings of the Great Bardic Institution | author = Connellan, T. | date = 1860 | publisher = O'Daly | url = https://books.google.co.uk/books?id=30sAAAAAcAAJ | accessdate = 29 May 2015 }}</ref> tugtar cur síos glé ar an Ard-Ollamh i dteannta lena lucht coimhdeachta i mbun cuairt a thabhairt ar thaoisigh na dtuath. I [[Leabhar Gabhála na hÉireann]], insítear scéal faoi [[Ollom Fódla|Ollamh Fodhla]]<!--: :''"Ollamh Fodhla, fierce in valour, Marked out the Scholar's Rampart, The first mighty king with grace, Who convened the [[Festival of Tara]]. Fifty years, it was tuneful fame, was he in the [[Ard-Rí na hÉireann]] so that from him, with lucky freedom, Ulaidh received its name. He died a natural death within its capital."''--><ref name="CommissionFirbis1932">{{ cite book | author1 = Irish Manuscripts Commission | author2 = Duald Mac Firbis | title = Genealogical tracts, lch. 6 | url = https://books.google.com/books?id=dvkIAQAAIAAJ | accessdate= 28 November 2012 | year = 1932 | publisher = Stationery Office }}</ref> ==Dualgais agus táillí== De réir nóis ársa, b'éigean do ríthe agus taoisigh bia agus síntiúis a thabhairt do bhuíonta fáin na n-ollamh, de ghnáth 30 ann, rud a bhíodh ina eire mór orthu. Dá ndiúltóidís, d'aorfaí iad. Gaireadh [[Tionól Droma Ceat]] c. A.D. 575 chun dlíthe nua a chur i bhfeidhm um na n-ollamh a smachtú. Deirtear i bh[[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]] go ndéana Naomh [[Colm Cille]] idirghabháil ar a son.<!-- mar a leanas: :''"'I do not wish to keep the filí,' said the king, 'so unjust are their demands and so numerous are they. For there are usually thirty in the train of an ollamh, and fifteen in that of an anroth, and so on for the other grades of the filé down to the lowest.' Each of them used to have a separate train of attendants according to his degree, so that nearly the third of the men of Ireland followed the bardic profession. Columcille said to the king that it was right to set aside many of the filés, as they were so numerous. But he advised him to maintain a filé as his own chief ollamh after the example of the kings who went before him, and that each provincial king should have an ollamh, and, moreover, that each lord of a cantred or district in Ireland should have an ollamh, and Columcille proposed this plan and Aodh assented to it; From this regulation, which was made by [[Áed mac Ainmuirech|Aodh, son of Ainmire]], and Columcille, it followed that the king of Ireland and every provincial king and every lord of a cantred had a special ollamh, and that each of these ollamhs had free land from his own lord, and, moreover, the lands and worldly possessions of each of these ollamhs enjoyed general exemption and sanctuary from the men of Ireland. It was also ordained that a common estate should be set apart for the ollamhs where they could give public instruction after the manner of a University, such as Raith Cheannait and Masruidhe Mhuighe Sleacht, in Breithfne, where they gave free instruction in the sciences to the men of Ireland, as many as desired to become learned in seanchus and in the other sciences that were in vogue in Ireland at that time. The ardollamh of Ireland at that time was Eochaidh Eigeas, son of Oilill, son of Earc, and it was he who was called Dallan Forgaill, and he sent out ollamhs and set them over the provinces of Ireland, namely, Aodh Eigeas over the district of Breagh and over Meath, Urmhaol chief eigeas over the two provinces of Munster, Sanchan, son of Cuairfheartach, over the province of Connaught, and Fear Firb, son of Muireadhach, son of Mongan, in the ollamhship of Ulster; and, moreover, an ollamh in every cantred in Ireland under these high ollamhs, and they were to have free land from their territorial chiefs, as well as sanctuary, as we have said; and each of them was to get certain rewards for their poems and compositions."''--> == PríomhOllúna == === Ré réamhstairiúil === * [[Amergin Glúingel]] * [[Lugh]] Lámhfhada * [[Adnae mac Uthidir]], c. 1d aois A.D. === Luathmheánaois === * [[Torna Éices]], beo. c. 400 * [[Dubhthach moccu Lughair]], c. 432 (féach an [[Seanchas Mór]]) * [[Dallán Forgaill]], bás 598 * [[Senchán Torpéist]], PríomhOllamh 598 - 647 * [[Máel Muire Othna]], bás 887 * [[Flann mac Lonáin]], 896 * [[Torpaid mac Taicthich]], bás 913 * [[Óengus mac Óengusa]], bás 930 * [[Bard Boinne]], bás 931 * [[Uallach ingen Muinecháin]], bás 934 * [[Cormacán Éigeas]], bás 946 * [[Cinaedh Ua hArtagáin]], bás 975 * [[Eochaidh Ua Floinn]], bás 984 * [[Urard mac Coise]], bás 990 === Meánaois === * [[Clothna mac Aenghusa]], bás 1008 * [[Muircheartach mac Con Cheartaigh Mac Liag]], bás 1015 * [[Cúán úa Lothcháin]], bás 1024 * [[Cú Mara mac Maic Liac]], bás 1030 * [[Mac Beathaidh mac Ainmire]], bás 1041 * [[Ceaunfaeladh ua Cuill]], bás 1048 * [[Flaithem mac Maele Gaimrid]], bás 1058 * [[Cellach úa Rúanada]], bás 1079 * [[Mael Isa ua Máilgiric]], bás 1088 * [[Cú Collchaille Ua Baígilláin]], bás [[1119]] * [[Cú Connacht Ua Dálaigh]], bás [[1139]] * [[Gillamaire Ua Conallta]], bás [[1166]] * [[Tadhg Ua Dálaigh]], bás [[1181]] * [[Máel Íosa Ua Dálaigh]], bás [[1185]] === Meánaois dhéanach === * [[Giolla Ernain Ó Martain]], bás 1218 * [[Gofraidh Fionn Ó Dálaigh]], bás 1387 * [[Cearbhall mac Lochlainn Ó Dálaigh]], bás 1405 * [[Sean mac Fergail Óicc Ó hUiccinn]], bás 1490 * Páidín Ó Maol Chonaire, bás 1506 * Seán mac Torna Ó Maol Chonaire, beo lár na 16ú haoise. ==Féach freisin== * ''[[Filid]]'' * [[Ánradh]] * ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' * ''[[Tromdámh Guaire]]'' * ''[[Uraicecht na Ríar]]'' ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ollamh Erenn}} [[Catagóir:Litríocht na hÉireann]] 9gj6t718dnvgpk5qq1kh207ud28ldmb 0 91203 1313872 1196963 2026-05-17T18:30:33Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Nasc CODECS 1313872 wikitext text/x-wiki {{teideal iodálach}} Dréacht gearr is ea '''''De Dúilib<ref>[http://dil.ie/19091 3 dúil], leabhar, coidéacs, bailiúchán, ''cf.'' ''dúile feda'', ar eDIL</ref> Feda na Forfid''''' maidir le bríonna litreacha na cúig ''[[Forfeda]]'' san [[Ogham|Oghamchraobh]] (aibítir). ==Foinsí== * ''[https://codecs.vanhamel.nl/codecs/De_d%C3%BAilib_feda_na_forfid De dúilib feda na forfid]'', ID 16319 ar [https://codecs.vanhamel.nl/codecs/Home CODECS] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Litreacha Oghaim}} [[Catagóir:Ogham]] {{síol}} tgcmfulmudfpf2ycziwpmn3qfaneb59 0 91317 1313890 1310899 2026-05-17T19:48:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc Sheachtracha */ Nasc CODECS 1313890 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Lámhscríbhinn Ghaelach de dheireadh an 15ú haois agus tús an 16ú haois is ea '''Rawlinson B. 512'''.<ref>Lua iomlán: Oxford, Bodleian Library, MS Rawlinson B. 512. Teideal eile: ''Ancient Irish Deeds and Writings, Chiefly Relating to Landed Property, from the Twelfth to the Seventeenth Century, with Translations, Notes, and a Preliminary Essay''</ref> Faightear sa chnuasach idir fhilíocht agus phrós, an chuid is mó as Luath-Nua-Ghaeilge, agus roinnt as Laidin, nótaí as Béarla, scríofa ag roinnt scríobhaithe éagsúla. Tá 154 fóilió ann, ar phárpháipéar [[cuartó]] scríofa in dhá cholún. Roinntear an lámhscríbhinn ina cúig chuid, a bhí tráth imleabhair éagsúla: * I, ff. 101-22, 1-36, 45-52 * II, ff. 53-75 * III, ff. 75B-100, 37-44 * IV, ff. 123-44 * V, ff. 145-54.<ref name="ftn0">[http://www.ucc.ie/celt/MS-OMIT/ MsOmit] ar CELT, Coláiste na hOllscoile, Corcaigh.</ref> ==Ábhair== {| class=wikitable ! width=25% | Fóilió ! width=75% | Cur síos |- ! colspan=2 | I, 1-36 |- valign="top" | 1a | Deireadh de ''Gein Branduib maic Echach ocus Áedáin maic Gabráin'', Breith ''[[Brandub mac Echach]]'' agus ''[[Áedán mac Gabráin]]'' |- valign="top" | 1a | Dán ''Kailleoracht. Tonfeid, a Christ, conic muir.'' |- valign="top" | 1a-2a | ''Ferchuitred Medba'''',<ref>[http://dil.ie/21703 ferchuitred] ar eDIL</ref> Fear-liúntas Mhéabha |- valign="top" | 2b | [bán] |- valign="top" | 3a-b | Dán (37 rann) faoi ríthe na hÉireann, ó ''Loegaire'' go [[Brian Bóramha]]. |- valign="top" | 3b | [[Gilla Cómáin mac Gilla Samthainde]], dán le tús ''A andáladh anall uile'' (cóip lochtach) |- valign="top" | 4b- | Dán ''Tadg og oDa […] cecinit'', an-thréigthe. |- valign="top" | 5a-30a | Beatha Trípháirteach Naoimh Phádraig, le nótaí imill |- valign="top" | 30a | Rannta topagrafacha, le tús ''Crioch Midhi inn[e]osad duibh ocus crioch Breadh mborrfadach''. |- valign="top" | 30a | Nótaí próis, ''Torannacht ocus críchairecht na Midi'', Teorantacht agus críochaireacht na Mí |- valign="top" | 30a | Nótaí Laidine faoi Risterdus Nugent (ob. 1591) agus Katherine Nugent (ob. 1604) |- valign="top" | 30b | Nótaí Béarla, an-thréigthe |- valign="top" | 31a | Beatha ''[[Brigit]]'' (tús ar iarraidh) |- valign="top" | 35b-36a | Scéala faoi sé mhíorúilt luaite le naomh ''Brigit'' |- valign="top" | 36a | Dhá rann déanacha, le tús ''Tlachtga ingen Mhodh[a] Ruith ramhaigh'' |- valign="top" | 36b | Dán ag tús ''Domun duthain a loinde'', agus nóta as prós. |- ! colspan=2 | III, 37-44 |- valign="top" | 37a-39a | ''Apgitir Chrábaid'', Aibítir Chrábhaidh |-valign="top" | 39a | ''Teist Choemáin Chlúana maic Treoin for scoil oc Sinchill Chille Ached'', Teist Chaomáin Chluain mhic Treoin faoi scoil óg Shinchill Chille Aichead'' |- valign="top" | 39a-40b | Tráchtas Gaelach ar ocht bpeaca marfacha agus ocht bpríomhshuáilce |- valign="top" | 40b-41a | ''Regula Coluim Cille'', Riail Coluim Chille |- valign="top" | 41a | Alt trí-líne, le tús ''Cosc mo Colmaócc maic uBéonna dond óclaicg''. |- valign="top" | 41a | Seanscéal Gaelach faoi [[Naomh Gréagóir Mór]] |- valign="top" | 41b-42a | Achainí Chríost, paidreacha do Mhuire, Eoin Leanbh agus Eoin Baiste |- valign="top" | 42a-42b | ''Mugrón comarba Coluim cille'' |- valign="top" | 42b-44a | ''Na Arrada''<ref>[http://dil.ie/4256 arrae], earra, ar eDIL</ref> |- valign="top" | 44a-44b | Fís [[Laisrén]] Chluana (Connacht) |- valign="top" | 44b | Nótaí ar Eaglaisí na Mumhan |- ! colspan=2 | I, 45-52 |- valign="top" | 45a-47b | Tráchtas ar an Saltair, le fo-nóta Gaeilge (f. 45a) le dáta Deireadh Fómhair, 1731. |- valign="top" | 48a-51b | ''[[Cáin Adomnáin]]'' |- valign="top" | 51b | Dán ar na Sailm ''Maledictive'' (13 rannta), le tús ''Sreth a salmaib suad slan / feib rohorddaig Adamnan.'' |- valign="top" | 51b | ''Immathcor<ref>[http://dil.ie/27774 immathchor], ccc, ar eDIL</ref> nAilella ocus Airt'', Comh-chúiteamh [[Ailill Aulom|Ailealla]] agus [[Art mac Cuinn|Airt]]") |- valign="top" | 51b-52a | Blúirín, le tús ''muintire. Olldam dicit''. |- valign="top" | 52a | Dán ar séasúor agus laethanta eaglasta, le tús ''A Loingsig a hEs mac nEirc''. |- valign="top" | 52a-52b | ''Fil and grian glindi hái'', dán luaite leis an m[[brughaidh]], [[Dá Choca]], le réamhrá próis agus gluaiseanna. |- valign="top" | 52b | Nóta seacht-líne, ''Tomus cuirp Crist arna gabail Chonsantin impir'' |- ! colspan=2 | II, 53-75 |- valign="top" | 53a-64a | ''Félire Óengusso'', réamhrá, cuid den réamhscéal, iarfhocal, le nótaí. |- valign="top" | 56b | Dán (5 rann), i meadaracht ''rinnard'', le tús ''Bendacht indrig donélaib''. |- valign="top" | 64a | Dán (2 rann) i meadaracht ''rinnard'', le tús ''Cach noem robói, fil, bias''. |- valign="top" | 64a | Ceathrú le tús ''Cech noeb, cech noebuag, cech mairtir'', le nóta |- valign="top" | 64b | Seanscéal ''[[Naomh Moling]]'' |- valign="top" | 64b | Seanscéal Naomh ''Moling'' agus an an diabhail |- valign="top" | 64b | Nóta scríobhaí |- valign="top" | 65a-71a | Seanmóir faoi Bhreith Chríost |- valign="top" | 71a | Dhá dhán, le tús: (1) ''Buadacht uaim dom compan an tí as iomlán a threghib'' (Luaite le ''Rod Ó Cor(n)in''); (2) ''Ag scoith na bPluingeadach'' (luaite le Brian mac Deargain). |- valign="top" | 71a-75b | Seanmóir faoin bPáis Chríost |- valign="top" | 73a | Nóta le scríobhaí ag aithint féin mar Dhubthach Ó Duibhgeannan, ag scríobh ar son Chonchúir Uí Mhaolchonaire. |- ! colspan=2 | III, 75b-100 |- valign="top" | 76a-97b | ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', agus ''Flathiusa hErend'' i dteannta. |- valign="top" | 97b | Nóta ar chosúlacht Éireann agus na bhflaitheas, le tús ''Inis hErenn, tra, ro-suidigad isin fuined''. |- valign="top" | 97b | [[Tréanna na hÉireann |Tré]] faoina chéad trí bhreithiúnas in Éirinn |- valign="top" | 97b-98b | ''Scéla Túain maic Cairill do Fhinnén Maige Bile''; [[Tuan mac Cairill]], [[Finnín Mhaighe Bile]] |- valign="top" | 97b | Dán (7 rann) faoi [[Tuan mac Cairill|Thuan mac Cairill]] |- valign="top" | 97b | Ceathrú, le tús ''Dia rorannta cóicid Erenn''. |- valign="top" | 97b | Ceithre cheathrú maidir le Bealtaine, Lúnasa, Samhain agus ''[[Imbolc]]''<ref>[dil.ie/27312 imbolc, óimelc], ar eDIL</ref> |- valign="top" | 99a-100b | ''Scéla Alexandir maic Pilip'', sraithe ón scéal Gaelach faoi Alastar. |- valign="top" | 100b | ''[[Coimpeart Chonchúir]]'', scéal [[Neasa]] iníon ''[[Eochaid Sálbuide]]'' |- valign="top" | 100b | Out of place scribal note to ''Lebor Gabála Érenn'' |- ! colspan=2 | I, 101-122 |- valign="top" | 101a-105b | ''[[Baile in Scáil]]'' |- valign="top" | 105b-108a | ''[[Scéal Muc Mhic Dhathó]]'' |- valign="top" | 108a | Seanscéal Naoimh Phádraig, Enna mhic rí Laoghaire, agus Mhíchíl Ardaingil |- valign="top" | 108b | ''Senchus muici fhéili Martain'', Seanchas mhuc Naoimh Máirtín |- valign="top" | 109a-114b | ''Airec Menman<ref>[http://dil.ie/31948 1 menma (a)], airec menman = ''mentis inventum'', smaoineamh intinne, beart, ar eDIL</ref> Uraird maic Coisse'', Beart Uraird mhic Coisse."<ref name="ftn1">Kuno Meyer, "Zwiegespräch zwischen Mac Liac und Irard Mac Coisse." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 8, ll. 218-22, 559-60.</ref> |- valign="top" | 114b-115b | ''Erchoitmed<ref>[http://dil.ie/20243 airchoimted], vvv, ar eDIL</ref> ingine Gulidi'', Leithscéal iníon ''Gulide'' |- valign="top" | 115b-116a | ''Orgain / Aided trí mac nDiarmata mac Cerrbeóil'', Argain / Anbhás thriúr mhac Diarmada mhic Cearbaill |- valign="top" | 116a-116b | ''Aided Maelodráin mic Dímma Chróin'', Anbhás ''Maelodrán'' mhic ''Dímma Chróin'' |- valign="top" | 116b | ''Agallamh Cormaic 7 Fithil'', Fíthel (Féigbriathrach) |- valign="top" | &mdash; | [Dhá leathanach ar iarradh] |- valign="top" | 117a-118a | ''[[Tochmarc Emire]]'', tús ar iarraidh |- valign="top" | 117b-118b | ''Verba Scáthaige'', Focail [[Scáthach|Scáthaigh]] |- valign="top" | 117b-118b | ''Forfess [[Fir Fálgae|Fer Fálgae]]'' |- valign="top" | 119a-120b | ''[[Immram Brain|Immram Brain maic Febail]]'' |- valign="top" | 120b | ''[[Echtra Condla|Echtrae Connlai]]'', blúirín |- valign="top" | 121a | Dán, ''[[A reilec laech Leithe Cuinn]]'', [https://www.ucd.ie/tlh/header/rib.eriu.2.001.header.html Reilig na Ríthe ''Leithe Cuinn''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191101051745/http://www.ucd.ie/tlh/header/rib.eriu.2.001.header.html |date=2019-11-01 }} |- valign="top" | 121b | Dán, agallamh idir ''Findchú'' agus ''Sétna'' |- valign="top" | 121b-122a | Nóta faoi scuab ''Fánait |- valign="top" | 122a-122b | ''[[Esnada Tige Buchet]]'' |- valign="top" | 122b | ''[[Scél Baile Bindbérlaig]]'', blúirín. |- ! colspan=2 | IV, 123-144 |- valign="top" | 123a-139b | ''Lorgaireacht an tSoithigh Naomhtha'', scéal Luath-NuaGhaeilge, blúirín. |- valign="top" | 126a | Dán luaite le Naomh Colm Chille, le tús ''Aibhinn bith ar B[i]nn Etair''. |- valign="top" | 126a | ''Ogham consonant sísana [...]''. |- valign="top" | 140a | Scéal faoi Diarmaid mac Cerbaill agus Naomh Ciarán ádh tionóil Thailte |- valign="top" | 140a | Scéal faoi ab Dhroimeanaigh |- valign="top" | 140b | ''Foscél ar Bannscail'', scéal faoi chathú athair faoistine ag bean |- valign="top" | 140b | Scéal faire dhá scoláire eaglasta |- valign="top" | 141a | Scéal Choilm Chille |- valign="top" | 141a | Scéal Rí Ghúaire |- valign="top" | 141a | Scéal taise mhic ''Craith mac mic in-Lomanaigh |- valign="top" | 141b | Scéal faoi iníon mhic Thadhg uí ''Cellaigh Maine |- valign="top" | 141b | Dhá sheanscéal faoi Naomh ''Moling'' as Luachair |- valign="top" | 141b | Scéal faoi Naomh ''Comgall'' as Beannchair |- valign="top" | 142a | Scéal ''Brenainnmoccu-Alta |- valign="top" | 142a | Scéal Bhaithín agus Naomh Choilm Chille |- valign="top" | 142a | Scéal ''Mochuta'' agus an diabhail |- valign="top" | 142b | Scéal Dáibhí, Sholaimh agus Aibseálóim |- valign="top" | 142b | Scéal ''Mochuta |- valign="top" | 142b | Seanscéal Iób |- valign="top" | 143a | Nóta scríobhaí tiomnaithe do John Punket agus iníon Bharún Ghalltroma |- valign="top" | 143a | Tuar |- valign="top" | 143a | Seanscéal Naoimh Phádraig, mic rí Laoghaire agus Mhíchíl ardaingil |- valign="top" | 143b | Nóta ar scéala, argóint agus stair: ''Foilsigter na focail ar tri coraib .i. scél ocus arrumainte ocus (s)tair'' |- valign="top" | 143b | Nóta ar tír soir ón Áis |- valign="top" | 143b | ''Comrac Conculaind re Senbecc'', Chomhrac Chú Chulainn le Seanbheag |- valign="top" | 143b | Nóta ar aithreachas |- valign="top" | 143b | ''Tri h-inganta Temrach'', Trí iontas Teamhrach |- valign="top" | 143b | Seanscéal Gaelach faoi of Gréagó agus an baintreach a rinne gáire ag aifreann |- valign="top" | 144a | Deireadh Seanscéal Solaimh |- valign="top" | 144a | Seanscéal Dáibhí agus Solaimh |- valign="top" | 144a | Nóta ar rí Gréagach |- valign="top" | 144a | Nóta ar oilithreacht cheathrar eaglaiseach Gaelach go dtí an Róimh |- valign="top" | 144b | Seanscéal Impire Constaintín |- valign="top" | 144b | Nóta ar thrí dhia ''Danu''. |- valign="top" | 144b | Tús de ''[[Esnada Tige Buchet]]'', ''cf''. f. 122a. |- ! colspan=2 | V, 145-154 |- valign="top" | 145a-146b | Nóta faoin Maighdean Mhuire |- valign="top" | 147a-154b | Aistriúchán Gaeilge de ''De miseria humanae conditionis'' le Pápa Innocent (blúirín). |} ==Foinsí== * Stokes, Whitley. ''The Tripartite Life of St. Patrick''. Londain, 1887. ==Thuilleadh le léamh== * Best, R.I. "Notes on Rawlinson B. 512." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 17 (1928), ll. 389-402. * Meyer, Kuno (eag.). ''Hibernica Minora''. Anecdota Oxoniensia. Oxford: Clarendon Press, 1894. ''Supplement to Stokes' description. * Ó Cuív, Brian. ''Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries'', Cuid I. Baile Átha Cliath, 2001. Ui. 38, ll.&nbsp;223–54. ==Naisc Sheachtracha== *[https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/p/3ffc0cfc-ce63-4a6c-95c0-547f36b4333d MS Rawlinson B. 512], íomhánna le fáil ar Digital Bodleian. *[https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catalog/manuscript_8072 MS Rawlinson B. 512] sa chatalóg Lámhscríbhinní meánaoiseacha den Bodleian Library *[http://codecs.vanhamel.nl/Oxford,_Bodleian_Library,_MS_Rawlinson_B_512 Rawlinson B. 512] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] 0v298fdxkcc2in2qvcxy0yb5mg6cxs1 0 91330 1313946 1310898 2026-05-18T07:58:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc beo 1313946 wikitext text/x-wiki :''Lámhscríbhinn í seo aitheanta scaití mar ''Leabhar Ghleann Dá Loch''. Lámhscríbhinn eile aitheanta scaití mar an gcéanna is ea an ''[[Leabhar Laighneach]]'' {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Lámhscríbhinn Ghaelach na meánaoise is ea '''Rawlinson B 502'''<ref>Lua iomlán: Oxford, Bodleian Library, Rawlinson B 502</ref> a caomhnaítear anois sa [[Bodleian Library]], Oxford. Is é ar cheann de thrí mhórshaothar atá ar marthain a scríobhadh in Éirinn roimh theacht na Normannach, an dá leabhar eile ná [[Leabhar na hUidhre]] agus an [[Leabhar Laighneach]]. De réir roinnt scoláirí, is éard atá ann i Rawlinson B 502, go háirithe an dara cuid, ná an saothar '''Leabhar Glinne Dá Locha''' (nó Ghleann), luaite i roinnt foinsí meánaoisacha agus luath-nua-aimsire. Níl scoláire eile ar aon ghuth ámh. Deir [[Brian Ó Cuív]] gurb í ar cheann desna lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise atá ar marthain "is tábhachtaí agus is áille ... gan dabht is breátha".<ref>Ó Cuív, ''Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries'', lch. 172</ref> [[Pádraig Ó Riain (scoláire)|Pádraig Ó Riain]] states "... foinse luachmhar eolais ... maidir leis an gcomhthionól i n[[Gleann Dá Loch]] tuairim is an bhliain 1131, agus finné breá ... ar an ardchaighdeán scoláireachta bainte amach ag an ionad manach úd."<ref name=R2008-87>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 87.</ref> ==Stair agus struchtúr== Sa lámhscríbhinn mar a caomhnaítear inniu í, faightear dhá [[coidéacs|choidéacs]], a bhí ar dtús dhá saothar éagsúla.<ref name=MI400>Breatnach, "Rawlinson B 502", lch. 400.</ref> Ceanglaíodh le cheirt iad am éigin roimh an mbliain 1648.<ref name=Hellmuth1475>Hellmuth, "Rawlinson B 502", lch. 1475</ref> Rinneadh é seo ar iarratas a seilbheoir, an t-ársaitheoir Éireannach Sir [[James Ware]] (bás 1666), a raibh deabhailiúcháin lámhscríbhinní Gaelacha aige a bhuí le [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]] (bás 1671).<ref name=Hellmuth1475 /> Chuir Ware roinnt leathanach isteach, le tráchtas as Laidin go formhór ar ghnéithe staire Gaelaí, idir an dá lámhscríbhinn (ff. 13–18), is amhlaidh chun cuma saothar éagsúil a choimeád.<ref name=Hellmuth1475 /> Cuireadh tuilleadh fóiliónna pháipéir ag deireadh na dara lámhscríbhinne (ff. 90–103), le nótaí agus trascríbhinní, cuid de as Laidin.<ref name=Hellmuth1475 /> Tá 175 fóilió anois ann, leathnaigh an cheanglóra san áireamh. Tiomsaíodh an chéad lámhscríbhinn, fóiliónna 1-12v, déanach sa 11ú haois nó b'fhéidir ag tús na 12ú haois.<ref name=Hellmuth1475 /><ref>Oskamp, "The first twelve folia", lch. 56.</ref><ref name=MI399 /> Cuireann an dea-mhionchló, scríofa in dhá cholún, dhá scríobhaí in iúl, agus cuireadh [[gluais]]eanna ann ag lámha eile. Tá duine desna scríobhaithe aitheanta mar an té "H" a chuir gluaiseanna i Leabhar na hUidhre. D'fhéadfadh é dá bharr go ndearnadh an chuid seo den tsaothar sa tigh screaptra mainistreach [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]], Co. Uíbh Fhailí.<ref name=Hellmuth1475 /> Scríobhadh an chuid is mó de Rawlinson B 502, .i. ff. 19–89, ag aon scríobhaí amháin i lár na 12ú haoise.<ref name=Hellmuth1475 /> Is é ''[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]]'' (réimeas 1106–1156) an rí deireanach desna Connachta a fhaightear ann.<ref name=MI399>Breatnach, "Rawlinson B 502", lch. 399.</ref> Ar gach leathanach tá dhá cholún scríofa as mionchló Gaelach.<ref>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 71.</ref> Tá ardchaighdeán callagrafaíochta ann, le roinnt maisiúchán. Ullmhaíodh go maith an phár, cé go bhfuil cuma chaite ar an lámhscríbhinn anois, agus tá roinnt fóiliónna anois caillte.<ref name=Hellmuth1475 /> Is amhlaidh as ucht a chuid ábhar go ndearnadh an lámhscríbhinn i mainistir Laighneach, agus moltar mar shampla [[Cill Uisean]] i g[[Contae Laoise]].<ref name=Hellmuth1475 /> Chuir James Ware a bhailiúchán ar aghaidh chuid a mhac, a dhíol é le h[[Edward Hyde, 1st Earl of Clarendon|Edward Hyde]]. Cuireadh ar aghaidh é in am trátha chuig [[James Brydges, 1st Duke of Chandos|James Brydges]], a dhíol roinnt dá lámhscríbhinní, san áireamh Rawlinson B 502 mar a ghlaoitear anois uirthi, le Dr [[Richard Rawlinson]] (bás 1755). Tiomnaíodh bailiúcháin Rawlinson ag [[St John's College, Oxford]], as ar tháinig sí sa bhliain 1756 sa Bodleian Library isteach.<ref name=Hellmuth1475 /> Sa bhliain 1909, d'fhoilsigh [[Kuno Meyer]] leagan [[facsamhail|facsamhla]] [[collachló]] desna leathnaigh phárpháipéir, le réamhrá agus innéacs, curtha amach ag by [[Clarendon Press]].<ref>Meyer, ''Rawlinson B 502: a collection of pieces in prose and verse in the Irish language compiled during the eleventh and twelfth Centuries''.</ref> Sa bhliain 2000 i leith, foilsíodh leaganacha digiteacha ag an tionscadal ''Early Manuscripts at Oxford University'', anois faoi réir an [[Oxford Digital Library]]. Tá idir phárpháipéar agus pháipéar sna leathanaigh scanta, seachas na fóiliónna páipéir den 17ú haois ar ff. 105–171.<ref>''[http://image.ox.ac.uk Early Manuscripts at Oxford University]''.</ref> ==Ábhair== Faightear sa chéad lámhscríbhinn cóip d[[Annála Tiarnaigh]], ina bhfuil blúirín de {{h|Croinic na hÉireann}} mar a ghlaoitear air, stair an domhain as Laidin agus Gaeilge, bunaithe air staraithe amhail is Eusebius agus Orosius.<ref name=MI400 /> Is easnamhach é an téacs agus ag a thús ([[:wikt:acephalous|aiceifealach]]) agus a dheireadh, rud a thugann le fios go bhfuil fóiliónna eile ar iarraidh.<ref name=MI400 /> Ag tús an dara lámhscríbhinn tá sraith dhánta as Meán-Ghaeilge, dar teideal [[Saltair na Rann]], agus ina diaidh athleagan den ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]]'' agus an dán ''Amra Coluimb Chille''. Tá sa lámhscríbhinn go leor scéalta de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]], agus tá roinnt díobh bailithe le cruinne faoin teideal ''Scélshenchas Laigen'', agus an chéad scéal ann ná ''[[Orgain Denna Ríg]]''. Faightear sa tsraith seo an cóip is fearr atá ar marthain de leagan "A" de ''[[Tairired na nDéssi]]''.<ref name=Meyer102>Meyer, lch. 102.</ref> Tá sraith eile filíochta tuata de téacsanna na Laighean faoin teideal ''Laídshenchas Laigen''. I measc téacsanna fileata eile tá na dánta eagna ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' agus ''Gúbretha Caratniad''. Is ar cheann de dhá lámhscríbhinn réamhNormannach atá ina bhfoinsí ginealaigh, an ceann eile ná an [[Leabhar Laighneach]]. Caomhnaítear fosta roinnt den [[an Féineachas|Fhéineachas]] amhail is an dréacht ''[[Cóic Conara Fugill]]''. Seo á leanas tuilleadh sonraí ar ábhar an tsaothair: {| class="wikitable collapsible collapsed" float="right" ! width="25%" | Fóilió ! width="75%" | Téacs |- valign="top" | 1r-12v | [[Annála Tiarnaigh]] |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 13-8 | Nótaí stairiúla le Ware |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 19r-40 | [[Saltair na Rann]] |- valign="top" | 40v-44v | [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] |- valign="top" | 45r | Dán luaite le ''Mac Cosse'', le tús ''Ro fessa hi curp domuin dúir'' |- valign="top" | 46r | Dán ''Fichi rig cia rim as ferr'', maidir le ríthe Iarúsailéim, ag tús le Rí [[Sól]] agus ag críochniú le léirscrios Iarúsailéim ag [[Nabúcadnazar]] |- valign="top" | 46r | Dán creidimh ''A Dé dúlig adateoch / Cethrur do-raega ní dalb''<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/published/G202007 A Dé dúlig adateoch]'' ar CELT</ref> |- valign="top" | 46v | Dán creidimh ''Ro chuala crecha is tir thair'' |- valign="top" | 46v | Téacs le tús ''Ad fet Augustus míl do bith i fudumnaib in mara 7 in talman Indecdai'', maidir le hollphéist san India |- valign="top" | 46 | Dán le tús ''Cenn ard Ádaim étrocht rád'';<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/published/G202010 Cenn ard Ádaim étrocht rád]'' ar CELT</ref> annál le haghaidh na bliana 1454<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/online/G100061 Colophon from Oxford, Bodleian Library, Laud Misc. 610, being an annal for the year 1454]'' ar CELT</ref> |- valign="top" | 47r<ref group=f>1a-b</ref> | ''Orcuin Néill Noígíallaig'' (Marú [[Níall Noígíallach|Néill Naoighiallaigh]]'') |- valign="top" | 47r-v<ref group=f>81b-82a</ref> | ''Gein Branduib meic Echach 7 Aedáin meic Gabráin'' (Breith [[Brandub mac Echach|Bhranduibh mhic Eochach]] agus [[Áedán mac Gabráin|Aodháin mhic Ghabráin]]'') |- valign="top" | 47v<ref group=f>82a-b</ref> | ''Aided Maelodráin'' (Anbhás [[Maelodrán|Mhaoldráin]]'') |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 47v | Teideal ''Laidsenchas Lagen'' (ff. 47v-50v) |- valign="top" | 47v | Dán ''Is mo chen a Labraid lain'', agallamh le ''[[Scoriath]]'', ''[[Labraid Loingsech]]'' agus ''[[Moriath]]'' |- valign="top" | 47v | Dán ''Cethri m. Airtt Mis Telmann'' |- valign="top" | 47v | Dán ''Ochtur Criathar cid dia ta'' |- valign="top" | 47v<ref group=f>82b-83a</ref> | ''Orgguin trí mac Diarmata meic Cerbaill''. Cf. p.&nbsp;134b. |- valign="top" | 48r | Dán ''Coic rig trichat do Laignib'', maidir le luath- ríthe na Laighean |- valign="top" | 48r | Dán ''Secht rig do Laignib na lerg'', tuilleadh ríthe na Laighean |- valign="top" | 48r | Dán ''Dia ngaba apgitir Lagen'', maidir le gaiscígh na Laighean |- valign="top" | 48r | Dán ''Fedeilmid athair Echach'', maidir le cath a throid na ''[[Fothairt]]'' i gcoinne na Mumhan |- valign="top" | 48r | Dán ''Fothairt for clannaib Concorb'', maidir le díbirt na ''bhFothart'' ó [[Teamhair|Theamhraigh]] |- valign="top" | 48v | Dán ''Clanna Bresail Bricc builid'', maidir le teaghlaigh na Laighean |- valign="top" | f. 48v | Dán ''Coic rig trichat triallsat roe'', maidir le ríthe Críostaí na Laighean |- valign="top" | 49r | Dán luaite le ''Dubthach hua Lugair'', ''[[Crimthann mac Énnai|Crimthann]] clothri coicid hErenn'' |- valign="top" | 49v | Dán ''Ro batar laeich do Laigneib'', maidir le breith [[Brandub mac Echach|Bhranduibh mhic Eochach]], rui na Laighean, agus [[Áedán mac Gabráin|Aodháin mhic Gabráin]], rí ''Dál Riada |- valign="top" | 50r<ref group=f>87a-88a</ref> | Dán ''Cathair cenn coicid Banba'', ''[[Esnada Tige Buchet]]'' aoi/meadarach, cf. f. 73. |- valign="top" | 50v<ref group=f>88a</ref> | Dán ''Do chomramaib Laigen'' (nó ''Eol dam i ndairib drechta''), luaite le ''Flann mac Máel Máedóc''; maidir le cathanna a throid laochra na Laighean.<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/online/G100048/ Do chomramaib Laigen inso sis]'' ar CELT</ref> |- valign="top" | 50v | Dán ''A choicid choem Chairpri chruaid'' |- ! colspan=2 | |- valign="top" | bearna | leathanach/aigh ar iarraidh |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 51r | Ginealaigh Naomh Gaelach |- valign="top" | 52v | Liosta de réir litreach de naoimh leis an ainm céanna |- valign="top" | 54r | Dán luaite le [[Dallán Forgaill]], ''Amrae Coluimb Chille'' (Amhrán [[Colm Cille|Choilm Chille]]") |- valign="top" | 59v | Paidir "[[Adomnán]] mac Ronain ro cháchain in nothainseo", le tús ''Colum Cilli co Dia dommerail i tias nimustias''. |- valign="top" | 59v | Dán luaite le Colm Cille, ''Dia ard árlethar'' |- valign="top" | f59v | ''Mac Lesc mac Ladain Aithech'', faoi Mac Lesc mac Ladain agus [[Fionn mac Cumhaill]], a deir araon roinnt rannta |- valign="top" | 60r | Dán "Cainnech do rigni in northainse" |- valign="top" | 60r-62v<ref group=f>107b-112b</ref> | ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' |- valign="top" | 62v | ''Gúbretha Caratniad'' (Bréagbhreith 'Caratnia'') |- valign="top" | 63v | ''Cóic Conara Fugill'', téacs dlí |- valign="top" | 64r | Ginealaigh na Laighean |- valign="top" | a65v | Scéal faoi [[Labraid Loingsech]] agus ríthe réamhChríostaí eile others Laighean, san áireamh dánta: ''Dind Rig'' luaite le [[Ferchertne]]; ''Lug sceith''; ''Cethri meic la Setna Sithbacc'', luaite le [[Senchán Torpéist|Seanchán Torphéist]] |- valign="top" | 65v | Ginealaigh na Laighean de shliocht [[Cú Corb|Chú Choirbh]] |- valign="top" | 66v | Ginealaigh na Laighean (Dál Niad Cuirp). |- valign="top" | 67r | Ginealaigh na Laighean, ''Miniugud. ''Miniugud senchasa mac nairegda Cathair'' |- valign="top" | 68v | Ginealaigh na Laighean (Dál Niad Cuirp). |- ! colspan=2 | |- valign="top" | bearna n | lacuna |- ! colspan=2 | |- valign="top" | f. 69r | Ginealaigh na Laighean (ar lean) |- valign="top" | 69r | Ginealaigh na Laighean agus alt faoi ''Fothairt'' |- valign="top" | 69v | Ginealaigh, ''De peritia 7 genelogia Loichsi'', faoi ''Lugaid Loígsech'' abha Ginealaigh na ''Loíchse'' |- valign="top" | 70v | Ginealaigh, ''Duil laechsluinte Lagen'' |- valign="top" | f. 70v | Ginealaigh [[Osraige|Osraí]] |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 71v | Teideal ''Scelshenchas Laigen'', (ff. 71v-74v) |- valign="top" | 71v-72r<ref group=f>130b-131b</ref> | ''[[Orgain Denna Ríg]]'' |- valign="top" | 72r<ref group=f>131b-133b</ref> | ''[[Tairired na nDéssi]]'' |- valign="top" | 73r-73v<ref group=f>133b-134a</ref> | Scéal ''[[Esnada Tige Buchet]]'', cf. f. 50. |- valign="top" | 73v<ref group=f>134a</ref> | ''Comram na Clóenferta'' (Comhramh/caithréim an Chlaonfhearta) |- valign="top" | 73v-74v<ref group=f>134b</ref> | ''Orgguin trí mac Diarmata meic Cerbaill'', cf. p. 82b-83a. |- ! colspan=2 | |- valign="top" | bearna | |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 74r | Téacs maidir le ríthe réamhChríostaí na hÉireann, le tús ''Do rochair tra Sirna Sirsaeglach mac Dein m. Demail la Rothechtaid Rotha mac Moen'' |- valign="top" | 74v | Liosta [[Ard Rí na hÉireann]], ó ré [[Clann Mhíle|Chlainne Mhíle]] suas go [[Brian Bóramha]] |- valign="top" | 75r | ''Miniugud na Croeb Coibnesta'', maidir le sliocht [[Éireamhón|Éireamhóin]] go dtí mic ''[[Eochaid Mugmedón]] |- valign="top" | ?<ref group=f>138a</ref> | ''Echtra mac Echdach Mugmedóin'' |- valign="top" | ? | Ginealaigh na Laighean agus eile |- valign="top" | 90–103 | leathanaigh phaipéir (17ú haois) |} '''Leathanaigh fhacsamhla''' {{reflist|3|group=f}} '''Tagairtí CELT''' {{reflist|3|group=c}} ==Easaontas staire== Is cúis achrainn é ainm agus foinse na lámhscríbhinne, i bhfad sular ghlac Rawlinson seilbh uirthi. ===Saltair na Rann=== {{príomhalt|Saltair na Rann}} Rinne Sir James Ware féin trácht ar an dara cuid mar ''[[Saltair na Rann]]'' le [[Óengus mac Óengobann|hAonghas Chéile Dé]], ainmnithe as an saothar reiligiúnach ag tús an chéad fóilió (f. 19): "Oengus Celide, Author antiquus, qui in libro dicto Psalter-narran"<ref name=Breatnach41-2>Breatnach, "Manuscript sources and methodology", lch. 41-2.</ref> agus freisin, "vulgo Psalter Narran appellatur".<ref>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 80.</ref> Is amhlaidh gur luaigh comhaoisigh Ware, [[Seán Mac Colgáin]] (bás 1658) agus [[Seathrún Céitinn]] (bás 1644), an lámhscríbhinn uilig faoin teideal úd.<ref name=Breatnach41-2 /> Luann Céitinn an teideal seo faoi thrí ina shaothar ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'', á lua mar fhoinse don dán le tús ''Uí Néill uile ar cúl Choluim'' i Leabhar III.<ref>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 81.</ref> Níos casta fós, ní fhaightear an dán seo i Rawlinson B 502, ach thug Breatnach aird ar easpa roinnt fóiliónna, agus gurbh é sin b'fhéidir cúis chaille an dáin.<ref name=Breatnach44 /> Ní fios an raibh gnás ann roimh an 17ú haois a thug ''Saltair na Rann'' mar teideal ar an gcuid seo. Mhol Caoimhín Breatnach go raibh, ach chuir Pádraig Ó Riain an milleán ar Ware, gur chum sé an teideal mar ghearrscríobh áisiúil sna 1630idí, agus gur ghlac scríbhneoirí eile é.<ref name=R2008-87 /> ===Lebar Glinne Dá Locha=== Cuireadh an cás gurb ionann iad Rawlinson B 502 (cuid a dó) agus an lámhscríbhinn luaite mar ''Lebar Glinne Dá Locha'' (Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>[https://www.vanhamel.nl/codecs/Lebar_Glinne_Dá_Locha Lebar Glinne Dá Locha], ID 15011 ar CODECS</ref> Tá an scéal níos casta de bhrí gur glaodh an t-ainm úd ar an [[Leabhar Laighneach]], fosta. Seo a leanas tagairtí a rinneadh í lámhscríbhinn éagsúla do Leabhar Ghleann Dá Loch: * ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]]'', i [[Leabharlann Náisiúnta na hÉireann|LNÉ]] G 3, a luann faoi dhó an Leabhar mar fhoinse (ar ff. 22va, 23r).<ref name=R2008-74-5 /> * An dán ''Cia lín don rígraid ráin ruaid'', mar a caomhnaítear é i ARÉ MS 23 D 17<ref name=Breatnach40-1 /> * Gluais scríobhaí sa saothar ginealaigh [[Leabhar Mór Leacáin]], a chuireann in iúl gurbh fhoinse na staire é an Leabhar go dtí sin, agus as sin amach ba é mar fhoinse [[Leabhar na Nuachongbhála]], .i. an Leabhar Laighneach.<ref name=R2008-74-5>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", ll. 74-5.</ref> * Tugtar i ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' le Céitinn, liosta lámhscríbhinní Gaelacha a dúradh go raibh ar marthain ina a linn féin.<ref>Seathrún Céitinn, ''Foras Feasa ar Éirinn'' I, eag. David Comyn, lch. 78</ref> Mhol scoláirí amhail is [[Eugene O'Curry]] (1861) agus [[James Carney]] (1964) an cás sainaitheanta, agus leis an lámh is láidre ag le Pádraig Ó Riain.<ref name=Hellmuth1476>Hellmuth, "Rawlinson B 502", lch. 1476.</ref> Thug sé faoi ndeara an dlúthghaol idir téacsanna a luann Leabhar Ghleann Dá Loch mar fhoinse, amhail is an chéad dá cheann luaite thuas, a leaganacha i Rawlinson B 502. Cáineann Caoimhín Breatnach a mhodheolaíocht ámh, agus tháinig sé ar an tuairim gur dhá lámhscríbhinn éagsúla iad ''Lebar Glinne Dá Locha'' agus Rawlinson B 502. Fianaise thábhachtach sa chás seo is ea an dán ''Cia lín don rígraid ráin ruaid'', caomhnaithe i dtrí lámhscríbhinn: Rawlinson B 502, ARÉ 23 D 17 agus LNÉ G 3. I Rawlinson B 502, faightear é leabaithe in alt maidir le ríthe diaganta agus réamhrá próis ina theannta, chomh maith le nótaí imill.<ref name=Breatnach40-1>Breatnach, "Manuscript sources and methodology", ll. 40–1</ref> Dán leaganacha in ARÉ 23 D 17 agus LNÉ G 3, luann an scríobhaí go follasach ''Lebar Glinne Dá Locha'' mar fhoinse, ach ní fhaightear iontu an comhthéacs le fáil i Rawlinson B 502.<ref name=Breatnach40-1 /> Molann Breatnach gur dóigh é go raibh comhfhoinse ag an mbeirt.<ref name=Breatnach40-1 /> Léiríonn Breatnach go ndéanann Seathrún Céitinn idirdhealú idir Saltair na Rann le ''hÓengus Céile Dé'', .i. Rawlinson B 502 (cuid a dó), agus Leabhar Ghleann Dá Loch.<ref name=Breatnach44>Breatnach, "Manuscript sources and methodology", lch. 44.</ref> Ní ghlacann Ó Riain le seo, ámh, ag tabhairt le fios nach ndeir Céitinn go raibh na lámhscríbhinní feicthe aige féin, agus dá bharr b'fhéidir é nach raibh a dhia aige gurbh ionann an lámhscríbhinna bhí aige agus Leabhar Ghleann Dá Loch. ==Foinsí== * {{cite journal | author = Breatnach, Caoimhín | title = Manuscript sources and methodology: Rawlinson B 502 and Lebar Glinne Dá Locha | journal = [[Celtica (iriseán)|Celtica]] | year = 2003 | volume = 24 | number = | pages = 40–54 | url = http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c24/c24-40-54.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119125147/http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c24/c24-40-54.pdf |date=2007-11-19 }} * {{cite book | last = Breatnach | first = Caoimhín | title = [[Rawlinson B 502]] | encyclopedia = Medieval Ireland. An Encyclopedia | editor = Seán Duffy | location = Abingdon agus Nua Eabhrac | year = 2005 | pages = 398–400 }} * {{ cite book | last = Hellmuth | first = Petra S. | chapter = Rawlinson B 502 | title = Celtic Culture. A Historical Encyclopedia | editor = [[J. T. Koch]] | volume = 5 | location = Santa Barbara, et al. | year = 2006 | pages = 1475–6 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = The Book of Glendalough: a Continuing Investigation | journal = [[Zeitschrift für celtische Philologie]] | year = 2008 | volume = 50 | pages = 71–88 }} * {{ cite journal | last1 = Meyer | first1 = Kuno | authorlink = Kuno Meyer| year = 1901 | title = The Expulsion of the Dessi | journal = Y Cymmrodor| volume = 14 | pages = 101–135 | url = https://books.google.com/books?id=pbm3KK8EsaAC&pg=PA101 }} * {{ cite journal | title = The First Twelve Folia of Rawlinson B 502 | first = H.P.A. | last = Oskamp | journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] | volume = 23 | year = 1972 | pages = 56–72 }} ==Eagrán dioplómaitiúil agus athchló digiteach== * {{ cite book | last = Meyer | first = Kuno (eag.) | title = Rawlinson B 502: A Collection of Pieces in Prose and Verse in the Irish Language compiled during the Eleventh and Twelfth Centuries now published in Facsimile from the Original Manuscript in the Bodleian Library | location = Oxford | publisher = Clarendon | year = 1909 | postscript = Diplomatic edition }} * {{ cite web | url = http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 | teideal = Bodleian Library: MS. Rawl. B. 502 | year = 2000 | work = Early Manuscripts at Oxford University | publisher = Oxford University | accessdate = 21 February 2010 }} * [https://celt.ucc.ie//published/G105003/index.html G105003], CELT, CnOC. ==Tuilleadh le léamh== * {{ cite journal | author = Breatnach, Caoimhín | title = Rawlinson B 502, Lebar Glinne Dá Locha and ''[[Saltair na Rann]]'' | journal = [[Éigse (iriseán)|Éigse]] | year = 1997 | volume = 30 | pages = 109–32 }} * {{ cite book | last = Byrne | first = Francis J. (eag.) | title = A Thousand Years of Irish Script. An Exhibition of Irish Manuscripts in Oxford Libraries | location = Oxford | year = 1979 }} * {{ cite book | last = Ó Cuív | first = B. | title = Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries | location = Baile Átha Cliath | year = Márta 2001 }} * {{ cite journal | last = Ó Néill | first = Pádraig | title = Airbertach mac Cosse's Poem on the Psalter | journal = Éigse | volume = 17 | year = 1977–1979 | pages = 19–46 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = The Book of Glendalough or Rawlinson B 502 | journal = Éigse | year = 1981 | volume = 18 | pages = 161–76 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = NLI G 2, f. 3 and the Book of Glendalough | journal = [[Zeitschrift für celtische Philologie]] | year = 1982 | volume = 39 | pages = 29–32 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = Rawlinson B 502 alias Lebar Glinne Dá Locha: a restatement of the case | journal = [[Zeitschrift für celtische Philologie]] | year = 1999 | volume = 51 | pages = 130–47 }} ==Naisc sheachtracha== * [https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/p/ea96c258-35fa-4d52-949c-5a0ef99ce659 MS. Rawl. B. 502] Íomhánna le fáil ar ''Digital Bodleian'' * [https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catalog/manuscript_8068 MS. Rawl. B. 502], cur síos i ''Bodleian Libraries Catalogue of Medieval Manuscripts'' * [http://www.maryjones.us/jce/glendalough.html Leabhar Glinne Dá Locha] ar maryjones.us ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:Gleann Dá Loch]] me6rtp1kmx0tc1vwmyvyv5qjoqv953k 1313947 1313946 2026-05-18T07:59:09Z Marcas.oduinn 33120 /* Lebar Glinne Dá Locha */ Nasc CODECS 1313947 wikitext text/x-wiki :''Lámhscríbhinn í seo aitheanta scaití mar ''Leabhar Ghleann Dá Loch''. Lámhscríbhinn eile aitheanta scaití mar an gcéanna is ea an ''[[Leabhar Laighneach]]'' {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} Lámhscríbhinn Ghaelach na meánaoise is ea '''Rawlinson B 502'''<ref>Lua iomlán: Oxford, Bodleian Library, Rawlinson B 502</ref> a caomhnaítear anois sa [[Bodleian Library]], Oxford. Is é ar cheann de thrí mhórshaothar atá ar marthain a scríobhadh in Éirinn roimh theacht na Normannach, an dá leabhar eile ná [[Leabhar na hUidhre]] agus an [[Leabhar Laighneach]]. De réir roinnt scoláirí, is éard atá ann i Rawlinson B 502, go háirithe an dara cuid, ná an saothar '''Leabhar Glinne Dá Locha''' (nó Ghleann), luaite i roinnt foinsí meánaoisacha agus luath-nua-aimsire. Níl scoláire eile ar aon ghuth ámh. Deir [[Brian Ó Cuív]] gurb í ar cheann desna lámhscríbhinní Gaelacha na meánaoise atá ar marthain "is tábhachtaí agus is áille ... gan dabht is breátha".<ref>Ó Cuív, ''Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries'', lch. 172</ref> [[Pádraig Ó Riain (scoláire)|Pádraig Ó Riain]] states "... foinse luachmhar eolais ... maidir leis an gcomhthionól i n[[Gleann Dá Loch]] tuairim is an bhliain 1131, agus finné breá ... ar an ardchaighdeán scoláireachta bainte amach ag an ionad manach úd."<ref name=R2008-87>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 87.</ref> ==Stair agus struchtúr== Sa lámhscríbhinn mar a caomhnaítear inniu í, faightear dhá [[coidéacs|choidéacs]], a bhí ar dtús dhá saothar éagsúla.<ref name=MI400>Breatnach, "Rawlinson B 502", lch. 400.</ref> Ceanglaíodh le cheirt iad am éigin roimh an mbliain 1648.<ref name=Hellmuth1475>Hellmuth, "Rawlinson B 502", lch. 1475</ref> Rinneadh é seo ar iarratas a seilbheoir, an t-ársaitheoir Éireannach Sir [[James Ware]] (bás 1666), a raibh deabhailiúcháin lámhscríbhinní Gaelacha aige a bhuí le [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]] (bás 1671).<ref name=Hellmuth1475 /> Chuir Ware roinnt leathanach isteach, le tráchtas as Laidin go formhór ar ghnéithe staire Gaelaí, idir an dá lámhscríbhinn (ff. 13–18), is amhlaidh chun cuma saothar éagsúil a choimeád.<ref name=Hellmuth1475 /> Cuireadh tuilleadh fóiliónna pháipéir ag deireadh na dara lámhscríbhinne (ff. 90–103), le nótaí agus trascríbhinní, cuid de as Laidin.<ref name=Hellmuth1475 /> Tá 175 fóilió anois ann, leathnaigh an cheanglóra san áireamh. Tiomsaíodh an chéad lámhscríbhinn, fóiliónna 1-12v, déanach sa 11ú haois nó b'fhéidir ag tús na 12ú haois.<ref name=Hellmuth1475 /><ref>Oskamp, "The first twelve folia", lch. 56.</ref><ref name=MI399 /> Cuireann an dea-mhionchló, scríofa in dhá cholún, dhá scríobhaí in iúl, agus cuireadh [[gluais]]eanna ann ag lámha eile. Tá duine desna scríobhaithe aitheanta mar an té "H" a chuir gluaiseanna i Leabhar na hUidhre. D'fhéadfadh é dá bharr go ndearnadh an chuid seo den tsaothar sa tigh screaptra mainistreach [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]], Co. Uíbh Fhailí.<ref name=Hellmuth1475 /> Scríobhadh an chuid is mó de Rawlinson B 502, .i. ff. 19–89, ag aon scríobhaí amháin i lár na 12ú haoise.<ref name=Hellmuth1475 /> Is é ''[[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]]'' (réimeas 1106–1156) an rí deireanach desna Connachta a fhaightear ann.<ref name=MI399>Breatnach, "Rawlinson B 502", lch. 399.</ref> Ar gach leathanach tá dhá cholún scríofa as mionchló Gaelach.<ref>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 71.</ref> Tá ardchaighdeán callagrafaíochta ann, le roinnt maisiúchán. Ullmhaíodh go maith an phár, cé go bhfuil cuma chaite ar an lámhscríbhinn anois, agus tá roinnt fóiliónna anois caillte.<ref name=Hellmuth1475 /> Is amhlaidh as ucht a chuid ábhar go ndearnadh an lámhscríbhinn i mainistir Laighneach, agus moltar mar shampla [[Cill Uisean]] i g[[Contae Laoise]].<ref name=Hellmuth1475 /> Chuir James Ware a bhailiúchán ar aghaidh chuid a mhac, a dhíol é le h[[Edward Hyde, 1st Earl of Clarendon|Edward Hyde]]. Cuireadh ar aghaidh é in am trátha chuig [[James Brydges, 1st Duke of Chandos|James Brydges]], a dhíol roinnt dá lámhscríbhinní, san áireamh Rawlinson B 502 mar a ghlaoitear anois uirthi, le Dr [[Richard Rawlinson]] (bás 1755). Tiomnaíodh bailiúcháin Rawlinson ag [[St John's College, Oxford]], as ar tháinig sí sa bhliain 1756 sa Bodleian Library isteach.<ref name=Hellmuth1475 /> Sa bhliain 1909, d'fhoilsigh [[Kuno Meyer]] leagan [[facsamhail|facsamhla]] [[collachló]] desna leathnaigh phárpháipéir, le réamhrá agus innéacs, curtha amach ag by [[Clarendon Press]].<ref>Meyer, ''Rawlinson B 502: a collection of pieces in prose and verse in the Irish language compiled during the eleventh and twelfth Centuries''.</ref> Sa bhliain 2000 i leith, foilsíodh leaganacha digiteacha ag an tionscadal ''Early Manuscripts at Oxford University'', anois faoi réir an [[Oxford Digital Library]]. Tá idir phárpháipéar agus pháipéar sna leathanaigh scanta, seachas na fóiliónna páipéir den 17ú haois ar ff. 105–171.<ref>''[http://image.ox.ac.uk Early Manuscripts at Oxford University]''.</ref> ==Ábhair== Faightear sa chéad lámhscríbhinn cóip d[[Annála Tiarnaigh]], ina bhfuil blúirín de {{h|Croinic na hÉireann}} mar a ghlaoitear air, stair an domhain as Laidin agus Gaeilge, bunaithe air staraithe amhail is Eusebius agus Orosius.<ref name=MI400 /> Is easnamhach é an téacs agus ag a thús ([[:wikt:acephalous|aiceifealach]]) agus a dheireadh, rud a thugann le fios go bhfuil fóiliónna eile ar iarraidh.<ref name=MI400 /> Ag tús an dara lámhscríbhinn tá sraith dhánta as Meán-Ghaeilge, dar teideal [[Saltair na Rann]], agus ina diaidh athleagan den ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]]'' agus an dán ''Amra Coluimb Chille''. Tá sa lámhscríbhinn go leor scéalta de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]], agus tá roinnt díobh bailithe le cruinne faoin teideal ''Scélshenchas Laigen'', agus an chéad scéal ann ná ''[[Orgain Denna Ríg]]''. Faightear sa tsraith seo an cóip is fearr atá ar marthain de leagan "A" de ''[[Tairired na nDéssi]]''.<ref name=Meyer102>Meyer, lch. 102.</ref> Tá sraith eile filíochta tuata de téacsanna na Laighean faoin teideal ''Laídshenchas Laigen''. I measc téacsanna fileata eile tá na dánta eagna ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' agus ''Gúbretha Caratniad''. Is ar cheann de dhá lámhscríbhinn réamhNormannach atá ina bhfoinsí ginealaigh, an ceann eile ná an [[Leabhar Laighneach]]. Caomhnaítear fosta roinnt den [[an Féineachas|Fhéineachas]] amhail is an dréacht ''[[Cóic Conara Fugill]]''. Seo á leanas tuilleadh sonraí ar ábhar an tsaothair: {| class="wikitable collapsible collapsed" float="right" ! width="25%" | Fóilió ! width="75%" | Téacs |- valign="top" | 1r-12v | [[Annála Tiarnaigh]] |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 13-8 | Nótaí stairiúla le Ware |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 19r-40 | [[Saltair na Rann]] |- valign="top" | 40v-44v | [[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]] |- valign="top" | 45r | Dán luaite le ''Mac Cosse'', le tús ''Ro fessa hi curp domuin dúir'' |- valign="top" | 46r | Dán ''Fichi rig cia rim as ferr'', maidir le ríthe Iarúsailéim, ag tús le Rí [[Sól]] agus ag críochniú le léirscrios Iarúsailéim ag [[Nabúcadnazar]] |- valign="top" | 46r | Dán creidimh ''A Dé dúlig adateoch / Cethrur do-raega ní dalb''<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/published/G202007 A Dé dúlig adateoch]'' ar CELT</ref> |- valign="top" | 46v | Dán creidimh ''Ro chuala crecha is tir thair'' |- valign="top" | 46v | Téacs le tús ''Ad fet Augustus míl do bith i fudumnaib in mara 7 in talman Indecdai'', maidir le hollphéist san India |- valign="top" | 46 | Dán le tús ''Cenn ard Ádaim étrocht rád'';<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/published/G202010 Cenn ard Ádaim étrocht rád]'' ar CELT</ref> annál le haghaidh na bliana 1454<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/online/G100061 Colophon from Oxford, Bodleian Library, Laud Misc. 610, being an annal for the year 1454]'' ar CELT</ref> |- valign="top" | 47r<ref group=f>1a-b</ref> | ''Orcuin Néill Noígíallaig'' (Marú [[Níall Noígíallach|Néill Naoighiallaigh]]'') |- valign="top" | 47r-v<ref group=f>81b-82a</ref> | ''Gein Branduib meic Echach 7 Aedáin meic Gabráin'' (Breith [[Brandub mac Echach|Bhranduibh mhic Eochach]] agus [[Áedán mac Gabráin|Aodháin mhic Ghabráin]]'') |- valign="top" | 47v<ref group=f>82a-b</ref> | ''Aided Maelodráin'' (Anbhás [[Maelodrán|Mhaoldráin]]'') |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 47v | Teideal ''Laidsenchas Lagen'' (ff. 47v-50v) |- valign="top" | 47v | Dán ''Is mo chen a Labraid lain'', agallamh le ''[[Scoriath]]'', ''[[Labraid Loingsech]]'' agus ''[[Moriath]]'' |- valign="top" | 47v | Dán ''Cethri m. Airtt Mis Telmann'' |- valign="top" | 47v | Dán ''Ochtur Criathar cid dia ta'' |- valign="top" | 47v<ref group=f>82b-83a</ref> | ''Orgguin trí mac Diarmata meic Cerbaill''. Cf. p.&nbsp;134b. |- valign="top" | 48r | Dán ''Coic rig trichat do Laignib'', maidir le luath- ríthe na Laighean |- valign="top" | 48r | Dán ''Secht rig do Laignib na lerg'', tuilleadh ríthe na Laighean |- valign="top" | 48r | Dán ''Dia ngaba apgitir Lagen'', maidir le gaiscígh na Laighean |- valign="top" | 48r | Dán ''Fedeilmid athair Echach'', maidir le cath a throid na ''[[Fothairt]]'' i gcoinne na Mumhan |- valign="top" | 48r | Dán ''Fothairt for clannaib Concorb'', maidir le díbirt na ''bhFothart'' ó [[Teamhair|Theamhraigh]] |- valign="top" | 48v | Dán ''Clanna Bresail Bricc builid'', maidir le teaghlaigh na Laighean |- valign="top" | f. 48v | Dán ''Coic rig trichat triallsat roe'', maidir le ríthe Críostaí na Laighean |- valign="top" | 49r | Dán luaite le ''Dubthach hua Lugair'', ''[[Crimthann mac Énnai|Crimthann]] clothri coicid hErenn'' |- valign="top" | 49v | Dán ''Ro batar laeich do Laigneib'', maidir le breith [[Brandub mac Echach|Bhranduibh mhic Eochach]], rui na Laighean, agus [[Áedán mac Gabráin|Aodháin mhic Gabráin]], rí ''Dál Riada |- valign="top" | 50r<ref group=f>87a-88a</ref> | Dán ''Cathair cenn coicid Banba'', ''[[Esnada Tige Buchet]]'' aoi/meadarach, cf. f. 73. |- valign="top" | 50v<ref group=f>88a</ref> | Dán ''Do chomramaib Laigen'' (nó ''Eol dam i ndairib drechta''), luaite le ''Flann mac Máel Máedóc''; maidir le cathanna a throid laochra na Laighean.<ref group=c>''[http://www.ucc.ie/celt/online/G100048/ Do chomramaib Laigen inso sis]'' ar CELT</ref> |- valign="top" | 50v | Dán ''A choicid choem Chairpri chruaid'' |- ! colspan=2 | |- valign="top" | bearna | leathanach/aigh ar iarraidh |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 51r | Ginealaigh Naomh Gaelach |- valign="top" | 52v | Liosta de réir litreach de naoimh leis an ainm céanna |- valign="top" | 54r | Dán luaite le [[Dallán Forgaill]], ''Amrae Coluimb Chille'' (Amhrán [[Colm Cille|Choilm Chille]]") |- valign="top" | 59v | Paidir "[[Adomnán]] mac Ronain ro cháchain in nothainseo", le tús ''Colum Cilli co Dia dommerail i tias nimustias''. |- valign="top" | 59v | Dán luaite le Colm Cille, ''Dia ard árlethar'' |- valign="top" | f59v | ''Mac Lesc mac Ladain Aithech'', faoi Mac Lesc mac Ladain agus [[Fionn mac Cumhaill]], a deir araon roinnt rannta |- valign="top" | 60r | Dán "Cainnech do rigni in northainse" |- valign="top" | 60r-62v<ref group=f>107b-112b</ref> | ''[[Immacallam in dá Thuarad]]'' |- valign="top" | 62v | ''Gúbretha Caratniad'' (Bréagbhreith 'Caratnia'') |- valign="top" | 63v | ''Cóic Conara Fugill'', téacs dlí |- valign="top" | 64r | Ginealaigh na Laighean |- valign="top" | a65v | Scéal faoi [[Labraid Loingsech]] agus ríthe réamhChríostaí eile others Laighean, san áireamh dánta: ''Dind Rig'' luaite le [[Ferchertne]]; ''Lug sceith''; ''Cethri meic la Setna Sithbacc'', luaite le [[Senchán Torpéist|Seanchán Torphéist]] |- valign="top" | 65v | Ginealaigh na Laighean de shliocht [[Cú Corb|Chú Choirbh]] |- valign="top" | 66v | Ginealaigh na Laighean (Dál Niad Cuirp). |- valign="top" | 67r | Ginealaigh na Laighean, ''Miniugud. ''Miniugud senchasa mac nairegda Cathair'' |- valign="top" | 68v | Ginealaigh na Laighean (Dál Niad Cuirp). |- ! colspan=2 | |- valign="top" | bearna n | lacuna |- ! colspan=2 | |- valign="top" | f. 69r | Ginealaigh na Laighean (ar lean) |- valign="top" | 69r | Ginealaigh na Laighean agus alt faoi ''Fothairt'' |- valign="top" | 69v | Ginealaigh, ''De peritia 7 genelogia Loichsi'', faoi ''Lugaid Loígsech'' abha Ginealaigh na ''Loíchse'' |- valign="top" | 70v | Ginealaigh, ''Duil laechsluinte Lagen'' |- valign="top" | f. 70v | Ginealaigh [[Osraige|Osraí]] |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 71v | Teideal ''Scelshenchas Laigen'', (ff. 71v-74v) |- valign="top" | 71v-72r<ref group=f>130b-131b</ref> | ''[[Orgain Denna Ríg]]'' |- valign="top" | 72r<ref group=f>131b-133b</ref> | ''[[Tairired na nDéssi]]'' |- valign="top" | 73r-73v<ref group=f>133b-134a</ref> | Scéal ''[[Esnada Tige Buchet]]'', cf. f. 50. |- valign="top" | 73v<ref group=f>134a</ref> | ''Comram na Clóenferta'' (Comhramh/caithréim an Chlaonfhearta) |- valign="top" | 73v-74v<ref group=f>134b</ref> | ''Orgguin trí mac Diarmata meic Cerbaill'', cf. p. 82b-83a. |- ! colspan=2 | |- valign="top" | bearna | |- ! colspan=2 | |- valign="top" | 74r | Téacs maidir le ríthe réamhChríostaí na hÉireann, le tús ''Do rochair tra Sirna Sirsaeglach mac Dein m. Demail la Rothechtaid Rotha mac Moen'' |- valign="top" | 74v | Liosta [[Ard Rí na hÉireann]], ó ré [[Clann Mhíle|Chlainne Mhíle]] suas go [[Brian Bóramha]] |- valign="top" | 75r | ''Miniugud na Croeb Coibnesta'', maidir le sliocht [[Éireamhón|Éireamhóin]] go dtí mic ''[[Eochaid Mugmedón]] |- valign="top" | ?<ref group=f>138a</ref> | ''Echtra mac Echdach Mugmedóin'' |- valign="top" | ? | Ginealaigh na Laighean agus eile |- valign="top" | 90–103 | leathanaigh phaipéir (17ú haois) |} '''Leathanaigh fhacsamhla''' {{reflist|3|group=f}} '''Tagairtí CELT''' {{reflist|3|group=c}} ==Easaontas staire== Is cúis achrainn é ainm agus foinse na lámhscríbhinne, i bhfad sular ghlac Rawlinson seilbh uirthi. ===Saltair na Rann=== {{príomhalt|Saltair na Rann}} Rinne Sir James Ware féin trácht ar an dara cuid mar ''[[Saltair na Rann]]'' le [[Óengus mac Óengobann|hAonghas Chéile Dé]], ainmnithe as an saothar reiligiúnach ag tús an chéad fóilió (f. 19): "Oengus Celide, Author antiquus, qui in libro dicto Psalter-narran"<ref name=Breatnach41-2>Breatnach, "Manuscript sources and methodology", lch. 41-2.</ref> agus freisin, "vulgo Psalter Narran appellatur".<ref>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 80.</ref> Is amhlaidh gur luaigh comhaoisigh Ware, [[Seán Mac Colgáin]] (bás 1658) agus [[Seathrún Céitinn]] (bás 1644), an lámhscríbhinn uilig faoin teideal úd.<ref name=Breatnach41-2 /> Luann Céitinn an teideal seo faoi thrí ina shaothar ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'', á lua mar fhoinse don dán le tús ''Uí Néill uile ar cúl Choluim'' i Leabhar III.<ref>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", lch. 81.</ref> Níos casta fós, ní fhaightear an dán seo i Rawlinson B 502, ach thug Breatnach aird ar easpa roinnt fóiliónna, agus gurbh é sin b'fhéidir cúis chaille an dáin.<ref name=Breatnach44 /> Ní fios an raibh gnás ann roimh an 17ú haois a thug ''Saltair na Rann'' mar teideal ar an gcuid seo. Mhol Caoimhín Breatnach go raibh, ach chuir Pádraig Ó Riain an milleán ar Ware, gur chum sé an teideal mar ghearrscríobh áisiúil sna 1630idí, agus gur ghlac scríbhneoirí eile é.<ref name=R2008-87 /> ===Lebar Glinne Dá Locha=== Cuireadh an cás gurb ionann iad Rawlinson B 502 (cuid a dó) agus an lámhscríbhinn luaite mar ''Lebar Glinne Dá Locha'' (Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Lebar_Glinne_Dá_Locha Lebar Glinne Dá Locha], ID 15011 ar CODECS</ref> Tá an scéal níos casta de bhrí gur glaodh an t-ainm úd ar an [[Leabhar Laighneach]], fosta. Seo a leanas tagairtí a rinneadh í lámhscríbhinn éagsúla do Leabhar Ghleann Dá Loch: * ''[[Sex Aetates Mundi (Gaelach)]]'', i [[Leabharlann Náisiúnta na hÉireann|LNÉ]] G 3, a luann faoi dhó an Leabhar mar fhoinse (ar ff. 22va, 23r).<ref name=R2008-74-5 /> * An dán ''Cia lín don rígraid ráin ruaid'', mar a caomhnaítear é i ARÉ MS 23 D 17<ref name=Breatnach40-1 /> * Gluais scríobhaí sa saothar ginealaigh [[Leabhar Mór Leacáin]], a chuireann in iúl gurbh fhoinse na staire é an Leabhar go dtí sin, agus as sin amach ba é mar fhoinse [[Leabhar na Nuachongbhála]], .i. an Leabhar Laighneach.<ref name=R2008-74-5>Ó Riain, "The Book of Glendalough: a continuing investigation", ll. 74-5.</ref> * Tugtar i ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' le Céitinn, liosta lámhscríbhinní Gaelacha a dúradh go raibh ar marthain ina a linn féin.<ref>Seathrún Céitinn, ''Foras Feasa ar Éirinn'' I, eag. David Comyn, lch. 78</ref> Mhol scoláirí amhail is [[Eugene O'Curry]] (1861) agus [[James Carney]] (1964) an cás sainaitheanta, agus leis an lámh is láidre ag le Pádraig Ó Riain.<ref name=Hellmuth1476>Hellmuth, "Rawlinson B 502", lch. 1476.</ref> Thug sé faoi ndeara an dlúthghaol idir téacsanna a luann Leabhar Ghleann Dá Loch mar fhoinse, amhail is an chéad dá cheann luaite thuas, a leaganacha i Rawlinson B 502. Cáineann Caoimhín Breatnach a mhodheolaíocht ámh, agus tháinig sé ar an tuairim gur dhá lámhscríbhinn éagsúla iad ''Lebar Glinne Dá Locha'' agus Rawlinson B 502. Fianaise thábhachtach sa chás seo is ea an dán ''Cia lín don rígraid ráin ruaid'', caomhnaithe i dtrí lámhscríbhinn: Rawlinson B 502, ARÉ 23 D 17 agus LNÉ G 3. I Rawlinson B 502, faightear é leabaithe in alt maidir le ríthe diaganta agus réamhrá próis ina theannta, chomh maith le nótaí imill.<ref name=Breatnach40-1>Breatnach, "Manuscript sources and methodology", ll. 40–1</ref> Dán leaganacha in ARÉ 23 D 17 agus LNÉ G 3, luann an scríobhaí go follasach ''Lebar Glinne Dá Locha'' mar fhoinse, ach ní fhaightear iontu an comhthéacs le fáil i Rawlinson B 502.<ref name=Breatnach40-1 /> Molann Breatnach gur dóigh é go raibh comhfhoinse ag an mbeirt.<ref name=Breatnach40-1 /> Léiríonn Breatnach go ndéanann Seathrún Céitinn idirdhealú idir Saltair na Rann le ''hÓengus Céile Dé'', .i. Rawlinson B 502 (cuid a dó), agus Leabhar Ghleann Dá Loch.<ref name=Breatnach44>Breatnach, "Manuscript sources and methodology", lch. 44.</ref> Ní ghlacann Ó Riain le seo, ámh, ag tabhairt le fios nach ndeir Céitinn go raibh na lámhscríbhinní feicthe aige féin, agus dá bharr b'fhéidir é nach raibh a dhia aige gurbh ionann an lámhscríbhinna bhí aige agus Leabhar Ghleann Dá Loch. ==Foinsí== * {{cite journal | author = Breatnach, Caoimhín | title = Manuscript sources and methodology: Rawlinson B 502 and Lebar Glinne Dá Locha | journal = [[Celtica (iriseán)|Celtica]] | year = 2003 | volume = 24 | number = | pages = 40–54 | url = http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c24/c24-40-54.pdf }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071119125147/http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c24/c24-40-54.pdf |date=2007-11-19 }} * {{cite book | last = Breatnach | first = Caoimhín | title = [[Rawlinson B 502]] | encyclopedia = Medieval Ireland. An Encyclopedia | editor = Seán Duffy | location = Abingdon agus Nua Eabhrac | year = 2005 | pages = 398–400 }} * {{ cite book | last = Hellmuth | first = Petra S. | chapter = Rawlinson B 502 | title = Celtic Culture. A Historical Encyclopedia | editor = [[J. T. Koch]] | volume = 5 | location = Santa Barbara, et al. | year = 2006 | pages = 1475–6 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = The Book of Glendalough: a Continuing Investigation | journal = [[Zeitschrift für celtische Philologie]] | year = 2008 | volume = 50 | pages = 71–88 }} * {{ cite journal | last1 = Meyer | first1 = Kuno | authorlink = Kuno Meyer| year = 1901 | title = The Expulsion of the Dessi | journal = Y Cymmrodor| volume = 14 | pages = 101–135 | url = https://books.google.com/books?id=pbm3KK8EsaAC&pg=PA101 }} * {{ cite journal | title = The First Twelve Folia of Rawlinson B 502 | first = H.P.A. | last = Oskamp | journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] | volume = 23 | year = 1972 | pages = 56–72 }} ==Eagrán dioplómaitiúil agus athchló digiteach== * {{ cite book | last = Meyer | first = Kuno (eag.) | title = Rawlinson B 502: A Collection of Pieces in Prose and Verse in the Irish Language compiled during the Eleventh and Twelfth Centuries now published in Facsimile from the Original Manuscript in the Bodleian Library | location = Oxford | publisher = Clarendon | year = 1909 | postscript = Diplomatic edition }} * {{ cite web | url = http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 | teideal = Bodleian Library: MS. Rawl. B. 502 | year = 2000 | work = Early Manuscripts at Oxford University | publisher = Oxford University | accessdate = 21 February 2010 }} * [https://celt.ucc.ie//published/G105003/index.html G105003], CELT, CnOC. ==Tuilleadh le léamh== * {{ cite journal | author = Breatnach, Caoimhín | title = Rawlinson B 502, Lebar Glinne Dá Locha and ''[[Saltair na Rann]]'' | journal = [[Éigse (iriseán)|Éigse]] | year = 1997 | volume = 30 | pages = 109–32 }} * {{ cite book | last = Byrne | first = Francis J. (eag.) | title = A Thousand Years of Irish Script. An Exhibition of Irish Manuscripts in Oxford Libraries | location = Oxford | year = 1979 }} * {{ cite book | last = Ó Cuív | first = B. | title = Catalogue of Irish Language Manuscripts in the Bodleian Library at Oxford and Oxford College Libraries | location = Baile Átha Cliath | year = Márta 2001 }} * {{ cite journal | last = Ó Néill | first = Pádraig | title = Airbertach mac Cosse's Poem on the Psalter | journal = Éigse | volume = 17 | year = 1977–1979 | pages = 19–46 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = The Book of Glendalough or Rawlinson B 502 | journal = Éigse | year = 1981 | volume = 18 | pages = 161–76 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = NLI G 2, f. 3 and the Book of Glendalough | journal = [[Zeitschrift für celtische Philologie]] | year = 1982 | volume = 39 | pages = 29–32 }} * {{ cite journal | author = Ó Riain, Pádraig | title = Rawlinson B 502 alias Lebar Glinne Dá Locha: a restatement of the case | journal = [[Zeitschrift für celtische Philologie]] | year = 1999 | volume = 51 | pages = 130–47 }} ==Naisc sheachtracha== * [https://digital.bodleian.ox.ac.uk/inquire/p/ea96c258-35fa-4d52-949c-5a0ef99ce659 MS. Rawl. B. 502] Íomhánna le fáil ar ''Digital Bodleian'' * [https://medieval.bodleian.ox.ac.uk/catalog/manuscript_8068 MS. Rawl. B. 502], cur síos i ''Bodleian Libraries Catalogue of Medieval Manuscripts'' * [http://www.maryjones.us/jce/glendalough.html Leabhar Glinne Dá Locha] ar maryjones.us ==Tagairtí== {{reflist}} {{Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise}} [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:Gleann Dá Loch]] c1ttdzqezgnp0ojwu4miifyogtr9ycv 0 92100 1313887 1234535 2026-05-17T19:39:20Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313887 wikitext text/x-wiki Téacs meánaoiseach is ea '''Seanchas Fála Chaisil''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Senchas Fagbála Caisil''') a insítear an scéal faoi bhunúis ríogacht [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Chaisil]]. Tá dhá leagan atá ar marthain, san fhoinse chéanna. Measann Myles Dillon go dtéann an chéad chiud (§§ 1-3) siar go dtí an 8ú haois, agus an dara chuid (§§ 4-8) go coinníollach go dtí an 10ú haois.<ref>Dillon, "The Story of the Finding of Cashel." ll. 63-4.</ref><ref>Iontráil ''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Senchas_fagb%C3%A1la_Caisil_ocus_beandacht_r%C3%ADg Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg]'' ar CODECs</ref> ==Fianaise== Caomhnaítear téacs na leaganacha ach amháin sa [[Seanchas Mór]]<ref>[[Seanchas Mór]], Ollscoil na Tróinide, LS 1336, cód seilf H. 3.17, V, coll.&nbsp;768 – 773</ref> in [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]. Déantar tagairt fhánach don scéal i [[Leabhar na gCeart]].<ref>Dillon, ''Lebor na Cert''. ll. 2-5.</ref> ==Achoimre== ===An chéad leagn, §§ 1-3=== Bhí ''Duirdriu'', muicí rí [[Éile]], agus ''Cuirirán'', muicí rí [[Múscraige|Mhúscraí]], ag tabhairt measa dá gcuid muc i gcoillte Caisil nuair a thit a chodladh orthu. Bhí fís acu ansion, ina raibh aingeal Dé ag beannacht an chéad rí Caisil, [[Conall Corc]] mac ''Luigdech'', agus ríthe [[Eoghanachta]] na Mumhan dá shliocht. Agus an scéal seo inste aige dá rí féin, ''Conall mac Nenta Con'', fuair Duirdriu na tailte timpeall Caisil agus dhíol sé do Chonall Corc iad. Is é de bharr seo go raibh ceart seacht gcumhal tugtha dá shliocht, ''Uí Duirdrenn'', ag an rí Caisil. Tugtar ansin liosta ríthe ó Chonall Corc go [[Dub Lachtna]] (9ú haois), i dteannta le roscaireacht darb ainm ''Dicta Cuirirán Muiceda''. ===An dara leagan, §§ 4-8=== Oíche amháin, d'fhan dhá mhuicí, ''Duirdriu'' agus ''Cuirirán'' ag ''Clais Duirdrenn'', taobh ó thuaidh de Chaiseal. Bhí fís fháidhiúil acu beirt, ina bhac siúd teacht [[Naomh Pádraig|Néimh Phádraig]] go hÉirinn. An oíche dár gcionn, bhí dara dtús acu, they enjoyed a magnificent feast agus d'fhógair aingeal go mbronnfaí ríogacht na Mumhan ar an gcéad duine a lasfadh tine ar Chaiseal. D'inis ''Cuirirán'' scéal a fhíse do Chonall Corc, mac rí na Mumhan, a rith gan mhoill chun tine a lasadh ag Dún Coirc i gCaiseal. D'eagraigh sé ann fleá fhlaithiúil, an chéad cheann ar Chaiseal. Ar iarratas Choirc, chuaigh na muicithe chuig a ríthe féin, um cuireadh chun na fleá a thabhairt dóibh. Ag ''Fíad Duma in Muiceda'', d'inis ''Druidriu'' [''sic'' in ionad ''Duirdriu''] an scéala do Chonall rí Éile. Dheimhnigh na draoithe an scéal, ar an drochuair dó, óir go raibh na tailte i seilbh a ríochta. Dá bharr, mháirseáil Conall ó dheas go Caiseal. Ar a theacht ann, ámh, cuireadh fáilte roimh Chonall. Ar a iarratas, thug ''Druidriu'' beannacht ainglí do Chorc agus d'fhógair sé é mar rí na Mumhan. As ucht seo, bhronn Corc luach a shaothair ar an muicí. Ón am sin i leith, bhíodh sé de cheart ag ''Uí Druidrenn'' gach rí nua Caisil a fhógairt, agus thugtaí seacht gcumhala dóibh mar chúiteamh. Chosnódh an bheannacht i dteannta sin ríthe Caisil ar anbhás mura dhéanfaidís faillí ina gcuid dualgas fhírinne agus cheart dlí (''cf''. ''[[fír flathemon]]''). Leanann an téacs ar aghaidh, ag insint gur tharla seo seasca bliain roimh bhaisteadh [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadha Fraoigh]] le Naomh Pádraig; agus gur chuir Aonghas "Cáin Bhaisteadh Phádraig" tri-bhliaintiúil i bhfeidhm sa Mhumhain, a gearradh go dtí réimse rí Chormaic. ==Foinsí== * [[Dillon, Myles]] (eag. agus aistr.), "The Story of the Finding of Cashel." ''Ériu'' 16 (1952): 61-73 H 3.17. Faightear ábhair le haghaidh eagrán Dillon sna hiriseáin a leanas: ** [[Hull, Vernam]], "Two passages in ''The Story of the Finding of Cashel''." [[Zeitschrift für celtische Philologie]] 30 (1967). 14-6. ** Hull, Vernam, "Varia Hibernica, no. 2: ''móaigid''." ''[[Celtica (iriseán)|Celtica]]'' 5 (1960): 136–7. ** Hull, Vernam, "Notes on Irish texts, no. 3: A passage in ''Senchas fagbála Caisil''." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 29 (1962/64): 187–8. * Dillon, Myles (eag. agus aistr.). ''Lebor na Cert. The Book of Rights''. Irish Texts Society 46 (1962). * ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G102900 Lebor na Cert]'' ar CELT. ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20080507075717/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Senachas_Fagbala_Caisil.htm Cycles of the Kings, by Dan M. Wiley]. * [http://www.ucd.ie/tlh Thesaurus Linguae Hibernicae] (le haghaidh eagráin digitigh le Dillon) * [https://codecs.vanhamel.nl/Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg Senchas fagbála Caisil ⁊ beandacht ríg] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} {{DEFAULTSORT:Senchas Fagbala Caisil}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 4r7wd1t1xgk9is6zv5w08dy4zahlgjm 0 92102 1313950 1234625 2026-05-18T08:04:31Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313950 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Dréacht meánaoiseach Gaelach is ea '''''Cogadh Gael le Gaill''''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''''Cogad Gáedel re Gallaib''''') a insíonn foghlacha na [[Lochlannaigh|Lochlannach]] agus [[Uí Íomhair]] in Éirinn, agus an cogadh mór a throid an rí Gaelach, [[Brian Bóramha]], ina n-éadan, ag tosú le [[Cath Sulcoit]] sa bhliain 967, agus sa deireadh [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014, inar maraíodh Brian cé gur bhuaigh a ghaiscígh. [[Íomhá:'Battle of Clontarf', oil on canvas painting by Hugh Frazer, 1826.jpg|thumb|''[[Cath Chluain Tarbh]]'' le [[Hugh Frazer]]]] De réir scoláirí an lae inniu, is éard atá ann in ''Cogad Gáedel re Gallaib'' ná "bolscaireacht den scoth", scríofa i "stíl mórfhoclach agus lán d'áibhéil thírghrách." Is foinse luachmhar fós í an chroinic faoi [[Ré na Lochlannach]] in Éirinn, cé gurb amhrasach é a cruinneas.{{sfn|Ó Corráin|1997|pages=105–106}} ==Stair agus tionchar an téacs== Bunaithe ar fhianaise inmheánach, ina measc tráchtaí ar fhionnó Bhriain, [[Muircheartach Ua Briain]] (bás 1119), moladh gur cumadh an saothar go luath sa 12ú haois, am éigin idir 1103 agus 1111,{{sfn|Ní Mhaonaigh|1995|}} 'sé sin, céad bliain ar a laghad tar éis na n-imeachtaí luaite ann. Tá an-chuid den ''Cogad'' bhunaithe ar [[Annála Uladh]]. Ach sa tslí chéanna, tógadh é féin i bhfoinsí níos deireanaí isteach. Faightear altanna as ''Cogad'' sa saothar stairiúil ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' den 17ú haois le [[Seathrún Céitinn]], agus in am trátha, thóg [[James MacGeoghegan]] roinnt dóibhse ina shaothar isteach.{{sfn|Gibbons|2015}} Caomhnaítear ''Cogad'' i dtrí théacs: * an [[Leabhar Laighneach]] c. 1160 * ''Dublin Manuscript'' a théann siar go dtí an 14ú haois * ''Brussels Manuscript'' ó 1635.{{sfn|Ní Mhaonaigh|1996|page=101}} I measc saothar dá leithéid, tá ''[[Annála Easpacha na hÉireann]]'' agus níos déanaí ''[[Caithréim Chellacháin Chaisil]]''. Tá cosúlachtaí le fáil idir ''Cogad'' agus an sága íoslannach ''[[Njáls saga]]'', a chumadh timpeall na bliana 1280. Mhol an scoláire Einar Olafur Sveinsson sa bhliain 1954 gur tógadh isteach ann sága den 13ú haois atá anois caillte, ''[[Brjáns saga]]'' ("Sága Bhriain"). Níltear ar aon intinn ámh maidir le gaol na téacsanna. ==Struchtúr agus príomhphearsana== Tosaíonn an saothar le réamhrá fada, cumtha le hábhair luachmhara tógtha ó fhoinsí annálacha atá anois caillte a bheag nó a mhór.{{sfn|Ní Mhaonaigh|1996}} Tosaíonn an scéal féin le teacht an tíoránach [[Íomhar Luimnigh]].{{sfn|Todd|1867|pages=48 ff.}} Ceathrú den ''Cogad'' iomlán, agus trian den scéal féin, is ea an chuid '[[Mumha]]'. Is iad a leanas na príomhphearsana den chuid seo: * [[Íomhar Luimnigh]] * ''[[Mathgamain mac Cennétig]] * [[Brian Bóramha]] * ''[[Máel Muad mac Brain]]'', cloíte agus maraithe i g[[Cath Bhealach Leachta]] * [[Donnabhán mac Cathail]], cloíte i g[[Cath Chathair Chuain]] Cuirtear i láthair ansin an Dál gCais agus Mic Chinnéide, mar atá Mathghambhain (Mathúin) agus Brian Bóramha (Bórú). Déantar cúr síos ar saoil na beirte, a n-iliomad eachtraí le gaill san áireamh. Tagann mianta míleata Bhriain chun críche nuair a chloíonn sé Aodh Ó Néill agus a thagann sé i gceannas ar chúige Uladh (LXXVII). Cosnaíonn Brian Átha Cliath agus brúnn sé na hionróirí siar san fharraige isteach (CX). I ndeireadh na dála, éagann Brian Bóramha ag Earl Brodar, cé go n-éiríonn le Brian é a ghoin go marfach. (CXIV) ==Carachtracht Bhriain agus na ngall== Faightear sa téacs altanna fada, áibhéalta a chuireann i gcomparáid agus i gcodarsnacht na Gaeil agus na gaill. Déantar cúr síos ar na Lochlannaigh (Uigingigh) le tréine agus cáineadh: :''Now on the one side of that battle were the shouting, hateful, powerful, wrestling, valiant, active, fierce-moving, dangerous, nimble, violent, furious, unscrupulous, untamable, inexorable, unsteady, cruel, barbarous, frightful, sharp, ready, huge, prepared, cunning, warlike, poisonous, murderous, hostile Danars; bold, hard-hearted Danmarkians, surly, piratical foreigners, blue-green, pagan; without reverence, without veneration, without honour, without mercy, for God or for man.{{sfn|Todd|1867|page=159}} Mar mhalairt, deirtear gur macánta cróga iad Brian agus a mhuintir, agus luaitear go minic a gcráifeacht Chríostaí: :''But on the other side of that battle were brave, valiant champions; soldierly, active, nimble, bold, full of courage, quick, doing great deeds, pompous, beautiful, aggressive, hot, strong, swelling, bright, fresh, never weary, terrible, valiant, victorious heroes and chieftains, and champions, and brave soldiers, the men of high deeds, and honour, and renown of Éirinn...{{sfn|Todd|1867|page=161}} Déantar comparáid thairis sin idir Brian agus [[Ágastas]] and [[Alastar Mór]], ag moladh fiú gurb é Murchadh mac Bhriain: : ''the metaphorical [[Eachtar]] of all-victorious Éirinn, in religion, and in valour, and in championship, in generosity, and in munificence.{{sfn|Todd|1867|page=187}} The text draws heavily pearsana miotasacha agus Bíobalta, ag lua le Murchadh tréithe [[Earcail]] agus [[Samsón]]. Tréith an tsaothair a théann any san aistriúchán is ea iliomad uama. As Cath Chluain Tarbh á chur i láthair, déantar cúr síos de scéal thairis ar gaiscí an Dáil Chais, ina bhfuil seacht n-aidiacht is fiche, scríofa i sraitheanna focal uamach.{{sfn|Todd|1867}} ==Aidhm pholaitiúil== Is é fíor-aidhm na croinice ná Brian Bóramha a adhmholadh, agus dá bharr a mhaíomh go raibh Ard-Ríogacht na hÉireann tuillte aigesean agus ag a mhuintir, an Dál gCais, a bhí ag iarraidh ag am scríofa an ríogacht úd a choinneáil. Deir údar an scéil gur barbaracha brúidiúla iad na Lochlannaigh, agus molann sé gur mar an gcéanna iad a sleachta as Baile Átha Cliath. Go hachomair, d'fhéadfadh gurbh iarracht é an ghaoth a bhaint as seolta na n-Áth Cliathach."{{sfn|Ó Corráin|1997|pages=105–106}} == Eagráin == * An [[Leabhar Laighneach]], [https://celt.ucc.ie/published/G800011E/ Iml. 5], [https://celt.ucc.ie/published/G800011E/text043.html Cuid 43], ''Cogad Gaedel re Gallaib'', ff. 309a - 310b. Blúire den leagan is luaite. * {{ cite book | editor-last = Todd | editor-first = J. H. | title = ''Cogadh Gaedhel Re Gallaibh: The War of the Gaedhil with The Gaill'' | series = [[Rolls Series]] | location = Londain | year = 1867 | publisher = Longmans | url = https://archive.org/details/cogadhgaedhelreg00todd | ref = harv }} ==Foinsí== * {{ cite book | last = Gibbons | first = Patrick | date = 2015 | title = Emerging Ireland: Antiquarian Writing and the Molding of Irish Catholic Identity in the 18th Century | publisher = [[College of Saint Benedict]] | url = http://digitalcommons.csbsju.edu/honors_theses/90/ | via = DigitalCommons@CSB/SJU | ref = harv }} * {{ cite journal | last = Holm | first = Poul | title = Between apathy and antipathy: the Vikings in Irish and Scandinavian history | journal = [[Peritia]] | volume = 8 | date = 1994 | pages = 151–169 | ref = harv | doi = 10.1484/J.Peri.3.209 | hdl = 2262/49404 }} * {{ cite journal | last = Ní Mhaonaigh | first = Máire | title = Bréifne bias in Cogad Gáedel Re Gallaib | jstor=30007422 | jstor-access=free | journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] | volume = 43 | date = 1992 | pages = 135–58 | ref=harv }} * {{ cite journal | last = Ní Mhaonaigh | first = Máire | title = The date of Cogad Gáedel re Gallaib | journal = [[Peritia]] | volume = 9 | date = 1995 | pages = 354–377 | ref = harv | doi = 10.1484/J.Peri.3.255 }} * {{ cite journal | last = Ní Mhaonaigh | first = Máire | title = Cogad Gáedel re Gallaib and the Annals: a comparison | journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] | volume = 47 | date = 1996 | pages = 101–126 | jstor = 30007439 | jstor-access = free | ref = harv }} * {{ cite journal | last = Ní Mhaonaigh | first = Máire | title = Some Middle Irish declensional patterns in ''Cogad Gáedel re Gallaib | journal = [[Zeitschrift für celtische Philologie]] | volume = 49 | date = 1997 | pages = 615–28 | ref = harv }} * Nic Ghiollamhaith, Aoife. "Dynastic warfare and historical writing in North Munster, 1276–1350." ''[[Cambridge Medieval Celtic Studies]]'' 2 (1981): 73–89. * {{ cite book | first =Donnchadh | last = Ó Corráin | author-link = Donnchadh Ó Corráin | contribution = Ireland, Wales, and the Hebrides | title = The Oxford Illustrated History of the Vikings | url = https://archive.org/details/oxfordillustrate00sawy | url-access = registration | editor-first = Peter | editor-last = Sawyer | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 1997 | pages = [https://archive.org/details/oxfordillustrate00sawy/page/105 105–6] | ref = harv }} ==Naisc sheachtracha== * [https://dh.tcd.ie/clontarf/%20%27Cogadh%20Gaedhel%20re%20Gallaibh%27%3A%20The%20War%20of%20the%20Irish%20with%20the%20Foreigners Cogadh Gaedhel re Gallaibh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171130205201/https://dh.tcd.ie/clontarf/%20%27Cogadh%20Gaedhel%20re%20Gallaibh%27%3A%20The%20War%20of%20the%20Irish%20with%20the%20Foreigners |date=2017-11-30 }} ar Digital Humanities@TCD * [https://codecs.vanhamel.nl/Cogad_G%C3%A1edel_re_Gallaib Cogad Gáedel re Gallaib] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201020225111/https://www.vanhamel.nl/codecs/Cogad_G%C3%A1edel_re_Gallaib |date=2020-10-20 }} iontráil ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cogad Gaedel Re Gallaib}} [[Catagóir:Annála Éireannacha]] [[Catagóir:Na Lochlannaigh]] [[Catagóir:Ríshliocht Uí Bhriain]] 6q473lzzhhagtb1ubw2dzsns5lzp4e5 0 93892 1313941 1309501 2026-05-18T07:49:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Mná chéile agus clann */ Nasc CODECS 1313941 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Prionsa na g[[Cruithne]] ba ea '''Mongán mac Fiachna''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Mongán mac Fíachnai''') (bás c. 625). Ba é [[Fiachna mac Baotáin]] a athair. Ní fios ach fíorbheagán go cruinn maidir lena shaol. Ní fhaightear ach tuairisc a bháis sna h[[annála Éireann]]. Feictear é mar phearsa i [[Scéalaíocht na Ríthe]], ina ndeirtear gur mhac [[Manannán mac Lir|Manannán mac Lir]] é, agus b'fhéidir athionchollú an laoich sheanscéalaigh, [[Fionn mac Cumhaill]] den [[Fiannaíocht|Fhiannaíocht]]. Is é Coimpeart Mhongáin (''Compert Mongáin'') scéal a bhreithe agus a shaoil óig, caomhnaithe i [[Leabhar Buí Leacáin]] agus [[Leabhar na hUidhre]]. == ''Compert Mongáin'' == :''Féach freisin [[Compert Mongáin]] Caomhnaítear trí leagan den scéal. Téann na leaganacha atá ar marthain siar go dtí an 10ú nó 11ú haois, ach creidtear go raibh leaganacha nua luaite le fáil sa lámhscríbhinn ''[[Cín Dromma Snechtai]]'' anois caillte. Sa scéal ''Compert Mongáin'', d'fhág dia na mara [[Manannán mac Lir]], mac ar ''Cáintigern'', bean chéile Fiachna, agus eisean ar fheachtais le [[Áedán mac Gabráin]] [[Dál Riata|Dhál Riada]]. Aontaíonn na leaganacha uile go ndearnadh margadh éigin inár lig Manannán a bheo le Fiachna, ar son oíche le ''Cáintigern''. '' Faightear leagan luath den scéal in ''[[Immram Brain|Iomramh Bhrain]]'',áit a thugann Manannán tuar faoi bhreith agus meon diaga Mhongáin do Bhran. Maidir leis na rannta úd, deir Charles-Edwards gur "deismireacht liteartha" atá ann, agus de réir Carney, "urtheilgean fileata". Is dócha gurbh é an rún bunaidh na mairnéalacht Mongán a nholadh go hárd..<ref>Carney, ll. 504–504</ref><ref>Charles-Edwards, lch. 202</ref><ref>MacKillop, ll. 218–219, "Fiachnae mac Báetáin" & ll. 333–334, "Mongán"</ref><ref>Wiley, ''Compert Mongáin''.</ref> Tugann Manannán Mongán leis go dtí ''[[Tír Tairngire]]'' — alltar cisil le [[Tír na nÓg]] — áit a d'fhoghlaim sé ''[[shapeshifting]]'' agus eolas diamhair eile. Déantar tagairt ar chumas Mongáin a riocht a athrú sa scéal den 9ú haois, ''[[De chophur in dá muccida]]'', réamhscéal don ''[[Táin Bó Cuailnge]]'' le fáil sa [[Leabhar Laighneach]].<ref>Carney, lch. 470</ref><ref>Kinsella, ll. 46–50 & 260–261.</ref> Agus Mongán san alltar, mharaigh [[Fiachna mac Deamáin]] a athair. Iarrann na h[[Ulaid]] ar Mhanannán Mongán a chur chucu mar rí, ach fanann sé san alltar le deich mbliana eile. Filleann sé fiú ghuais agus é sé bliana déag d'aois. Déantar conradh go roinnfear Ulaid idir Fiachna agus Mongán, agus go bpósfaidh that Mongán iníon Fhiachna Dubh Lacha iníon Fhiachna. In ann trátha, maraon Mongán a athair chéile mar dhíoltas as dúnmharú a athar. ===Croineolaíocht=== Ní ionann croineolaíocht an scéil seo agus taifid [[annála Éireann|na n-annál]] (m.s. [[Annála Uladh]] agus [[Annála Tiarnaigh]]): * Maraíodh Fiachna mac Baotáin i mbun catha in éadan Fhiachna mhic Dheamáin bliain tar éis bhás Mhongáin<ref>Féach ''Compert Mongáin ocus Serc Duibe Lacha do Mongán'' (thíos; Meyer, Aguisín V), ina bhfuair Fiachna bás agus Mongán sé bliana d'aois.</ref> * Maraíodh Fiachnae mac Demmáin dhá bhliain tar éis bás Mhongáin, i mbun catha in éadan [[Connad Cerr|Chonnadha Chearr]].<ref>MacKillop, ll. 333–334, "Mongán"; Meyer, Aguisín V.</ref> ==Fionn athshaolaithe== Tá scéal amháin ann a insíonn achrann idir Mongán agus an file, ''Forgoll'', bunaithe b'fhéidir ar an bhfile agus naomh stairiúil, [[Dallan Forgaill]]. Maíonn ''Forgoll'' go bhfuil a fhios aige conas a fuair an tArd-Rí seanscéalach ''[[Fothad Airgthech]]'' bás, ach séanann Mongán nach raibh an ceart aige. Déanann Forgoll bagairt air go gcuirfidh sé mallacht air agus go ndéanfaidh sé aoradh air as ucht an mhasla seo, agus nach nglacfaidh sé ach le bean chéile Mongáin, ''Breothigernd'', mar chúiteamh. Tagann eachtrannach saoithiúil ar an bhfód a mhaíonn go raibh Mongán i dteannta leis nuair a mhaireadh sé ''Fothad'', agus dá bharr, déanann sé bréag le Forgall. Ag deireadh an scéil, nochtar é gur laoch seanscéalach na [[fianna|bhFiann]], [[Caílte mac Rónáin]] ag ba ea an t-eachtrannach, agus gur athionchollú [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn mhic Cumhaill]] ba ea Mongán.<ref>Byrne, lch. 112</ref><ref>Meyer, Appendix II</ref><ref>Wiley, ''Scél asa mberar co mbad hé Find mac Cumaill Mongán ocus aní día fil aided Fothaid Airgdig''</ref><ref>MacKillop, ll. 333–334, "Mongán".</ref> ==Alltar== Caomhnaítear dhá scéal gearra maidir le Mongán agus an t-alltar, a théann siar go dtí deireadh na 10ú haoise ní go go luath san 11ú haois. I scéal amháin, ''Scél Mongáin'',<ref>Wiley, ''Scél Mongáin''.</ref> buaileann Mongán agus an file ''Forgoll'' le dalta bocht. Glacann Mongán trua ar an dalta agus cuireann sé go dtí an t-alltar é chun ór, airgead agus séad lómhar a thabhairt ar ais leis, agus gur féidir an dalta an t-airgead a choinneáil do féin. Tarlaíonn pas beag eile sa scéal ach chur síos ar mhórgacht an alltair.<ref>Meyer, Appendix III</ref><ref>Wiley, ''Scél Mongáin''.</ref> Deirtear go dtarlaíonn scéal eile, ''Tucait Baili Mongáin'' ("Tucaid<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/tucaid tucaid 1. Lit] cúis</ref> Buile Mhongáin"), sa bhliain 549 agus a bhfuair [[Ciarán Chluain Mhic Nóis]] bás agus a rinneadh [[Diarmaid mac Cearbhaill]] ina [[Rí na Teamhrach]] éis bhás ''[[Túathal Máelgarb|Thuathail Mhaolghairbh]]''. Iarrann ''Findtigernd'' a bhean chéile ar Mhongán an scéal faoina thuras go dtí an t-alltar a insint. Agus iad ag Cnoc [[Uisneach|Uisnigh]], tarlaíonn casairneach osnádúrtha. Agus í, tagann Mongán, a bhean, a fhile agus seachtar comrádaí ar áras le crainn thart timpeall air. Téann siad isteach agus tugann na háitritheoirí fáilte rompu. Tugtar deoch do Mhongán agus insíonn sé scéal a thurais théis sin. Cé gurb amhlaidh é nach raibh siad san áras ach le tamall gairid, nuair a imíonn siad, tá bliain caite, agus tá siad anois ag baile Mhongáin i Ráth Mór, gar do [[Latharna]], 150&nbsp;míle ar shiúl.<ref>Meyer, Aguisín IV</ref><ref>Wiley, ''Tucait Baili Mongáin''.</ref> ==Mná chéile agus clann== Sa scéal faoi ''Forgoll'' agus ''Fothad'', deirtear go bhfuil Mongán pósta le ''Breothigernd'',<ref>Meyer, Aguisín II</ref><ref>Wiley, ''Scél asa mberar co mbad hé Find mac Cumaill Mongán ocus aní día fil aided Fothaid Airgdig''.</ref> ach sa scéal ''Tucait Baili Mongáin'', ''Findtigernd'' is ainm di.<ref>MacKillop, ll. 333–334, "Mongán".</ref> Sa ''[[Banseanchas|Bhanseanchas]]'' fáil sa ''[[Leabhar Laighneach]]'' leat file na Laigean [[Gilla Mo-Dutu]] (bás 1147), Dubh Lacha is ainm di.<ref>Meyer, Aguisín IX.</ref> I leagan eile de ''Compert Mongáin'', darb ainm ''Compert Mongáin ocus Serc Duibe Lacha do Mongán''<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/index.php?title=Show:ID&id=195 Compert Mongáin ocus Serc Duibe Lacha do Mongán] ar CODECS</ref> (Coimpeart Mhongáin agus Searc Dhuibhe Lacha do Mhongán), faightear tochmharc fada idir Mongán agus Dubh Lacha iníon Fhiachna mac Deamáin, ina bhfeictear ''[[Brandub mac Echach]]'' mar mhórphearsa. Sa scéal seo, baineann Mongán go minic usual as a chuid cumhachtaí athrú riochta agus draíochta Mhongáin.<ref>MacKillop, lch. 52, "Brandub", ll. 154–155, "Dub Lacha", & ll. 333–334, "Mongán"</ref><ref>Meyer, Aguisín V.</ref> Tá tríú scéal ann a insíonn mar dhea an fáth a raibh Mongán gan clanna. Agus Mongán agus file leis, ''Eochaid Rígéiges'' (bunaithe arís b'fhéidir ar Dhallán Forgaill) ar turas, fiafraítear díobh [[dinnseanchas|cialla logainmneacha]] a mhíniú, agus i ngach cás, cuireann Mongán náire ar Eochaidh, agus cuireann Eochaidh dá bharr mallacht air nára raibh clann uaisle aige agus gura tuathánaigh a shleachta.<ref>Wiley, ''Cid dia tall Eochaid Rígéiges degiartaige ó Mongán?''</ref><ref>MacKillop, lch. 185, "Eochaid Éigeas".</ref> ==Yeats agus Clarke== Thóg [[William Butler Yeats|Yeats]] Mongán mar phearsa ina cuid scríbhneoireachta, na dánta "Mongan laments the Change that has come upon him and his Beloved" agus "Mongan thinks of his past Greatness" (''The Wind Among the Reeds'', 1899) san áireamh. Is dráma grinn é ''The Plot Succeeds; a Poetic Pantomime'' (1950) le ''[[Austin Clarke (poet)|hAustin Clarke]], bunaithe ar scéal Mhongáin agus Dhuibhe Lacha. ==Bás== De réir thaifead a bháis i n[[Annála Tiarnaigh]]<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 626.6. Another different verse is included in the notice of Mongán's death in the [[Annála Uladh]], AU 625.2.</ref> mharaigh Mongán de chloch caite ag Artúr mac Bicior, [[na Briotanaigh|Briotanach]] a deirtear, nó [[Na Cruithnigh|Cruithneach]] de réir [[Kuno Meyer]]. Tá dán i dteannta leis, luaite le ''[[Bécc Bairrche mac Blathmaic]]'', rí Ulad: :''Is uar in gáeth dar Ile,<br />do fuil oca i Cínd Tire,<br />do-genat gnim amnus<ref>[http://dil.ie/3185 amnas], amhnas, dian, géar, ar eDIL</ref> de,<br />mairbfit Mongan mac Fiachnae. :Is fuar an ghaoth thar [[Ìle]]<br />''Fuil'' aice i g[[Cinn Tíre]]<br />déanfar gníomh amhnas de,<br />marófar Mongán mac Fiachna.<ref>Anderson, ll. 147–148</ref> Féach freisin Mionannála as [[Egerton 1782]]: 615–643<ref>[http://www.ucc.ie/celt/published/G100027/text002.html Suibne Menn, Fíachna mac Báetáin, Mongán] ar CELT</ref> ==Foinsí== * {{ cite book | url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html |title=Annals of Ulster AD 431–1201|accessdate=23 Márta 2008 |date=2003 |publisher=CELT: Corpus of Electronic Texts }} * {{ cite book | url=http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html |title=Annals of Tigernach |accessdate=23 Márta 2008 |date=1996 |publisher=CELT: Corpus of Electronic Texts }} * {{ cite book | last=Anderson |first=Alan Orr |authorlink=Alan Orr Anderson |title=Early Sources of Scottish History A.D. 500 to 1286 |volume=I |date=1922 |edition=1990 revised & corrected |publisher=Paul Watkins |location=Stamford|isbn=1-871615-03-8 }} * {{ cite book | last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=Londain |date=1973 |isbn=0-7134-5882-8 }} * {{ cite book | last=Carney |first=James |contribution=Language and literature to 1169 |editor-last=Ó Cróinín |editor-first=Daibhí |title=Prehistoric and early Ireland |series=A New History of Ireland |volume=I |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |date=2005 |isbn=978-0-19-922665-8 |pages=451–510 }} * {{ cite book | last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-36395-0}} *{{ cite book | last=Kinsella |first=Thomas |title=The Tain. Translated from the Irish epic Táin Bó Cuailnge |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |date=1970 |isbn=0-19-281090-1 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/tainfromirishepi00loui }} * {{ cite book | last=Mac Cana |first=Proinsias |contribution=Ireland and Wales in the Middle Ages: an overview |editor-last=Jankulak |editor-first=Karen |editor2-last=Wooding |editor2-first=Jonathan M. |title=Ireland and Wales in the Middle Ages |location=Dublin |publisher=Four Courts Press |date=2007 |isbn=978-1-85182-748-0 |pages=17–45 }} * {{ cite book | last=MacKillop |first=James |title=Oxford Dictionary of Celtic Mythology | url=https://archive.org/details/dictionaryofcelt0000mack |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |date=1998 |isbn=0-19-860967-1 }} * {{ cite book | url=http://www.sacred-texts.com/neu/celt/vob/index.htm |title=The Voyage of Bran son of Febal to the Land of the Living|last=Meyer |first=Kuno |authorlink=Kuno Meyer |location=Londain |publisher=D. Nutt |date=1895 }} * {{ cite book | last=White |first=Nora |title=Compert Mongáin and three other early Mongán tales |date=2006 |location=Maynooth |series=Maynooth Medieval Irish Texts |volume=5 |publisher=Department of Old and Middle Irish, National University of Ireland |issn=1393-970X }} * {{cite book |last=Wiley |first=Dan |url=http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Home.html |title=The Cycles of the Kings |date=2004 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081227214217/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Home.html |archivedate=27 December 2008 |df=dmy-all }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081227214217/http://www.hastings.edu/academic/english/Kings/Home.html |date=27 Nollaig 2008 }} ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Mongan mac Fíachnai}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] smakfimvvtcj5hscltq8ki4he6ibcgm 0 94377 1313910 1312144 2026-05-17T21:04:38Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc CODECS 1313910 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ardrí na hÉireann]] ba ea '''Maol Cobha mac Aodha''' ({{lang-sga|'Máel Coba mac Áedo'}}) (bás 615). [[Áed mac Ainmuirech|Aodh mac Ainmhireach]] (bás 598) ba ea a athair, agus [[Domnall mac Áedo|Domhnall mac Aodha]] (bás 642) a dheartháir, Ardríthe beirt a mheastar. Na bhall iad de [[Cenél Conaill]] [[Uí Néill an Tuaiscirt]].<ref>Byrne, Tábla 4</ref><ref>Charles-Edwards, Aguisín IV</ref><ref>Mac Niocaill, lch. 153</ref> D'éirigh Maol Cobha ina thaoiseach Cenél Conaill tar éis bhás a dhearthár, [[Conall Cú mac Áedo|Conall Cú mac Aodha]], sa bhliain 604. Dáileadh an ardríocht idir [[Cenél nEógain]] agus Cenél Conaill ó lár na 6ú haois ar aghaidh. Ba é [[Áed Uaridnach|Aodh Fuariodhnach]] réamhtheachtaí Mhaoil sna ríliostaí the king lists, agus tháinig seisean i gcomharbacht ar [[Suibhne Meann|Shuibhne Meann]], an bheirt de Cenél nEógain, cé go rítheaghlaigh iomaíochta. Bhí sé i réim ó 612 go 615.<ref>Tugtar réimeas 3 bliana sa [[Leabhar Laighneach]] agus 4 bliana i [[Sioncronachtaí Laud]].</ref> Sa bhliain 615, cloíodh agus maraíodh Maol Cobha ag Suibhne Meann i gCath Shliabh Troim, Tír Eoghain.<ref>[[Annála Uladh]], AU 615.1</ref><ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 613.1</ref><ref>Mac Niocaill, lch. 90</ref> Insítear i dtéacsanna níos deireanaí, ámh, gur tháinig sé slán as an gcath, rinneadh file agus easpag Clochair de, agus ansin díseartach ag Droim an Iolair<ref>[https://www.logainm.ie/59918.aspx Droim an Iolair] ar logainm.ie</ref>, [[Béal Leice, Contae Fhear Manach|Béal Leice]], [[Contae Fhear Manach]], agus i ndeireadh na dála fuair sé bás den phlá.<ref>[https://archive.org/details/banquetofdunnang00trin/page/10/mode/ ''The banquet of Dun na n-Gedh and The battle of Magh Rath''] via archive.org.</ref><ref>[https://archive.org/details/leborgablare00macauoft/page/374/mode/2up ''Lebor gabála Érenn''] via archive.org</ref><ref>[https://archive.org/stream/genealogiaeregum00walsuoft#page/42/mode/2up ''Genealogiae regum et sanctorum Hiberniae''] via archive.org</ref><ref>''The Register of Clogher'', by K. W. Nicholls, in Clogher Record, Iml. 7, Uimh. 3 (1971/1972), lch. 381</ref><ref>[https://codecs.vanhamel.nl/O_Daly_(M%C3%A1ir%C3%ADn)_1969a Ó Daly, 1969a], ar CODECS</ref> Is amhlaidh gur insealbhaigh Suibhne Meann [[Óengus mac Colmáin|Aonghas mac Colmáin]] mar Ardrí, in ainm ar a laghad. Bhí beirt mhac aige a rinneadh Ardríthe díobh de réir roinnt foinsí, [[Cellach mac Máele Coba|Ceallach]] (bás 658) agus [[Conall Cóel|Conall]] (bás 654). Insítear gur gharmhac Mhaoil é ''Dúnchad mac Cinn Fáelad'', ab [[Í Cholm Cille|Oileán Í]], (bás 717). ==Foinsí== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]], ''Part 1'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/index.html G100001A] ** [[Annála Tiarnaigh]], [http://www.ucc.ie/celt/published/G100002/index.html G100002] * [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], ''Irish Kings and High-Kings.'' Batsford, Londain, 1973. {{ISBN|0-7134-5882-8}} * Charles-Edwards, T.M., ''Early Christian Ireland.'' Cambridge University Press, Cambridge, 2000. {{ISBN|0-521-36395-0}} * Mac Niocaill, Gearoid (1972), ''Ireland before the Vikings'', Baile Átha Cliath: Gill and Macmillan * {{ cite web | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/19501 | teideal = Suibne Menn mac Fiachnai (''d.'' 628) | accessdate = 2007-10-22 | last = Charles-Edwards | first = T.M. | year = 2004 | work = Oxford Dictionary of National Biography | publisher = Oxford University Press }} ==Tagairtí== {{reflist}} {{s-start}} {{succession box | roimh = [[Áed Uaridnach]] | teideal = [[Ardrí na hÉireann]] | bliain = 608-610 | tar éis = [[Suibne Menn]] }} {{s-end}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sa 6ú haois]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Ard-Ríthe na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine na Meánaoise]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Uí Néill]] a1msduvdcv99ueeyigyi0lcjc8b2hes 0 94565 1313944 1313213 2026-05-18T07:55:18Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Nasc CODECS 1313944 wikitext text/x-wiki Aistriúchán Béarla den 17ú haois d'annála Gaeilge anois caillte is ea '''Annála Chluain Mhic Nóis''' ([[Béarla]] '''Annals of Clonmacnoise'''). Tuairiscítear iontu imeachtaí a tharla Éirinn ón ré réamhstairiúil go dtí AD 1408. Glaoitear scaití '''''Mageoghagan's Book''''' ar an saothar, ainmnithe as an aisteoir, [[Conall Staraí]].<ref>Murphy, ''Annals of Clonmacnoise'' (Baile Átha Cliath 1896).</ref> ==Stair agus ábhar== [[Íomhá:Clonmacnoise 6.jpg| mion |Fothrach na mainistreach ag Cluain Mhic Nóis.]] Tá na bunlámhscríbhinní ar iarraidh, agus ní fios cé a scríobh iad. Tugtar de ghnáth an t-ainm ''Annála Chluain Mhic Nóis'' dóibh toisc go meastar gur tiomsaíodh a gcuid ábhar i Mainistir [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]]. Cé nach deirtear a leithéid sa saothar féin, tá béim ar leith ann ar stair an cheantair ar dhá thaobh na Sionainne ag Cluain Mhic Nóis agus ar na teaghlaigh [[Uí Mhaine]] lonnaithe ann, mar atá Uí Cheallaigh, Uí Ruairc, Uí Mhaolmhuaidh, Uí Chonchúir agus Mhic Dhiarmada, rud nach bhfaightear i n-annála eile. I dteannta le sin, tá cosúlachtaí le feiceáil ann leis cnuasach Chluain Mhic Nóis, mar a thugtar air, de théacsanna annál.<ref>{{ cite book | title = The Medieval Irish Annals | last = Mac Niocaill | first = Gearóid | publisher = Dublin Historical Association | year = 1975 | location = Baile Átha Cliath | }}</ref> Insítear sna hAnnála stair na hÉireann ó the creation of man go dtí an bhliain AD 1408. Deir Mag Eochagáin go bhfuil roinnt míreanna ar iarraidh, ón mbliain 1182 go 1199, agus 1290 go 1299. Deir sé gur scriosadh iad ní amháin ag Lochlannaigh creachta á ndó, ach freisin ag táilliúirí á ngearradh chun oibriú leo. ==Aistriúchán Béarla== Cuireadh Béarla an ré Eilíse ar na na hAnnála sa bhliain 1627 ag [[Conall MacGeoghegan|Conall Mag Eochagáin]] as ''Lismoyny'', gar do [[Clóirtheach|Chlóirtheach]], [[Contae Uíbh Fhailí]]. Thiomnaigh Mag Eochagáin an aistriúchán dá dheartháir cleamhnais, Toirdhealbhach Mac Cochláin, a raibh a theaghlach ar ceann dóibh deireanach a bhíodh i mbun nósanna dúchais na nGael a chleachtadh. Críochnaíodh an t-aistriúchánB was 20ú Aibreán 1627, i gCaisleán Liath Mancháin, Uíbh Fhailí. Tá an bunleagan le Mag Eochagáin caillte anois, ach tá roinnt cóipeanna dó, caomhnaithe i [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]] agus sa [[Músaem na Breataine]]. Níos mó ná uair amháin, déanann Mag Eochagáin trácht ar "''the ould Irish book out of which he wrote, out of which many leaves were lost or stolen''." Is léir gur chaomhnaigh sé leagan cainte na Gaeilge agus gur chuir sé í chun socair, chomh fada is is féidir a dheimhniú i ngátar na bunlámhscríbhinne. ==Eagrán nua-aimseartha== Foilsíodh aistriúchán na nAnnál don chéad uair i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1896 agus arís ag Llanerch Publishers sa bhliain 1993. D'iarr scoláirí arís agus arís eile go bhfoilseodh eagrán nua, óir go meastar nach oiriúnach é eagrán Murphy do scoláireacht an lae inniu, scoláirí amhail is Prof David Dumville, a chásaigh "the poor textual condition of the Annals of Clonmacnoise and the lack of adequate modern criticism of that text";<ref>D. Dumville agus K. Grabowski, ''Chronicles and Annals of Mediaeval Ireland and Wales'' (Boydell Press, 1984), lch. 176.</ref> agus Dr Nollaig Ó Muraile, a chur in iúl go ndéanfadh duine éigin ar cheann de "those great desiderata in this particular field – namely new, up-to-date editions of the Annals of Tigernach and of Mageoghegan's Book".<ref>N. Ó Muraile, [http://www.fourcourtspress.ie/reviews.php?intProductID=703 Review of D. P. Mc Carthy's ''The Irish Annals: their Genesis, Evolution and History''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717190643/http://www.fourcourtspress.ie/reviews.php?intProductID=703 |date=2011-07-17 }}</ref> ==Féach freisin== * [[Conall Mag Eochagáin]] * [[Annála Éireann]] * [[Croinic na hÉireann]] ==Foinsí== * ''Annals of Clonmacnoise'', iontráil ar [https://codecs.vanhamel.nl/Annals_of_Clonmacnoise CODECS] * Murphy, Denis (eag.). ''The Annals of Clonmacnoise''. Royal Society of Antiquaries of Ireland. Baile Átha Cliath, 1896. PDF le fáil ar Internet Archive: [https://archive.org/details/annalsofclonmacn00royauoft anseo] nó [https://archive.org/details/annalsofclonmacn00mage anseo]. * ''Oxford Concise Companion to Irish Literature'', Robert Welsh, 1996. {{ISBN|0-19-280080-9}} * ''Chronicles and Annals of Mediaeval Ireland and Wales'', David Dumville agus Kathryn Grabowski, 1984. ==Naisc sheachtracha== * [https://archive.org/details/annalsofclonmacn00royauoft ''Annals of Clonmacnoise''] ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Annála Éireannacha]] [[Catagóir:Cluain Mhic Nóis]] mgskwx0rfeaj608tscqtctjdnkd0tfh 0 94919 1313847 1060323 2026-05-17T16:32:50Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313847 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Iníon le [[Coinneach mac Ailpín|Cináed mac Ailpin]], Rí Dhál Riada, ba ea '''Máel Muire ingen Cináeda'''. Phós sí dhá rí tábhachtach Éireannacha de chuid Uí Néill. Ba é [[Áed Findliath|Aed Finliath]] den Chenél nEógain, Rí Ailigh agus [[Ardrí na hÉireann|Ard-Rí na hÉireann]] a chéad fhear céile. Glúndub|Ba é Niall Glúndub]], sinsear na hUí [[Ó Néill|Neill]], mac an phósta seo. Bhí a dara fear céile Flann Sinna bainteach le 'Clann Cholmáin, an ríshliocht síolraithe ó [[Colmán Mór mac Diarmata|Cholmán Mór mac Diarmata]]. Mar iníon, bean chéile agus máthair ríthe, nuair a d’éag Mael Muire sa bhliain 913, thuairiscigh Annála Uladh a bás, rud neamhghnách do chroinicí fireann-lárnach an ama sin. == Féach freisin == * Máel Muire [[Catagóir:Banphrionsaí Éireannacha]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 9ú haois]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 10ú haois]] 7xj605bu3ue0pvloq75nplvd2eg60gi 0 95366 1313940 1312802 2026-05-18T07:48:18Z Marcas.oduinn 33120 /* Tuath Osraí */ Nasc CODECS 1313940 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Ríthe na nOsraí|Rí na nOsraí]] de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] ba ea '''Cearbhall mac Dúnlainge''' nó scataí '''Dúnghaile''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Cerball mac Dúnlainge''', '''Dúngaile''') (bás 888). Bhí sé i réim ón mbliain 842 go dtí a bhás sa bhliain 888. [[Dúngal mac Fergaile]], iar-rí, ba ea athair Chearbhaill. Tháinig sé chun cinn tar éis bhás [[Feilimí mac Criomhthainn|Fheilimí mhic Criomhthainn]], [[ríthe na Mumhan|rí na Mumhan]], sa bhliain 847. Bhíodh [[Osraí]] faoi smacht ríthe [[Eoghanachta|Eoghanacht]] na Mumhan, ach tháinig sraith ríthe laige mar chomharbaí ar Fheilimí, arbh éigean dóibh dul i ngleic le hionsaithe [[Lochlannaigh|Lochlannach]] ón muir. Dúradh mar thoradh go raibh Cearbhall sa dara háit mar rí cumhachtach sa tír.<ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 266.</ref> Tháinig a dheartháir [[Riagan mac Dúnlainge|Riagán mac Dúnlainge]] i gcomharbacht air. Aithnítear le Cearbhall '''Kjarvalr Írakonungr''' (Cearbhall rí Éireann), pearsa a fheictear sna [[ságaí Ioruacha]] mar shinsear roinnt teaghlach [[an Íoslainn|na hÍoslainne]].<ref name="mbl">{{ lua idirlín | url = http://www.mbl.is/greinasafn/grein/228491/| foilsitheoir = mbl.is| teideal = Eru Íslendingar komnir af Kjarval Írakonungi | dátarochtana = 9ú Eanáir 2017 }}</ref> == Beatha Cearbhaill == [[Íomhá:Kingdom of Osraige-900.svg|deas|mion|200px|Ireland circa 900]] <!--A memory of the [[kingdom of Osraige]] survives today in the name and boundaries of the [[Roman Catholic Diocese of Ossory]]. The earliest recorded seat of the bishops was at [[Saighir]], later moved to [[Aghaboe]], and this appears to have been the principal church of the kingdom by the eighth century when the [[hagiography|life]] of Saint [[Cainnech of Aghaboe]] was composed.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', pp. 262–264; since the place-name ''Domnach'' represents a very early church, it is probably that ''Domnach Mór Roigni''—modern [[Donaghmore, County Laois]]—was earlier than Aghaboe and that the rise of Aghaboe followed the expulsion of the Corcu Loigde rulers from Osraige and the coming to power of Cerball's ancestors.</ref> The name Osraige—the Deer people—is among the oldest group of Irish tribal names. Although genealogists in the Early Christian period explained such names by recourse to eponymous ancestors, the names are likely those of [[totem]]ic animals or tribal deities.<ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', pp. 3–4; more ...</ref> --> === Tuath Osraí === Ar cheann de tuairim is 150 [[tuath]] a bhíodh i nÉirinn tráth ba ea ríocht [[Osraí]]. Ar an meán, críocha beaga a bhí ann i dtuath, timpeall 500 ciliméadar cearnach, agus daonra trí ní ceithre mhíle. Tuath mhór as an ngnáth ba ea Osraí, 2000 ciliméadar cearnach i n-achar trasna [[An Bhearú|na Bearú]] i gcontaetha of [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]], [[Contae Laoise|Laoise]] agus [[Contae Uíbh Fhailí|Uíbh Fhailí]] an lae inniu, ar chomhtheorainn le [[Deoise Osraí]].<ref>Byrne, ''Irish Kings'', ll. 46–47</ref><ref>Kelly, ''Early Irish Law'', ll. 1–16</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 102–106.</ref> Agus Cearbhall Óg, bhíodh Osraí mar chuid de ríocht na [[Mumhain|Mumhan]], faoi cheannas na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] as [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]]. Taobh thoir den chúige a bhíodh Osraí, ag roinnt teorann le ríocht na [[Laighin|Laigean]]. Ar feadh tréimhse sa seachtú haois bhí deisceart Osraí bhí cheannas [[Corcu Loígde]], ríthe na Mumhan roimh thrácht na nEoghanacht. Dar leis an téacs ''[[Frithfolad Muman]]'',<ref>''[https://codecs.vanhamel.nl/index.php?curid=11688 Frithfolaid ríg Caisil fri túatha Muman]'' ar CODECS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210814091312/https://www.vanhamel.nl/vhcodecs/index.php?curid=11688 |date=2021-08-14 }}</ref> bhí na hOsraí féin ina ríthe Mumhan tráth. Is léir ón téacs gur dhream cumhachtach a bhí ann, cé go raibh a lá thart.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541.</ref> === Ré na Lochlannach === Bhí saol Chearbhaill ar chomhaois le chéad ré na [[Lochlannaigh|Lochlannach]] i nÉirinn, agus luaitear é go suntasach i bhfoinsí Lochlannacha níos deireanaí. Insítear i [[Landnámabók]] na hÍoslainne go raibh Cearbhall (''Kjarvalur'') ina cheannaire [[Áth Cliath]] agus Iarla [[Inse Orc]]. Cé gur threo an-chuid ríochtaí sa Bhreatain - [[Anglia Thoir]], [[Fortriu]], [[Mercia]] agus [[Northumbria]] — faoi bhrú na gcreachadóirí Lochlannacha, d'fhás a thionchar i nÉirinn de réir a chéile. Sa chéad leath den naoú haois, tháinig creachadóirí i mbuíonta beaga, ag méadú faoi cheannairí amhail is [[Tuirgéis]] sna 840í, agus [[Amlaíb Conung|Amhlaoibh]] agus [[Ímar|Íomhar]] sna 850í. Bhí na Lochlannaigh idir ina gcéilí comhraic agus ina gcomhghuaillithe Chearbhaill agus ríthe Éireannacha eile. I ndeireadh na dála, d'athródh na '[[Gall-Ghaeil]]' saol polaitiúil na tíre, agus baile trádála bunaithe acu, ach ní fhacthas tionchar siúd ach go dtí na deichiú agus aonú haoiseanna déag seachas an naoú. === Teacht i réim === Tháinig Cearbhall i gcomharbacht ar a athair, [[Dúngal mac Fergaile]] mar rí Osraí sa bhliain 842.<ref>Hudson, "Cerball"</ref><ref>AU 842.</ref> Ag an am seo, bhí [[Ardrí na hÉireann]] ná [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid]], pósta le deirfiúr Chearbhaill, Land. Bhí Cearbhall féin pósta le hiníon Máel Sechnaill.<ref>AU 842, 847</ref><ref>AEÉ 246</ref><ref>Hudson, "Cerball"</ref><ref>Charles-Edwards, "Máel Sechnaill"</ref><ref>Downham, "Cearbhall", ll. 6–7.</ref> === Eachtraí a réimis === Feictear Cearbhall don chéad uair sa bhliain 846, nuair a rinne na [[Lochlannaigh]] ruathar ar Osraí thuaidh, inár scriosadar cill ag [[Cúil Chaisín]] (gar do [[Gabhalmhaigh|Ghabhalmhaigh]]) agus creachadar áit anaithnid darb ainm ''Cúl Maine''. Cuireadh na ruathairí faoi léigear le coicís ag arm Chearbhaill agus cloíodh go dona iad.<ref>ACM 844</ref><ref>Downham, "Cearbhall", ll. 9–10. B'fhéidir gurbh as ceantar i g[[Contae Cheatharlach]] na Lochlannaigh úd.</ref> An bhliain dár gcionn, ruaig Cearbhall ruathar Lochlannach eile, faoi cheannas Hákon éigin as [[Áth Cliath]] b'fhéidir, ag air eile anaithnid darb ainm ''Carn Brammit''.<ref>Downham, "Cearbhall", lch. 10</ref><ref>Downham, ''Viking Kings'', lch. 237</ref><ref>AU 848</ref><ref>ACM 846</ref><ref>CS 847</ref> Tá tuairisc ann i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] go ndearnadh [[Uí Chinnsealaigh]] na Laigean ruathar ar na jOsraí sa bhliain 848, faoi cheannas a rí, [[ríthe Uí Chinnsealaigh|Echtigern mac Guaire]]. Insítear níos deireanaí i n[[Annála Uladh]] go maraíodh Echtigern go fealltach ag Cearbhall Bruadar mac Aodha éigin, agus go maraíodh Bruadar ag a mhuintir féin seachtain i ndiaidh sin.<ref>Downham, "Cearbhall"</ref><ref>ACM 846</ref><ref>AU 853.</ref> Sa bhliain 854, cuireadh Cearbhall chun na Mumhan ag a dheartháir céile chun cáin agus gialla a ghabháil.<ref>AEÉ 246</ref> Sa bhliain 855, insítear go ndearna sé ár mór ar arm Lochlannach faoi Rodolb éigin. Gabhadh é féin tar éis an chatha, ach d'éirigh leis éalú. Go gairid i ndiaidh sin, thug Cearbhall tacú le harm Danar, as [[Port Láirge]] is amhlaidh, faoi cheannas Horm in éadan na Lochlannach. D'iarr fir na Mumhan freisin cabhair ó Chearbhall in éadan na Lochlannach, a cloíodh acu uile (Cearbhall, Horm agus gur na Mumhan). Maraíodh Horm ag déanamh ruathair sa [[an Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]] ag [[Rhodri Mór]].<ref>AEÉ 251, 254</ref><ref>AU 856.</ref> <!--{{Quote box |quote = The men from two fleets of Norsemen came into Cerball son of Dúnlang's territory for plunder. When messengers came to tell that to Cerball, he was drunk. The noblemen of Osraige were saying to him kindly and calmly, to strengthen him: ‘What the Norwegians are doing now, that is, destroying the whole country, is no reason for a man in Osraige to be drunk. But may God protect you all the same, and may you win victory and triumph over your enemies as you often have done, and as you still shall. Shake off your drunkenness now, for drunkenness is the enemy of valor.’ When Cerball heard that, his drunkenness left him and he seized his arms. A third of the night had passed at that time. This is how Cerball came out of his chamber: with a huge royal candle before him, and the light of that candle shone far in every direction. Great terror seized the Norwegians, and they fled to the nearby mountains and to the woods. Those who stayed behind out of valor, moreover, were all killed. When daybreak came the next morning, Cerball attacked all of them with his troops, and he did not give up after they had been slaughtered until they had been routed, and they had scattered in all directions. Cerball himself fought hard in this battle, and the amount he had drunk the night before hampered him greatly, and he vomited much, and that gave him immense strength; and he urged his people loudly and harshly against the Norwegians, and more than half of the army was killed there, and those who escaped fled to their ships. This defeat took place at Achad mic Erclaige. Cerball turned back afterwards with triumph and great spoils. |source = [[Fragmentary Annals of Ireland]], '''''FA277''''' |quoted = 1 }}--> Is amhlaidh go raibh comhaontas déanta ag Cearbhall le beirt ríthe Lochlannacha, [[Amlaíb Conung]], "mac rí Lochlainn", agus Íomhar, ar a glaodh ina thásc "rí Lochlannach na hÉireann uile agus na Breataine".<ref>AEÉ 259</ref><ref>AU 853, 873</ref><!--Íomhar is sometimes assumed to be the same person as [[Ivar the Boneless]] and Amlaíb to be [[Olaf the White]], respectively son and grandson of the legendary Swedish king [[Ragnar Lodbrok]], although this is far from certain.--><ref>Pléitear a sinsearacht le hÓ Corrain, ''The Vikings in Scotland and Ireland''.</ref> Ní raibh dóthain nirt ag na comhghuaillithe ámh chun bac a chur ar Mhaol Seachnaill cáin agus gialla a éileamh ar Chearbhall sa bhliain 858,<ref>AEÉ 260.</ref> ach chuaigh Cearbhall agus Íomhar ar slógadh sna Laigin agus furasta i gcoinne na Lochlannaigh (Gaeil-Gaill) sa Mhumhain.<ref>AEÉ 262, 263.</ref> An bhliain dár gcionn, rinne Cearbhall agus Amhlaoibh ruathar ar chríocha Mhaoil Seachnaill sa [[ríocht na Mí|Mhí]]. Go gairid i ndiaidh sin ámh, b'éigean do Chearbhall ghéilleadh arís do Mhaol Seachnaill.<ref>AEÉ 265</ref><ref>AU 859</ref><ref>Byrne, ''Irish Kings'', lch. 265.</ref> Sa bhliain 860, chloígh Cearbhall arm Lochlannach ag déanamh ruathair sna hOsraí. Níos deireanaí sa bhliain úd, chuaigh sé ar slógadh le Maol Seachnaill in éadan [[Aodh Fionnliath|Aodha Fhionnléith]] i dtuaisceart na tíre.<ref>AEÉ 277, 279</ref><ref>AU 860.</ref> Fuair Maol Seachnaill bás sa bhliain 862 agus tháinig i gcomharbacht ar Aodh Fionnliath, a phós a bhainteach, [[Land ingen Dúngaile|Land]] deirfiúr Cearbhaill. Sa bhliain chéanna, insítear gur chloígh Cearbhall cabhlach Lochlannach faoi Rodolb éigin, cá nach léir é áth é an fear céanna a cloíodh sa bhliain 855.<ref>AEÉ 308</ref> Sa bhliain 864, rinne fir na Laigin agus a gcomhghuaillithe Lochlannacha creach ar Osraí mar dhíoltas ar ruathar Chearbhaill. Bhain na hEoghanachta leas as an eachtra seo agus rinneadar féin ionsaí ar na nOsraí. Rinne Cearbhall creach orthu siúd chun a dhíoltas féin a bhaint amach. An bhliain chéanna, deirtear gur scrios sé a chomharsana ó dheas, na [[Déise]].<ref>AEÉ 314, 318.</ref> Sa bhliain 870, chuaigh Cearbhall le hAodh Fionnliath ar feachtas sna Laigin. Rinne fir na Laigean ruathar ar arm na nOsraí, camptha amach óna arm Aodha, ach dhíbir Cearbhall iad cé le sochaí caillte, a ghaol ''Cennétig mac Gáethíne'' ina measc.<ref>AEÉ 377, 387</ref><ref>AU 870.</ref> === Bás === Tar éis tuairisce deireanaí faoi eachtra i g[[cúige Chonnacht]] agus cúige Mumhan sa bhliain 871, tá bearna ann sna hAnnála Easpacha.<ref>AEÉ 398, 399.</ref> I nAnnála Uladh, ní tuairiscítear aon rud eile faoi go dtí a bhás sa bhliain 888.<ref>AU 888.</ref> Adhlacadh é i [[Saighir]], Uíbh Fhailí. Tháinig a dheartháir, [[Riagan mac Dúnlainge|Riagán]], i gcomharbacht air. == Oidhreacht == Caomhnaítear Cearbhall i bhfoinsí stairiúla mar rí crógach mór le rá, a bhain clú agus cáil amach as ucht a ghníomhartha gaisce, agus tá go leor staróg iontach scríofa faoi. Feictear rí nach mór-[[annála Éireann]], ag déanamh cleamhnais leis an Ardrí agus ag baint neamhspleáchas na nOsraí amach ar an Mumhain. Feictear rí bhfoinsí Éireannacha maraon le Breatnaise agus Lochlannacha. Tá eolas ar leith faoi i bhfoinsí áirithe. === Cineál na bhfoinsí === Díorthaithe ón saothar [[Croinic na hÉireann]] anois caillte atá na h[[annála Éireann]] a chláraíonn an naoú haois. Is claonta iad na hannála uile, agus is neamhiontaofa iad na foinsí eile maidir le Cearbhall. Tá [[Annála Easpacha na hÉireann]], cuid de shaothar níos mó (féach [[#Annála Easpacha|thíos]]), dírithe go háirithe ar shaol Chearbhaill. I measc saothar eile den chineál céanna, tá [[Cogad Gáedel re Gallaib|Cogadh Gael le Gaill]] agus [[Caithréim Chellacháin Chaisil]]. Spreagtha ag na hAnnála Easpacha, feictear Cearbhall mar shinsear i bhfoinsí Íoslainne, faoin ainm ''Kjarvalr Írakonungr''.<ref>Byrne, lch. 162</ref><ref>Ó Corrain, "Viking Ireland – Afterthoughts", ll. 17ff.</ref> Agus b'fhéidir go bhfuil sé luaite sa dán stairiúil de chuid na 11ú haoise, ''[[Fáistine Bhearcháin]]'', ach le buafhocal mar is gnách sa saothar úd.<ref>Hudson, ''Prophecy of Berchán'', ll. 135–138.</ref> I measc ginealach agus téacsanna dlí agus tíreolaíochta eile, tá mar shampla ''[[Frithfolad Muman]],'' a leagann amach dualgais [[ríthe na Mumhan]] dá gcomhghuaillithe, tuatha agus géillsinigh. Tugann sé léargas ar stádas Osraí laistigh de ríocht na Mumhan.<ref>Byrne, ''Irish Kings'', ll. 196–199</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 534–548.</ref> === Annála Easpacha === Is iad [[Annála Easpacha na hÉireann]] na hannála ina fhaightear an chuid is mó den eolas atá ann faoi Chearbhall. Scríobhadh i nOsraí iad, is dóigh faoi choimisiún a shliochtaigh, [[Donnchad mac Gilla Pátraic]], agus dá bharr moltar gur claonta iad mar fhoinse. Tagann an mír maidir le beatha Cearbhaill chun deiridh go luath sna 870í, tá mar sin cúig bliana déag ag deireadh a shaoil ar iarraidh. Bhí sé i gceist ag Annála Easpacha comhaontais agus gaiscí Chearbaill a ghlóiriú.<ref>Radner, ''Writing History'', ll. 321–325</ref><ref>Ó Corráin, "Afterthoughts", ll. 18–19</ref><ref>Flanagan, "High-kings with opposition", ll. 916 & 919</ref> Deirtear gur rí Críostaí den scoth é Cearbhall a mbíonn i mbun a naimhde a chloí, Lochlannaigh págánach ach go háirithe. Os a choinne sin, deirtear go ndearna sé comhaontais le buíonta comhraic Lochlannacha go luath ina shaol. Cuirtear cuma mhaith orthu siúd, chun a náire a mhaolú, agus é ina rí Críostaí ag dul i bpáirt le creachadóirí págánach. === Landnámabók === Sa [[Landnámabók]] de chuid na [[Íoslainn|hÍoslainne]], feictear Cearbhall (''Kjarvalur'') mar thiarna [[Áth Cliath]] agus Iarla [[Inse Orc]]. Ag tús an leabhair, tá liosta de rialtóirí suntasacha na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach. I dteannta leis an rí Osraí feictear na [[Pápa]]í, [[Pápa Aidrian II|Adrian II]] agus [[Pápa Eoin VIII|Eoin VIII]]; [[An Impireacht Bhiosántach|Impirí Bhiosántacha]], [[Leo VI Eagnaí]] agus a dheartháir Alexander; [[Harald Fairhair]], rí [[an Iorua|na hIorua]]; [[Eric Anundsson]] agus a mhac [[Björn Eriksson]] [[An tSualainn|na Sualainne]]; [[Gorm Sean]] rí [[An Danmhairg|na Danmhairge]]; agus [[Ailfrid Mór]], rí [[Sasana|Shasana]].<ref name="snerpa"/> Déanann an ''Landnámabók'' trácht ar "Kormlöð", "Rafarta, iníon Kjarval", "Dufnial, mac Kjarval" agus "Friðgerðr, iníon Kjarval". Feictear Rafarta ní Raforta sna ''[[Njál's saga]], [[Grettis saga|Gretti's saga]]'' agus ''[[Laxdæla saga]]'', agus Friðgerðr sna ''[[ságaí Vinland]]''. Tuairiscítear pósadh "Eithne, iníon rí Kjarval Éireann" agus [[Hlodvir Thorfinnsson]], Iarla Inse Orc sa ''[[sága Orkneyinga]]'' agus Iarla [[Sigurd Ramhar]] a mic, a maraíodh i g[[Cath Chluain Tarbh]].<ref>Ó Corrain, "Viking Ireland – Afterthoughts"</ref> Is cinnte gur Éireannach iad roinnt desna hainmneacha seo: Kormlöð (Gormflaith), Eithne agus Dufnial. Ní follasach é cén fáth a bhfuil ról lárnach ag Cearbhall i ságaí agus ginealaigh na hÍoslainne. Is amhlaidh go ndeachaigh muintir Chearbhaill chuig an Íoslainn i dtreo dheireadh na 10ú haoise. I bhfianaise an dáta a scríobhadh an ''Landnámabók'', is dócha gur neamh-iontaofa iad na seanghinealaigh seo. Is fiú a lua fós gur athscríobhadh ginealaigh na nOsraí chun iad a chur leis na Laighin, rud a chur leis an éiginnteacht. Moltar gurbh é an tóir mhór a bhí ar [[Annála Easpacha na hÉireann]] i measc na [[Gall-Ghaeil]] de chuid na 11ú haoise ba chúis le seasamh Chearbhaill i scríbhneoireacht Íoslainne. Arbh é Cearbhall ina shinsear na n-Íoslainneach nó nárbh é, ní tábhachtach sin ar thaobh na tuairime gur mheas siad gur bhfiú é a mhaíomh. === Annales Cambriae === Tuairiscítear bás Chearbhaill sna h[[Annales Cambriae]] Dúin bhliain 887. Is é Cearbhall an t-aon rí Éireannach amháin nach Uí Néill é a fheictear sna hannála úd, rí a chuireann a chuid tábhachta in iúl. === Foinsí eile === Is léir go bhfuil Cearbhall luaite sa téacs, [[Fáitsine Bhearcháin]], trí leasainm nó bhuafhocal mar is gnách sa saothar úd.<ref name="google2">{{cite book|title=Prophecy of Berchán: Irish and Scottish High-kings of the Early Middle Ages|author=Hudson, B.T.|date=1996|publisher=Greenwood Press|isbn=9780313295676|url=https://books.google.com/books?id=uMtuva92HwwC&pg=PA73|page=73|accessdate=9ú Eanáir 2017}}</ref> === An lá inniu === Mar a thugann staraithe faoi ndeara, bhí Cearbhall ina phatrún de thionscadail tógála den scoth ina ríocht, rud a spreag ceird snoí ardchros i nOsraí.<ref>T. Lyng. Old Kilkenny Review, 1981, ll. 254-268</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem an Mhíle Mheánaoisigh, le taispeántas a chuireann béim ar ról rí Chearbhaill mar phatrún na ceirde úd.<ref>[http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone Medieval Mile Museum]</ref> == Craobh ghinealaigh == Maítear gur sinsear é Cearbhall de roinnt teaghlach suntasach, idir i nÉirinn, in Albain agus san Íoslainn. Is sinsear é de gach [[ríthe na nOsraí|rí Osraí]] ina dhiaidh, mar mar sin sinsear [[Mhic Giolla Phádraig]], ríthe Osraí agus in am trátha barúin agus iarlaí Osraí Uachtaraigh, chomh maith le [[Barún Castletown|Barúin Castletown]]. Is sinsear é fosta de chlann Uí Bhraonáin as Uí Dhuach,<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | dáta = 25ú Deireadh Fómhair 2003| dátarochtana = 9ú Eanáir 2017 }}</ref> clann shóisearacha trína mac níos sine leis.<ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Pedigrees1/Brenan-1-Heremon.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Brenan (No.1) family pedigree | dátarochtana = 9ú Eanáir 2017 }}</ref> Feictear Cearbhall fosta i liteartha na hÍoslainne mar sheanathair máthartha ''Helgi the Lean'', lonnaitheoir mór le rá, sinsear go leor teaghlaigh Íoslainne, an laoch Gunnar Hlíðarendi ina measc.<ref>Alex Woolf, ''[https://www.academia.edu/22127847/Imagining_Shetland_before_the_Vikings Imagining Shetland before the Vikings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201031064035/https://www.academia.edu/22127847/Imagining_Shetland_before_the_Vikings |date=2020-10-31 }}'' academia.edu</ref> {{familytree/start}} {{familytree | |DÚN| |DÚN=[[Dúngal mac Fergaile|Dúnghal]]||}} {{familytree | | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.}} {{familytree | |CEA| |RIA| |LAN| |MAO| |AOD| |GAO|CEA=''' Cearbhall '''|RIA=[[Riagan mac Dúnlainge|Riagán]]|LAN=[[Land ingen Dúngaile|Lann]]|MAO=[[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachnaill]]|AOD=[[Aodh Fionnliath]]|GAO=Gaoithine}} {{familytree | | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.}} {{familytree | |DIA| |CUI| |CEL| |RAF| |DUN| |KOR| |FRI| |ETH|DIA=[[Diarmait mac Cerbaill (rí Osraí)|Diarmaid]]|CUI=Cuilde|CEL=[[Cellach mac Cerbaill|Ceallach]]|RAF=Rafarta|DUN=Dúnghal|KOR=Kormled|FRI=Frithgertr|ETH=Ethna}} {{familytree | | |!| | | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | |!|}} {{familytree | | |!| | | | | | | |!| | | |c|EYV|!| | | |]|GRI|c|IOR|]|HLO|EYV=Eyvindr|GRI=Grimolfr|IOR=Iorirhima|HLO=Hlotvir}} {{familytree | | |!| | | | |,|-|-|^|.| | | | | | |!| | | |!| | | | | | | |!|}} {{familytree | |QQQ| | |DON| |CUI| | | | |DUF| |THO| | | | | |SIG|QQQ=?|DON=Donnchadh|CUI=Cuileann|DUF=Dufthakr|THO=Thorgrimr|SIG=Signuth digri}} {{familytree | | |!| | | | |!| | | | | | | | | | |)|-|-|-|.|}} {{familytree | |CEA| | |GIO| | | | | | | | |VIL| |ASK|CEA=Ceallach|GIO=[[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]|VIL=Vilbadr|ASK=Askell hnokhan|}} {{familytree | | | | | | | |!| | | | | | | | | | |)|-|-|-|.|}} {{familytree | | | | | | |MHI| | | | | | | | |BJK| |BJN|MHI=''[[Mhic Giolla Phádraig]]''|BJK=Bjollok|BJN=Bjolan}} {{familytree/end}} * Rafarta<ref>{{cite book|title=Njal's Saga|author=Hollander, L.M.|date=1997|publisher=Wordsworth Editions, Limited|isbn=9781853267857|url=https://books.google.com/books?id=Wbzz-pVXeh4C&pg=PA223|page=223|accessdate=9 January 2017}}</ref><ref >{{lua idirlín |url = http://www.ellipsis.cx/~liana/names/drafts/irish-norse.html |foilsitheoir = ellipsis.cx |teideal = Old Norse Forms of Early Irish Names |dátarochtana = 9ú Eanáir 2017}}</ref> == Féach freisin == * [[Dál Birn|Dál Bhirn]] * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Osraí]] * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Mhic Giolla Phádraig]] == Foinsí == * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [[Annála Uladh]] ** [[Chronicon Scotorum]] ** [[Annála Inis Faithlinn]] ** [[Annála Easpacha na hÉireann]] ** [[Annála na gCeithre Máistrí]] * {{ cite book | last = Anderson | first = Alan Orr | authorlink = Alan Orr Anderson | title = Early Sources of Scottish History A.D. 500 to 1286 | volume = I | year = | edition = 1990 athbhreithnithe | publisher = Paul Watkins | location = Stamford | isbn = 1-871615-03-8 }} * {{ cite book | last = Byrne | first = Francis John | authorlink = Francis John Byrne | title = Irish Kings and High-Kings | publisher = Batsford | location = Londain | year = 1987 | isbn = 0-7134-5882-8 }} * {{ cite book | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | last = Byrne | first = Francis John | contribution = The Viking Age | pages = 609–631 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 978-0-19-922665-8 }} * {{ cite book| last = Charles-Edwards | first = T. M. | title = Early Christian Ireland | publisher = Cambridge University Press | location = Cambridge | isbn = 0-521-36395-0 | year = 2000 }} * {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50110 | work = Feidlimid mac Crimthainn (''d''. 847) | sloinne = Bracken | ainm = Damian | teideal = Oxford Dictionary of National Biography | bliain = 2004 | suíomh = Oxford | doi = 10.1093/ref:odnb/50110 | dátarochtana = 25ú Deireadh Fómhair 2007 }} * {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/17770 | work = Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid (''d''. 862) | sloinne = Charles-Edwards | ainm = T. M. | teideal = Oxford Dictionary of National Biography | suíomh = Oxford | bliain = 2004 | doi = 10.1093/ref:odnb/17770 | dátarochtana = 15ú Feabhra 2007 }} * {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/49261 | work = Ívarr (''d''. 873) | sloinne = Costambeys | ainm = Marios | teideal = Oxford Dictionary of National Biography | bliain = 2004 | suíomh = Oxford | doi = 10.1093/ref:odnb/49261 | dátarochtana = 22ú Deireadh Fómhair 2007 }} * {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50117 | work = Flann Sinna (847/8–916) | sloinne = Doherty | ainm = Charles | teideal = Oxford Dictionary of National Biography | bliain = 2004 | suíomh = Oxford | doi = 10.1093/ref:odnb/50117 | dátarochtana = 15ú Feabhra 2007 }} * {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/50072 | work = Áed mac Néill (''d''. 879) | sloinne = Hudson | ainm = Benjamin | teideal = Oxford Dictionary of National Biography | bliain = 2004 | suíomh = Oxford | doi = 10.1093/ref:odnb/50072 | dátarochtana = 15ú Feabhra 2007 }} * {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/4972 | work = Cerball mac Dúngaile (''d''. 888) | sloinne = Hudson | ainm = Benjamin| teideal = Oxford Dictionary of National Biography | suíomh = Oxford | bliain = 2004 | doi = 10.1093/ref:odnb/4972 | dátarochtana = 20ú Lúnasa 2007 }} * {{ lua idirlín | url = http://www.oxforddnb.com/view/article/49263 | work = Óláf the White (''fl''. 853–871) | sloinne = Hudson | ainm = Benjamin | teideal = Oxford Dictionary of National Biography | suíomh = Oxford | bliain = 2004 | doi = 10.1093/ref:odnb/49263 | dátarochtana = 25ú Deireadh Fómhair 2007 }} * {{ cite book | last = Downham | first = Clare | title = The career of Cearbhall of Osraige | year = 2004 | journal = Ossory, Laois and Leinster | volume = 1 | pages = 1–18 | issn = 1649-4938 }} * {{ cite book | last = Downham | first = Clare | title = Viking Kings of Britain and Ireland: The Dynasty of Ívarr to A.D. 1014 | location = Dún Éadain | publisher = Dunedin | year = 2007 | isbn = 978-1-903765-89-0 }} * {{ cite book | editor-last = Duffy | editor-first = Seán | title = Atlas of Irish History | publisher = Gill and Macmillan | location = Baile Átha Cliath | year = 1997 | isbn = 0-7171-3093-2 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/atlasofirishhist00sean_0 }} * {{ cite book | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | last = Flanagan | first = M. T. | contribution = High-kings with opposition, 1072–1166 | pages = 899–933 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 978-0-19-922665-8 }} * {{ cite book | last = Hudson | first = Benjamin T. | title = The Prophecy of Berchán: Irish and Scottish High-Kings of the Early Middle Ages | url = https://archive.org/details/prophecyofbercha0000huds | publisher = Greenwood | location = Londain | year = 1996 | isbn = 0-313-29567-0 }} * {{ cite book | last = Mac Niocaill | first = Gearóid | title = Ireland before the Vikings | volume = 1 | series = The Gill History of Ireland | location = Baile Átha Cliath | publisher = Gill & Macmillan | year = 1972 | isbn = 0-7171-0558-X }} * {{ cite book | editor-last = Ó Cróinín | editor-first = Dáibhí | title = Prehistoric and Early Ireland | volume = I | series = A New History of Ireland | last = Ó Corráin | first = Donnchadh | contribution = Ireland ''c''.800: aspects of society | pages = 549–608 | publisher = Oxford University Press | location = Oxford | year = 2005 | isbn = 978-0-19-922665-8 }} * {{ cite book | last = Ó Corráin | first = Donnchadh | title = Ireland before the Normans | volume = 2 | series = The Gill History of Ireland | location = Baile Átha Cliath | publisher = Gill & Macmillan | year = 1972 | isbn = 0-7171-0559-8 }} * {{ cite book | last = Ó Corráin | first = Donnchadh | contribution = Ireland, Wales, Man and the Hebrides | editor-last = Sawyer | editor-first = Peter | title = The Oxford Illustrated History of the Vikings | url = https://archive.org/details/oxfordillustrate00sawy | year = 1997 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | isbn = 0-19-285434-8 | pages = [https://archive.org/details/oxfordillustrate00sawy/page/83 83]–109 }} * {{ cite book | last = Ó Corráin | first = Donnchadh | title = The Vikings in Scotland and Ireland in the Ninth Century | journal = Peritia | volume = 12 | pages = 296–339 | url = http://www.ucc.ie/celt/Vikings%20in%20Scotland%20and%20Ireland.pdf | year = 1998 | accessdate = 1d Nollaig 2007 | isbn = 2-503-50624-0 | publisher = Brepols | location = an Bheilg | doi = 10.1484/J.Peri.3.334 }} * {{ cite book | last = Ó Corráin | first = Donnchadh | contribution = Viking Ireland – Afterthoughts | editor-last = Clarke | editor2-last = Ní Mhaonaigh | editor3-last = Ó Floinn | title = Ireland and Scandinavia in the early Viking age | pages = 421–452 | publisher = Four Courts | location = Baile Átha Cliath | year = 1998 | isbn = 1-85182-235-6 | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | accessdate = 20ú Lúnasa 2007 }} * {{ cite book | last = Ó Cróinín | first = Dáibhí | title = Early Medieval Ireland: 400–1200 | publisher = Longman | location = Londain | year = 1995 | isbn = 0-582-01565-0 }} * {{cite book | last = Radner | first = Joan N. | title = Writing history: Early Irish historiography and the significance of form | journal = Celtica | volume = 23 | year = 1999 | pages = 312–325 | url = http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c23/c23-312.pdf | accessdate = 20ú Lúnasa 2007 | isbn = 1-85500-190-X | publisher = School of Celtic Studies, Dublin Inst. for Advanced Studies | location = Baile Átha Cliath | archive-url = https://web.archive.org/web/20090509102036/http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c23/c23-312.pdf | archive-date = 9ú Bealtaine 2009 | url-status = dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090509102036/http://www.celt.dias.ie/publications/celtica/c23/c23-312.pdf |date=2009-05-09 }} * {{ cite book | last = Woolf | first = Alex | author-link = Alex Woolf | volume = 2 | title = From Pictland to Alba, 789–1070 | year = 2007 | series = The New Edinburgh History of Scotland | publisher = Edinburgh University Press | location = Dún Éadain | isbn = 978-0-7486-1234-5 }} == Naisc sheachtracha == * [http://celt.ucc.ie/index.html CELT]: [[Corpus of Electronic Texts]]. * [http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm The Landnámabók] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm |date=2016-12-10 }} ([https://web.archive.org/web/20060907021536/http://www.northvegr.org/lore/landnamabok/index.php translated] at [https://archive.today/20060927152727/http://www.northvegr.org/main.php Northvegr]) * [https://s-media-cache-ak0.pinimg.com/originals/b4/04/79/b404790f06360fc57a7fdbba6656a373.jpg New Headstone carved for King Cerball] * [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/228491/ "''Eru Íslendingar komnir af Kjarval Írakonungi?''" (Icelandic article on Cerball's descendants)] * [https://www.fitzpatricksociety.com/history/ Cerball's graveslab] at The Fitzpatrick Society == Tagairtí == {{reflist|2}} {{s-start}} {{succession box | teideal = [[Ríthe na nOsraí|Rí na nOsraí]] | roimh = [[Dúngal mac Fergaile]] | tar éis = [[Riagan mac Dúnlainge]] | bliain = 842–888 }} {{s-end}} {{DEFAULTSORT:Cerball Mac Dunlainge}} [[Catagóir:Ríthe na nOsraí]] [[Catagóir:Mhic Giolla Phádraig]] jnj38sthv0cyigwwe26xdwpmliiue66 0 95813 1313933 1101222 2026-05-18T00:06:49Z Xqbot 3926 Bot: Ag socrú athsheolta dúbailte → [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] 1313933 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Dara hÉirí Amach i nDeasumhain]] 3j9h8vttmr2wi0sn7orq2e2o47yygga 0 97128 1313876 1266129 2026-05-17T19:07:10Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ 1313876 wikitext text/x-wiki <!-- dréacht Nemid, an ea? --> Dréacht an Fhéineachais maidir le stádas na [[file|bhFilí]] is ea '''Bunachar na Riar''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Uraicecht<ref>[http://dil.ie/1587 airaiccecht], iar-(ai)ceacht, bunleabhar, ar eDIL</ref> na Ríar'''), na céimeanna mar a bhí: ''[[ollamh|ollam]], [[anrúth]], clí, cano, dos, macfhuirmid'' agus ''fochloc''. Faightear ann eolas maidir le tuarastal de réir céime, agus i dteannta sin eolas ar cheird na filíochta. Mínítear ann fosta an difríocht idir 'file' agus '[[bard]]'.<ref>Breatnach (1987)</ref> == Foinsí == * {{ cite book | last = Breatnach | first = Liam | title = Uraicecht na Ríar: the poetic grades in early Irish law | date = 1987 | publisher = [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] | isbn = 9780901282897 }} * [https://codecs.vanhamel.nl/Special:Redirect/page/507 Uraicecht na ríar] ar [[CODECS]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:An Féineachas]] 95gkl797z4l33c9t2e6mlqlq16fg8li 0 97197 1313889 1305484 2026-05-17T19:40:46Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313889 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Anbhás Mhuircheartaigh mhic Earca''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Aided Muirchertaig meic Erca'''). Creidtear gur scríobhadh an téacs san 11ú haois. Caomhnaítear é i [[Leabhar Buí Leacáin]] agus lámhscríbhinn eile den 15ú haois. == Scéal == Agus é amach i mbun seilge, buaileann an rí stairiúil den 6ú haois, [[Muircheartach mac Muireadhaigh]] (Mac Earca), le cailleach álainn mheallacach darb ainm Sín. Agus a chroí istigh inti, cuireann sé an ruaig ar a bhean chéile agus a chlann. Cuireann an sagart Cairneach dá bharr mallacht air (féach ''[[Glám dícenn]]''). Cuireann an cailleach ámh Muircheartach ar mire, go dtí go gcuireann sé a theach trí thine. Titeann sé i mbairille fíona, buailtear é ag sail dín agus éagann sé sna lasracha &mdash; 'bás tréaga' atá ann. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] == Foinsí == * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * [https://celt.ucc.ie//published/G302026/ Aided Muirchertaig meic Erca] ar [[Corpus of Electronic Texts]] * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Muirchertaig_meic_Erca Aided Muirchertaig meic Erca] ar CODECS. == Tagairtí == {{reflist}} {{Aided}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] [[Catagóir:Aided|Muircheartach]] 5gde7tgx10ntuzfnosa3a26v9ya7nll 0 97198 1313899 1268682 2026-05-17T20:44:54Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313899 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal aoire de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Aisling Mhic Con Glinne''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Aislinge Meic Chon Glinne'''). Scríobhadh é ag údar aithnid den 11ú haois. Saothar de chuid na sean-nósanna, [[aisling]] agus [[immram|iomramh]], is ea é. Meastar gurb é ar cheann desna "mórshaothair aoire is fearr"<ref>Vivian Mercier: ''The Irish Comic Tradition.'' Souvenir Press, Londain 1991, ISBN 0285630180.</ref> de litríocht na nGael. == Téacs == Caomhnaítear an scéal in dhá leagan lámhscríbhinne, ceann amháin (luaite scaití mar leagan 'B') sa [[Leabhar Breac]] den 15ú haois, agus an ceann eile (aitheanta mar leagan 'H') i lámhscríbhinn de chuid na séú nó seachtú haoise déag.<ref>Preston-Matto, 2010, lch. liii</ref> Tá difríochtaí suntasacha idir an dá leagan. == Scéal == <!-- féach freisin an leagan ar enwiki --> Téann an scoláire, Aniar Mac Con Glinne as [[Ard Mhacha]], ar aistear timpeall na hÉireann san 8ú haois in éineacht le habb mainistir [[Corcaigh|Chorcaí]]. Tarlaíonn sáraíocht eatarthu, agus is dóigh go gcaitheann Mac Con Glinne mála leis an Eaglais. Daortar é chun báis sa bharr. Tá sé de stuaim ann áfach an pianbhreith úd a sheachaint, go dtí go dtagann sé go cúirt [[ríthe na Mumhan|rí na Mumhan]] retten kann. Agus é ann, éiríonn leis andúil bia 'saige a bhriseadh, agus maithtear é dá bharr. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] == Foinsí == * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * [https://celt.ucc.ie/published/G308002/index.html Aislinge Meic Con Glinne] ar [[Corpus of Electronic Texts]] * [https://codecs.vanhamel.nl/Aislinge_Meic_Con_Glinne Aislinge Meic Con Glinne] ar CODECS == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] pwo2yqydqnanqfyrw6sj5z3f63orlls 0 97200 1313903 1269119 2026-05-17T20:56:42Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313903 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Caithréim Cheallaigh''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Caithréim Cellaig'''). Caomhnaítear dhá leagan den scéal, an ceann is sine i lámhscríbhinn de chuid na 15ú haoise, agus an ceann is óige i [[Leabhar Buí Leacáin]] i láimh eile. Téann an dá leagan siar go dtí am éigin idir na 13ú agus 14ú haoiseanna. == Scéal == Timpeall lár na 6ú nó 7ú haoise, manach is ea Ceallach mac [[Eógan Bél|Eoghain Bhéil]] i Mainistir [[Cluain Mhic Nóis|Chluain Mhic Nóis]]. Maraítear a athair, [[rí na gConnacht]], ag tríd in éadan na [[Ulaid|nUlad]] agus fágann Ceallach an mainistir chun teacht i gcomharbacht air. Cuireann [[Naomh Ciarán]], abb Chluain Mhic Nóis, mallacht air áfach, agus troideann a chéile comhraic ''[[Guaire Aidne mac Colmáin]]'' go crua ina éadan. Socraíonn sé dá bharr éirí as a choróin ar son a dhearthár níos óige agus dul ar ais go dtí an mainistir. Tá beatha chomh feabhas sin aige sa mhainistir go n-éiríonn sé ina dlúth-chomhairleoir dá dheartháir agus déantar easpag de. Tá a namhaid Guaire Aidne míshásta leis seo, agus déanann sé é a mharú ag ceathrar marfóirí. Baineann Muireadhach a dhíoltas amach ar mharfóirí a dhearthár, ach i ndeireadh na dála maraíonn Guaire é freisin. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Eógan Bél]], rí Chonnacht == Foinsí == * [[Bernhard Maier]], ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Caithr%C3%A9im_Cellaig Caithréim Cellaig] ar CODECS == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Caithreim Cellaig}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 7vo6wkmohvyo7dovumij9yaqnacx9qe 0 97201 1313894 1242149 2026-05-17T19:52:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313894 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Coinbhleacht Mhíleata}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Cath Mhaigh Rátha''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Cath Maige Rátha'''). Téann an stá téacs siar go dtí 10ú haois. Tá dhá athleagan ann. Caomhnaítear an leagan nua sine i [[Leabhar Buí Leacáin]]. == Scéal == Insítear sa scéal ''[[Fled Dúin na nGéd]]'' gur tharla aighneas idir [[Ardrí na hÉireann]], [[Domnall mac Áedo|Domhnall mac Aodha]], agus a altrama [[Congal Cáech|Congal Claon]], rí as [[Ulaid]], óir mar bronnadh ar Chongal a duais as ucht a chabhrach. Bhailigh Cónaí arm le cuidiú rí [[Domnall Brecc|Domhnall Breac]] de mhuintir [[Dál Riada|Dhál Riada]] as an [[Alba|Albain]] mar chomhghuaillí. Tharla Cath Maige Rátha ([[Maigh Rath]], [[Contae an Dúin]]) le trí lá sa bhliain [[637]]. Clóigh go holc na hUlaid agus na hAlbaigh agus maraíodh Congal Claon. Le linn an chatha, chuaigh [[Suibne]], rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], as a mheabhair agus theith sé ar fánach, scéal a insítear sa sága, [[Baile Suibne|Buile Shuibhne]]. Baineadh gion cinn de ghaiscíoch eile, [[Cenn Fáelad mac Ailella|Ceann Faoladh mac Ailealla]]. Leigheasadh é agus bhí aige ina dhiaidh cumas intinne ar leith agus cuimhne nár theip riamh. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Congal Cáech]] * [[Fled Dúin na nGéd]] * [[Baile Suibne|Buile Shuibhne]] * [[Ceann Faoladh mac Ailealla]] == Foinsí == * [[Bernhard Maier]], ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur''. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * CODECS ** [https://codecs.vanhamel.nl/Cath_Maige_Rath Cath Maige Rath] ** [https://codecs.vanhamel.nl/Cath_Maige_Rath_II Cath Maige Rath II] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Cath Maige Ratha}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 0m9kq2qjhommvp4ndpp0gkomb1a59s2 0 97202 1313943 1305467 2026-05-18T07:53:42Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc CODECS 1313943 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Coimpeart Mhongáin agus Grá Duibhe Lacha ag Mongán''' nó b'fhéidir '''Searc Dhuibhe Lacha do Mhongán'''<ref>grá mar ainm briathartha, searc mar ainmfhocal; Máire Ní Mhaonaigh, “Mongán’s metamorphosis", achoimre le feiceáil ar [https://codecs.vanhamel.nl/Compert_Mongáin_ocus_Serc_Duibe_Lacha_do_Mongán CODECS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190408112214/https://www.vanhamel.nl/codecs/Compert_Mong%C3%A1in_ocus_Serc_Duibe_Lacha_do_Mong%C3%A1n |date=2019-04-08 }}</ref><ref>féach fosta [http://dil.ie/37233 serc] ar eDIL</ref> ([[Sean-Ghaeilge]] '''Compert Mongáin ocus serc<ref>[http://dil.ie/37233 serc]: grá; ainm briathartha de 'caraid'; le ginideach cuspóirigh de ghnáth, agus gníomhú le LA nó DO; nó sa teanga níos déanaí, cuspóir curtha in úil le DO</ref> Duibe Lacha do Mongán'''). Caomhnaítear an scéal as [[Gaeilge|Nua-Ghaeilge Mhoch]] i lámhscríbhinn de chuid na 15ú haoise. Meastar ámh go raibh bunleagan le fáil as Sean-Ghaeilge sa saothar anois caillte, [[Cín Dromma Snechtai]].<ref name="HB">Helmut Birkhan, ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' lch.&nbsp;871.</ref> == Mongán == Rí stairiúil de chuid na 7ú haoise ba ea Mongán. Tar éis a bháis, scríobhadh roinnt finscéalta faoi. Feictear é mar mac dia na mara, [[Manannán mac Lir]] na [[Túatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]], a cuireadh fáilte roimhe sna [[Síd]]e. Bhí ar a chumas a chló a athrú i riocht ainmhithe. Is achoimre níos déanaí den desna seanscéalta úd é ''Compert Mongáin''.<ref>Bernhard Maier, ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', ll.&nbsp;236&nbsp;ff.</ref> Feictear Mongán i leagan eile scéal mar mhac athshaolaithe [[Fionn mac Cumhaill|Fhionn mhic Cumhaill]].<ref name="HB" /> Feictear é mar mhionphearsa in ''[[De chophur in da muccida]]''. Insítear leagan de scéal ghiniúint Mhongáin in ''[[Immram Brain]]''. == Scéal == Cuidíonn [[Manannán mac Lir]] le rí [[Fíachna Finn]] agus mar chúiteamh éilíonn sé oíche lena bhean chéile, Cáintigearn. Tagann sé chuici i riocht an rí agus gineann sé Mongán léi. Tar éis trí lá, fuadaíonn a athair é, fásann sé san [[alltar]] agus foghlaimíonn sé na healaíona draíochta.<ref name="HB" /> Ar an oíche chéanna ar a rugadh Mongán, rugadh fosta Dubh Lacha. Titeann siad i ngrá agus pósann siad a chéile. Mar rí [[Ulaid|Ulad]] ámh, tugann Mongán gealltanas meargánta, agus tá air a bhean a ghéilleadh do rí na [[Laigin|Laigean]]. Ní féidir leis bheith gan í, áfach. Baineann sé leas as na cumais draíochta a d'fhoghlaim sé le Manannán agus fuair sé í ar ais arís. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] == Foinsí == * [[Helmut Birkhan]], ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'', Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * Ní Mhaonaigh, Máire, “Mongán’s metamorphosis: Compert Mongáin ocus Serce Duibe Lacha do Mongán, a later Mongán tale”, in: Edmonds, Fiona agus Paul Russell (eag.), ''Tome: studies in medieval Celtic history and law in honour of Thomas Charles-Edwards, Studies in Celtic History'' 31, Woodbridge: Boydell Press, 2011. 207–216. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Compert|Mongán]] m1nxrx4hedeo0bdk3qts6idjwnjuedj 0 97203 1313886 1269114 2026-05-17T19:37:51Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313886 wikitext text/x-wiki I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Fleadh Dhúin na nGé''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Fled Dúin na nGéd'''). Téann an sága siar go dtí an 11ú haois. Caomhnaítear é i roinnt lámhscríbhinn, mar shampla [[Leabhar Buí Leacáin]]. Is é ''Fled Dúin na nGéd'' an chéad scéal i sraith le ''[[Cath Maige Rátha]]'' agus ''[[Baile Suibne]]''. == Scéal == Tugann [[Congal Cáech|Congal Cláen]] cabhair lena athair altrama [[Domnall mac Áedo|Dhomhnaill mhic Aodha]], [[ríthe na nUladh|rí Ulad]], éirí ina [[Ardrí na hÉireann|ardrí Éireann]]. Ní bhronntar agus áfach an duais lena bhfuil sé ag súil. Tarlaíonn achrann eatarthu ag insealbhú Dhomhnaill i nDún na nGé. Bailíonn Congal arm le cuidiú tiarnaí iasachta. Troidtear ''[[Cath Maige Rátha]]'' sa bhliain 637, ach maraítear Congal. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Congal Cáech]] * [[Cath Maige Rátha|Cath Mhaigh Rátha]] * [[Baile Suibne|Buile Shuibhne]] == Literatur == * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur'' (= ''[[Kröners Taschenausgabe]].'' Band 466). Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/Fled_Dúin_na_nGéd Fled Dúin na nGéd] ar CODECS * [https://celt.ucc.ie//published/G302014/index.html Fled Dúin na nGéd] ar [[Corpus of Electronic Texts]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Fled Duin Na Nged}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] atck9fxhcccs4qcjcol9zbgeasvdqha 0 97204 1313937 1305818 2026-05-18T07:21:13Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313937 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Carachtar}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal [[Immram|Iomraimh]]<ref>Helmut Birkhan: ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur,'' lch.&nbsp;844.</ref> is ea '''Iomramh Curach Mhaoil Dúin''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Immram Curaig Maíle Dúin'''). '''Máel Dúin''' mac Ailealla Eochair Agartha is ea laoch an scéil. Is dúnmharú a athar é spreagadh an tsága. == Stair an téacs == Is scéal den genre ''[[Immram]]'', spreagtha b'fhéidir ag na scéalta clasaiceacha agus a laochra [[Jason]], [[Odaiséas]] agus [[Aeinéas]].<ref name="EB1911">Encyclopedia Britannica B1911, ''Maelduin, Voyage of'', imleabhar 17, lch. 297</ref> Téann an scéal féin, idir phrós agus fhilíocht Sean-Ghaeilge, siar go dtí an 8ú haoise. Caomhnaítear an téacs i leagan Meán-Ghaeilge ón de chuid na 11ú haoise, luaite le [[Áed the Fair]], a deirtear gurbh "[[ollamh Éireann|ard ollamh]]" é. Faightear an téacs i [[Leabhar na hUidhre]]; lámhscríbhinn in [[Acadamh Ríoga na hÉireann]]; agus i ''[[Leabhar Buí Leacáin]], MS. H. 216, [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide]]. Tá blúiríní le feiceáil in Harleian MS. 5280 agus [[Egerton 1782|Egerton MS. 1782]] sa [[British Museum]].<ref name="EB1911"/> == Scéal == D'éignigh an gaiscíoch istAilill Eochair<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/eochair eochair²], béal, imeall, ar teanglann.ie FGB</ref> Agartha (''Ailill Ochair Aghra'') bean rialta as mainistir [[Cill Dara|Chill Dara]], agus rugadh Maol Dúin mar thoradh. Tar éis dúnmharú a athar ag foghlaí, tógadh é chuig dún an rí. Nuair a chuala sé sa deireadh scéal a thuistí – bás a athar ach go háirithe – d'imigh sé ar turas mara le [[curach]] le roinnt er compánach, chun díoltas a bhaint amach. Ag triall ar muir, bhuail siad ar scata oileán le seangáin daoniteacha, éin a d'itheadh úlla óir (féach freisin [[Avalon]]), ar oileán na gáire síoraí b'éigean dóibh compánach a fhágáil ann (féach freisin ''[[Immram Brain]]''). Shroich siad faoi dheireadh oileán banfhlatha, agus cuireadh fáilte rompu le trí lá. Ach nuair a d'fhiafraigh compánach di ar mhaith léi fanacht le Maol Dúin, cuireadh ar an dtoirt an ruaig orthu ar an bhfarraige mhór amach ag ceo draíochta (''[[Féth fíada|Fíth-fáth]]''). Lean siad leo ar fánach, agus tar éis cuairt a thabhairt ar níos mó ná tríocha oileán, tháinig siad ar ais go hÉirinn. D'aimsigh Maol Dúin marfóirí a athar, agus mhaith sé iad as carthanas chríostaí. == Ábhar Críostaí == Molann Hans Oskamp gurb é ''Immram Maíle Dúin'' an scéal is luaite a bhaineann leas gan idirdhealú as ábhar págánach agus Críostaí indiscriminately.<ref name=Oskamp>{{ citation | last = Oskamp | first = H. P. A.| title = The Voyage of Máel Dúin. A study in early Irish voyage literature followed by an edition of Immram Curaig Máele Dúin from the YBL in TCD | publisher = Wolters-Noordhoff Publishing Company, Groningen | year = 1970 | page = 43 }}</ref> Tugann Elva Johnston faoi ndeara go dtugann an mhoill breis ama do Mhaol Dúin chun athmhachnamh a dhéanamh ar a dhíoltas, agus ríthábhachtach dá bharr ina slánú.<ref>{{ citation | last = Johnston | first = Elva | title = A Sailor on the Seas of Faith: The Individual and the Church in The Voyage of Mael Duin | work = European Encounters: Essays in Memory of Albert Lovett| editor-first = Judith | editor-last = Devlin | editor-first2 = Howard B. | editor-last2= Clarke | publisher = University College Dublin Press | year = 2003 | hdl = 10197/8328 | hdl-access = free }}</ref> Tá buíochas Mhaoil Dúin as ucht cabhair Dé níos treise ná fonn díoltais.<ref>{{ citation | last = Visser | first = Margaret | title = The Gift of Thanks: The Roots and Rituals of Gratitude | publisher = Houghton Mifflin Harcourt | year = 2009 | isbn = 9780547428444 }}</ref> == Cóirithe == * Ní fhaightear in ''Voyage of Maeldune'' le [[Alfred Tennyson]] oiread ach creatlach an scéal. * Chóirigh [[Thomas Wentworth Higginson]] an sága go garbh ina ghearrscéal ''Maelduin's Voyage''. Is ridire Éireannach é 'Maelduin' a chuirtear ar turas mara ag draoi.<ref>{{ citation| first = Thomas Wentworth| last = Higginson | authorlink = Thomas Wentworth Higginson | title = Tales of the Enchanted Islands of the Atlantic | publisher = The Macmillan Company | year = 1898 | url = https://archive.org/details/talesenchanted00higgrich | chapter-url = https://archive.org/stream/talesenchanted00higgrich#page/96/mode/2up | pages = 96–107 | chapter = XI. Maelduin's Voyage }}</ref> * D'eagraíodh [[Joseph Jacobs]] leagan dílis den scéal, fóirsteanach do pháistí, maraithe ag [[John D. Batten]], in ''Book of Wonder Voyages''.<ref>{{ citation | editor-first = Joseph| editor-last = Jacobs| editor-link = Joseph Jacobs | url = https://archive.org/details/bookofwondervoya00jacoiala | chapter-url = https://archive.org/stream/bookofwondervoya00jacoiala#page/90/mode/2up | title = The Book of Wonder Voyages | year = 1896 | pages = 91–185 | chapter = The Voyage of Maelduin }}</ref> [[Íomhá:The book of wonder voyages - page 107 inset.jpg|mion|upright|''"The mill of Grudging"'' le [[John D. Batten]], in ''The Book of Wonder Voyages'' le [[Joseph Jacobs]]]] * Scríobh [[Patricia Aakhus]] leagan úrscéalach, ''The Voyage of Mael Duin's Curragh'', foilsithe sa bhliain 1989.<ref>{{ citation | title = Review: The Voyage of Mael Duin | first = James Finn | last = Cotter | journal = The Hudson Review | volume = 43 | number = 1 | date = Earrach 1990 | pages = 165–169 | doi = 10.2307/3852359 | jstor = 3852359 }}</ref><ref>{{ citation | url = https://www.nytimes.com/1990/01/28/books/in-short-fiction-735690.html | title = IN SHORT; FICTION | first = Katherine | last = Weber | work = www.nytimes.com | date = 28ú Eanáir 1990 | page = 7007022 | edition = National }}</ref> * Ath-insint nua-aimseartha den scéal is ea ''A Celtic Odyssey'' le [[Michael Scott (údar Éireannach)|Michael Scott]]. <!--* Máel Dúin is the inspiration of "Maeldun", [[asarlaí]] mentioned in the ''[[Miotas (sraith)|Miotas]]'' series of computer games.--> == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Navigatio Sancti Brendani]] == Foinsí == * [[Helmut Birkhan]], ''Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur.'' 2., korrigierte und erweiterte Auflage. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 1997, ISBN 3-7001-2609-3. * [[Bernhard Maier]], ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur''. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * H. P. A. Oskamp, ''The Voyage of Mael Dúin. A Study in Early Irish Voyage Literature followed by an Edition of Immram Curaig Maele Dúin from the Yellow Book of Lecan, in Trinity College, Dublin.'' Wolters-Noordhoff, Groningen, 1970. == Naisc sheachtracha == * [https://en.wikisource.org/wiki/The_Book_of_Wonder_Voyages/The_Voyage_of_Maelduin ''The Voyage of Maelduin]'' in ''The Book of Wonder Voyages'' ar Wikisource (en) * ''[http://codecs.vanhamel.nl/Immram_curaig_Mail_Dúin Immram curaig Mail Dúin] ar CODECS == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Maol Duin}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:Immram]] l4t845th6ppwyx2gm5uf2eptz88yq45 0 97205 1313909 1305478 2026-05-17T21:02:42Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313909 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Tochmharc Beagfholaidh''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Tochmarc Becfola'''<ref>[http://dil.ie/23041 2 fola, fala], fala, doicheall, miocais; [http://dil.ie/23188 folud], [https://www.teanglann.ie/ga/fgb/foladh foladh¹ 2.], maoin, airnéis; ar eDIL agus teanglann FGB</ref>). Caomhnaítear an leagan is sine i [[Leabhar Buí Leacáin]], agus leagan eile i lámhscríbhinn de chuid na 16ú haoise. == Scéal == Tá [[Ardrí na hÉireann]], Diarmaid mac Aodha Sláine, i mbun seilge leis an tiarna, Criomhthann. Feiceann siad síog ag teacht as a ''[[Sídh]]''. Titeann an rí i ngrá léi agus tugann sé í abhaile chuig [[Teamhair|Teamhraigh]]. ''Da die Frau jede Auskunft verweigert'', tugann sé an t-ainm ''Becfola'' (beag-fala nó -foladh, is é sin a rá, gan spré) di agus pósann sé í. Tá sise i ngrá le Criomhthann ámh, agus ealaíon na leannáin. Sa choill, cuireann síofraí ''Becfola'' amú agus is ar éigin go n-éiríonn léi mic tíre ar a tóir a éalú. Agus í lag leis an ocras, buaileann sí le fear rúndiamhair, a thógann í chuig oileán, ach tógann sé ansin ''Becfola'' ar ais chuig Teamhraigh. Lena linn seo ámh, níl aon am dulta thart, agus níl sé tugtha faoi ndeara go raibh sí as láthair. Socraíonn sí fanacht le Diarmaid, ach tagann manach go Teamhair agus deir sé go bhfaca sé i le fear eile ar an oileán agus cuireann sé go poiblí adhaltranas ina leith. Admhaíonn sí go bhfuil siad ciontach agus fágann sé Teamhair go deo. Tá an rí sa scéal seo bunaithe ar an rí stairiúil, [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid mac Aodha Sláine]]. Feictear é fosta sa scéal ''[[Scéla Cano meic Gartnáin]]''. Bhí sé i réim lena dheartháir ''Bláthnat'' ón mbliain 642 go dtí 664. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] == Foinsí == * [[Bernhard Maier]], ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur''. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], ''[https://books.google.at/books?id=RprApsda__4C&pg=PA172&dq=Tochmarc+Becfola&hl=de&ei=e4adTe_0Nsrxsgby3rCiBA&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q&f=false Irish manuscript series]'', 1, Cuid&nbsp;1, The Academy, 1870, ll.&nbsp;172&nbsp;ff. * [https://codecs.vanhamel.nl/Tochmarc_Becfola Tochmarc Becfola] ar CODECS == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Tochmarc|Beagfholadh]] k0cop9l4y9vbm2v9k87196n6862s3rm 0 97206 1313904 1268679 2026-05-17T20:57:38Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313904 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Doiciméad}} I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] ón 10ú haois is ea '''Fineghal Rónáin''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Fingal Rónáin'''<ref>[http://dil.ie/22128 fingal], fine-gal, .i. gortú nó marú gaoil, ar eDIL</ref>), aitheanta fosta mar Anbhás Maoil Fhothartaigh mhic Rónáin (''Aided Máele Fothartaig meic Rónáin''). Caomhnaítear é sa [[Leabhar Laighneach]] agus i lámhscríbhinn um 1500. == Scéal == Eithne ní Chumascaigh ba ea chéad bhean chéile [[Rónáin mac Colmáin|Rónáin]], agus bhí mac acu darbh ainm Maol Fothartaigh (''Máelfothartaig''). I ndiaidh bhás Eithne, phós Rónán arís le hiníon [[Eochaid Iarlaithe]] (bás [[666]]) de [[Dál nAraidi|Dhál Araí]]. An-óg a bhí an bhanríon nua, agus rinne sí iarracht a leasmhac a mhealladh. Dhiúltaigh Maol Fothartaigh an caidreamh agus chuaigh sé ar deoraíocht dá thoil féin dá bharr go hAlbain. Tar éis tamall ámh, as a díomas tharraing sí míchlú ar Mhaol Fothartaig, ag éileamh go ndearna sé iarracht í a mhealladh. Tá Rónán chomh fearg sin á chloisteáil go bhfágann sé cath chun a mac a mharú le sleá. Agus é ag fáil báis, insíonn Maol Fothartaigh an fhírinne lena athair. Baineann deartháir altrama Mhaoil Fhothartaigh díoltas amach ar mhuintir na banríona, ag marú a hathar rinne gaol eile. Buailte le haiféala as a gníomh, cuireann an bhanríon lámh ina bás féin. Éagann Rónán de bhrón. == Téama == Feictear sa scéal Anbhás Aonmhic Aoife (''[[Aided Óenfir Aífe]]'') leagan eile d'aighneas athar-mic. Feictear an téama freisin, a bheag nó a mhór, i gcultúir eile: [[Iósaf mac Iacób|Iósaf]] agus bean chéile [[Potifar]] sa bhíobla; [[Bellerophon]] agus banríon [[Anteia]] sa Ghréig; agus [[Hippolytos]] agus a leas-mháthair [[Phaidra]] ach go háirithe. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] * [[Rónán mac Colmáin]] == Foinsí == * [[Bernhard Maier]]: ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur''. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. == Naisc sheachtracha == * [https://celt.ucc.ie/published/G302011.html Fingal Rónáin] ar [[Corpus of Electronic Texts]] * ''[https://codecs.vanhamel.nl/Fingal_R%C3%B3n%C3%A1in Fingal Rónáin] (also Aided Maelḟothartaig meic Rónáin)'' ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Fingal-ronain/Fingal-ronain-index.html Fingal Rónáin] ar ''Irish Sagas Online'' * James MacKillop, ''[https://books.google.at/books?id=U-O0wzFcu2gC&pg=PA225&dq=Fingal+R%C3%B3n%C3%A1in&hl=de&ei=5Kx8TeqlJsrxsgaVpsTZBw&sa=X&oi=book_result&ct=result#v=onepage&q=Fingal%20R%C3%B3n%C3%A1in&f=false A dictionary of Celtic mythology]'', Oxford University Press, 2004 == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Fingal Ronain}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] 076a22f31hdmop5bxnvflnhmf6qx2z4 0 97207 1313961 1177648 2026-05-18T08:19:04Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313961 wikitext text/x-wiki I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Scéala Chana mhic Gartnáin''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Scéla Cano meic Gartnáin'''). Tá an scéal suite sa 6ú haois. Téann an téacs siar go dtí an 11ú a laghad, ach b'fhéidir fiú go dtí an 9ú haois. Caomhnaítear an scéal i [[Leabhar Buí Leacáin]]. Is ionann na pearsana sa scéal agus daoine stairiúla, cé nach raibh siad beo ag an am céanna. Déanann [[Rudolf Thurneysen|Thurneysen]] comparáid idir an scéal agus [[Tóraíocht Dhiarmada agus Gráinne]] agus [[Tristan agus Isolde]].<ref>Rudolf Thurneysen: ''Eine irische Parallele zur Tristan-Sage.'', ''Zeitschrift für romanische Philologie'' 43 (1924), ll.&nbsp;385–402, arna athchló in ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]]'' 16 (1926), ll. .&nbsp;280–2.</ref> == Scéal == Bhí Cana mac Gartnáin faoi bhagairt a sheanathar [[Áedán mac Gabráin|Aodhán mac Gabhráin]] agus theith sé dá bharr ón [[Alba|Albain]] go [[Éire|hÉirinn]]. Thug [[Diarmait mac Áedo Sláine|Diarmaid]] agus a mac Bláthmac as [[Ulaid]] tearmainn dó. Ach le cúnamh iníon Diarmada, b'ar éigin a tháinig sé slán as iarracht dúnmharaithe a sheanathar. Theith sé níos faide aniar go [[Connacht]], áit a thit sé i ngrá le Cré (''Créd''), iníon an rí, [[Guaire Aidne mac Colmáin]], cé gur bhean chéile í cheana den ghaiscíoch Marcán. In ainneoin sin, bhí Cré freisin i ngrá leis. Ag fleadh lá, chur sí deoch shuain i ngach cuach ach amháin iad léi féin agus Cana. Ní raibh Cana sásta áfach bheith ina leannán léi go dtí go raibh a choróin in Albain gafa ar ais aige. Agus é ag imeacht, thug sé do Chré cloch dhraíochta na beatha a chosnaíodh a shaol. D'éirigh le Cana an ruaig a chur ar a sheanathair. Rinneadh rí de. agus bhí réidh faoi dheireadh buaileadh le Cré. Chun seo a cosc ámh, rinne Colga (''Colcu'') mac Marcáin ruathar ar Chana inar gortaíodh go holc é. Nuair chuala Cré an scéala, thuig sí go raibh a leannán marbh agus bhuail sí a ceann faoi charraig. Briseadh fosta an chloch dhraíochta agus d'éag Cana dá chréachtaí. == Féach freisin == * [[Miotaseolaíocht na nGael]] == Foinsí == * [[Leabhar Buí Leacáin]], ll.&nbsp;128a-132b. * [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], B IV 2, [[Mícheál Ó Cléirigh]] * [[Bernhard Maier]], ''Lexikon der keltischen Religion und Kultur''. Kröner, Stuttgart 1994, ISBN 3-520-46601-5. * [[Kuno Meyer]], ''Scéla Cano meic Gartnáin. From Yellow Book of Lecan, col. 786 (p. 128a).'' ''Anecdota from Irish Manuscripts I'', Hsg. O.J.&nbsp;Bergin et al., Halle, 1907, ll.&nbsp;1–15. * [[Alan Orr Anderson|Anderson, Alan Orr]], ''Early Sources of Scottish History A.D 500&ndash;1286'', imleabhar 1. Athchló, Paul Watkins, Stamford, 1990. {{ISBN|1-871615-03-8}} * [[John Bannerman (staraí)|Bannerman, John]], ''Studies in the History of Dalriada.'' Scottish Academic Press, Dún Éadain, 1974. {{ISBN|0-7011-2040-1}} * [[Francis John Byrne|Byrne, Francis John]], ''Irish Kings and High-Kings.'' Batsford, Londain, 1973. {{ISBN|0-7134-5882-8}} * [[Rudolf Thurneysen|Thurneysen, Rudolf]] (tr.). "Eine irische Parallele zur Tristan-Sage." ''Zeitschrift für romanische Philologie'' 43 (1924): 385-402. Addenda agus corrigenda in ''[[Zeitschrift für celtische Philologie]]'' 16 (1926): 280-2 == Naisc sheachtracha == * ''[https://celt.ucc.ie//published/G100039/ Scéla Cano meic Gartnáin]'' ar [[Corpus of Electronic Texts]] * [https://codecs.vanhamel.nl/Sc%C3%A9la_Cano_meic_Gartn%C3%A1in Scéla Cano meic Gartnáin] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Scela-cano/Scela-cano-index.html Scéla Cano meic Gartnáin] ar ''Irish Sagas Online'' == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Scela Cano meic Gartnain}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] p4h2gj00fvbc08abykqz0u2w3kmoruh 0 97208 1313938 1261829 2026-05-18T07:22:02Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313938 wikitext text/x-wiki I [[miotaseolaíocht na nGael]], scéal de chuid [[Scéalaíocht na Ríthe]] is ea '''Buile Shuibhne''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Buile Suibne''') maidir le '''Suibhne mac Colmáin''', rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], curtha as a mheabhair ag mhallacht [[Rónán|Rónáin Fhionn]]. Teitheann Suibhne ''[[Cath Maige Rátha]]'' agus téann sé ar fánach (as a nglaoitear Suibhne Geilt air), go dtí uair a bháis faoi thearmann [[Mo Ling|Naomh Molinge]]. Meastar uaireanta gurb an scéal deireanach é Buile Shuibhne i sraith trí scéal, ag leanúint ar aghaidh ó ''[[Fled Dúin na nGéd]]'' agus ''Cath Maige Rátha''. Feictear ainm Shuibhne ar dtús i leabhar dlí ([[Leabhar Acla]]) de chuid an naoú haois, ach níor scríobhadh an leagan de ''Buile Shuibhne'' atá ar marthain inniu go dtí an dara haois déag.<ref name="sailor">{{ cite journal | last = Sailor | first = Susan Shaw | title = Suibne Geilt: Puzzles, Problems, and Paradoxes | journal = The Canadian Journal of Irish Studies | volume = 24 | pages = 115–131 | number =1 | year=1998 | doi = 10.2307/25515239 | jstor = 25515239 }}</ref> Molann Ó Bearra go dtéann an téacs siar ach go dtí an tríú haois déag. == Aithne == Is doiléir é cérbh é Suibhne. Déanann roinnt téacsanna teacht ar daoine éagsúla darb ainm úd maidir le Cath Maighe Rátha.<ref name="sailor"/> Deir Buile Shuibhne gur Suibhne mac Colmáin Chuair, rí [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], atá i gceist.<ref name="sailor"/> Feictear an Suibhne mac Colmáin seo i n[[Annála Tiarnaigh]] agus i [[Leabhar Leasa Mhóir]].<ref name="sailor"/> Deirtear i nAnnála Tiarnaigh gur éag Suibhne mac Colmáin ag Magh Ráth. Dá mba fhíor, gaiscíoch marbh agus a chuid samhlaíochta gan dealramh a bheadh ann sa scéal. Ríocht stairiúil na g[[Cruithne]] ba ea Dál Araí,<ref>Mac Néill, Eoin. ''Phases of Irish History''. Port Washington, N.Y.: Kennikat Press, 1919.</ref> ach ní fheictear duine darb ainm Suibhne mac Colmáin Chuair sna ríliostaí sa its kinglist sa [[Leabhar Laighneach]]. Deirtear ann go raibh [[Congal Cáech|Congal Claon]] i gcoróin le linn an ama seo. Mhol James G. O’Keeffe go ndearnadh leasrí de Shuibhne agus Congal ar deoraíocht.<ref>O'Keeffe, 1913, lch. xxxi</ref> == Téacs == Tá trí lámhscríbhinn ann ina gcaomhnaítear an scéal: * '''B''' ([[Acadamh Ríoga na hÉireann]], B iv i), 1671–4 * '''K''' (ARÉ, 23 K 44), 1721–2 * '''L''' (Brussels, 3410), 1629, gearrleagan scríofa ag [[Mícheál Ó Cléirigh]]. Is féidir a rá ar an iomlán ó fhianaise teangan go dtéann an téacs siar go dtí 1200–1500. Mhol [[John O'Donovan (scoláire)|John O'Donovan]] ámh nach foláir gur mhair an scríbhneoir roimh 1197, nuair a fuair bás [[ríthe Thír Chonaill|rí Thír Chonaill]] deireanach, Flaithbheartach Ó Maoldóraidh, a bhí síolraithe ó [[Domnall mac Áedo|Domhnall mac Aodha]], óir go raibh sé i gceist ag an staidéar an rítheaghlach seo a chur chun cinn.<ref>O'Keeffe, 1913, ll. xiii–xix</ref> == Scéal == === Mallacht an naoimh === Bhí [[Naomh Rónán Fionn]] lá ag dearadh teorainneacha le haghaidh cille nua ar tailte Shuibhne. Chuala Suibhne fuaim a chloigín, agus rith sé chun a ruaig a chur air. Rinne Eorann bean chéile Suibhne iarracht é a stopadh, ag breith greim ar a bhrat, ach thit sé anuas de, á fhágáil lomnocht. Sciob Suibhne [[saltair]] Rónáin agus chaith sé í insan loch. Rug sé greim láimhe ar an naomh agus thosaigh sé é a tharraingt as ach tháinig ansin teachtaire ó [[Congal Cáech|Chongal Claon]] ag lorg cabhrach ag [[Cath Maige Rátha]]. An lá dár gcionn, thug dobharchú an tsaltair ar ais. Chuir an naomh mallacht ar Shuibhne, á condemning dul ar fánach lomnocht timpeall an domhain, agus go n-éagfadh sé pollta de gha. Agus an cath ar siúl, bhí sos cogaidh idirghafa ag naomh Rónán, i bhfeidhm i rith na hoícheanta, ach bhriseadh Suibhne é. Bhí Rónán agus a bhráithre lá ag beannú na ngaiscíoch agus beannaíodh Suibhne freisin le huisce. Ag glacadh seo mar mhasla, mharaigh sé bráthair le ga, agus chaith sé ceann eile i dtreo Rónáin féin. Rinne an ga poll trí chloigín Rónáin, agus léim an crann san aer. Deir Rónán arís a mhallacht: go rachadh Suibhne ar fánach timpeall an domhain ar nós éin, cosúil le crann an gha; go seasfadh sé ar chraobhacha le fuaim chloigín; agus go n-éagfadh sé de gha cosúil leis an mbráthair. Ag troid arís, cuireadh Suibhne as meabhair ag lascadh na n-arm. D'imigh an mothú as a lámha, thit a ghléasa troda, agus shiúil sé go héadrom mar a bheadh sé ina éan ag eitilt.<ref>O'Keeffe, 1913, ll. 3–15</ref><ref>{{ citation | last = Dillon | first = Myles | author-link = Myles Dillon | title = Buile Shuibni | work = Early Irish Literature | place = Chicago | publisher = University of Chicago | year = 1948 }}</ref> Nochtar é níos deireanaí go raibh cleití éin tar éis fásta air.<ref>O'Keeffe, 1913, lch. 119</ref> === An gealt ar fánach === D'fhág Suibhne Geilt láthair an chatha, agus shroich sé Ros Bearaigh i nGleann Earcáin<ref>Ros Bearaigh may be another forest in the vicinity of [[Ros Earcáin]], [[Contae Aontroma]]), which occurs as a separate location in this tale, féach O'Keeffe, 1913, nótaí lch. 162 (do §12, lch. 15), 164 (do §17, lch. 23), 167 (do §35, lch. 51</ref> air a sheas sé ar [[iúr|chrann iúir]]. Tháinig a ghaol Aonghas Ramhar air agus é ag cúlú ón gcath. Theith Suibhne ansin chuig [[Cill Riáin]] (''Cell Riagain'') i [[Tír Chonaill]], agus sheas sé ar crann eile. Rinne airm a namhad, [[Domnall mac Áedo|Domhnall mac Aodha]] buaiteoir, fáinne thart ar Shuibhne agus é ann. Mhol Domhnall Suibhne agus bhí trua aige dó agus thairg sé bronntanais dó, ach ní nglacfadh an gealt iad.<ref>O'Keeffe, 1913, ll. 15–23</ref> Chuaigh Suibhne abhaile chuig Glenn Bolcáin,<ref>Possibly [[Gleann Boc]], near Ros Earcáin, féach Mackillop, 1998, lch. 47, citing [[Gearóid Mac Eoin]] (1962), "Gleann Bolcáin agus Gleann na nGealt" in ''Béaloideas'' 30</ref><ref>O'Keeffe could not pinpoint it but also believed it to be somewhere in north Antrim, 1913, lch 164.</ref> gleann mór le rá na ngealt. D'imigh sé leis ansin ar fánach ar fud na hÉireann, ag filleadh abhaile arís seacht mbliana ina dhiaidh sin.<ref>O'Keeffe, 1913, lch. x</ref><ref>Mackillop, 1998, ''Bolcáin, Glenn'', lch. 47</ref> Bhí gaol le Suibhne darbh ainm Loingseachán ar a thóir. Bhí deis aige é a ghlacadh mar rinne sé curtha faoi thrí, ach theip air an uair seo. Thug Suibhne ansin cuairt ar a bhean chéile Eorann a bhí in aontíos le fear eile, éilitheoir coróin Shuibhne. Mhaígh Eorann gurbh fhearr léi a fear céile, ach dúirt Suibhne leo fanacht leis a fear nua. Rinne arm ionradh, ach theith Suibhne.<ref>O'Keeffe, 1913, ll. 23–39, 41, 45–46</ref> D'fhill Suibhne ar ais chuig an gcrann iúir i Ros Bearaigh. Tháinig Eorann chun é a ghabháil, ach bhog sé go crann eile i Ros Earcáin. D'aimsigh Loingseachán ann é, agus mheall see den crann é, ag rá gur éag a chlann go léir. Thóg Loingseachán ar ais abhaile é agus leigheas sé a mheabhair. Agus Suibhne ag téarnamh, thús cailleach muilinn, máthair chéile Loingseacháin, a dhúshlán éis gcompártas léimthe. Agus iad ag léimt, cuireadh Suibhne as a mheabhair arís ag torann bhuíon seilge. Sa deireadh, thit an chailleach agus briseadh ina smidiríní í. Ní raibh Suibhne in ann filleadh ar ais chuig Dál Araí roimh dhíoltas Loingseacháin.<ref>Frykenberg, 2006, lch. 1797</ref><ref>O'Keeffe, 1913, ll. 49–83</ref> Ina dhiaidh seo, chuaigh Suibhne ar fánach trí Éirinn, Albain agus oirthear na Breataine, ó [[Ros Comáin]] go [[Sliabh Eachtaí]], Sliabh Mis, [[Sliabh Bladhma]] (creideann O'Keeffe [[Sliabh Mis]] i gContae Aontroma<ref>O'Keeffe, 1913, ''Index of Places and Tribes'', ll. 194–7</ref>); [[Inis Muirígh]]; Uaimh [[Donnán Eige|Dhonnán Eige]] sna [[Inse Ghall Istigh]];<ref>O'Keeffe, 1913, ''Index of Places and Tribes'', lch. 195</ref> agus le mí go leith i n[[Ailsa Craig]].<ref>{{ citation | last = Smyth | first = Daragh | title = A Guide to Irish Mythology | publisher = Irish Academic Press | year = 1996| page = 160 }}</ref> Shroich sé an Bhreatain agus d'éirigh sé mór le Fear Coille (''Fer Caille''), gealt eile, agus d'fhan sé leis ar feadh bliana. D'éag an Briotanach de réir tuair ag bádh in eas.<ref>O'Keeffe, 1913, ll. 83–105</ref> === Bás de réir tuair === :''sirfidh Éirinn 'na gheilt ghlas<br> agus bidh do rinn raghas D'fhill Suibhne ar ais go hÉirinn, abhaile chuig Gleann Bocáin. Thug sé cuairt ar a bhean chéile Eorann arís ach dhiúltaigh sé dul isteach ar eagla go ngabhfaí é. Dúirt Eorann leis imeacht agus gan filleadh ar ais, óir gur chuir sé aiféaltas uirthi agus ar cách.<ref>O'Keeffe, 1913, ll. 105–111</ref> I ndiaidh scaithimh, tháinig Suibhne ar a chiall arís agus chinn sé ar dul ar ais chuig [[Dál nAraidi|Dál Araí]], cibé breithiúnas a mbainfeadh dó. Chuala [[Naomh Rónán]] an scéala agus ghuigh sé Dia bac a chur ar Shuibhne, agus gnáthnaíodh Suibhne ar [[Sliabh Feá|Shliabh Fuaidh]] ag cinn bhainte agus a gcoirp.<ref>O'Keeffe, 1913, ll. 105–111</ref> Faoi dheireadh, shroich Suibhne [[Tigh Moling]] ([[Contae Cheatharlach]]),<ref>O'Keeffe, 1913, ''Index of Places and Tribes'', ll. 194–7</ref> agus thug [[Mo Ling]] féin cúnamh dó agus scéal na geilte cloiste aige. Bhí rann inste ag Suibhne roimhe sin go bhfaigheadh sé bás san áit seo,<ref>O'Keeffe, 1913, lch. 81</ref> agus bhí an naomh fosta ar an eolas.<ref>O'Keeffe, 1913, lch. 143</ref> Bhíodh Suibhne ag freastal ar [[easparta]] Mo Ling, agus dúirt an sagart le bean, a chócaire, bainne a chur ar fáil dó gach lá. Chuir sí an bainne i bpoll a rinne sí lena cois i roinnt aoileach bó. Chreid Mongán, a fear céile agus tréadaí Mo Ling, béadán mailíseach raibh coinne acu, agus i reacht éid in a fit of jealousy, mharaigh sé Suibhne le sleá agus é ag ól. D'éag Suibhne de réir tuair as Rónáin, ach chuir Mo Ling an ola dhéanach air "mar [[éiric]]".<ref>O'Keeffe, 1913, ll. 143–147</ref><ref>Dillon, 1948, ll. 98–100</ref> == Stíl liteartha == Agus Suibhne ag teitheadh leis, glacann sé sos chun dán a chumadh ar a shuíomh agus a anchaoi. Is lárnach iad d'fhorbairt an scéil a chur síos ar na tuatha, chomh maith lena [[truamhéala|thruamhéala]]. Is luachmhar agus cumasach í an fhilíocht. Faightear mion-anailís ar an bhfilíocht in Ó Béarra (2014).<ref>[https://vanhamel.nl/codecs/%C3%93_B%C3%A9arra_2014a Ó Béarra (2014a)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210125073530/https://www.vanhamel.nl/codecs/%C3%93_B%C3%A9arra_2014a |date=2021-01-25 }} ar CODECS</ref> == Aistriúcháin agus cóirithe == Is foinse spreagtha d'ealaíontóirí, go dtí an lá atá inniu ann, é scéal an rí geilte ar deoraíocht, ag cumadh dánta agus é ar fánach. Tá Suibhne ina chúis spreagtha do go leor filí. Tá aistriúchán Béarla le [[Seamus Heaney]] ar an scéal, faoin teideal ''[[Sweeney Astray]]''. Príomhphearsa is ea Suibhne sa véarsdráma ''[[Sweeney Agonistes]]'' le [[T. S. Eliot]]. Tá an-chuid den scéal le feiceáil san úrscéal grinn ''[[At Swim-Two-Birds]]'' le [[Flann O'Brien]]. Is aistriúchán Béarla é an teideal den an logainm "Snámh dá éan" le fáil sa scéal.<ref>Mackillop, 1998, ll. 63–4</ref> Tá aistriúcháin eile den scéal foilsithe ag an file Éireannach [[Trevor Joyce]], faoin teideal ''[[The Poems of Sweeny, Peregrine]]''.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.soundeye.org/trevorjoyce | teideal = The Poems of Sweeny, Peregrine | ainm = Trevor | sloinne = Joyce | dátarochtana = 17ú Samhain 2011 | url-status = dead | archive-url = https://web.archive.org/web/20090602185632/http://soundeye.org/trevorjoyce/ | archive-date = 2a Meitheamh 2009 | archivedate = 2009-06-02 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20090602185632/http://soundeye.org/trevorjoyce/ }}</ref> Foilsíodh an chéad leagan Nua-Ghaeilge den scéal ag Seán Ó Sé sa bhliain 2010.<ref>Ó Sé, 2010</ref> Feictear Suibhne mar phearsa an úrscéal ''[[American Gods]]'' le [[Neil Gaiman]] agus rinne [[Pablo Schreiber]] a pháirt sa [[American Gods (sraith TF)|sraith TF]].<ref name="Schreiber">{{ lua idirlín | url = https://deadline.com/2016/05/pablo-schreiber-cast-mad-sweeney-american-gods-starz-thumper-1201752004/ | teideal = Pablo Schreiber To Play Mad Sweeney In 'American Gods' Starz Series, Joins Indie 'Thumper' | work = Deadline | ainm = Nellie | sloinne = Andreeva | dáta = 11ú Bealtaine 2016 | dátarochtana = 12 Bealtaine 2016 }}</ref> Sa sraith úd, insítear gur [[Lugh]] é Suibhne i ndáiríre. I leagan nua-aimseartha leis an bhfile Patricia Monaghan, pléitear Suibhne mar eiseamláir den ghaiscíoch faoi bhrú "[[Siondróm Da Costa]] (Croí an Laoich).<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.fourthorder.org/id37.htm |teideal=Mad Sweeney |dátarochtana=2021-03-21 |archivedate=2006-01-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060109142035/http://www.fourthorder.org/id37.htm }}</ref> Sa réamhrá dá dhán ''Heart's Needle'',<ref>[http://www.poets.org/viewmedia.php/prmMID/15302 Heart's Needle] {{ webarchive | url = https://web.archive.org/web/20060919122651/http://www.poets.org/viewmedia.php/prmMID/15302 | date = 2006-09-19 }}</ref> déanann [[W. D. Snodgrass]] trácht air ''The Madness of Suibhne''. Bhunaigh an file agus drámadóir Éireannach [[Paula Meehan]] a dteanga 1997 ''Mrs. Sweeney'' go garbh ar seanscéal Shuibhne. <!-- Set in an inner-city Dublin flat complex called The Maria Goretti Mansions (a metaphor for the notorious Fatima Mansions Flats in Dublin),-->Pléitear sa dráma an saol mar a bhíodh do Lil, bean chéile Shuibhne. Deir Meehan, "I wondered what it must have been like to be his woman."<ref>Meehan, Paula, Author's Note for 'Mrs Sweeny', in "Rough Magic: First Plays" (Baile Átha Cliath: New Island Books, 1998), lch. 463.</ref> <!--The play charts the trials and tribulations of Lil Sweeney's life in the Maria Goretti flats as she deals with crime, poverty, unemployment, drug abuse, and tries to come to terms with the premature death of her daughter Chrisse, a heroin addict who died a year before the action starts from an AIDS-related illness. -->Is tógálaí colúr é Suibhne, fear céile Lil, a chúbann isteach ann féin i staid d'éan nuair a fhaigheann sé amach gur maraíodh a colúir. Scríobh an cumadóir Éireannach an [[Frank Corcoran]] sraith saothar bunaithe ar an scéal idir na blianta 1996 agus 2003, san áireamh: cór-shaothar ''Buile Suibhne / Mad Sweeney'' (1996, ar nós Heaney); píosa leictreafhuaime ''Sweeney's Vision'' (1997); agus saothar aireagail, ''Sweeney's Smithereens'' (2000). San fhinscéal aosaigh óig ''[[The Stones Are Hatching]]'' le [[Geraldine McCaughrean]] foilsithe sa bhliain 1999, insítear gur fágadh na [[Cogaí Napoléon]] an-suaite é ''Mad Sweeney''.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.publishersweekly.com/978-0-06-028766-5 | work = [[Publishers Weekly]]| teideal = The Stones Are Hatching by Geraldine McCaughrean | dáta = Bealtaine 2000 | dátarochtana = 24ú Eanáir 2021 }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/geraldine-mccaughrean/the-stones-are-hatching | work = [[Kirkus Reviews]] | teideal = The Stones Are Hatching | dáta = 15ú Bealtaine 2000 | dátarochtana = 24ú Eanáir 2021 }}</ref> Sa bhliain 2017, chum [[Noah Mosley]] an ceoldráma ''Mad King Suibhne'', agus leabhróg le [[Ivo Mosley]]. Léiríodh é ag Bury Court Opera, agus cuireadh ar an stáitse fosta é in ''Messum's Barn'', Wiltshire.<ref>{{lua idirlín | teideal = Messums Wiltshire | url = https://messumswiltshire.com/performance-mad-king-suibhne | dáta = Samhain 2017 | dátarochtana = 2021-03-21 | archivedate = 2020-08-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20200817125352/https://messumswiltshire.com/performance-mad-king-suibhne/ }}</ref><ref>{{ lua idirlín | work = Salisbury Journal | teideal = Mad Kind Suibhne opera at Messums Wiltshire | date = 10ú Samhain 2017 | last = Griffin | first = Katy | url = https://www.salisburyjournal.co.uk/leisure/entertainments/15654087.mad-king-suibhne-opera-at-messums-wiltshire-in-tisbury }}</ref><ref>{{lua idirlín | work = Brian Dickie.com | teideal = Mad King and Marnie | url = https://www.briandickie.com/my_weblog/2017/11/mad-king-and-marnie.html | dátarochtana = 2021-03-21 | archivedate = 2021-04-10 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210410140025/https://www.briandickie.com/my_weblog/2017/11/mad-king-and-marnie.html }}</ref> D'aistrigh an file [[Rody Gorman]] leagan ilteangach ''Sweeney: An Intertonguing'' ina bhfuil sleachta i nGaeilge agus i nGàidhlig araon, chomh maith le teangacha eile. Tugann sé Suibhnis ar an teanga ata in úsáid aige sa téacs chun caillteanais san aistriúchán a chúiteamh. == Féach freisin == * [[Scéalaíocht na Ríthe]] * [[Machaire Lainne]], Contae an Dúin, a sráidbhaile ar shuíomh Chill Rónáin Fhionn == Foinsí == * {{ citation|last=O'Keeffe |first=James G. |title=Buile Shuibhne (The Frenzy of Suibhne). Being the Adventures of Suibhne Geilt. A Middle-Irish Romance |place=Londain |publisher=D. Nutt|year=1913 |series=Irish Texts Society |volume=XII |url=https://archive.org/stream/builesuibhnethef12okee#page/n7/mode/2up|pages=198pp|no-pp=yes|via=Internet Archive }} *{{citation|last=O'Keeffe |first=James G. |title=Buile Shuibhne |place=Baile Átha Cliath|publisher=Stationery Office|year=1931|series=Medieval and Modern Irish Series |volume=I |url=http://digital.nls.uk/early-gaelic-book-collections/pageturner.cfm?id=76545982|pages=110pp|no-pp=yes}} * {{ citation | last = Ó Sé | first = Seán | title = Buile Shuibhne | place = Baile Átha Cliath | publisher = Coiscéim | year = 2010 | language = ga | pages = 109 | }} * {{ cite encyclopedia|last=Frykenberg |first=Brian |title=Wild Man in Celtic Legend |editor-last=Koch |editor-first=John T. |editor-link=John T. Koch |encyclopedia=Celtic culture: a historical encyclopedia |volume=1 |publisher=ABC-CLIO |year=2006 |pages=1796–99 }} * {{ cite encyclopedia|last=Mackillop |first=James|article=Buile Shuibhne |encyclopedia=Oxford Dictionary of Celtic Mythology |year=1998|isbn=9780198691570|url=https://books.google.com/books?id=SUPXAAAAMAAJ }} * {{ cite book | last = Ó Béarra | first = Feargal | chapter = Buile Shuibhne: vox insaniae from medieval Ireland | editor-last = Classen | editor-first = Albrecht | title = Mental health, spirituality, and religion in the middle ages and early modern age | work = Fundamentals of Medieval and Early Modern Culture | number = 15 | publisher = De Gruyter | year = 2014 | pages= 242–289 }} == Naisc sheachtracha == *[http://www.ucc.ie/celt/published/G302018/ Buile Suibhne] ar [[Corpus of Electronic Texts]] * [https://codecs.vanhamel.nl/Buile_Shuibne Buile Shuibne] ar CODECS * [https://iso.ucc.ie/Buile-shuibhne/Buile-shuibhne-index.html Buile Shuibhne] ar ''Irish Sagas Online'' ==Tagairtí== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Buile Shuibhne}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] d9igfksfjet78ebxq7hbk9205eacm3k 0 97216 1313857 1183001 2026-05-17T17:43:19Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313857 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Abhcóide]] agus [[polaiteoir]] [[Éireannach]] ab ea '''James Campbell''', the first Baron Glenavy, nó '''Séamas Mac Cathmhaoil''', an Chéad Bharún [[Lann Abhaigh]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.logainm.ie/ga/61334|teideal=Lann Abhaigh|údar=Tháinig a sheanathair ó Lann Abhaigh ("Glenavy of Milltown, Dublin" an teideal a roghnaigh James Campbell dó féin)|language=ga|work=Logainm.ie|dátarochtana=2021-03-22}}</ref> ([[4 Aibreán]] [[1851]] – [[22 Márta]] [[1931]]). Bhí sé ar thús cadhnaíochta shaol poiblí a linne in Éirinn, ag an mBarra, mar [[Breitheamh|bhreitheamh]] agus sa [[Polaitíocht|pholaitíocht]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/decade-commemoration/assets/pdf/Trinity-1916.pdf lch 16|teideal=Séamas Mac Cathmhaoil, an Chéad Bharún Lann Abhaigh|údar=Scoil Dlí, COBÁC|dáta=2018|dátarochtana=2021}}</ref> == Saol == Rugadh Campbell i m[[Baile Átha Cliath]] ar [[4 Aibreán]] [[1851]] agus d'fhreastail sé ar Dr. Stacpoole's School in 'Kingstown' ([[Dún Laoghaire]]). Céimí de chuid [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Choláiste na Tríonóide]] (BA 1874), glaodh chun an Bharra air sa bhliain 1878 agus chun an Bharra Laistigh sa bhliain 1892. Féachadh go forleathan ar Campbell mar an t-abhcóide ab fhearr in Éirinn san aois sin, nó sa dara háit taobh thiar de [[Edward Carson]] sa réimse sin. Bhí Campbell ina Theachta Parlaiminte faoi dhó (feisire thar ceann na h[[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|ollscoile]]) i d[[Teach na dTeachtaí na Ríochta Aontaithe|Teach na Teachtaí]] (1898-1900 agus 1903-17), Aturnae Ginearálta na hÉireann (1903-5) agus [[Ard-Aighne na hÉireann]] (1905 agus 1916-17). Ar an 25 Aibreán 1916, le linn [[Éirí Amach na Cásca]], atoghadh Campbell mar Fheisire Parlaiminte ag searmanas beag i Halla na Scrúduithe, [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide.]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.tcd.ie/decade-commemoration/assets/pdf/Trinity-1916.pdf|teideal=Coláiste na Tríonóide agus an Éirí Amach (lch 16)|údar=tcd.ie|dáta=2016|dátarochtana=2021}}</ref> [[Íomhá:Parliament Square from the Graduates Memorial Building (GMB) - geograph.org.uk - 1742048.jpg|clé|mion|Halla na Scrúduithe, [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath|Coláiste na Tríonóide,]] ar chlé, áit a atoghadh Campbell mar Fheisire Parlaiminte le linn [[Éirí Amach na Cásca]]]] Rinneadh [[Tiarna Príomh-Bhreitheamh na hÉireann]] de (1917-18) agus an tArd-Seansailéir leathdheireanach in Éirinn (1918-21). [[Íomhá:SeanadEireann-800.jpg|clé|mion|Cambell an chéad Chathaoirleach ar [[Seanad Éireann|Sheanad Éireann]]]] Mar dhuine d'Aontachtaithe an Deiscirt ba thabhachtaí, ceapadh Campbelldon Seanad sa bhliain 1922 agus toghadh mar an chéad Chathaoirleach air. Atoghadh don phost sin é sa bhliain 1925. Níor iarr Campbell go n-atoghfaí é ina sheanadóir ag deireadh a théarma sa bhliain 1928. Bhí Campbell ina chathaoirleach ar an gcoiste a thug comhairle don Ard-Chomairle maidir le cruthú na gcúirteanna nua, rud a baineadh amach leis an Acht Cúirteanna Breithiúnais, 1924. Fuair a chuid tuairimí an lámh in uachtar ar na moltaí a rinne [[Hugh Kennedy|Aodh Ó Cinnéide]] (Ard-Aighne, 1922-24; Príomh-Bhreitheamh, 1924-36) i ndáil le roinnt ceisteanna; éide na mbreithiúna agus an modh aithisc, mar shampla.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.historyireland.com/20th-century-contemporary-history/ocular-demonstration-or-tremendous-treasure/|teideal=‘Ocular demonstration’ or ‘tremendous treasure’?|údar=mar a thaispeáin James I. Dougherty i bpíosa i History Ireland sa bhliain 2010.|dáta=2010 (Iml 18)|work=History Ireland|dátarochtana=2021-03-22}}</ref> D'éag James Campbell i m[[Baile Átha Cliath]] ar [[22 Márta]] [[1931]], curtha i [[Reilig Chnocán Iaróm]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Campbell, James}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1851]] [[Catagóir:Básanna i 1931]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Baill Sheanad Éireann]] [[Catagóir:Breithiúna Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Polaiteoirí neamhspleácha na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Tiarnas Briotanach na hÉireann]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] j5us7ghj3e5ospvh50rcm76nluao87g 0 97317 1313913 1306891 2026-05-17T21:14:08Z Marcas.oduinn 33120 /* Luathmheánaois */ Naisc CODECS 1313913 wikitext text/x-wiki Is [[genre]] teagaisc iad '''Scátháin na bhflatha'''<ref name='Tearma'>{{Cite web-en|url=https://www.tearma.ie/q/sc%C3%A1th%C3%A1in%20na%20bhflatha/|title=“scátháin na bhflatha” {{!}} téarma.ie|publisher=[[An Coiste Téarmaíochta]]|work=[[Téarma.ie]]: An Bunachar Náisiúnta Téarmaíochta don Ghaeilge|access-date=2024-09-21}}</ref> ({{lang-la|specula principum}}), scríofa le linn na [[meánaois]]e agus an [[Renaissance]]. Is cuid iad de genre níos leithne, [[Litríochta Speculi]]. Feictear is minice iad mar théacsleabhair a thugann teagasc go díreach do ríthe nó rialtóirí eile, ar ghnéithe áirithe rialachais agus iompair, le samplaí i gcomhair nó aithrise nó seachanta. Cumadh iad go minic agus rí nua, idir óg agus/nó ar bheagán taithí, ag teacht i réim.<ref>{{ cite book| last1 = Wilson | first1 = Suze | last2 = Cummings | first2 = Stephen | last3 = Jackson | first3 = Brad | last4 = Proctor-Thomson | first4 = Sarah | title = Revitalising Leadership: Putting Theory and Practice into Context | url = https://books.google.com/books?id=kMEtDwAAQBAJ | series = Routledge Studies in Leadership Research | publisher = Routledge | date = 2017 | isbn = 9781317418122 | access-date = 2017-10-22 | quote = ''Monarchy was then the most common form of governance in Europe, and the truth about leadership could be found in a genre of books known as 'mirrors for princes' }} </ref> Scríobhadh an saothar is luaite den chineál seo ag [[Sedulius Scottus]] (beo 840–860), an file Éireannach a mheastar a chum an dán gluaise, [[Pangur Bán]] (9ú haois). Is é [[An Prionsa]] (c. 1513) le [[Niccolò Machiavelli]], an sampla is mó le rá, cé nach tipiciúil go leor é is féidir a rá. == Téacsanna clasaiceacha == [[Íomhá:Tommaso - Super Physicam Aristotelis, 1595 - 4733624.tif|mion|''Super Physicam Aristotelis'', 1595]] === Gréagacha agus Rómhánacha === * [[Xenophon]], ''[[Cyropaedia]]'' * [[Isocrates]], ''Do Nicocles'' agus ''Evagoras'' * [[Philodemus]], ''An Rí Maith dar le Homer'' * [[Dio Chrysostom]], ''An Chéad Dioscúrsa ar Ríogacht'' srl. * [[Seneca]], ''[[De Clementia]]'' * [[Cicero]], ''[[De Officiis]]'' * [[Eusebius]], ''[[Vita Constantini]]'', scáthán na bhflatha, b'fhéidir, ach pléitear fós a genre cruinn, lucht spéise agus cuspóir. === Indiacha === * [[Vishnu Sharma]], ''[[Panchatantra]]'' * [[Chanakya]], ''[[Arthashastra]]'' === Síneacha === * [[Tao Te Ching]], [[Laozi|Lao Tzu]]. D'fhéadfadh a rá gurb é téacs mistiúlachta, téacs fealsúnachta, nó dréacht ar ríogacht) * [[Sima Guang]], [[Zizhi Tongjian]] nó ''Teagasc Cuimsitheach i gcomhair Rialachais'' * [[Mencius (leabhar)|Mencius]]. Faightear ann plé leis na [[Talmhaithe]], an chéad ghrúpa [[sóisialachas|sóisialach]] a mhol [[sochaí gan aicmí]] * [[Han Fei Zi]]. Teagasc [[Dleathaíocht (fealsúnacht tSíneach)|dleathaíochta]] agus ceird ríogachta. == Téacsanna Iarthar na hEorpa == === Luathmheánaois === * Agaistín Hippo, ''[[De civitate Dei]]'', iml. 24, "The true felicity of Christian Emperors." * [[Gréagóir Tours]], ''History of the Franks'', a thabhairt rabhadh ina éadan aighneas cathartha. * ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', (7ú haois), dréacht [[Laidin na hÉireann]] le húdar Éireannach anaithnid, luaite scaití mar Pseudo-Cyprian. Cé nach 'scáthán na bhFlatha' é per se, bhí tionchar mór aige ar fhorbairt an genre ar an mór-roinn. * [[Bede]], ''[[Ecclesiastical History of the English People]]'', a deir go sonrach gurb é cuspóir staidéar staire ná samplaí aithrise nó seachanta a chur in úil. '''Teacsanna Cairilínseacha''': * [[Smaragdus Saint-Mihiel]], ''Via regia'' (813), d'fhéadfaí a rá gurb é an chéad fíor scáthán na bhflatha, tiomnaithe do [[Louis Diaganta]], agus é ina rí Aquitania. * [[Einhard]], ''Vita Karoli'', a thugann meas an domhain ar réimeas [[Charlemagne]] mar mhianaidhm do rialoirí eile * [[Jonas Orléans]], ''De Institutione Regia'' (c. 831), scríofa do [[Pepin I Aquitaine]], is amhlaidh coimisiúnaithe ag comhairle ag Orléans.<ref>A. Dubreucq (esg.), ''Jonas d'Orléans, Le métier du roi (De institutione regia).'' Sources Chrétiennes 407. Páras, 1995, ll. 45–9.</ref> * [[Agobard]] Lyons, a litreacha. * [[Sedulius Scottus]], ''De rectoribus christianis'' (c. 855-9), curtha ar rí [[Lothar II]] Lotharingia. * [[Hincmar of Reims]], ''De regis persona'' * [[Hincmar of Reims]], ''[[De ordine palatii]]'' (882), a leagan dualgais mhorálta an rí amach agus chuir síos ar eagrú páláis. * [[Jonas of Orléans]], ''De Institutione Laicali'' (818 x 828), scríofa do [[Matfrid Orléans]]. * [[Paulinus Aquileia]], ''Liber exhortationis'' (795), scríofa do Heiric Friuli. * [[Alcuin]], ''De virtutibus et vitiis'' (c. 799–800), scríofa do Wido na Briotáine. * [[Dhuoda]], ''Liber manualis'', scríofa dá mac, William. '''Téacsanna Éireannacha''' * ''[[De duodecim abusivis saeculi]]'', féach thuas. Is pearsana seanscéalacha iad á dteagasc sa saothar seo. * ''[[Audacht Morainn]]'', scríofa c. 700 as Sean-Ghaeilge, réamhtheachtaí 'scátháin na bhflatha'.<ref>Rob Meens. "Politics, mirrors of princes and the Bible: sins, kings and the well-being of the realm." ''Early Medieval Europe'' 7.3 (1998): 352</ref> Deirtear gur chuir an [[breithem|breitheamh]] eagnaí, Morann, comhairle chuig ''[[Feradach Finnfechtnach]]'' agus é ar tí éirí ina [[rí na Teamhrach]].<ref>{{ cite book | title = Audacht Morainn | editor-first = Fergus | editor-last = Kelly | isbn = 0901282677 }}</ref> * ''[[Tecosca Cormaic]]'', ina múineann [[Cormac mac Airt]] a mhac [[Cairbre Lifechair]] in ábhair éagsúla. * ''[[Bríatharthecosc Con Culainn]]''<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Bríatharthecosc_Con_Culainn Bríatharthecosc Con Culainn] ar CODECS</ref> ([[Cú Chulainn]]) (le fáil mar chuid de ''[[Serglige Con Culainn]]''), curtha ar ''[[Lughaidh na Riabh Dearg|Lugaid Réoderg]]. * ''[[Tecosc Cuscraid]]''<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Tecosc_Cuscraid Tecosc Cuscraid] ar CODECS</ref> * ''[[Senbríathra Fithail]]''<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Senbríathra_Fíthail Senbríathra Fíthail] ar CODECS</ref> * ''[[Briathra Flainn Fína]]''<ref>{{ cite book | title = Old Irish Wisdom Attributed to Aldfrith of Northumbria: An Edition of Bríathra Flainn Fhína Maic Ossu | url = https://archive.org/details/oldirishwisdomat00aldfuoft | editor-first = Colin A. | editor-last = Ireland | isbn = 0866982477 | year = 1999 }}</ref><ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Br%C3%ADathra_Flainn_Fh%C3%ADna Bríathra Flainn Fhína (maic Ossu)] ar CODECS</ref> ([[Flann Fína]]) === Meánaois déanach === * [[Stephen I na hUngáire]], ''[[Admonitions]]'' (1010s), scríofa dá mhac agus [[rídhamhna]], [[Naomh Emeric na hUngáire|Naomh Emeric]]. * [[John Salisbury]], ''Policraticus'', ''The Statesman's Book'' (1159). * [[Godfrey Viterbo]], ''Speculum regum'' (c. 1183), tiomnaithe dá phatrúin [[Staufer]], athair [[Frederick Barbarossa]] agus mac, [[Anraí VI, Impire Naofa Rómhánach|Anraí VI]]. * [[Pseudo-Plutarch]], ''Institutio Traiani'' (luaite sin chéad uair riamh in ''Policraticus'' le John of Salisbury). * [[Gerald na Breataine Bige]], ''Liber de principis instructione'' (c. 1193) agus ''[[De instructione principis]]''. * ''[[Konungs skuggsjá]]'' nó ''[[Speculum regale]]'', (c. 1250) dréacht Lochlannach scríofa don rí [[Magnús lagabœtir]]. * [[Vincent Beauvais]], ''De eruditione filiorum nobilium'' (c. 1250). * [[Vincent de Beauvais]], ''De morali principis institutione'' (c. 1262), scríofa is dóigh do [[Louis IX na Fraince]]<ref>{{ cite book | last = Vincent de Beauvais | title = De morali principis institutione | publisher = Brepols| year = 1995 | editor-last = Schneider | editor-first = Robert J. | location = Turnhout }}</ref><ref>{{ cite journal | last = Schneider | first = Robert J.| last2 = Rouse| first2 = Richard H. | date = Eanáir 1991 | title = The Medieval Circulation of the De morali principis institutione of Vincent of Beauvais | url = http://dx.doi.org/10.1484/j.viator.2.301322 | journal = Viator | volume = 22 | pages = 189–228 | doi = 10.1484/j.viator.2.301322 | issn = 0083-5897 }}</ref> * [[Guibert Tournai]], ''De modo addiscendi'' (c. 1260). * [[Guibert Tournai]], ''Eruditio regum et principum'' (1259), scríofa do [[Louis IX na Fraince]].<ref>{{ cite book | last = Guibert de Tournai | title = Le traité Eruditio regum et principum de Guibert de Tournai : étude critique et texte inédit | year = 1914 | editor-last = de Poorter | editor-first = A.| location = Louvain }}</ref> * [[Thomas Aquinas]], ''De regno'' (c. 1260), curtha go minic le ''De regimine principum'' le [[Ptolemy Lucca]] * [[William Peraldus]], ''De eruditione principum'' (c. 1265), luaite tráth le [[Thomas Aquinas]]. * [[Brunetto Latini]], ''Li livres dou trésor'' (1266), scríofa do [[Charles d'Anjou]]. * [[Giles of Rome]], ''De regimine principum'' (c. 1278), scríofa do ''[[Philip IV na Fraince|Philip the Fair]]. * [[William of Pagula]], ''Speculum regis'', scríofa do [[Éadbhard III Shasana]] (c. 1331). * [[Juan Manuel, Prionsa Villena|Don Juan Manuel]], ''[[Tales of Count Lucanor]]'' (1335). * [[Alvarus Pelagius]], ''Speculum regum'' (1340s), scríofa do [[Alfonso XI de Castile]].<ref>M. Pinto de Mencses (ed.). ''Espelho dos Reis por Alvaro Pais''. Lisbon, 1955.</ref> * ''[[Um styrilsi kununga ok höfþinga]]'' (1350s), seantráchtas na Sualainne * ''The III Consideracions Right Necesserye to the Good Governaunce of a Prince'' (c. 1350), aistriúchán de thráchtas Fraincis ón mbliain 1347, ceaptha d'[[Eoin II na Fraince]].<ref>[[Jean-Philippe Genet]] (eag.). ''Four English Political Tracts of the Later Middle Ages'' Camden Society, 4ú mír. 18 (1977). 177-9.</ref> * [[Evrart de Trémaugon]], ''Le songe du verger'' (1376). * [[Christine de Pizan]], ''Epistre Othea a Hector'' (c. 1400), ''Livre du corps de policie'' (1407), ''Livre de la paix'' (idir 1412 agus 1414). * [[Thomas Hoccleve]], ''De regimine principum'' (luath-1410í) scríofa do [[Anraí V Shasana]]. * [[John of Ireland]], ''The Meroure of Wysedome'', (1490) scríofa do [[Séamas IV Alba]]. ===Renaissance=== * [[John Skelton]], ''[[Speculum principis (Skelton book)|Speculum principis]]'' (1501), saothar anois caillte scríofa don rí [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] le teacht. Tá leagan éigin den tráchtas i Músaem na Breataine.<ref>Salter, F.M. [https://www.jstor.org/pss/2846449 "Skelton's Speculum Principis" ''Speculum'' 9 (1934): 25–37]</ref> * [[Erasmus]], ''[[The Education of a Christian Prince|Institutio principis Christiani]]'' (1516), scríofa do Rí Séarlas na Spáinne. * [[Thomas More]], ''[[Utopia (book)|Utopia]]'' (1516), scríofa do [[Anraí VIII Shasana|Anraí VIII]] * [[Martin Luther]]. ''[[On Secular Authority]]'' (1523), litir tiomnaithe do [[John, Toghthóir na Sacsaine]] * [[Baldassare Castiglione]]'s ''[[The Book of the Courtier]]'' (1528), bunaithe ar a chuid taithí i gcúirteanna Urbino. * [[Antonio de Guevara]], ''Relox de príncipes'' (1529), spreagtha ag agus tiomnaithe do [[Séarlas V, Impire Naofa Rómhánach|Shéarlas V]], sárdhíola ina ré féin, aistrithe go during the 16th Century to Béarla, Laidin, Iodáilis, Gearmáinis, Fraincis agus Ollannais. * [[Machiavelli]], ''[[Il Principe]]'' (c. 1513, foilsithe 1532). * [[George Buchanan]], ''[[De iure regni apud Scotos]]'' (1579), agallamh Sócraitéach ar ríogacht gan locht, tiomnaithe don rí óg, [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas VI Alban]]. * [[Giovanni Botero]], ''[[The Reason of State]]'' (1589), cáineadh ar ''An Prionsa'' le Machiavelli. * Johann Damgaard, ''Alithia'' (1597), scríofa do rí óg na Danmhairge [[Christian IV]].<ref>Olden-Jørgensen, Sebastian (eag.). ''Alithia. Et dansk fyrstespejl til Christian IV''. UJDS-Studier 14. Copenhagen, 2003.</ref> * [[Juan de Mariana]], ''[[De rege et regis institutione]]'' (Toledo, 1598); aistrithe go Béarla le George Albert Moore, Country Dollar Press (1948). * [[Séamas VI, Albain agus Séamas I, Sasana agus Éire|Séamas VI Alban]], ''[[Basilikon Doron]]'' (1599) scríofa dá mhac is sine. * [[Hugo Grotius]], ''[[De jure belli ac pacis]]'' (1625) tiomnaithe do [[Louis XIII na Fraince]] * [[John Gauden]], ''[[Eikon Basilike]]'' (1649) foilsithe tar éis do baineadh a cheann de [[Séarlas I, Rí Shasana, na hÉireann agus na hAlban|Shéarlas I Shasana]] ===Enlightenment=== * [[Jacques-Bénigne Bossuet]], ''[[Politics Drawn from the Very Words of Holy Scripture]]'' (1709) tiomnaithe do [[Louis XV na Fraince]] le teacht. * [[Frederick II of Prussia]], ''[[Anti-Machiavel]]'' (1740) léirmheas ar ''An Prionsa'' le Machiavelli. == Téacsanna Biosántacha == * [[Synesius]], easpag Cyrene, ''De regno'', óráid ráite le himpire [[Arcadius]]. * [[Agapetu deacon]], óráid ráite le himpire [[Justinian I]]. * Patrarc [[Photios I Chathair Chonstaintín]], litir do [[Boris I na Bulgáire]]. * [[Basil I Macadóine]], dá mhac [[Leo VI Eagnaí]] * [[Constantine VII Porphyrogennetos]], ''[[De Administrando Imperio]]'', teagasc ar polasaí intíre agus eachtrannach dá mhac agus chomharba, impire [[Romanos II]]. * [[Kekaumenos]], ''[[Strategikon of Kekaumenos|Strategikon]]'' (1075/1078), an dá alt deireanacha ach go háirithe. * Ardeaspag [[Theophylact Ohrid]], ''Paideia Basilike'' (Laidin ''Institutio Regia'') (c. 1088), dá dhalta [[Constaintín Doukas (leas-impire)|Constaintín]] mac an Impire [[Michael VII Doukas]]. * ''Spaneas'' nó ''Didaskalia Parainetike'', dán de chuid na 12ú haoise bunaithe ar ''Ad Demonicum'' as Isocratea. * [[Nikephoros Blemmydes]], ''Andrias Basilikos'' (Laidin. ''Regia statua''), scríofa do [[Theodore II Laskaris]], rídhamhna [[Nicaea]] * [[Thomas Magistros]], ''La regalita''. * [[Manuel II Palaiologos]], ''Paideia Regia''. * [[Patrarc Antony IV Cathair Chonstaintín]], letter to [[Vasily I Moscó]] (1393). * ''Poucheniye'' (teagasc) [[Vladimir II Monomakh|Vladmir Monomakh]] dá chlann (1120í). == Téacsanna Peirseacha Réamh-Ioslamacha == * [http://www.iranicaonline.org/articles/ain-nama Ewen-Nāmag] (“Leabhar Rialacha”): Ar mhodhanna, nósanna, skills, ealaíona, eolaíochtaí, srl. na Sasanach * Tāj-Nāmag (“Leabhar na Corónach”) * [[Kalilag ud Damanag]]: aistriúchán Meán-Pheirsise de [[Panchatantra]] as an India. * Jāvidan Khrad ("Eagnaíocht Neamhbhásmhar") * Litríocht [http://www.iranicaonline.org/articles/andarz-precept-instruction-advice Andarz]. == Téacsanna Ioslamacha == * [[Ibn Arabi]], ''(At-Tadbidrat al-ilahiyyah fi islah al-mamlakat al-insaniyyah'' (Rialachas Diaga don Ríocht Daonna) * [[Abd al-Hamid al-Katib]], litir d'[[Abdallah]] mac an chailif Umayyad, [[Marwan II]] (c. 750) * [[Ibn al-Muqaffa]], ''[[Kalila wa Dimna]]'' (c. 750) * Abu Yahya ibn al-Batriq (d. 815) ''Sirr al-Asrar'' ({{lang|ar|سر الأسرار}}) '[[Secretum Secretorum]]' * [[Al-Farabi]] (c. 872–950), ''Fusul al-Madani'' (Seanráite Státóra)<ref>Dunlop, D.M. (aistr.). ''Fusul al-Madani: Aphorisms of the Statesman''. University of Cambridge Oriental Publications. Cambridge, 1961.</ref> * [[Abu'l-Qasim al-Husayn ibn Ali al-Maghribi]] (981–1027), ''Kitab fi'l-si'yasa''<ref>{{ cite encyclopedia | last = Bosworth | first = C. E. | authorlink = C. E. Bosworth | title = al-Maghribī, al-Ḥusayn ibnʿAlī | encyclopedia = Encyclopedia of Arabic Literature, Volume 2: L–Z, Chronological Tables, Index | editor1-last = Meisami | editor1-first = Julie Scott | editor2-last = Starkey | editor2-first = Paul | publisher = Routledge | year = 1998 | isbn = 0-415-18572-6 | url = https://books.google.com/books?id=DbCFBX6b3eEC&pg=PA488 | page = 488 }}</ref> * [[Al-Mubashshir ibn Fatik]] (beo 1053, Damascus), {{lang|ar|مختار الحكم ومحاسن الكلم}} ''Mukhtār al-Hikam wa-Maḥāsin al-Kalim'' (Natháin agus Seanráite Áirithe) * [[Nizam al-Mulk]], ''[[Siyasatnama|Siyāset-nāmeh]]'', (Leabhar Rialachais) (c. 1090) (Peirsis) * [[Al-Ghazali]] (1058–1111), ''Nasihat al-muluk'' (Comhairle do Thiarnaí) (Peirsis) * ''[[Qabus nama]]'' (1082) (Peirsis) * [[Al-Imam al-Hadrami]] (bás 1095), '' Kitâb al-Ishâra'' * [[Yusuf Balasaghuni]], ''[[Kutadgu Bilig]]'' (11ú haois) * [[At-Turtushi]], ''[[Siraj al-Muluk]]'' (Lampa Ríthe) (c. 1121) * [[Ibn Ẓafar al-Ṣiqillī]], ''Sulwan al-Muta' fi 'udwan al-atba'' (Sólás don Rí le linn Naimhdeas Géillsineach)<ref>Michele Amari (1852), Solwān; or Waters Of Comfort by Ibn Zafer, [https://archive.org/details/solwanorwatersof01ibnz iml. 1], [https://archive.org/details/solwanorwatersof02ibnz iml. 2]</ref> * ''Bahr Al-Fava'id'' (Muir Shuáilcí), tiomsaithe sa 12ú haois.<ref>Meisami, Julie Scott (aistr.). ''Sea of Precious Virtues''. Salt Lake City, 1991.</ref> * Muhammad al-Baqir Najm-I Sani, ''Mau‘izah-i Jahangiri'' (Foláireamh Jahāngír nó Comhairle ar Cheird an Rialachais) (1612-1613).<ref>[[Sajida Alvi|Sajida Sultana Alvi]]. ''Advice on the art of governance. An Indo-Islamic Mirror for Princes''. State University of New York Press. 1989.</ref> * [[Saadi (file)|Saadi]], ''[[Gulistan Sa'di]]'', chéad alt ar "Nósanna ríthe" (13ú haois, Peirsis). * [[Hussain Vaiz Kashifi]], ''Aklhaq i Muhsini'' (Peirsis, AH 900/AD 1495). == Téacsanna Slavacha == * [[Neagoe Basarab]] (1512–1521), ''Teagaisc Neagoe Basarab dá mhac Theodosie'', ar cheann deana chéad saothair liteartha as [[Wallachia]] <!--==In popular culture== * ''Mirrors For Princes'' is the name of a 2010 cinematic work by [[Lior Shamriz]]. Parts of the text were based on the [[Instructions of Shuruppak]] and other Sumerian literature.<ref>{{cite web|url=http://www.torinofilmfest.org/?action=detail&id=9093 |title=Mirrors For Princes (2010): Torino Film Festival}}</ref>--> == Féach freisin == * [[Conduct book]] * [[Ensenhamen]] (Occitan) * [[Islamic advice literature]] * [[Nasîhatnâme]] * [[Panchatantra]] * [[Phronesis]] * [[Speculum literature]] * [[Wisdom literature]] == Foinsí == * Anton, H.H. ''Fürstenspiegel und Herrscherethos in der Karolingerzeit''. Bonner Historische Forschungen 32. Bonn, 1968. * &mdash; ''[https://web.archive.org/web/20120218182546/http://www.ahf-muenchen.de/Forschungsberichte/Jahrbuch2003/Anton.pdf Fürstenspiegel (Königsspiegel) des frühen und hohen Mittelalters] Ein Editionsprojekt an der Universität Trier'' * Finotti, Fabio (eag.), ''I volti del principe''. Venezia: Marsilio, 2018. * Handy, Amber. ''The Specula principum in northwestern Europe, A.D. 650-900 : the evolution of a new ethical rule''. Thesis (Ph. D.), University of Notre Dame, 2011. Dátarochtana 17ú Bealtaine, 2015. [https://curate.nd.edu/articles/thesis/The_Specula_Principum_in_Northwestern_Europe_A_D_650-900_The_Evolution_of_a_New_Ethical_Rule/24834039 Online thesis] * Konstantinos D.S. Paidas, ''He thematike ton byzantinon "katoptron hegemonos" tes proimes kai meses Byzantines periodoy(398-1085). Symbole sten politike theoria ton Byzantinon'', Athens 2005. * &mdash;, ''Tá byzantina "katoptra hegemonos" tes ysteres periodoy (1254–1403). Ekfraseis toy byzantinoy basilikou ideodous'', Athens 2006. * Lambton, Ann K.S. ''Islamic Mirrors for Princes.'' In: eadem, ''Theory and Practice in Medieval Persian Government''. Londain. 1980. VI: 419–442. * Smith, Roland M. ''The ''Speculum Principum'' in Early Irish Literature.'' ''Speculum'' 2 (1927): 411–45. == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Scátháin na bhflatha| ]] 6tl37l1b2kl30yulz1ggzdj5k5hxydz 0 97334 1313883 1310837 2026-05-17T19:34:13Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc CODECS 1313883 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sinsear [[Connachta|Connacht]] ba ea '''Fiachra''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Fiachrae mac Echach Mugmedóin'''), a mhair sa cheathrú haois. [[Eochaid Mugmedón]] (bás 362<ref>Daniel P. McCarthy, ''The Chronology of the Irish Annals'', </ref>) ba ea a athair, agus Mongfionn (''[[Mongfind]]'') deirfiúr [[Crimthann mac Fidaig|Chriomhthann mac Fiodhaigh]] (bás 367) a mháthair.<ref>Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', Tábla 1</ref> Clann [[Uí Fiachrach|Uí Fhiachrach]] ba ea a mhuintir. Insítear scéalta Fhiachra agus a dheartháireacha, [[Brión mac Echach Muigmedóin|Brión]] agus [[Ailill mac Echach Mugmedóin|Ailill]], in ''[[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]'' agus ''[[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]]''.<ref>''[https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Chrimthaind_maic_Fhidaig_ocus_Tr%C3%AD_mac_Echach_Muigmed%C3%B3in Aided Chrimthaind maic Fhidaig ⁊ Trí mac Echach Muigmedóin]'' ar CODECS</ref> Nuair a ghabh Brian ríogacht na gConnacht, tharla cogadh idir Brian agus Fiachra. Throid siad cath in aghaidh a chéile ag [[Dúchluain]] (''Damchluain''). Gabhadh Fiachra agus tugadh chuig [[Teamhair|Teamhraigh]] é. D'athchruinnigh [[Nath Í mac Fiachrach]] a airm agus cloíodh agus maraíodh Brian ag dara cath ag Damchluain. Scaoil Niall Fiachra saor, agus cheap é ina churadh in ionad Brian. Chuaigh Fiachra agus Ailill ar ruathar rathúil sa Mhumhain isteach. Fuair Fiachra goin a bháis agus d'éag sé ag Féarach (''Ferrach'') sa [[ríocht na Mí|Mhí]] ar a shlí abhaile. Cuireadh ina ómós gialla na Mumhan leis agus iad beo. == Foinsí == * Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'' * Daniel P. McCarthy, ''The Chronology of the Irish Annals'' * Dan Wiley, ''[https://web.archive.org/web/20080507075211/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Aided_Chrimthainn_meic_Fhidaig.htm Cycles of the Kings]'' == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Connachta]] 7ui46inxgnsv5g8j6cujx05kmj7027h 0 97336 1313884 1312315 2026-05-17T19:35:26Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc CODECS 1313884 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Sinsear [[Connachta|Chonnacht]] ba ea '''Ailill mac Eachach Mhuighmheadhóin''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ailill mac Echach Mugmedóin'''), a mar sa cheathrú haois. [[Eochaid Mugmedón]] (bás 362<ref>Daniel P. McCarthy, ''The Chronology of the Irish Annals''</ref>) [[Ardrí na hÉireann]], ba ea a athair, agus [[Mongfind]] deirfiúr [[Crimthann mac Fidaig|Chriomhthainn mhic Fhiodhaigh]] (bás 367) a mháthair.<ref>Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'', Tábla 1</ref> Clann [[Uí nAilello|Uí Ailealla]] ba ea a mhuintir. Insítear scéalta Ailealla agus a dheartháireacha, [[Brión mac Echach Muigmedóin|Brian]] agus [[Fiachrae|Fiachra]], in ''[[Echtra Mac nEchach Muigmedóin]]'' agus ''[[Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin]]''<ref>''[https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Chrimthaind_maic_Fhidaig_ocus_Tr%C3%AD_mac_Echach_Muigmed%C3%B3in Aided Chrimthaind maic Fhidaig ⁊ Trí mac Echach Muigmedóin]'' ar CODECS</ref>. Chuaigh Ailill i dteannta le Fiachra ar ruathar rathúil sa [[Mumha|Mhumhain]] isteach, ach fuair Fiachra goin a bháis. Tar éis bhás Fhiachra, gabhadh agus cuireadh chun báis Ailill ag ''[[Eochaid mac Crimthainn]]'' na Mumhan. De réir sean-nóis, adhlacadh Ailill i m[[Baile an Chairn]], [[Contae Shligigh]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.askaboutireland.ie/reading-room/environment-geography/physical-landscape/the-wakeman-drawings/heapstown/ | teideal = Heapstown | suíomh = Askaboutireland.ie | dátarochtana = 14ú Deireadh Fómhair 2018 }}</ref> == Foinsí == * Francis J.Byrne, ''Irish Kings and High-Kings'' * Daniel P. McCarthy, ''The Chronology of the Irish Annals'' * Dan Wiley, ''[https://web.archive.org/web/20080507075211/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Aided_Chrimthainn_meic_Fhidaig.htm Cycles of the Kings]'' == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Connachta]] 4n5m6qgef4b767zdtkgcyr3isax02wy 0 97344 1313906 1305489 2026-05-17T20:59:42Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Nasc CODECS 1313906 wikitext text/x-wiki Sinseir na [[Connachta|gConnacht]] ba ea [[Brión mac Echach Muigmedóin|Brian]] (''Brión''), [[Ailill mac Echach Mugmedóin|Ailill]] agus [[Fiachrae|Fiachra]] (''Fiachrae''), triúr mac ''[[Eochaid Mugmedón|Echach Muigmedóin]]''. Insítear a scéal in '''Aided Chrimthaind maic Fhidaig ocus Trí mac Echach Muigmedóin'''. Caomhnaítear an scéal i [[Leabhar Buí Leacáin]] agus [[Leabhar Bhaile an Mhóta]]. == Scéal == Brian ba ghile lena mháthair, Mongfionn (''[[Mongfind]]'') deirfiúr Chriomhthainn mhic Fhiodhaigh (''[[Crimthann mac Fidaig]]'') (bás 367), [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]]. Bhí sé ar intinn aici go dtiocfadh Brian i gcomharbacht ar a athair Eochaid mar Ardrí, ach tar éis a bháis, tharla cogadh idir Brian agus a leas-mhac Niall Naoighiallach (bás 405). Agus an cogadh ag dul amú uaithi, shocraigh sí go ndearnadh Ardrí de Chriomhthann agus chuir sí Brian amach chun ceird chogaidh a fhoghlaim. Agus Brian ar ais tar éis seacht mbliana, thug Mongfionn nimh dá deartháir chun go mbeadh Brian ina Ardrí. Bhain Niall an ard-ríogacht amach ámh, agus cheap sé Brian ina churadh leis. Ghabh Brian ríogacht na gConnacht, agus tharla cogadh dá bharr idir é agus a dheartháir, Fiachra. Chloígh Brian Fiachra i g[[Cath Damchluain]] (Dúchluain, gar do [[Tuaim|Thuaim]], [[Contae na Gaillimhe]]) agus tógadh i ngéibheann é chuig [[Teamhair|Teamhraigh]]. D'athchruinnigh, [[Nath Í mac Fiachrach]] a airm ámh, agus cloíodh agus maraíodh Brian sa dara Cath ag Dúchluain. Adhlacadh Brian ag [[Ros Cam]]. Scaoileadh Fiachra saor, rinneadh rí Connacht de released agus cheap Niall é ina churadh leis in ionad Bhriain. Chuaigh Fiachra agus Ailill ar ruathar rathúil sa Mhumhain isteach, ag glacadh giall. Fuair Fiachrae goin a bháis agus d'éag sé ag Féarach (''Ferrach'') sa [[ríocht na Mí|Mhí]] ar a shlí abhaile. Cuireadh ina ómós gialla na Mumhan leis agus iad beo. Tar éis bhás Fhiachra, gabhadh Ailill agus executed by Eochaid mac Crimthainn na Mumhan. Deirtear sa sean-nós gur adhlacadh é i m[[Baile an Chairn]], [[Contae Shligigh]]. == Foinsí == * [[Leabhar Buí Leacáin]], [[Leabharlann Choláiste na Tríonóide|LCnT]] LS 1318, col. 898-906 * [[Leabhar Bhaile an Mhóta]], [[Acadamh Ríoga na hÉireann|ARÉ]] LS 23 P 12, ll. 236 ff. * [https://codecs.vanhamel.nl/Aided_Chrimthaind_maic_Fhidaig_ocus_Tr%C3%AD_mac_Echach_Muigmed%C3%B3in Aided Chrimthaind maic Fhidaig ⁊ Trí mac Echach Muigmedóin] ar CODECS == Tagairtí == {{reflist}} {{Aided}} [[Catagóir:Miotaseolaíocht na nGael]] [[Catagóir:Aided|Criomhthann]] nyiwxnynpff9bpp3fgy4tdksqgpd2vn 0 97389 1313843 1179666 2026-05-17T16:28:03Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313843 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Banríon]] na [[Teamhair|Teamhrach]] ba ea '''Duinseach ní Dhuach''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Duinsech ingen Duach''') (beo 500). [[Dauí Tenga Uma|Dauí Teanga Umha]], rí na [[Ríthe na gConnacht|Connacht]], ba ea a athair. Bhí sí pósta le [[Muirchertach mac Muiredaig]] (bás 532), [[rí na Teamhrach]]. Sinsir [[Cenél nEógain|Chineál Eoghain]] ba ea iad. Deirtear gurbh í Duinseach ba chúis le [[Cath Seaghasa]] sa bhliain 500, inar mharaigh a fear céile a hathair. Tá tuairisc ar Chath Seaghasa le fáil i n[[Annála na gCeithre Máistrí]], faoin mbliain 499, ag lua an eolaí, [[Cenn Fáelad mac Ailella]]: {{cquote | ''Cath Seghsa<br /> ''ben do mnaibh fodruair<ref>[http://dil.ie/22675 fo-fera], rud a chur á dhéanamh, ar eDIL</ref><br /> ''ro boí crú derg dar cruisigh,<ref>[http://dil.ie/13239 cruísech], sleá, ar eDIL</ref><br /> ''la Duisich, ingin Duaich. Cath Seaghasa<br /> bean éigin ba chúis leis<br /> bhí cró dearg thar sleánna,<br /> le Duiseach ní Dhuach. }} == Craobh ghinealaigh == [[Eochaid Mugmedon]] | |_______________________________________________ | | | | [[Brión mac Echach Muigmedóin|Brión]] [[Niall Noígíallach]] | | | | [[Dauí Tenga Uma]] [[Eógan mac Néill]] | | | | |________________ [[Muiredach mac Eógain]] | | | | | | Cú Charainn '''Duinseach''', alive 500 = [[Muirchertach mac Muiredaig]]/Muirchertach mac Ercae | | | ________________|____________________ [[Mugain ingen Cú Charainn]] | | =[[Diarmait mac Cerbaill]] | | | [[Forggus mac Muirchertaig]] [[Domnall Ilchelgach]], died c. 566. | [[Áed Sláine]] == Craobh ghinealaigh Chineál Eoghain == [[Domnall Ilchelgach]], died c. 566. | |______________________________________ | | | | | | [[Áed Uaridnach]] Eochaid Colgo | |_______________________________________ | | | | [[Máel Fithrich mac Áedo]], d. 630. Dáre | |_____________________________________________ | | | | [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]], died 681. Máel Tuile (ancestor of Síl Maíle Fithrich) | | [[Fergal mac Máele Dúin]] | |_____________________________________________________ | | | | | | | | [[Áed Allán]] [[Niall Frossach]] Conchobar Colgu (ancestor of Clann Colgan) | | | _________|_________________________________________________________ | | | | | | | | | | | [[Áed Oirdnide]] Colmán Ferchar Muirchertach | | (Clann Colmáin) (Muinter Dúin Bó) (a quo Clann Muirchertaich Locha Enaich) | | | |____________________________________________________________________________________ | | | | | | | | | | | | | [[Niall Caille]] (died 846) Máel Dúin Fogartach Blaithmac Máel Calland | (issue) (Síl Máela Dúin) (issue) (Úi Duib Enaich) |__________________________________________ | | | | [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]] Cathal (ancestor of Clann Cathail) | |___________________________________________________________________ | | | | | | [[Murchad mac Máele Dúin]], fl. 819–833. Tigernach Flann | | | | Úi Tigernaich Úi Chellaich & Úi h-Uidir. | |__________________________________________________________________ | | | | | | Erulb/Herulfr Ruadrí Muiredach | | | |________________________ |_______________ | | | | | Úi Flaithbertaich | | | | Amlaíb Sartobda Birn Máel Ciaráin | | | | | | | | Niall, d.958/964? Tomrar Muintir Birn Úi Domnalláin | | | | Áed Gilla Maire | | | | Donnchad Tomrar d.1014. d. 1013? | | Máel Colum == Muintir Bhirn == Birn mac Ruadrí mec [[Murchad mac Máele Dúin]] | |___________________________________________________________ | | | | | | Anféid Cern Guthmár Donnacán | | | | | | Tellach n-Anfida Tellach Cruind id est Úi Fergail Tellach n-Donnacáin == Naisc sheachtracha== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ Annála na gCeithre Máistrí] ** ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105003/ Genealogies from Rawlinson B 502]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003/text010.html Cuid 10], ''Mínigud Senchais Síl Chuind Inso Sís. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Duinseach ingen Duach}} [[Catagóir:4ú haois]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] dm53blwh9cz1lplxxwb17qrlp60zxgd 1313844 1313843 2026-05-17T16:28:38Z Seachránaí 53315 1313844 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Banríon]] na [[Teamhair|Teamhrach]] ba ea '''Duinseach ní Dhuach''' ({{lang-sga|'Duinsech ingen Duach'}}) (beo 500). [[Dauí Tenga Uma|Dauí Teanga Umha]], rí na [[Ríthe na gConnacht|Connacht]], ba ea a athair. Bhí sí pósta le [[Muirchertach mac Muiredaig]] (bás 532), [[rí na Teamhrach]]. Sinsir [[Cenél nEógain|Chineál Eoghain]] ba ea iad. Deirtear gurbh í Duinseach ba chúis le Cath Seaghasa sa bhliain 500, inar mharaigh a fear céile a hathair. Tá tuairisc ar Chath Seaghasa le fáil i n[[Annála na gCeithre Máistrí]], faoin mbliain 499, ag lua an eolaí, [[Cenn Fáelad mac Ailella]]: {{cquote | ''Cath Seghsa<br /> ''ben do mnaibh fodruair<ref>[http://dil.ie/22675 fo-fera], rud a chur á dhéanamh, ar eDIL</ref><br /> ''ro boí crú derg dar cruisigh,<ref>[http://dil.ie/13239 cruísech], sleá, ar eDIL</ref><br /> ''la Duisich, ingin Duaich. Cath Seaghasa<br /> bean éigin ba chúis leis<br /> bhí cró dearg thar sleánna,<br /> le Duiseach ní Dhuach. }} == Craobh ghinealaigh == [[Eochaid Mugmedon]] | |_______________________________________________ | | | | [[Brión mac Echach Muigmedóin|Brión]] [[Niall Noígíallach]] | | | | [[Dauí Tenga Uma]] [[Eógan mac Néill]] | | | | |________________ [[Muiredach mac Eógain]] | | | | | | Cú Charainn '''Duinseach''', alive 500 = [[Muirchertach mac Muiredaig]]/Muirchertach mac Ercae | | | ________________|____________________ [[Mugain ingen Cú Charainn]] | | =[[Diarmait mac Cerbaill]] | | | [[Forggus mac Muirchertaig]] [[Domnall Ilchelgach]], died c. 566. | [[Áed Sláine]] == Craobh ghinealaigh Chineál Eoghain == [[Domnall Ilchelgach]], died c. 566. | |______________________________________ | | | | | | [[Áed Uaridnach]] Eochaid Colgo | |_______________________________________ | | | | [[Máel Fithrich mac Áedo]], d. 630. Dáre | |_____________________________________________ | | | | [[Máel Dúin mac Máele Fithrich]], died 681. Máel Tuile (ancestor of Síl Maíle Fithrich) | | [[Fergal mac Máele Dúin]] | |_____________________________________________________ | | | | | | | | [[Áed Allán]] [[Niall Frossach]] Conchobar Colgu (ancestor of Clann Colgan) | | | _________|_________________________________________________________ | | | | | | | | | | | [[Áed Oirdnide]] Colmán Ferchar Muirchertach | | (Clann Colmáin) (Muinter Dúin Bó) (a quo Clann Muirchertaich Locha Enaich) | | | |____________________________________________________________________________________ | | | | | | | | | | | | | [[Niall Caille]] (died 846) Máel Dúin Fogartach Blaithmac Máel Calland | (issue) (Síl Máela Dúin) (issue) (Úi Duib Enaich) |__________________________________________ | | | | [[Máel Dúin mac Áedo Alláin]] Cathal (ancestor of Clann Cathail) | |___________________________________________________________________ | | | | | | [[Murchad mac Máele Dúin]], fl. 819–833. Tigernach Flann | | | | Úi Tigernaich Úi Chellaich & Úi h-Uidir. | |__________________________________________________________________ | | | | | | Erulb/Herulfr Ruadrí Muiredach | | | |________________________ |_______________ | | | | | Úi Flaithbertaich | | | | Amlaíb Sartobda Birn Máel Ciaráin | | | | | | | | Niall, d.958/964? Tomrar Muintir Birn Úi Domnalláin | | | | Áed Gilla Maire | | | | Donnchad Tomrar d.1014. d. 1013? | | Máel Colum == Muintir Bhirn == Birn mac Ruadrí mec [[Murchad mac Máele Dúin]] | |___________________________________________________________ | | | | | | Anféid Cern Guthmár Donnacán | | | | | | Tellach n-Anfida Tellach Cruind id est Úi Fergail Tellach n-Donnacáin == Naisc sheachtracha== * [[Corpus of Electronic Texts]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100005A/ Annála na gCeithre Máistrí] ** ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G105003/ Genealogies from Rawlinson B 502]'', [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003/text010.html Cuid 10], ''Mínigud Senchais Síl Chuind Inso Sís. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Duinseach ingen Duach}} [[Catagóir:4ú haois]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] j0kmc603zo0vu6fup0wqd2caqaha2ic 0 98716 1313955 1253966 2026-05-18T08:12:44Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc CODECS 1313955 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Scéal de chuid Scéalaíocht [[rí Artúr|rí Artúir]] is ea ''' Eachtra an Mhadra Mhaoil.'''<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Eachtra_an_mhadra_mhaoil Eachtra an Mhadra Mhaoil] ar CODECS</ref> Faightear freisin ''[[Eachtra Mhacaoimh an Iolair]]'' sa scéalaíocht úd. == Stair an téacs == Scríobhadh an lámhscríbhinn ag scríobhaithe éagsúla le linn na 18ú haoise. Le fianaise na teangan, ámh, is féidir a rá go dtéann an scéal siar go dtí an 15ú/16ú haois. Tá tionchar le feiceáil ann de nós Artúir na hÍsiltír, mar shampla an focal ''Balbhuaidh'' le haghaidh ''Gawain'', atá níos gaire do ''Walewijn'' as Ísiltírise ná ''Gawaine'' as Fraincis, agus an fhocail ''ridire'' ('Ritter'). Thosaigh teagmháil mhíleata agus síochánach idir [[Éirinn]] agus [[Flóndras]] sa bhliain 1167, nuair a tháinig Gallóglaigh Normannacha agus de chuid Fhlóndras go hÉirinn. In ainneoin suíomh eachtrannach an scéil, is léir gur cuid de shean-nós miotaseolaíocht na hÉireann é an scéal seo. Ní hionann is seanscéalta Artúraíochta, feictear draíocht agus [[geis|geasa]] ann. Ní fhágtar san Eachtra ach lua don rí faoin teideal 'Rí an Domhain'. == Ábhar == Tháinig Ridire an Lóchrainn, draoi, chuig ritheach Artúir, an ''Halla Dearg'', agus thosaigh sé ansin i mbun agallamh doirseoira, de réir an sean-nóis (féach ''[[Pa ŵr yw’r porthor?]]'', Cá bhfuil an doirseoir?“). D'iarr sé ansin ar na ridirí eile an chun comhraic, rud a ghlac Balbhuaidh (Gawain) ar an dtoirt. Ar tóir a chéile comhraic, bhuail Balbhuaidh le Máirín agus eireaball agus cluasa giortaithe aige, a chuaigh leis sa tseilg. Is é an madra úd go deimhin ''Alastrann Iongantach'' (iontach), rí rí na [[an India|hIndia]], a bhí curtha faoi draíocht agus cithréim fágtha air ag a leasdeartháir. Agus cá a bhí ann dá leasdeartháir ach Ridire an Lóchrainn, agus iad ar a thóir. Cosúil le ''h[[Immram]]'', vvv an seilg ó oileán go hoileán, agus der Ritter der Laterne a bhuí lena chumais draíochta, rachadh an Ridire i bhfolach faoi bhrat ceo (''[[féth fíada]]''). Thaistil siad chomh fada is [[an Éigipt]] agus an India, ach i ndeireadh na dála, cuireadh iachall ar an draoi Alastrann a athrú ar ais chuig a riocht álainn féin. == Foinsí == * [[Helmut Birkhan]]: ''Nachantike Keltenrezeption.'' Praesens Verlag, Wien 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1, S.&nbsp;224&nbsp;f. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-miotas}} [[Catagóir:Rí Artúr]] [[Catagóir:Finscéalta na Meánaoise]] 3smiu79n1ruheg89wubvpj7xgp9c5jb 0 98717 1313948 1253965 2026-05-18T08:00:49Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc CODECS 1313948 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Scéal de chuid Scéalaíocht [[rí Artúr|rí Artúir]] is ea ''' Eachtra Mhacaoimh an Iolair.'''<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Eachtra_an_mhadra_mhaoil Eachtra an Mhadra Mhaoil] ar CODECS</ref> Faightear freisin [[Eachtra an Mhadra Mhaoil]] sa scéalaíocht úd. == Stair an téacs == Scríobhadh an lámhscríbhinn ag scríobhaithe éagsúla le linn na 18ú haoise. Le fianaise na teangan, ámh, is féidir a rá go dtéann an scéal siar go dtí an 15ú/16ú haois. Tá tionchar le feiceáil ann de nós Artúir na hÍsiltír, mar shampla an fhocail ''ridire'' ('Ritter'). Thosaigh teagmháil mhíleata agus síochánach idir [[Éirinn]] agus [[Flóndras]] sa bhliain 1167, nuair a tháinig Gallóglaigh Normannacha agus de chuid Fhlóndras go hÉirinn. In ainneoin suíomh eachtrannach an scéil, is léir gur cuid de shean-nós miotaseolaíocht na hÉireann é an scéal seo. Ní hionann is seanscéalta Artúraíochta, feictear draíocht agus [[geis|geasa]] ann. Ní fhágtar san Eachtra ach lua don rí faoin teideal 'Rí an Domhain'. == Ábhar == Bhí aighneas i measc mhac rí ''Shorcha'' agus oidhreacht ar a bhun. Phós an mac is sine, ar a glaodh Ridire na Seilge, le banríon na [[na Scitia|Scitiach]] agus tháinig i gcoróin. Mharaigh a dheartháir, Ridire an ''Ghaisirdh'', é agus chuir sé a bhean torrach i ngéibhinn ina chloigtheach. Thug sí mac ar an saol ann, ach ghabh iolar é a leag é ar Charraig na mBuanna (''Carrthad na mBuaidh'') ar Mhaigh na nIontas (''Máigh na nIongnadh'') os comhair chúirt rí Artúir. Tógadh macaomh an iolair ag an rí agus bhain sé barr dá chairde uile as a bheart is as a ghaois. Chuaigh an macaomh ar tóraíocht a bhunúis, mar ba ghá do ridirí san Artúraíocht. I bhfad uaidh, chonaic sé bean, a cairde leagtha a chodladh le ceol fheadóg airgid, á fuadach ag ridire éigin. Chuaigh sé ar tóir Ridire an Cheoil úd, ina [[curach|churach]] draíochta ar nós ''[[Immram]]''. Bhuail sé le triúr fathach agus cailín gafa acu, agus chloígh sé iad. Scaoil sé an cailín agus rinne cleamhnas léi. Le cabhair ó ridire dílis, d'aimsigh sé cloigtheach Ridire an Cheoil. Léim sé de mhórphreab isteach sa túr, scaoil sé bean a bhí gafa ann agus thug leis í chuig Artúr, a phós í. Ar a tóraíocht arís, shroich sé [[an Scitia]], áit a bhí a mháthair tar éis éalaithe. Bhí an tír seo faoi cheannas mharfóir a athar, ridire an ''Ghaisirdh''. Chloígh agus maraíodh macaomh an iolar é, agus tháinig i gcoróin i ríocht ''Sorcha''. == Sanasaíocht == Is dócha go bhfuil nasc anseo leis an Scitia mar bhaile dúchais de mháthair an mhacaoimh, agus an sanasaíocht ''Scitia/Scotia''. I ''[[Leabhar Gabhála na hÉireann]]'', feictear ginealaigh Sciatach le haghaidh na[[Gaeil|nGael]] (féach [[Fénius Farsaid]], [[Agnomain]]). == Foinsí == * [[Helmut Birkhan]]: ''Nachantike Keltenrezeption.'' Praesens Verlag, Wien 2009, ISBN 978-3-7069-0541-1, S.&nbsp;224&nbsp;f. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-miotas}} [[Catagóir:Finscéalta na Meánaoise]] [[Catagóir:Rí Artúr]] o00fzh7vkb8un9puaitspzbo76okdxl 0 98981 1313949 1312845 2026-05-18T08:02:52Z Marcas.oduinn 33120 /* Saothair */ Nasc CODECS 1313949 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] agus [[staraí]] Éireannach ba ea ''' Flann Mainistreach ''' (bás 25ú Samhain 1056).<ref>Carey, ''Flann Mainistrech (d.1056)''</ref><ref>Ní Mhaonaigh, ''Flann Mainistrech''</ref> == Muintir == [[Ciannachta|Ciannachta Bhreá]], ba ea muintir Fhlainn, a thug ó thús na céad mhílaoise abbaí agus daoine suntasacha eile do [[Mainistir Bhuithe|Mhainistir Bhuithe]] (modern [[Contae Lú]]). ''Echthigern'' mac Aonghasa ba ea a athair, a bhí ina fhear léinn sa mhainistir.<ref>Dobbs, ''Pedigree and Family</ref> Bhí Flann féin ina ''fer légind'' agus d'éirigh a mhac, Echthigern (bás 1067), ina [[airchinneach]] na mainistreach.<ref>Carey, ''Flann Mainistrech (d. 1056)''</ref> == Saothair == Is as na blianta i ndiaidh [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] (1014), agus [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachnaill Ó Domhnaill]] [[Uí Néill an Deiscirt]] ar ais i réim mar [[Ardrí na hÉireann]] (1014-1022), a thagann na chéad saothair le Fhan ar féidir dátaí a chur leo. Is iad ''Ríg Themra dia tesbann tnú'' agus ''Ríg Themrea toebaige íar ttain'', le chéile stair [[ríthe na Teamhrach]] ach ar son chlann Uí Néill.<ref>Byrne, ''Ireland and her neighbours'', lch. 866</ref> I measc a dhánta eile tá: ''Mide maigen clainne Cuind''<ref>Peter J. Smith, '' Mide Maigen ''</ref> maidir le [[Clann Cholmáin]], muintir Mhaoil Seachnaill; agus ''Mugain ingen Choncraid chain'' agus ''Síl nÁedo Sláine na sleg'' maidir le [[Síl nÁedo Sláine|Síol Aodha Sláine]], iar thiarnaí Chiannachta Breá. Luaitear le Flann fosta srath chuig dhán ar ríthe agus stair míleata [[Cenél nEógain|Chineál Eoghain]] agus ar bhunús seanscéalach an dún, [[Grianán Ailigh]].<ref>Mac Néill, ''Poems by Flann Mainistrech''</ref><ref>Gwynn, '' Ailech II ''</ref> Feictear roinnt dánta le Flann i [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] agus bhí tionchar ag leith ag a saothair maidir leis na [[Tuatha Dé Danann]].<ref>Carey, ''Irish National Origin Legend'', ll. 18-22</ref><ref>Thanisch, '' Flann Mainistrech's Götterdämmerung ''</ref> Tá ann cúpla dán faoi stair domhanda nó tanaí as litríocht chlasaiceach.<ref>Mac Eoin, '' Dán ar Chogadh na Traoi ''</ref> Is é an dán is tábhachtaí ná ''Réidig dam, a Dé, do nim,'' maidir le ríthe de nós [[Eusebius]], a bhfuil nasc aige le ''Chronica Maiora'' le [[Bede]].<ref>Mac Airt, '' Middle Irish poems on world-kingship ''</ref><ref>''[http://codecs.vanhamel.nl/Réidig_dam_a_Dé_do_nim Réidig dam, a Dé, do nim],'' [[CODECS]].</ref> Le linn na Nua-Aoise Luaithe, luadh le Fhan roinnt dréachtaí sioncronachta próis na meánaoise, cé go bhfuil easpa fianaise ann.<ref>Scowcroft, ''Leabhar Gabhála cuid 1'', ll. 128 (n.135), 131</ref> Tá roinnt acu bunaithe ar nós [[Chronicon (Jerome)|''Chronicon'']] le Jerome.<ref>MacCarthy, :' Codex Palatino Vaticanus No. 830,'' ll.[https://archive.org/stream/codexpalatinovat00macc#page/286/mode/2up 286]&ndash;317</ref> I saothair eile, tá liosta de ríthe Éireann agus [[Alba|Alban]], leagtha amach chun comhaoisigh a léiriú. Is foinse thábhachtach í seo faoi stair na hAlban, an é Flann an t-údar nó nach é.<ref>Anderson0'' List of the Kings,'' lch. 109</ref><ref>Broun, '' Irish Identity,'' ll. 2, 171 (n.23)</ref> In ainneoin a bhunúis doiléir, bhí tionchar mór ag an smaoineamh úd ar staraithe níos deireanaí, [[Eoin Mac Néill]]<ref>Mac Néill, '' Celtic Ireland]],'' ll. 26&ndash;41</ref> agus [[Francis John Byrne]]<ref>Byrne, ''Ireland and her neighbours,'' ll. 865&ndash;866</ref> ina measc. De réir Dauvit Broun, chuir Flann béim ar ríogacht thar ríthe.<ref>Broun, '' Scottish Independence,'' ll. 39&ndash;47</ref> == Bás == Fuair Flann bás ar an 25ú Samhain 1056.<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 1056.3 </ref> Insítear faoi gurbh é ''aird-fer leighinn & sui senchusa Erenn''.<ref>[[Annála Uladh]], AU 1056.8</ref> Feictear rann maidir le Flann i ndán le duine gan aon ar chúirt easpaig [[Áed ua Forréid|Aiste Uí Fhorréide]] (easpag [[Ard Mhacha]], 1032–1056), cumtha idir na blianta 1032 agus 1042.<ref>Murphy, ''A Poem in Praise'', lch. 155</ref><ref>Thanisch (2015), iml. 2, lch 4.</ref> :''Flann a prímchill Buite binn :''rinn roisc a mínchinn is mall; :''midshúi<ref>[http://dil.ie/32157 1 mid], midh, meá (deoch); [http://dil.ie/32158 2 mid] onóir, clú; ar eDIL</ref> sidhe súiges linn;<ref>[dil.ie/30275 2 linn (b)], beoir, leann, ar eDIL</ref> :''tigshúi tire Tri Finn Flann. :Flann a phríomh-chill Bhuithe bhinn :sracshúil a mhínchinn is mall :meá-shaoi sí ag sú leanna :''Final''-shaoi tíre Trí Fhionn Flann. == Foinsí == * {{citation |first=Marjorie O. |last=Anderson |contribution=The Lists of the Kings |title=Scottish Historical Review 28:2 |date=October 1949 |volume=28 |issue=106 |pages=108–118 |jstor=25525997 |ref=Anderson}} * {{citation |first= Dauvit |last=Broun |title=The Irish Identity of the Kingdom of the Scots |series=Studies in Celtic History 18 |publisher=Boydell |location=Woodbridge |year=1999 |isbn=978-0851153759 |ref=Broun1999}} * {{citation |first=Dauvit |last=Broun |title=Scottish Independence and the Idea of Britain: From the Picts to Alexander III |publisher=Edinburgh University Press |location=Edinburgh |year=2007 |isbn=978-0748623600 |ref=Broun2007}} * {{citation |editor-last=Ó Cróinín |editor-first=Dáibhí |title=Prehistoric and Early Ireland |volume=I |series=A New History of Ireland |last=Byrne |first=Francis John |contribution=Ireland and her neighbours, c.1014-c.1072 |pages=862&ndash;898 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |year=2005 |isbn=978-0-19-922665-8 |ref=ByrneRIAxxv}} * {{citation |first=John |last=Carey |title=The Irish National Origin-Legend: Synthetic Pseudo History |series=Quiggin Lectures on the Sources of Mediaeval Gaelic History 1 |publisher=The Department of Anglo-Saxon, Norse, and Celtic, University of Cambridge |location=Cambridge |year=1994 |url=http://www.ucc.ie/acad/smg/CDI/PDFs_articles/JCarey_QuigginPamphletsI.pdf |ref=Carey1994}} * {{citation |first=John |last=Carey |contribution=Flann Mainistrech (d. 1056) |title=Oxford Dictionary of National Biography |publisher=Oxford University Press |year=2004 |location=Oxford |url=http://www.oxforddnb.com/view/article/9672 |access-date=2008-03-22|ref=Carey2004}} * {{citation |first=Margaret E. |last=Dobbs |contribution=The Pedigree and Family of Flann Manistrech |title=Journal of the County Louth Archaeological Society |volume=5:3 |year=1956 |issue=3 |pages=149–153 |publisher=County Louth Archaeological and History Society |jstor=27728169 |ref=Dobbs}} * {{citation |first=Edward J. |last=Gwynn |contribution=Ailech II |pages=101&ndash;107 |title=The Metrical Dindshenchas |volume=IV |publisher=Royal Irish Academy |location=Dublin |year=1906 |url=http://www.ucc.ie/celt/published/T106500D/index.html |ref=Gwynn}} * {{citation |first=Bartholemew |last=MacCarthy |title=The Codex Palatino-Vaticanus No. 830 |series=Todd Lecture Series 3 |publisher=Royal Irish Academy |location=Dublin |year=1892 |url=https://archive.org/stream/codexpalatinovat00macc#page/n5/mode/2up |ref=MacCarthy}} * {{citation |first=Seán |last=Mac Airt |contribution=Middle Irish poems on world-kingship |title=Études Celtiques |volume=6 |year=1954 |pages=255&ndash;280 |ref=Mac_Airt1954}} * {{citation |first=Seán |last=Mac Airt |contribution=Middle Irish poems on world-kingship (suite) |title=Études Celtiques |volume=7 |year=1956 |pages=18&ndash;45|ref=Mac_Airt1956}} * {{citation |first=Seán |last=Mac Airt |contribution=Middle Irish poems on world-kingship (suite) |title=Études Celtiques |volume=8 |year=1959 |pages=98&ndash;119, 284&ndash;297|ref=Mac_Airt1959}} * {{citation |first=Gearóid |last=Mac Eoin |contribution=Dán ar Chogadh na Traoi [Luid Iasón ina luing lóir] |title=Studia Hibernica 1 |year=1961 |issue=1 |jstor=20495675 |pages=19&ndash;55|publisher=Studia Hibernica, Editorial Board, St. Patrick's College, Drumcondra, a College of Dublin City University |ref=Mac_Eoin}} * {{citation |first=Eoin |last=Mac Néill |contribution=Poems by Flann Mainistrech on the Dynasties of Ailech, Mide and Brega |title=Archivium Hibernicum 2 |year=1913 |volume=2 |pages=37–99 |publisher=Catholic Historical Society of Ireland |jstor=25529575 |ref=MacNeill1913}} * {{citation |first=Eoin |last=MacNeill |title=Celtic Ireland |publisher=Lester |location=Dublin |year=1921 |ref=MacNeill1921}} * {{citation |editor-last=O'Brien |editor-first=Sylvester |title=Measgra i gCuimhne Mhichil Uí Chléirigh |first=Gerard |last=Murphy |contribution=A Poem in Praise of Áodh Úa Foirréidh, Bishop of Armagh (1032‒1056) |pages=140&ndash;164 |publisher=Assisi Press |location=Dublin |year=1944 |ref=Murphy}} * {{citation |editor-last=Duffy |editor-first=Seán |title=Medieval Ireland: An Encyclopaedia |first=Máire |last=Ní Mhaonaigh |contribution= Flann Mainistrech |pages=303&ndash;306 |publisher=Routledge |location=London |year=2005 |isbn=978-0415940528 |url=https://books.google.com/books?id=a7uTAgAAQBAJ&q=Flann+Mainistrech&pg=PA303 |ref=Ní_Mhaonaigh}} * {{citation |first=R. Mark |last=Scowcroft |contribution=Leabhar Gabhála. Part I: The Growth of the Text |title=Ériu 38 |year=1987 |volume=38 |pages=81–142 |publisher=Royal Irish Academy |jstor=30007523 |ref=Scowcroft}} * {{citation |first=Peter J. |last=Smith |contribution=Mide Maigen Clainne Cuind: A Medieval Poem on the Kings of Mide |title=Peritia 15 |year=2004 |doi=10.1484/J.Peri.3.433 |url=http://www.brepolsonline.net/doi/abs/10.1484/J.Peri.3.433 |ref=Smith}} * {{citation |first=Eystein |last=Thanisch |contribution=Flann Mainistrech's Götterdämmerung as a Junction within Lebor Gabála Érenn |title=Quaestio Insularis 13 |year=2012 |url=http://www.research.ed.ac.uk/portal/en/publications/flann-mainistrechs-goetterdammerung-as-a-junction-within-lebor-gabla-erenn%28f46de58e-ecda-4da3-ac15-b8736d11c97c%29.html |ref=Thanisch2012}} * {{citation |last=Thanisch |first=Eystein |date=2015 |title=The Reception and Use of Flann Mainistrech and His Work in Medieval Gaelic Manuscript Culture |type=PhD |publisher=University of Edinburgh |hdl=1842/15763 |url=https://www.era.lib.ed.ac.uk/handle/1842/15763 |ref=Thanisch2015 |access-date=2021-09-10 |archive-date=2017-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170216103303/https://www.era.lib.ed.ac.uk/handle/1842/15763 |url-status=dead }} == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Flann Mainistrech}} [[Catagóir:Ginealas Éireannach]] lsz2zogkblo5gb4402lshqkcz8ygf5v 0 99177 1313878 1306121 2026-05-17T19:13:42Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Nasc 1313878 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |llengua=An Béarla agus an Ghaeilge |fundacio=1939 |editor=[[Liam MacMathúna]] |propietari=[[Ollscoil na hÉireann]] |seu=[[Baile Átha Cliath]] |editorial=[[Ollscoil na hÉireann]] |accesobert=Corr-alt |publicat_a=[[Éire]] |precedit_per=''Lia Fáil'' |edicions=41 (2021) |website={{URL|https://www.nui.ie/eigse/}} }} [[Iris acadúil]] is ea '''''Éigse: A Journal of Irish Studies''''', tiomanta don [[Gaeilge|Ghaeilge]] agus [[litríocht na Gaeilge]]. Tosaíodh é sa bhliain 1923 mar chuid de thogra ag Seanad [[Ollscoil na hÉireann]] chun Ciste [[Adam Boyd Simpson]] a úsáid um iriseán faoi Léann Ceilteach a fhoilsiú. Tháinig an iris seo, darb ainm '''''Lia Fáil''''', amach don chéad uair sa bhliain 1926, eagraithe ag [[Dubhghlas de hÍde]], ollamh na Nua-Ghaeilge ag [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] (COBÁC). Foilsíodh an dara imleabhar sa bhliain 1932, nuair a chuaigh de hÍde ar scor ó UCD. Nuair a cuireadh an ciste go heisiach i leataobh don iris sa bhliain 1938, d'éirigh Gerard Murphy ina eagarthóir de. D'athraigh sé an t-ainm go '''''Éigse: A Journal of Irish Studies''''', agus d'fhoilsigh sé a chéad imleabhar sa bhliain 1939, agus go rialta as sin amach. Is é [[Liam Mac Mathúna]] an príomheagarthóir reatha. == Naisc sheachtracha == *[http://www.nui.ie/eigse/index.html ''Éigse'']{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nui.ie/eigse/journalhistory.html Stair ''Éigse'']{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.vanhamel.nl/codecs/%C3%89igse ''Éigse''] ar [[Corpus of Electronic Texts|CODECS]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-nuachtán}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Eigse}} [[Catagóir:Ollscoil na hÉireann]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí léannta]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]] [[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1939]] [[Catagóir:Bunaithe sna blianta 1930idí]] pol8rhkeuaji9adseq80nnfz9b58vvm 1313879 1313878 2026-05-17T19:15:21Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313879 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |llengua=An Béarla agus an Ghaeilge |fundacio=1939 |editor=[[Liam MacMathúna]] |propietari=[[Ollscoil na hÉireann]] |seu=[[Baile Átha Cliath]] |editorial=[[Ollscoil na hÉireann]] |accesobert=Corr-alt |publicat_a=[[Éire]] |precedit_per=''Lia Fáil'' |edicions=41 (2021) |website={{URL|https://www.nui.ie/eigse/}} }} [[Iris acadúil]] is ea '''''Éigse: A Journal of Irish Studies''''', tiomanta don [[Gaeilge|Ghaeilge]] agus [[litríocht na Gaeilge]]. Tosaíodh é sa bhliain 1923 mar chuid de thogra ag Seanad [[Ollscoil na hÉireann]] chun Ciste [[Adam Boyd Simpson]] a úsáid um iriseán faoi Léann Ceilteach a fhoilsiú. Tháinig an iris seo, darb ainm '''''Lia Fáil''''', amach don chéad uair sa bhliain 1926, eagraithe ag [[Dubhghlas de hÍde]], ollamh na Nua-Ghaeilge ag [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] (COBÁC). Foilsíodh an dara imleabhar sa bhliain 1932, nuair a chuaigh de hÍde ar scor ó UCD. Nuair a cuireadh an ciste go heisiach i leataobh don iris sa bhliain 1938, d'éirigh Gerard Murphy ina eagarthóir de. D'athraigh sé an t-ainm go '''''Éigse: A Journal of Irish Studies''''', agus d'fhoilsigh sé a chéad imleabhar sa bhliain 1939, agus go rialta as sin amach. Is é [[Liam Mac Mathúna]] an príomheagarthóir reatha. == Naisc sheachtracha == *[http://www.nui.ie/eigse/index.html ''Éigse'']{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nui.ie/eigse/journalhistory.html Stair ''Éigse'']{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://codecs.vanhamel.nl/Éigse ''Éigse''] ar [[CODECS]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-nuachtán}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Eigse}} [[Catagóir:Ollscoil na hÉireann]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí léannta]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]] [[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1939]] [[Catagóir:Bunaithe sna blianta 1930idí]] 2ne6lp2bd5o9qlx0q3ib2096fl12x1b 1313880 1313879 2026-05-17T19:17:47Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc 1313880 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Nuachtán |llengua=An Béarla agus an Ghaeilge |fundacio=1939 |editor=[[Liam MacMathúna]] |propietari=[[Ollscoil na hÉireann]] |seu=[[Baile Átha Cliath]] |editorial=[[Ollscoil na hÉireann]] |accesobert=Corr-alt |publicat_a=[[Éire]] |precedit_per=''Lia Fáil'' |edicions=41 (2021) |website={{URL|https://www.nui.ie/eigse/}} }} [[Iris acadúil]] is ea '''''Éigse: A Journal of Irish Studies''''', tiomanta don [[Gaeilge|Ghaeilge]] agus [[litríocht na Gaeilge]]. Tosaíodh é sa bhliain 1923 mar chuid de thogra ag Seanad [[Ollscoil na hÉireann]] chun Ciste [[Adam Boyd Simpson]] a úsáid um iriseán faoi Léann Ceilteach a fhoilsiú. Tháinig an iris seo, darb ainm '''''Lia Fáil''''', amach don chéad uair sa bhliain 1926, eagraithe ag [[Dubhghlas de hÍde]], ollamh na Nua-Ghaeilge ag [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] (COBÁC). Foilsíodh an dara imleabhar sa bhliain 1932, nuair a chuaigh de hÍde ar scor ó UCD. Nuair a cuireadh an ciste go heisiach i leataobh don iris sa bhliain 1938, d'éirigh Gerard Murphy ina eagarthóir de. D'athraigh sé an t-ainm go '''''Éigse: A Journal of Irish Studies''''', agus d'fhoilsigh sé a chéad imleabhar sa bhliain 1939, agus go rialta as sin amach. Is é [[Liam Mac Mathúna]] an príomheagarthóir reatha. == Naisc sheachtracha == * [https://www.nui.ie/ga/ar-n-obair/foilseachain/eigse-a-journal-of-irish-studies/ ''Éigse''] ar NUI * [http://codecs.vanhamel.nl/Éigse ''Éigse''] ar [[CODECS]] == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-nuachtán}} {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Eigse}} [[Catagóir:Ollscoil na hÉireann]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Bhéarla]] [[Catagóir:Irisí Gaeilge]] [[Catagóir:Irisí léannta]] [[Catagóir:Irisí liteartha]] [[Catagóir:Irisí Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin Éireannacha]] [[Catagóir:Tréimhseacháin neamhrialta]] [[Catagóir:Léann na Nua-Ghaeilge]] [[Catagóir:Stair na hÉireann]] [[Catagóir:Bunaithe sa bhliain 1939]] [[Catagóir:Bunaithe sna blianta 1930idí]] hfonnxb2mfgqendz2la0d31yjoig3aw 0 99279 1313939 1208867 2026-05-18T07:44:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Saothair */ 1313939 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[File]] agus [[Ollamh Éireann]] ba ea ''' Seanchán Torphéist ''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Senchán Torpéist<ref>féach [http://dil.ie/18394 1 do-rorban], ar eDIL</ref>''') (c. 560–617 AD). Tháinig sé i gcomharbacht ar [[Dallán Forgaill|Dhallán Forgaill]] mar Ard-fhile Chonnacht sa bhliain c. 640. Feictear i liosta le fáil i [[Leabhar Bhaile an Mhóta]] gurbh fhile ríoga é.<ref>lch.&nbsp;308</ref> Is príomhphearsa é sa scéal den 12ú haois, ''[[Tromdámh Guaire]]. == Muintir == Cuairfheartach de chlann Araidh ar an teorainn idir Tiobraid Árann agus Luimneach) ba ea a athair. Dar le Seanchán féin, ámh, agus é ag scríobh in ''Concangab Már'' c. 630, is é seo a leanas a Ginealach:<ref>'Three Old Irish Accentual Poems', [[James Carney]] eag., [[Ériu (iriseán)|Ériu]], iml. 22 (1971), lch. 73</ref> :''Senchán mac Úarchride, mac Adóer na n-Araid''. Deidiu ní Thréan mhic [[Dubhthach moccu Lughair|Dubhthaigh mhic Lughair]] ba ea máthair Sheancháin. Iar-ollamh agus rí fhile [[Lóegaire mac Néill|Laoghaire mhic Néill]] ba ea Dubhthach. Is iad a leanas daoine eile de chlann Deidiu: * [[Naomh Seanán Láithreach Bhriúin]] mac Fiontáin * Naomh [[Diarmaid an Fíréan]] mac Lugna * [[Naomh Féilim]] [[Cill Mhór|Chill Mhór]] mac Cairill * Naomh Daigh [[Inis Caoin]] mac Cairill * [[Naomh Femia]] ní Chairill * Naomh [[Mainchín an Chorainn]], mac Collain as [[an Corann|gCorann]] * [[Naomh Caillín]] mac Niata, a deir i [[Leabar Fidhnacha|Leabhar Fhíonaí]]:<ref>lch. 215 </ref> ::'' My blessing on thy men of song ::'' Who from mild Senchan may descend. Ní foláir nó gur rugadh Seanchán timpeall na bliana 560 ionas go raibh an t-am aige bheith oilte chun bheith ceaptha ina Ard-Ollamh. Ina theannta sin, in [[Tromdámh Guaire|Tromdjámh Guaire]], luaitear é mar "sean-Seanchán" sa bhliain c. 640. Dar le [[Seathrún Céitinn]] in [[Foras Feasa ar Éirinn]] go ndearnadh Ard ollamh na gConnacht de "Sheanchán mac Cuairfheartaigh" ag Sionad Droim Cheat sa bhliain c. 593. Tugtar míniú ar a leasainm sa sanas, [[Cóir Anmann]]:<ref>Entry 272</ref> :'' Senchán Toirpéist .i. Senchán [dororba<ref>[http://dil.ie/18394 1 do-rorban], tar, ar eDIL</ref> péist] día rothogaibh spirat na h-écsi cenn do fo sceib <ref>''leg.'' scéim, tuiseal tabharthach de scíam</ref> dodheilbh... :'' Seanchán Toirpéist, .i. Senchán a tháinig péist chuige, a bhain spiorad na héigse leas as faoi sciamh dodhealbhach... Bríd (''Brigid Brathbrú'') ba ea bean chéile Sheancháin. Bhí nasc acu darbh ainm ''Muircc'' agus iníon Méabh ''Neidigh''. == Saothair == Caomhnaítear chuid de shaothair of Sheancháin sna lámhscríbhinní: * [[Leabhar Mór Leacáin]], fóilió 17, col. 2, dán ar Fhearghas mac Rossa agus a chathanna. *'' ''Abbair fri sil nEogain moir'', i [[Laud 610]]<ref>fóil. 73 b 2, [[Kuno Meyer]], [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 12, 1918, lch.&nbsp;378</ref> * ''Trí meic Ruaid'';<ref>[https://codecs.vanhamel.nl/Tr%C3%AD_meic_Ruaid Trí meic Ruaid] ar [[CODECS]]</ref> * ''Find Taulcha tuath cuire Cailte''<ref>Find Taulcha tuath cuire Cailte</ref> *'' Co slonnad Conmaic fri Connad<ref>[[Margaret Dobbs]], ZCP 14 1923 lch.&nbsp;48</ref> * Tá an sa scéal '' Cath Maighe Léna '' dán le Seanchán ag tosú le 'Adhaigh Luain rucadh an rí'.<ref>[https://celt.ucc.ie/published/G302025/index.html Cath Maighe Léna], [[Corpus of Electronic Texts|CELT]]</ref> == Guaire agus ''Táin Bó Cúailnge'' == Dar le [[Tromdámh Guaire]]<ref>[http://www.ucc.ie/celt/published/G301041 Tromdámh Guaire] ar [[Corpus of Electronic Texts|CELT]]</ref> (nó ''Imtheacht na Tromdhaimhe''<ref>{{lua idirlín |url = https://books.google.com/books?id=30sAAAAAcAAJ&q=The+Proceedings+of+the+Great+Bardic+Institution |teideal = The Proceedings of the Great Bardic Institution| author1=Ossian |year=1860}}</ref>) thug Seanchán cuairt ar[[ríthe na gConnacht|rí na gConnacht]], [[Guaire Aidne mac Colmáin]], i dteannta le céad file is caoga eile agus cead dalta is caoga. Cuireadh brú ar fháilte Ghuaire dá bharr. Chun é a náiriú go dté sé, d'iarr Guaire air an [[Táin Bó Cúailnge]] a aithris, á rá ''eircit bur n-ollaim & bur filedi & bhur lucht canta ciuil<ref>[http://dil.ie/9273 2 ciúil], ceol, ar eDIL</ref> d'iaraid na Tana.<!-- cad as seo? <poem style="margin-left:2em"> Though my stores be emptied well-nigh Twin bright cups there yet remain Win them with the raid of Cualigne Chant us, bard, the famous Tain. </poem>--> Chuir seo olc ar Sheanchán, agus d'imigh Seanchán leis, ag rá: <poem style="margin-left:2em"> ''Triallum uait, a Guairi glain, ''facmait agat beanachtain; ''bliagain & raithe is mí ''atam acut, a airdri. Triallaimid uait, a Ghuaire ghlain Fágaimid agat beannachtaí; Bliain, ráithe is mí Atáid leat, a ard-rí... </poem> Ach gheall sé: <poem style="margin-left:2em"> ... ''ticfam arís, ge triallam. </poem> Mar thoradh na heachtra seo, bhailigh Seanchán gach file na hÉireann le chéile, chun go bhfeice cé acu a raibh an Táin go léir ar eolas aige. Tharla sé áfach go raibh cuid den scéal ag cách ach ní an rud go léir ag éinne acu. Rinne Seanchán, a mhac ''Murgen'' agus a chol seisear ''Eimena'', cinneadh mar sin an Táin úd a thabhairt ar ais go hÉirinn. Le linn an turais, chuaigh ''Murgen'' amú i gceo draíochta. Bhuail sé ann le sprid [[Fergus mac Róich|Fhearghais mhic Róigh]] ag a uaigh. D'aithris Fearghas an Táin iomlán le ''Murgen'', a tháinig slán ar ais chun an scéal a chaomhnú. == Scéalta eile == Feictear Seanchán agus a bhean chéile sa seanscéal ''[[Scéla Cano meic Gartnáin]]'' and in [[Sanas Cormaic]], ina thugann sé cuairt ar [[Oileán Mhanann]]. Sa dán Meán-Ghaeilge (c. 1100), ''Aimirgein Glúngel tuir tend'', luaite le ''Gilla in Choimded Úa Cormaic'' as [[Tulach Léis]], déantar trácht ar Sheanchán mar a leanas: '' Seanchán Toirpéist ba rind ráid''. Feictear é freisin sa scéal ''Mac telene do feraib Muman''. Feictear Seancháin agus a bhuíon fánach filí i scéalta chomh fada ó chéile is [[an Albáin|an Alba]] agus an [[Albain Nua|Alba Nua]] band of poets occur in traditional, ina luaitear iad mar ''Cliar'' nó ''Cleith'' Sheancháin. Tá scéal na mór le rá ann darb ainm Bríd Mhór na gCapall, atá bunaithe ar Tromdhámh Guaire. == Luaite le Shakespeare == Deir [[William Shakespeare]] go raibh ar a gcumas ag filí Éireannacha ''"[to] rhym[e] rats to death"''. Is amhlaidh go bhfuil an ráiteas seo bunaithe ar eachtra nuair a fuair Seanchán [[Francach (ainmhí)|francaigh]] agus iad tar éis a chuid dinnéir a ithe, agus a dúirt sé: :'' Lochaid gidh ger a nguilbne, :'' ni trén a cathaibh cirbdhe<br><br> :Locha is géar a nguilbne :ní tréan a gcatha '' poor..." D'éag siad ar an dtoirt.<ref>{{lua idirlín |url = http://www.slate.com/blogs/lexicon_valley/2016/06/09/irish_bards_were_rat_killers_according_to_poetry_and_folklore.html |teideal = Irish Bards Could Kill Rats With Their Magical Poetry Powers |ainm = John |sloinne = Kelly |publisher = Slate |dáta = 9ú Meitheamh, 2016 }}</ref> == Foinsí == * {{cite book |title=A Chronological Account of Nearly Four Hundred Irish Writers |first=Edward |last=O'Reilly |location=Baile Átha Cliath |year=1820}} Athchló 1970. * {{cite book |title=The history and antiquities of the diocese of Kilmacduagh |url=https://archive.org/details/historyandantiq01fahegoog |author-link=Jerome A. Fahey |last=Fahey |first=Jerome A. |location=Baile Átha Cliath |year=1893 }} * {{cite book |title=The story of an Irish property |author-link=Robert Rait |first=Robert S. |last=Rait |publisher=OUP |year=1908}} * {{cite book |title=Master Poets and Their Kings in Late Celtic Society |first=Bennett |last=Blumenberg |year=1993 }} * Dofallsigud<ref>[http://dil.ie/22891 foillsigid], cf foilse srl., ar eDIL</ref> [[Táin Bó Cuailnge|Tána Bó Cuailnge]] ("Áth-aimsiú..."), sa [[Leabhar Laighneach]]. * {{lua idirlín |ainm = Elva |sloinne = Johnston |teideal = Senchán Torpéist (fl. 6th–7th cent.) |dáta = Meán Fómhair 2004 |bliain = 2006 |url = http://www.oxforddnb.com/view/article/25084 |foilsitheoir = Oxford DNB| dátarochtana = 21d Aibreán 2010 |doi=10.1093/ref:odnb/25084 }} * [[Rudolf Thurneysen]], "Colman mac Lenene und Senchan Torpeist", [[Zeitschrift für celtische Philologie]] 19 (1933) ll. 193–209 * J. G. O'Keefe, eag., 'Mac Dá Cherda and Cummaine Foda', [[Ériu (iriseán)|Ériu]], 5 (1911), ll. 18–44 * [[James Carney]], 'Three Old Irish Accentual Poems', Ériu Vol. 22 (1971), ll.&nbsp;23–80 == Naisc sheachtracha == * [http://www.jstor.org/pss/25507373 Some Places of Interest], Journal Royal Society of Antiquaries of Ireland, iml. 34, ll. 211-219 * Léirmheas ar [http://www.jstor.org/pss/25508057 The History and Antiquities of the Diocese of Kilmacduagh], J. Fahy, Journal Royal Society of Antiquaries of Ireland, iml. 3, ll. 325-326 * [https://archive.org/stream/storyofirishprop00raitiala/storyofirishprop00raitiala_djvu.txt The story of an Irish property], Robert S. Rait, 1906 * <strike>http://home.earthlink.net/~merlynne6/eBooks/OLLAV.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303184541/http://home.earthlink.net/~merlynne6/eBooks/OLLAV.pdf |date=2016-03-03 }}</strike> * [https://web.archive.org/web/20110122221123/http://sphinx-suche.de/weissagungen/katzenorakel.htm Katzenorakel], sphinx-suche.de ''via'' archive.org == Tagairtí == {{reflist}} {{s-start}} {{s-bef | roimh = [[Dallán Forgaill]]}} {{s-ttl | teideal = [[Ollamh Éireann]] | bliain = c.640–c.649}} {{s-aft | tar éis = [[Máel Muire Othna]]}} {{s-end}} <!-- {{s-start}} {{s-bef | before=unknown}} {{s-ttl | title=Chief Poet of Connacht|Chief Poet of Connacht| years=?–598}} {{s-aft | after=[[Ceallach ua Maílcorgus]]}} {{s-end}} --> {{DEFAULTSORT:Seanchan Torpest}} [[Catagóir:Ollaimh Éireann]] 2gv6yz6dsghnu6un256ot7cm3zjsbes 0 99732 1313956 1264488 2026-05-18T08:13:32Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Nasc CODECS 1313956 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Prós aoire [[An Mheán-Ghaeilge|Meán-Ghaeilge]] is ea '''[[Tromdámh Guaire|''Tromdhámh Ghuaire'']]''' (aitheanta fosta mar '''''Imtheacht na Tromdhaimhe''''') maidir leis an gcaidreamh idir patrún agus [[file]], agus mí-úsáid pribhléide.<ref>''[https://archive.org/details/tromdhguaire02joyn Tromdámh Guaire]'', Maud Joynt</ref><ref>''[https://celt.ucc.ie//published/G301041/ Tromdhámh Ghuaire]'', Maud Joynt (eag.), [[Corpus of Electronic Texts|CELT]]</ref> Cé go bhfuil sé deacair dáta a chur leis an téacs, creidtear gur scríobhadh é ní ba luaite ná 1300.<ref>Ó Béarra</ref> Ní chaomhnaítear an téacs ach sa lámhscríbhinn Leabhar Mhic Cárthaigh Riabhaigh nó [[Leabhar Leasa Mhóir]], a théann siar féin go dtí an cúigiú haois déag.<ref>Ó Béarra</ref> Is in Éirinn den [[7ú haois]] atá ann scéal suite, scigaithris ar chleachtas aoire na bh[[Filid|filí]].<ref>Ó Béarra, lch. 418</ref> Is scéal iardhearcach é de chuid na [[12ú haois|12ú haoise]] ar an 7ú haois.<ref>''[http://www.vanhamel.nl/codecs/Tromd%C3%A1mh_Guaire Tromdámh Guaire]'', CODECS</ref> == Scéal == Is iad na trí phríomhphearsa in ''Tromdámh Guaire'', ná: [[Dallán Forgaill]], file agus [[Ollamh Éireann]]; [[Senchán Torpéist|Seanchán Torphéist]]; agus [[Guaire Aidhne mac Colmáin]] rí neamhaortha. Feictear i dteannta sin: Aodh Fionn, rí [[Bréifne|Bhréifne]]; Aodh mac Duach, rí [[Oirialla|Oiriall]]; Marbhán deartháir Ghuaire, a mhuicí agus'' prophet of heaven and earth''; agus [[Fergus mac Róich|Fearghas mac Róigh]]. === Bás Dalláin === Tá an bheirt Aodh in iomaíocht le chéile. Santaíonn Aodh Fionn sciath ollchumhacht Aodha mhic Dhuach, dá réir sin iarann sé ar Dhallán é a éileamh uaidh mar íocaíocht ar dán. Tairgeann Aodh mac Duach saibhreas de gach cineál do Dhallán ach ní mór dó a sciath a thabhairt ar láimh. Thriail Dallán ach sin a raibh ar a shon aige agus dá sin cumann sé aoir ar Aodh. Ar a shlí abhaile, Éirinn sé tinn agus éadan sé, óir go raibh an rí go héagórach aortha aige. === Seanchán agus Guaire neamhaortha === Toghtar Seanchán ina Ollamh agus socraíonn sé cuairt a thabhairt ar [[Guaire Aidhne|Ghuaire Aidhne]] neamhaortha lena chomh-fhilí. Tá fonn ar Ghuaire a dhea-cháil a chosaint, agus cuireann sé fearadh na fáilte rompu. De réir a chéile ámh, téann éilimh na bhfilí i méad sa chaoi nach shásófaí iad. Agus a mhisneach caillte aige, guíonn Guaire go maraítear é. Tugann Marbhán áfach cuidiú leis chun a a chuid tascanna uile a chur i gcrích. === Ag aoradh na n-ainmhithe === Agus Seanchán míshásta le linn féile oíche amháin, éiríonn sé corrach agus glórach agus cumann sé aoir ar na luchóga agus ansin ar na cait. Airíonn an príomhchat, Iorasán (''Irusán'') faoi seo agus thagann chuid teach Sheancháin chun ionsaí a dhéanamh air. Canann Seanchán dán molta, ach bhí sé ró dhéanach. I ndeireadh na dála, ámh, ní mharaíonn Iorasán Seanchán agus mar sin ní chumtar Guaire. === Táin Bó Cúailnge === Lá amháin níos deireanaí, socraíonn Marbhán díoltas a bhaint as na filí ar son a ndrochiompair agus mí-úsáid cumhachta. Éilíonn sé siamsa uathu, agus b'éigean dóibh géilleadh óir gur gaol le gariníon fhile é. Iarrann sé orthu [[Táin Bó Cúailnge]] a aithris. Níl an scéal ar eolas acu ámh. Cuireann Marbhán mallacht orthu nára lige siad a scíth faoin díon céanna dhá oíche as a chéile go dtí go raibh ar a gcumas an Táin Bó úd a aithris. Téann na filí ag taisteal ar fud na hÉireann agus na hAlban le bliain anuas ag lorg an scéil. Ar deireadh, deirtear leo nach raibh an scéal ar eolas ach ag [[Fergus mac Róich|Fearghas mac Róigh]] nach maireann ar ndóigh. Gairtear air óna uaigh, insíonn sé an scéal agus scríobhann na filí síos é. Ball beag i ndiaidh sin, insíonn na filí an Táin do Mharbhán agus cuireadh deireadh leis an mallacht. Ní thugann Marbhán ach coinníollach ansin dóibh, agus é sin go ndíobhfaí cumann na bhfilí gairmiúla agus go bhfillfeadh gach file abhaile ina aonar. Tugann siar uile a mionn agus as sin amach, de réir an scéil, níor oibrigh na filí le chéile go deo. == Sainiúlacht == Saothar uathúil atá ann ar cúpla cúis. Ní raibh an t-údar ina bhall d'aicme na bhFilí.<ref>Ó Coileáin, Seán, “The making of Tromdám Guaire”, [[Ériu (iriseán)|Ériu]] 28 (1977): ll. 32–70.</ref> Mar thoradh, níor scríobhadh an scéal i dteanga chlasaiceach na bhFilí, ach sa teanga a bhí i mbéil na ndaoine ag an am.<ref>Ó Béarra lecture</ref> Rud neamhghnách é freisin go bhfeictear file féin mar phríomhphearsa sa scéal. Feictear, ar deireadh, tomhas amháin ar a laghad sa téacs,<ref>Christine Goldberg, ''Turandot's Sisters: A Study of the Folktale AT 851'', Garland Folklore Library, 7 (Nua-Eabhrac: Garland, 1993), lch. 37.</ref> rud na bainise ach go hannamh i litríocht Ghaeilge na meánaoise.<ref>Patrick Sims-Williams, ''Irish Influence on Medieval Welsh Literature'' (Oxford: Oxford University Press, 2010), ll. 114–15.</ref> Nuair a thagann Marbhán chun a dhíoltar a bhaint as na filí, cuireadh roinnt ceisteanna dó um a eagna a scrúdú, an tomhas a leanas ina measc: ''crét in maith fuair duine a talum & nach fuair Dia?'' ''a shaith do thigherna.''<ref>Tromdámh Guaire, CELT, ll. 27-28, 875] - 885]</ref><ref>Christine Goldberg, ''Turandot's Sisters: A Study of the Folktale AT 851'', Garland Folklore Library, 7 (Nua-Eabhrac York: Garland, 1993), lch. 37.</ref> == Oidhreacht chultúrtha == Chuir [[Feargal Ó Béarra]] i nGaeilge na linne seo é agus d'fhoilsigh [[Leabhar Breac (foilsitheoir)|Leabhar Breac]] é faoin teideal ''An Tromdhámh''. Tugann an leagan nua-chóirithe seo "friotal is foghar an tseanscéil slán go soléite do léitheoir na haoise seo".<ref>{{Luaigh foilseachán|author=[[Louise Ní Dháibhéid]]|title=Gearrliostaí Leabhair Ghaeilge na Bliana 2019 Shortlists for Irish Language Books of the Year|journal=[[Books Ireland]]|volume=387|jstor=https://www.jstor.org/stable/26852934|year=2019|pages=lch 16}}</ref> == Foinsí == * ''[https://celt.ucc.ie/published/G301041.html Tromdámh Guaire]'', [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] * ''[https://codecs.vanhamel.nl/Tromd%C3%A1mh_Guaire Tromdámh Guaire]'', CODECS. * [https://archive.org/stream/transactionsofos05ossi#page/2/mode/2up Imtheacht na Tromdhaimhne], eagrán Gaeilge agus aistriúchán Béarla, in '' Transactions of the Ossianic Society '', 1857, via archive.org * [[Feargal Ó Béarra]], [https://leabharbreac.com/product/an-tromdhamh/?lang=en An Tromdhámh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220527022224/https://leabharbreac.com/product/an-tromdhamh/?lang=en |date=2022-05-27 }}, Leabhar Breac, ISBN 978 1 911363 21 7 == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Tromdamh Guaire}} [[Catagóir:Téacsanna Gaelacha na Meánaoise]] [[Catagóir:7ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:12ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Aoir]] hmif06hzfwin5qs2a1ow7l92jpohevk 0 101688 1313968 1313400 2026-05-18T11:04:24Z Conradder 34685 /* 2011 */ 1313968 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Bhanna Uachtarach''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] ([[An Béarla|Béarla]]: ''Upper Bann'' ). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | [[Doug Beattie]] | [[PAU]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Eóin Tennyson]] |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Jonathan Buckley]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Diane Dodds]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[John O'Dowd]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann=== ==== 2022 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Bhanna Uachtarach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2022/NI-Assembly-Election-2022-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2022 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 16.47% || 9,242 ||9,318 ||9,332 ||'''10,146''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.81% ||8,869 ||8,959 ||9,190 ||9,232 ||'''11,500''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Diane Dodds]]'''|| 11.67%|| 6,548 ||6,593 ||6,924 ||6,973 ||8,274 ||10,182 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 9.27% ||5,199 ||5,236 ||7,711 ||7,893 ||8,572 ||8,764 ||'''9,572'''|| |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || '''[[Eóin Tennyson]]'''|| 11.48%|| 6,440 ||6,762 ||6,869 ||8,591 ||8,676 ||8,685 ||8,698 ||'''8,965''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Liam Mackle ||12.94% ||7,260 ||7,351 ||7,354 ||8,112 ||8,123 ||8,124 ||8,125 ||8,589 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Darrin Foster ||7.80% ||4,373 ||4,445 ||4,607 ||4,626|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 6.50% ||3,645 ||3,843 ||3,875|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Glenn Barr|| 6.00% ||3,367 ||3,400|| || || || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Aidan Gribbin ||1.02% ||571 || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Lauren Kendall|| 0.82% ||459|| || || || || || || |- | style="background:#020e78"| ||''Heritage''|| Glenn Beattie|| 0.23% ||128 || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 91,149 '''bailí:''' 56,101 '''Millte:''' 853 '''Cuóta:''' 9,351 '''Vótóirí:''' 56,954 (62.48%) |} ==== 2017 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''|| 17.73% ||'''9,140'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.02% ||7,745 ||8,238 ||8,314 ||'''8,764.84'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 10.61% ||5,467 ||5,755 ||6,174 ||6,202.86 ||'''10,728.86''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.95% ||8,220 ||8,298 ||8,560 ||8,560 ||'''8,593.6''' || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 9.95%|| 5,127 ||5,248 ||6,509 ||6,511.76 ||7,189.92 ||'''9,053.92''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Nuala Toman ||11.85%|| 6,108 ||6,169 ||6,294 ||6,294.3 ||6,316.6 ||6,341.6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Jo-Anne Dobson]] ||9.96% ||5,132 ||5,404 ||5,910 ||5,969.58 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Tara Doyle ||5.28%|| 2,720 ||3,097|| || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.01% ||1,035|| || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08%|| 555|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Colin Craig ||0.42% ||218|| || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || Ian Nichols ||0.16%|| 81|| || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 83,431 '''bailí:''' 51,548 '''Millte:''' 626 '''Cuóta:''' 8,592 '''Vótóirí:''' 52,174 (62.54%) |} ==== 2016 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)|teideal=NI Assembly Election 2016 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819185638/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''||17.50% ||'''7,993'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.56% ||6,195 ||'''7,215.78'''|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||11.28% ||5,155 ||5,319.52 ||5,598.76 ||5,637.21 ||5,660.83 ||5,863.96 ||5,901.84 ||6,136.86 ||'''6,548.86'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 6.50% ||2,969 ||2,990.42 ||3,085.58 ||3,108.38 ||3,121.77 ||3,295.09 ||3,333.66 ||3,658.56 ||4,118.79 ||4,454.57 ||'''6,569.79''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Catherine Seeley]]'''|| 13.49% ||6,164 ||6,164.9 ||6,165.29 ||6,178.47 ||6,222.47 ||6,225.47 ||6,344.47 ||6,358.78 ||6,359.78 ||6,439.96 ||'''6,448.96''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 11.40% ||5,209 ||5,209.9 ||5,210.42 ||5,219.55 ||5,245.55 ||5,245.68 ||5,363.68 ||5,381.68 ||5,392.86 ||5,468.22 ||'''5,477.35''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 9.49% ||4,335 ||4,339.86 ||4,342.72 ||4,390.85 ||4,461.85 ||4,472.16 ||4,559.47 ||4,580.12 ||4,597.1 ||5,237.88 ||5,309.79 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Kyle Savage ||3.85% ||1,760 ||1,877 ||2,023.25 ||2,039.75 ||2,048.75 ||2,123.26 ||2,144.06 ||2,232.18 ||2,634.6 ||2,760.86 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||3.12% ||1,424 ||1,433.18 ||1,439.94 ||1,524.38 ||1,712.1 ||1,736.9 ||1,876.03 ||1,943.07 ||1,973.76|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.58% ||1,177 ||1,207.6 ||1,275.33 ||1,281.24 ||1,282.24 ||1,376.76 ||1,387.89 ||1,707.82|| || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || David Jones||2.35% ||1,072 ||1,089.64 ||1,121.23 ||1,130.23 ||1,142.23 ||1,262.68 ||1,333.4|| || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || [[CISTA]] || Martin Kelly|| 1.47% ||672 ||675.42 ||678.02 ||702.2 ||807.46 ||828.64|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]|| Sophie Long||1.54% ||704 ||730.46 ||756.07 ||760.25 ||769.43|| || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08% ||495 ||496.8 ||498.23 ||555.36|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Comhrialtas an Lucht Oibre (TÉ)|Lucht Oibre TÉ]] || Emma Hutchinson ||0.55% ||250 ||250.9 ||251.94 || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Ian Nickels|| 0.17% ||79 ||80.44 ||83.04|| || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Steven McCarroll ||0.07% ||33 ||34.44 ||37.17 || || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 85,204 '''Bailí:''' 45,686 '''Millte:''' 697 '''Cuóta:''' 6,527 '''Vótóirí:''' 46,383 (54.44%) |} ==== 2011 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|Toghchán Chomhthionól 2011]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf|teideal=NI Assembly Election 2011|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|format=PDF|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2019-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806053445/http://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.70% ||'''6,649'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.82% ||5,854 ||5,855.08 ||5,878.08 ||6,035.08 ||'''6,163.08'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Stephen Moutray]]'''|| 13.33% ||5,645 ||5,645.63 ||5,686.63 ||5,935.9 ||'''6,085'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 8.68% ||3,676 ||3,676.27 ||3,702.27 ||3,917.27 ||4,231.27 ||4,245.27 ||'''6,012.36''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||7.90% ||3,348 ||3,348.72 ||3,373.72 ||3,554.81 ||4,007.99 ||4,042.99 ||'''5,826.99''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 11.44% ||4,846 ||4,942.3 ||4,949.3 ||5,105.09 ||5,733.71 ||5,744.71 ||'''5,787.07''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Johnny McGibbon ||11.52% ||4,879 ||5,347.27 ||5,347.36 ||5,365.34 ||5,427.23 ||5,429.23 ||5,437.5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Colin McCusker|| 8.03% ||3,402 ||3,402.99 ||3,420.99 ||3,625.17 ||3,865.26 ||3,885.26 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||4.67% ||1,979 ||1,982.69 ||2,013.69 ||2,544.77 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||David Vance|| 2.42%|| 1,026 ||1,026.18 ||1,092.18 || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid||1.86% ||786 ||792.93 ||801.93|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || Barbara Trotter ||0.64% ||272 ||272.18 || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 77,905 '''Bailí:''' 42,362 '''Millte:''' 751 '''Cuóta:''' 6,052 '''Vótóirí:''' 43,113 (55.34%) |} ==== 2007 ==== ==== 2003==== ==== 1998 ==== === Fóram 1996 === == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] d74jn9jadc0xqry32nupfsn4wdnfeoz 1313969 1313968 2026-05-18T11:19:16Z Conradder 34685 /* 2007 */ 1313969 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Bhanna Uachtarach''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] ([[An Béarla|Béarla]]: ''Upper Bann'' ). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | [[Doug Beattie]] | [[PAU]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Eóin Tennyson]] |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Jonathan Buckley]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Diane Dodds]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[John O'Dowd]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann=== ==== 2022 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Bhanna Uachtarach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2022/NI-Assembly-Election-2022-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2022 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 16.47% || 9,242 ||9,318 ||9,332 ||'''10,146''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.81% ||8,869 ||8,959 ||9,190 ||9,232 ||'''11,500''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Diane Dodds]]'''|| 11.67%|| 6,548 ||6,593 ||6,924 ||6,973 ||8,274 ||10,182 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 9.27% ||5,199 ||5,236 ||7,711 ||7,893 ||8,572 ||8,764 ||'''9,572'''|| |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || '''[[Eóin Tennyson]]'''|| 11.48%|| 6,440 ||6,762 ||6,869 ||8,591 ||8,676 ||8,685 ||8,698 ||'''8,965''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Liam Mackle ||12.94% ||7,260 ||7,351 ||7,354 ||8,112 ||8,123 ||8,124 ||8,125 ||8,589 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Darrin Foster ||7.80% ||4,373 ||4,445 ||4,607 ||4,626|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 6.50% ||3,645 ||3,843 ||3,875|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Glenn Barr|| 6.00% ||3,367 ||3,400|| || || || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Aidan Gribbin ||1.02% ||571 || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Lauren Kendall|| 0.82% ||459|| || || || || || || |- | style="background:#020e78"| ||''Heritage''|| Glenn Beattie|| 0.23% ||128 || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 91,149 '''bailí:''' 56,101 '''Millte:''' 853 '''Cuóta:''' 9,351 '''Vótóirí:''' 56,954 (62.48%) |} ==== 2017 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''|| 17.73% ||'''9,140'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.02% ||7,745 ||8,238 ||8,314 ||'''8,764.84'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 10.61% ||5,467 ||5,755 ||6,174 ||6,202.86 ||'''10,728.86''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.95% ||8,220 ||8,298 ||8,560 ||8,560 ||'''8,593.6''' || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 9.95%|| 5,127 ||5,248 ||6,509 ||6,511.76 ||7,189.92 ||'''9,053.92''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Nuala Toman ||11.85%|| 6,108 ||6,169 ||6,294 ||6,294.3 ||6,316.6 ||6,341.6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Jo-Anne Dobson]] ||9.96% ||5,132 ||5,404 ||5,910 ||5,969.58 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Tara Doyle ||5.28%|| 2,720 ||3,097|| || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.01% ||1,035|| || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08%|| 555|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Colin Craig ||0.42% ||218|| || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || Ian Nichols ||0.16%|| 81|| || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 83,431 '''bailí:''' 51,548 '''Millte:''' 626 '''Cuóta:''' 8,592 '''Vótóirí:''' 52,174 (62.54%) |} ==== 2016 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)|teideal=NI Assembly Election 2016 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819185638/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''||17.50% ||'''7,993'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.56% ||6,195 ||'''7,215.78'''|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||11.28% ||5,155 ||5,319.52 ||5,598.76 ||5,637.21 ||5,660.83 ||5,863.96 ||5,901.84 ||6,136.86 ||'''6,548.86'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 6.50% ||2,969 ||2,990.42 ||3,085.58 ||3,108.38 ||3,121.77 ||3,295.09 ||3,333.66 ||3,658.56 ||4,118.79 ||4,454.57 ||'''6,569.79''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Catherine Seeley]]'''|| 13.49% ||6,164 ||6,164.9 ||6,165.29 ||6,178.47 ||6,222.47 ||6,225.47 ||6,344.47 ||6,358.78 ||6,359.78 ||6,439.96 ||'''6,448.96''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 11.40% ||5,209 ||5,209.9 ||5,210.42 ||5,219.55 ||5,245.55 ||5,245.68 ||5,363.68 ||5,381.68 ||5,392.86 ||5,468.22 ||'''5,477.35''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 9.49% ||4,335 ||4,339.86 ||4,342.72 ||4,390.85 ||4,461.85 ||4,472.16 ||4,559.47 ||4,580.12 ||4,597.1 ||5,237.88 ||5,309.79 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Kyle Savage ||3.85% ||1,760 ||1,877 ||2,023.25 ||2,039.75 ||2,048.75 ||2,123.26 ||2,144.06 ||2,232.18 ||2,634.6 ||2,760.86 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||3.12% ||1,424 ||1,433.18 ||1,439.94 ||1,524.38 ||1,712.1 ||1,736.9 ||1,876.03 ||1,943.07 ||1,973.76|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.58% ||1,177 ||1,207.6 ||1,275.33 ||1,281.24 ||1,282.24 ||1,376.76 ||1,387.89 ||1,707.82|| || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || David Jones||2.35% ||1,072 ||1,089.64 ||1,121.23 ||1,130.23 ||1,142.23 ||1,262.68 ||1,333.4|| || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || [[CISTA]] || Martin Kelly|| 1.47% ||672 ||675.42 ||678.02 ||702.2 ||807.46 ||828.64|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]|| Sophie Long||1.54% ||704 ||730.46 ||756.07 ||760.25 ||769.43|| || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08% ||495 ||496.8 ||498.23 ||555.36|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Comhrialtas an Lucht Oibre (TÉ)|Lucht Oibre TÉ]] || Emma Hutchinson ||0.55% ||250 ||250.9 ||251.94 || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Ian Nickels|| 0.17% ||79 ||80.44 ||83.04|| || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Steven McCarroll ||0.07% ||33 ||34.44 ||37.17 || || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 85,204 '''Bailí:''' 45,686 '''Millte:''' 697 '''Cuóta:''' 6,527 '''Vótóirí:''' 46,383 (54.44%) |} ==== 2011 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|Toghchán Chomhthionól 2011]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf|teideal=NI Assembly Election 2011|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|format=PDF|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2019-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806053445/http://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.70% ||'''6,649'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.82% ||5,854 ||5,855.08 ||5,878.08 ||6,035.08 ||'''6,163.08'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Stephen Moutray]]'''|| 13.33% ||5,645 ||5,645.63 ||5,686.63 ||5,935.9 ||'''6,085'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 8.68% ||3,676 ||3,676.27 ||3,702.27 ||3,917.27 ||4,231.27 ||4,245.27 ||'''6,012.36''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||7.90% ||3,348 ||3,348.72 ||3,373.72 ||3,554.81 ||4,007.99 ||4,042.99 ||'''5,826.99''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 11.44% ||4,846 ||4,942.3 ||4,949.3 ||5,105.09 ||5,733.71 ||5,744.71 ||'''5,787.07''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Johnny McGibbon ||11.52% ||4,879 ||5,347.27 ||5,347.36 ||5,365.34 ||5,427.23 ||5,429.23 ||5,437.5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Colin McCusker|| 8.03% ||3,402 ||3,402.99 ||3,420.99 ||3,625.17 ||3,865.26 ||3,885.26 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||4.67% ||1,979 ||1,982.69 ||2,013.69 ||2,544.77 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||David Vance|| 2.42%|| 1,026 ||1,026.18 ||1,092.18 || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid||1.86% ||786 ||792.93 ||801.93|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || Barbara Trotter ||0.64% ||272 ||272.18 || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 77,905 '''Bailí:''' 42,362 '''Millte:''' 751 '''Cuóta:''' 6,052 '''Vótóirí:''' 43,113 (55.34%) |} ==== 2007 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|Toghchán Chomhthionól 2007]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results|teideal=NI Assembly Election 2007 - Full Results|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819182950/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11!! Comhair 12 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 18.03%|| '''7,733'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[David Simpson]]'''||15.92% ||'''6,828'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 10.93% ||4,689 ||4,939.2 ||4,940.3 ||5,007.1 ||5,559.4 ||5,789.2 ||5,804.2 ||'''6,191.2''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 11.97% ||5,135 ||5,137.2 ||5,161.4 ||5,220.9 ||5,230 ||5,342.2 ||5,751.2 ||6,030 ||'''7,265''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Stephen Moutray]]'''||8.54% ||3,663 ||3,663 ||4,137 ||4,170.6 ||4,170.7 ||4,184.2 ||4,556 ||4,620.7 ||4,692 ||4,732.32 ||'''7,550.32''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[George Savage]]'''|| 5.05% ||2,167 ||2,168 ||2,193.9 ||2,218 ||2,224 ||2,302.3 ||2,383.5 ||2,499.9 ||3,142.7 ||4,207.34 ||4,584.4 ||'''5,997.52''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Dessie Ward|| 7.27% ||3,118 ||4,313 ||4,313.2 ||4,451.6 ||4,526.6 ||4,556 ||4,559 ||4,708.7 ||4,716.7 ||4,717.66 ||4,723.56 ||4,731.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McCrum ||6.94% ||2,975 ||2,975.4 ||3,086.2 ||3,104.5 ||3,113.2 ||3,127.4 ||3,300.6 ||3,375.3 ||3,437.5 ||3,469.18 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Arnold Hatch|| 4.23% ||1,815 ||1,815.6 ||1,837.2 ||1,858.5 ||1,863.7 ||1,916.8 ||2,014.8 ||2,142.7|| || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Helen Corry ||2.70%|| 1,156 ||1,176.4 ||1,179.1 ||1,289.3 ||1,321.9 ||1,682.3 ||1,757.7 || || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || [[Davy Calvert]] ||3.11% ||1,332 ||1,332 ||1,347.2 ||1,394.7 ||1,395.9 ||1,408.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid ||1.86% ||798 ||802 ||804.1 ||841.3 ||946.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Patrick McAleenan||1.77% ||761 ||787 ||787.7 ||805|| || || || || || || || |- | style="background:{{Republican Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin Poblachtach]] || Barry Toman|| 0.90% ||386 ||418.6 ||418.9|| || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||David Fry ||0.58% ||248 ||248 ||249 || || || || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || Suzanne Peeples|| 0.18% ||78 ||80.4 ||81.8 || || || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 70,716'''Bailí:''' 42,882'''Millte:''' 353'''Cuóta:''' 6,127'''Vótóirí:''' 43,235(61.14%) |} ==== 2003==== ==== 1998 ==== === Fóram 1996 === == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] knedmcby3nb6mdclx4qnsljt0rppjga 1313970 1313969 2026-05-18T11:20:47Z Conradder 34685 /* 2007 */ 1313970 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Bhanna Uachtarach''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] ([[An Béarla|Béarla]]: ''Upper Bann'' ). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | [[Doug Beattie]] | [[PAU]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Eóin Tennyson]] |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Jonathan Buckley]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Diane Dodds]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[John O'Dowd]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann=== ==== 2022 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Bhanna Uachtarach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2022/NI-Assembly-Election-2022-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2022 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 16.47% || 9,242 ||9,318 ||9,332 ||'''10,146''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.81% ||8,869 ||8,959 ||9,190 ||9,232 ||'''11,500''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Diane Dodds]]'''|| 11.67%|| 6,548 ||6,593 ||6,924 ||6,973 ||8,274 ||10,182 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 9.27% ||5,199 ||5,236 ||7,711 ||7,893 ||8,572 ||8,764 ||'''9,572'''|| |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || '''[[Eóin Tennyson]]'''|| 11.48%|| 6,440 ||6,762 ||6,869 ||8,591 ||8,676 ||8,685 ||8,698 ||'''8,965''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Liam Mackle ||12.94% ||7,260 ||7,351 ||7,354 ||8,112 ||8,123 ||8,124 ||8,125 ||8,589 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Darrin Foster ||7.80% ||4,373 ||4,445 ||4,607 ||4,626|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 6.50% ||3,645 ||3,843 ||3,875|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Glenn Barr|| 6.00% ||3,367 ||3,400|| || || || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Aidan Gribbin ||1.02% ||571 || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Lauren Kendall|| 0.82% ||459|| || || || || || || |- | style="background:#020e78"| ||''Heritage''|| Glenn Beattie|| 0.23% ||128 || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 91,149 '''bailí:''' 56,101 '''Millte:''' 853 '''Cuóta:''' 9,351 '''Vótóirí:''' 56,954 (62.48%) |} ==== 2017 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''|| 17.73% ||'''9,140'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.02% ||7,745 ||8,238 ||8,314 ||'''8,764.84'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 10.61% ||5,467 ||5,755 ||6,174 ||6,202.86 ||'''10,728.86''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.95% ||8,220 ||8,298 ||8,560 ||8,560 ||'''8,593.6''' || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 9.95%|| 5,127 ||5,248 ||6,509 ||6,511.76 ||7,189.92 ||'''9,053.92''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Nuala Toman ||11.85%|| 6,108 ||6,169 ||6,294 ||6,294.3 ||6,316.6 ||6,341.6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Jo-Anne Dobson]] ||9.96% ||5,132 ||5,404 ||5,910 ||5,969.58 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Tara Doyle ||5.28%|| 2,720 ||3,097|| || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.01% ||1,035|| || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08%|| 555|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Colin Craig ||0.42% ||218|| || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || Ian Nichols ||0.16%|| 81|| || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 83,431 '''bailí:''' 51,548 '''Millte:''' 626 '''Cuóta:''' 8,592 '''Vótóirí:''' 52,174 (62.54%) |} ==== 2016 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)|teideal=NI Assembly Election 2016 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819185638/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''||17.50% ||'''7,993'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.56% ||6,195 ||'''7,215.78'''|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||11.28% ||5,155 ||5,319.52 ||5,598.76 ||5,637.21 ||5,660.83 ||5,863.96 ||5,901.84 ||6,136.86 ||'''6,548.86'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 6.50% ||2,969 ||2,990.42 ||3,085.58 ||3,108.38 ||3,121.77 ||3,295.09 ||3,333.66 ||3,658.56 ||4,118.79 ||4,454.57 ||'''6,569.79''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Catherine Seeley]]'''|| 13.49% ||6,164 ||6,164.9 ||6,165.29 ||6,178.47 ||6,222.47 ||6,225.47 ||6,344.47 ||6,358.78 ||6,359.78 ||6,439.96 ||'''6,448.96''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 11.40% ||5,209 ||5,209.9 ||5,210.42 ||5,219.55 ||5,245.55 ||5,245.68 ||5,363.68 ||5,381.68 ||5,392.86 ||5,468.22 ||'''5,477.35''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 9.49% ||4,335 ||4,339.86 ||4,342.72 ||4,390.85 ||4,461.85 ||4,472.16 ||4,559.47 ||4,580.12 ||4,597.1 ||5,237.88 ||5,309.79 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Kyle Savage ||3.85% ||1,760 ||1,877 ||2,023.25 ||2,039.75 ||2,048.75 ||2,123.26 ||2,144.06 ||2,232.18 ||2,634.6 ||2,760.86 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||3.12% ||1,424 ||1,433.18 ||1,439.94 ||1,524.38 ||1,712.1 ||1,736.9 ||1,876.03 ||1,943.07 ||1,973.76|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.58% ||1,177 ||1,207.6 ||1,275.33 ||1,281.24 ||1,282.24 ||1,376.76 ||1,387.89 ||1,707.82|| || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || David Jones||2.35% ||1,072 ||1,089.64 ||1,121.23 ||1,130.23 ||1,142.23 ||1,262.68 ||1,333.4|| || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || [[CISTA]] || Martin Kelly|| 1.47% ||672 ||675.42 ||678.02 ||702.2 ||807.46 ||828.64|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]|| Sophie Long||1.54% ||704 ||730.46 ||756.07 ||760.25 ||769.43|| || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08% ||495 ||496.8 ||498.23 ||555.36|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Comhrialtas an Lucht Oibre (TÉ)|Lucht Oibre TÉ]] || Emma Hutchinson ||0.55% ||250 ||250.9 ||251.94 || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Ian Nickels|| 0.17% ||79 ||80.44 ||83.04|| || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Steven McCarroll ||0.07% ||33 ||34.44 ||37.17 || || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 85,204 '''Bailí:''' 45,686 '''Millte:''' 697 '''Cuóta:''' 6,527 '''Vótóirí:''' 46,383 (54.44%) |} ==== 2011 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|Toghchán Chomhthionól 2011]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf|teideal=NI Assembly Election 2011|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|format=PDF|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2019-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806053445/http://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.70% ||'''6,649'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.82% ||5,854 ||5,855.08 ||5,878.08 ||6,035.08 ||'''6,163.08'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Stephen Moutray]]'''|| 13.33% ||5,645 ||5,645.63 ||5,686.63 ||5,935.9 ||'''6,085'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 8.68% ||3,676 ||3,676.27 ||3,702.27 ||3,917.27 ||4,231.27 ||4,245.27 ||'''6,012.36''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||7.90% ||3,348 ||3,348.72 ||3,373.72 ||3,554.81 ||4,007.99 ||4,042.99 ||'''5,826.99''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 11.44% ||4,846 ||4,942.3 ||4,949.3 ||5,105.09 ||5,733.71 ||5,744.71 ||'''5,787.07''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Johnny McGibbon ||11.52% ||4,879 ||5,347.27 ||5,347.36 ||5,365.34 ||5,427.23 ||5,429.23 ||5,437.5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Colin McCusker|| 8.03% ||3,402 ||3,402.99 ||3,420.99 ||3,625.17 ||3,865.26 ||3,885.26 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||4.67% ||1,979 ||1,982.69 ||2,013.69 ||2,544.77 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||David Vance|| 2.42%|| 1,026 ||1,026.18 ||1,092.18 || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid||1.86% ||786 ||792.93 ||801.93|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || Barbara Trotter ||0.64% ||272 ||272.18 || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 77,905 '''Bailí:''' 42,362 '''Millte:''' 751 '''Cuóta:''' 6,052 '''Vótóirí:''' 43,113 (55.34%) |} ==== 2007 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=19| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|Toghchán Chomhthionól 2007]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results|teideal=NI Assembly Election 2007 - Full Results|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819182950/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11!! Comhair 12 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 18.03%|| '''7,733'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[David Simpson]]'''||15.92% ||'''6,828'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 10.93% ||4,689 ||4,939.2 ||4,940.3 ||5,007.1 ||5,559.4 ||5,789.2 ||5,804.2 ||'''6,191.2''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 11.97% ||5,135 ||5,137.2 ||5,161.4 ||5,220.9 ||5,230 ||5,342.2 ||5,751.2 ||6,030 ||'''7,265''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Stephen Moutray]]'''||8.54% ||3,663 ||3,663 ||4,137 ||4,170.6 ||4,170.7 ||4,184.2 ||4,556 ||4,620.7 ||4,692 ||4,732.32 ||'''7,550.32''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[George Savage]]'''|| 5.05% ||2,167 ||2,168 ||2,193.9 ||2,218 ||2,224 ||2,302.3 ||2,383.5 ||2,499.9 ||3,142.7 ||4,207.34 ||4,584.4 ||'''5,997.52''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Dessie Ward|| 7.27% ||3,118 ||4,313 ||4,313.2 ||4,451.6 ||4,526.6 ||4,556 ||4,559 ||4,708.7 ||4,716.7 ||4,717.66 ||4,723.56 ||4,731.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McCrum ||6.94% ||2,975 ||2,975.4 ||3,086.2 ||3,104.5 ||3,113.2 ||3,127.4 ||3,300.6 ||3,375.3 ||3,437.5 ||3,469.18 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Arnold Hatch|| 4.23% ||1,815 ||1,815.6 ||1,837.2 ||1,858.5 ||1,863.7 ||1,916.8 ||2,014.8 ||2,142.7|| || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Helen Corry ||2.70%|| 1,156 ||1,176.4 ||1,179.1 ||1,289.3 ||1,321.9 ||1,682.3 ||1,757.7 || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || [[Davy Calvert]] ||3.11% ||1,332 ||1,332 ||1,347.2 ||1,394.7 ||1,395.9 ||1,408.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid ||1.86% ||798 ||802 ||804.1 ||841.3 ||946.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Patrick McAleenan||1.77% ||761 ||787 ||787.7 ||805|| || || || || || || || |- | style="background:{{Republican Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin Poblachtach]] || Barry Toman|| 0.90% ||386 ||418.6 ||418.9|| || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||David Fry ||0.58% ||248 ||248 ||249 || || || || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || Suzanne Peeples|| 0.18% ||78 ||80.4 ||81.8 || || || || || || || || || |- | align=left colspan=16|'''Toghthóirí:''' 70,716''' Bailí:''' 42,882''' Millte:''' 353''' Cuóta:''' 6,127''' Vótóirí:''' 43,235(61.14%) |} ==== 2003==== ==== 1998 ==== === Fóram 1996 === == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] lg0rd9n3vbpjdcszuwahgkd4x6vurxc 1313971 1313970 2026-05-18T11:21:08Z Conradder 34685 /* 2016 */ 1313971 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is toghcheantar tionóil é '''An Bhanna Uachtarach''' ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] ([[An Béarla|Béarla]]: ''Upper Bann'' ). D'úsáideadh an suíochán den chéad uair i dtoghchán do [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] amháin, d’[[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] i 1996. Ó 1998, tá baill tofa aige don Tionól reatha. == Baill == {| class="wikitable sortable" style="width: 600px;" |- ! colspan="2" | Ball !! Páirtí |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};"| | [[Doug Beattie]] | [[PAU]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};"| |[[Eóin Tennyson]] |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|PCTÉ]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Jonathan Buckley]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};"| | [[Diane Dodds]] | [[PAD]] |- |scope="row" style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};"| | [[John O'Dowd]] | [[Sinn Féin]] |} == Toghcháin == === Tionól Thuaisceart Éireann=== ==== 2022 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|Toghchán Chomhthionól 2022]]: An Bhanna Uachtarach<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2022/NI-Assembly-Election-2022-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2022 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 16.47% || 9,242 ||9,318 ||9,332 ||'''10,146''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.81% ||8,869 ||8,959 ||9,190 ||9,232 ||'''11,500''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Diane Dodds]]'''|| 11.67%|| 6,548 ||6,593 ||6,924 ||6,973 ||8,274 ||10,182 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 9.27% ||5,199 ||5,236 ||7,711 ||7,893 ||8,572 ||8,764 ||'''9,572'''|| |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || '''[[Eóin Tennyson]]'''|| 11.48%|| 6,440 ||6,762 ||6,869 ||8,591 ||8,676 ||8,685 ||8,698 ||'''8,965''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Liam Mackle ||12.94% ||7,260 ||7,351 ||7,354 ||8,112 ||8,123 ||8,124 ||8,125 ||8,589 |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Darrin Foster ||7.80% ||4,373 ||4,445 ||4,607 ||4,626|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 6.50% ||3,645 ||3,843 ||3,875|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Glenn Barr|| 6.00% ||3,367 ||3,400|| || || || || || |- | style="background:{{Aontú/meta/color}};" | || [[Aontú]] || Aidan Gribbin ||1.02% ||571 || || || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Lauren Kendall|| 0.82% ||459|| || || || || || || |- | style="background:#020e78"| ||''Heritage''|| Glenn Beattie|| 0.23% ||128 || || || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 91,149 '''bailí:''' 56,101 '''Millte:''' 853 '''Cuóta:''' 9,351 '''Vótóirí:''' 56,954 (62.48%) |} ==== 2017 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán Chomhthionól 2017]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets|teideal=NI Assembly Election 2017 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819191400/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2017/NI-Assembly-Election-2017-Result-Sheets}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''|| 17.73% ||'''9,140'''|| || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Jonathan Buckley]]''' || 15.02% ||7,745 ||8,238 ||8,314 ||'''8,764.84'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 10.61% ||5,467 ||5,755 ||6,174 ||6,202.86 ||'''10,728.86''' || |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.95% ||8,220 ||8,298 ||8,560 ||8,560 ||'''8,593.6''' || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 9.95%|| 5,127 ||5,248 ||6,509 ||6,511.76 ||7,189.92 ||'''9,053.92''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] ||Nuala Toman ||11.85%|| 6,108 ||6,169 ||6,294 ||6,294.3 ||6,316.6 ||6,341.6 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || [[Jo-Anne Dobson]] ||9.96% ||5,132 ||5,404 ||5,910 ||5,969.58 || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Tara Doyle ||5.28%|| 2,720 ||3,097|| || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.01% ||1,035|| || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08%|| 555|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Colin Craig ||0.42% ||218|| || || || || |- | style="background:{{Workers' Party of Ireland/meta/color}}"| ||[[Páirtí na nOibrithe]] || Ian Nichols ||0.16%|| 81|| || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 83,431 '''bailí:''' 51,548 '''Millte:''' 626 '''Cuóta:''' 8,592 '''Vótóirí:''' 52,174 (62.54%) |} ==== 2016 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|Toghchán Chomhthionól 2016]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)|teideal=NI Assembly Election 2016 - Result Sheets|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819185638/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2016/NI-Assembly-Election-2016-Candidates-Elected-(1)}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Carla Lockhart]]'''||17.50% ||'''7,993'''|| || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.56% ||6,195 ||'''7,215.78'''|| || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||11.28% ||5,155 ||5,319.52 ||5,598.76 ||5,637.21 ||5,660.83 ||5,863.96 ||5,901.84 ||6,136.86 ||'''6,548.86'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Doug Beattie]]'''|| 6.50% ||2,969 ||2,990.42 ||3,085.58 ||3,108.38 ||3,121.77 ||3,295.09 ||3,333.66 ||3,658.56 ||4,118.79 ||4,454.57 ||'''6,569.79''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[Catherine Seeley]]'''|| 13.49% ||6,164 ||6,164.9 ||6,165.29 ||6,178.47 ||6,222.47 ||6,225.47 ||6,344.47 ||6,358.78 ||6,359.78 ||6,439.96 ||'''6,448.96''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 11.40% ||5,209 ||5,209.9 ||5,210.42 ||5,219.55 ||5,245.55 ||5,245.68 ||5,363.68 ||5,381.68 ||5,392.86 ||5,468.22 ||'''5,477.35''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || [[Dolores Kelly]]|| 9.49% ||4,335 ||4,339.86 ||4,342.72 ||4,390.85 ||4,461.85 ||4,472.16 ||4,559.47 ||4,580.12 ||4,597.1 ||5,237.88 ||5,309.79 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Kyle Savage ||3.85% ||1,760 ||1,877 ||2,023.25 ||2,039.75 ||2,048.75 ||2,123.26 ||2,144.06 ||2,232.18 ||2,634.6 ||2,760.86 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||3.12% ||1,424 ||1,433.18 ||1,439.94 ||1,524.38 ||1,712.1 ||1,736.9 ||1,876.03 ||1,943.07 ||1,973.76|| || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] || Roy Ferguson|| 2.58% ||1,177 ||1,207.6 ||1,275.33 ||1,281.24 ||1,282.24 ||1,376.76 ||1,387.89 ||1,707.82|| || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || David Jones||2.35% ||1,072 ||1,089.64 ||1,121.23 ||1,130.23 ||1,142.23 ||1,262.68 ||1,333.4|| || || || |- | style="background:{{CISTA/meta/color}};" | || [[CISTA]] || Martin Kelly|| 1.47% ||672 ||675.42 ||678.02 ||702.2 ||807.46 ||828.64|| || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Aontachtach Forásach/meta/color}};" | || [[An Páirtí Aontachtach Forásach|PAF]]|| Sophie Long||1.54% ||704 ||730.46 ||756.07 ||760.25 ||769.43|| || || || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Simon Lee ||1.08% ||495 ||496.8 ||498.23 ||555.36|| || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Comhrialtas an Lucht Oibre (TÉ)|Lucht Oibre TÉ]] || Emma Hutchinson ||0.55% ||250 ||250.9 ||251.94 || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||Ian Nickels|| 0.17% ||79 ||80.44 ||83.04|| || || || || || || |- | style="background:{{Neamhspleách/meta/color}};" | || Neamhspleách ||Steven McCarroll ||0.07% ||33 ||34.44 ||37.17 || || || || || || || || |- | align=left colspan=15|'''Toghthóirí:''' 85,204 '''Bailí:''' 45,686 '''Millte:''' 697 '''Cuóta:''' 6,527 '''Vótóirí:''' 46,383 (54.44%) |} ==== 2011 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=16| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|Toghchán Chomhthionól 2011]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf|teideal=NI Assembly Election 2011|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|format=PDF|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2019-08-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190806053445/http://www.eoni.org.uk/EONI/files/a8/a8ebf9b1-4686-4605-990c-a185e6de4ab0.pdf}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 15.70% ||'''6,649'''|| || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Sydney Anderson]]'''|| 13.82% ||5,854 ||5,855.08 ||5,878.08 ||6,035.08 ||'''6,163.08'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[Stephen Moutray]]'''|| 13.33% ||5,645 ||5,645.63 ||5,686.63 ||5,935.9 ||'''6,085'''|| || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 8.68% ||3,676 ||3,676.27 ||3,702.27 ||3,917.27 ||4,231.27 ||4,245.27 ||'''6,012.36''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Jo-Anne Dobson]]''' ||7.90% ||3,348 ||3,348.72 ||3,373.72 ||3,554.81 ||4,007.99 ||4,042.99 ||'''5,826.99''' |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 11.44% ||4,846 ||4,942.3 ||4,949.3 ||5,105.09 ||5,733.71 ||5,744.71 ||'''5,787.07''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Johnny McGibbon ||11.52% ||4,879 ||5,347.27 ||5,347.36 ||5,365.34 ||5,427.23 ||5,429.23 ||5,437.5 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Colin McCusker|| 8.03% ||3,402 ||3,402.99 ||3,420.99 ||3,625.17 ||3,865.26 ||3,885.26 || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Harry Hamilton ||4.67% ||1,979 ||1,982.69 ||2,013.69 ||2,544.77 || || || |- | style="background:{{Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe/meta/color}};"| || [[Glór Traidisiúnta Aontachtach|GTA]] ||David Vance|| 2.42%|| 1,026 ||1,026.18 ||1,092.18 || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid||1.86% ||786 ||792.93 ||801.93|| || || || |- | style="background:{{Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe/meta/color}};" | || |[[Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe|PNRA]] || Barbara Trotter ||0.64% ||272 ||272.18 || || || || || |- | align=left colspan=13|'''Toghthóirí:''' 77,905 '''Bailí:''' 42,362 '''Millte:''' 751 '''Cuóta:''' 6,052 '''Vótóirí:''' 43,113 (55.34%) |} ==== 2007 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center; font-size:95%; line-height:16px;" |- ! align=center colspan=19| [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|Toghchán Chomhthionól 2007]]: An Bhanna Uachtarach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results|teideal=NI Assembly Election 2007 - Full Results|work=The Electoral Office of Northern Ireland - EONI|dátarochtana=2023-10-20|archivedate=2021-08-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210819182950/https://www.eoni.org.uk/Elections/Election-results-and-statistics/Election-results-and-statistics-2003-onwards/Elections-2007/Results/NI-Assembly-Election-2007-Full-Results}}</ref> |- ! align=center colspan=2| Páirtí !! Iarrthóir !! Scair !! Comhair 1 !! Comhair 2 !! Comhair 3 !! Comhair 4 !! Comhair 5 !! Comhair 6 !! Comhair 7 !! Comhair 8!! Comhair 9!! Comhair 10!! Comhair 11!! Comhair 12 |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || '''[[John O'Dowd]]''' || 18.03%|| '''7,733'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || '''[[David Simpson]]'''||15.92% ||'''6,828'''|| || || || || || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || '''[[Dolores Kelly]]'''|| 10.93% ||4,689 ||4,939.2 ||4,940.3 ||5,007.1 ||5,559.4 ||5,789.2 ||5,804.2 ||'''6,191.2''' || || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[Sam Gardiner]]'''|| 11.97% ||5,135 ||5,137.2 ||5,161.4 ||5,220.9 ||5,230 ||5,342.2 ||5,751.2 ||6,030 ||'''7,265''' || || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] ||'''[[Stephen Moutray]]'''||8.54% ||3,663 ||3,663 ||4,137 ||4,170.6 ||4,170.7 ||4,184.2 ||4,556 ||4,620.7 ||4,692 ||4,732.32 ||'''7,550.32''' |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || '''[[George Savage]]'''|| 5.05% ||2,167 ||2,168 ||2,193.9 ||2,218 ||2,224 ||2,302.3 ||2,383.5 ||2,499.9 ||3,142.7 ||4,207.34 ||4,584.4 ||'''5,997.52''' |- | style="background:{{Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin]] || Dessie Ward|| 7.27% ||3,118 ||4,313 ||4,313.2 ||4,451.6 ||4,526.6 ||4,556 ||4,559 ||4,708.7 ||4,716.7 ||4,717.66 ||4,723.56 ||4,731.84 |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Daonlathach/meta/color}};" | || [[PAD]] || John McCrum ||6.94% ||2,975 ||2,975.4 ||3,086.2 ||3,104.5 ||3,113.2 ||3,127.4 ||3,300.6 ||3,375.3 ||3,437.5 ||3,469.18 || || |- | style="background:{{Páirtí Aontachtach Uladh/meta/color}};" | || [[PAU]] || Arnold Hatch|| 4.23% ||1,815 ||1,815.6 ||1,837.2 ||1,858.5 ||1,863.7 ||1,916.8 ||2,014.8 ||2,142.7|| || || || |- | style="background:{{Comhaontas Glas/meta/color}};" | || |[[Páirtí Glas Thuaisceart Éireann|Páirtí Glas (TÉ)]] || Helen Corry ||2.70%|| 1,156 ||1,176.4 ||1,179.1 ||1,289.3 ||1,321.9 ||1,682.3 ||1,757.7 || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || [[Davy Calvert]] ||3.11% ||1,332 ||1,332 ||1,347.2 ||1,394.7 ||1,395.9 ||1,408.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann/meta/color}};" | || |[[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Comhaontas]] || Sheila McQuaid ||1.86% ||798 ||802 ||804.1 ||841.3 ||946.9 || || || || || || |- | style="background:{{Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre/meta/color}};" | || [[PSDLO]] || Patrick McAleenan||1.77% ||761 ||787 ||787.7 ||805|| || || || || || || || |- | style="background:{{Republican Sinn Féin/meta/color}};" | || [[Sinn Féin Poblachtach]] || Barry Toman|| 0.90% ||386 ||418.6 ||418.9|| || || || || || || || || |- | style="background:{{An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)/meta/color}}"| ||[[Coimeádaigh Thuaisceart Éireann|Coimeádaigh TÉ]]||David Fry ||0.58% ||248 ||248 ||249 || || || || || || || || |- | style="background:{{Aontachtaí neamhspleách/meta/color}};"| || [[Aontachtaí]] [[Neamhspleách]] || Suzanne Peeples|| 0.18% ||78 ||80.4 ||81.8 || || || || || || || || || |- | align=left colspan=16|'''Toghthóirí:''' 70,716''' Bailí:''' 42,882''' Millte:''' 353''' Cuóta:''' 6,127''' Vótóirí:''' 43,235(61.14%) |} ==== 2003==== ==== 1998 ==== === Fóram 1996 === == Tagairtí == {{reflist}} {{stumpa}} {{Teimpléad:Tionól Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Banna Uachtarach, An}} [[Catagóir:Polaitíocht Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Tionól Thuaisceart Éireann]] 39byug4v71cujgri63nwwdzoidiw68q 0 101806 1313840 1173047 2026-05-17T16:21:09Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313840 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Banfhlaith]] [[Uí Briúin Seóla]] agus [[banríon]] [[Tuamhain|Tuamhan]] ba ea ''' Béibhinn ní Urchadha ''' ([[Meán-Ghaeilge]] '''Bé Binn iníon Urchadha''') (beo luath-10ú haois). [[Urchadh mac Murchadha]], rí [[Maigh Seóla|Mhagh Sheola]] (i réim 891?-943) ba ea a athair. Phós sí le rí [[Cennétig mac Lorcáin|Cinnéide mac Lorcáin]], rí Thuamhan (bás 951). Bhí ar laghad ag Cyhinnéide duine mac déag agus iníon amháin, [[Órlaith íngen Cennétig|Órla]] (banríon Éireann, bás 941). Bhí roinnt mná chéile ag Cinnéide, agus is é [[Ardrí na hÉireann]], [[Brian Bóramha]] (c. 941–23 Aibreán 1014), an chéad dá chlann a mhaíomh sé gur mac le Béibhinn é. Más fíor, is sinsear í Béibinn de gach craobh [[Uí Bhriain]] as sin amach. Tar éis bhás Chinnéide, is amhlaidh gur phós sí arís le rí [[Corca Mrua|Chorca Mrua]], ceantar suite in iarthuaisceart [[Contae an Chláir|Chontae an Chláir]]. Bhí beirt mhac acu, Lochlann agus Conchúr, sinsir faoi seach Uí Lochlainn and Uí Chonchúir Chorca Mrua. Bean chéile [[Tadhg mac Cathail]] of [[Connacht]], rí Chonnacht, ba ea deirfiúr Bhéibinne, [[Creassa iníon Urchadha|Creasa]]. Is amhlaidh gur phós a deirfiúr eile, [[Caineach iníon Urchadha|Caineach]], le sinsear Clann Coscraigh [[Uí Bhriúin Seola]]. Tháinig a deartháir, [[Donnchadh mac Urchadha|Donnchadh]], i gcomharbacht ar a n-athair mar rí. == Féach freisin== * [[Bébinn]] == Foinsí == * ''West or H-Iar Connaught'' [[Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh]], 1684 (foilsithe 1846, eag. [[James Hardiman]]). * ''Origin of the Surname O'Flaherty'', Anthony Matthews, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40. * ''Irish Kings and High-Kings'', [[Francis John Byrne]] (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * ''[[Leabhar na nGinealach]],'' [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]]: eag. [[Nollaig Ó Muraíle]], cúig imleabhar. Baile Átha Cliath, DeBurca, 2004-2005. {{ISBN|0 946130 36 1}}. == Naisc sheachtracha== * [[Annála Uladh]] ag [http://celt.ucc.ie/ CELT: Corpus of Electronic Texts] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Bé Binn iníon Urchadha}} [[Catagóir:Banphrionsaí Éireannacha]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 10ú haois]] [[Catagóir:Uí Bhriúin]] 4hsepw72ju780kax7vonh1yy6w7iulk 0 101807 1313841 1081447 2026-05-17T16:23:52Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313841 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Banfhlaith]] [[Uí Bhriúin Seola]] agus [[banríon]] na g[[Connacht]] ba ea ''' Creasa ní Urchadha ''' ([[Meán-Ghaeilge]] ''' Creassa iníon Urchadha''') beo luath 10ú haois. Rí [[Maigh Sheola]] ba ea a hathair [[Urchadh mac Murchadha]] (i réim 891?-943). Phós sé le rí [[Tadhg mac Cathail]] na gConnacht (i réim 925-956). Bhí beirt mhac acu, [[Conchobar mac Taidg|Conchúir]], [[Maolruanaidh Mór mac Taidhg|Maolruanaidh Mór]] agus Tadhg. Bhunófaí rítheaghlaigh tábhachtacha ag a triúr mac. Sinsear [[ríthe Mhagh Loirg]] is ea Maolruanaidh. D'éireodh shliochtaigh Thaidhg ina marascail agus ina ngardaí cosanta ríoga ar sin ríthe na gConnacht, mar shampla [[Fearghal Ó Taidhg an Teaghlaigh]]. Is é Conchúr an té is suntasaí, sinsear [[Uí Chonchúir]], a bheadh ina [[ríthe na gConnacht]] go dtí an 15ú haois. D'éireodh beirt acu, [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair|Toirdhealbhach]] (1088–1156) agus [[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruairí]] (bás 1198), ina [[Ardrí na hÉireann|nArdríthe Éireann]]. Rinneadh dea-chleamhnais fosta ag a deirfiúracha [[Bé Binn iníon Urchadha|Béibhinn]] agus [[Caineach iníon Urchadha|Caineach]]. Tháinig a deartháir [[Donnchadh mac Urchadha]], sinsear [[Uí Fhlaithbheartaigh]], i gcomharbacht ar a n-athair mar rí Mhaigh Sheola (943-959). == Foinsí == * ''West or H-Iar Connaught'' [[Ruaidhrí Ó Flaithbheartaigh]], 1684 (foilsithe 1846, eag. [[James Hardiman]]). * ''Origin of the Surname O'Flaherty'', Anthony Matthews, Baile Átha Cliath, 1968, lch.&nbsp;40. * ''Early Irish Kingship and Succession'', [[Bart Jaski]], [[Four Courts Press]], 2000. * ''Irish Kings and High-Kings'', [[Francis John Byrne]] (2001), Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * ''[[Leabhar na nGinealach]],'' [[an Dubhaltach Mac Fhirbhisigh|Dubhaltach Mac Firbhisigh]]: eag. [[Nollaig Ó Muraíle]], cúig imleabhar. Baile Átha Cliath, DeBurca, 2004-2005. {{ISBN|0 946130 36 1}}. == Naisc sheachtracha== * [[Annála Uladh]] ag [http://celt.ucc.ie/ CELT: Corpus of Electronic Texts] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Creassa inion Urchadh}} [[Catagóir:Banphrionsaí Éireannacha]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 10ú haois]] [[Catagóir:Uí Bhriúin]] r5x46p1z6nk41akvc2yn8868e3dbon0 0 101994 1313915 1299225 2026-05-17T21:19:34Z Marcas.oduinn 33120 -Litríocht.com 1313915 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Cnuasach dánta sa [[Nua-Ghaeilge Mhoch]], a tiomnaíodh go luath sa 17ú haois, is ea an '''Leabhar Branach'''. Tá ann [[filíocht]] molta do chlann [[Uí Bhroin]], agus craobh acu darbh ainm ''Gabhal Raghnaill'' i g[[Contae Chill Mhantáin]].<ref>{{lua idirlín |url=https://www.ainm.ie/Tag.aspx?Type=opus&SubType=book&Valyoo=Leabhar+Branach+%3a+The+book+of+the+O%27Byrnes |teideal=Leabhar Branach : The book of the O'Byrnes |website=ainm.ie}}</ref><ref name=macairt>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=rwwIAQAAIAAJ&q=%22Leabhar+Branach%22 |teideal=Leabhar Branach |ainm=Seán |sloinne=Mac Airt |dáta=3ú Samhain 1944 |foilsitheoir=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/30004866|jstor = 30004866 |last1 = Ó Tuathail|first1 = Eamonn |title = Reviewed work: Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes, Seán Mac Airt |journal = Irish Historical Studies |year = 1947 |volume = 5 |issue = 19 |pages = 249–253}}</ref> Scríobhadh na dánta féin idir na blianta 1550 agus 1630, tréimhse achrainn i n[[Éire|Éirinn]] le h[[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Éirithe Amach Dheasmhumhan]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]] agus [[Éirí Amach Uí Dhochartaigh|Éirí Amach]] [[Cathaoir Ó Dochartaigh|Uí Dhochartaigh]] ar siúl.<ref name="auto">{{lua idirlín |url=https://www.litriocht.com/product/leabhar-branach/ |teideal=Leabhar Branach |dáta=17ú Bealtaine 2007 }}{{Dead link|date=Feabhra 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{lua idirlín |url=http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm |teideal=The House of Lochar Publishers - THE BYRNES AND THE O'BYRNES Vol. II |website=www.houseoflochar.com |dátarochtana=2022-06-08 |archivedate=2021-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019152500/http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm }}</ref> [[Íomhá:Irelandmap1500.png|mion|''Éire sa bhliain 1500. Feictear críocha Uí Bhroin san oirthear, léirithe ''Ó Broin''.]] == Léirmheas == Dar leis an scoláire [[Seán Mac Airt]], a d'fhoilsigh leagan den chuntas sa bhliain 1944:<ref>{{lua idirlín |url=https://www.vanhamel.nl/codecs/Leabhar_Branach |teideal=Leabhar Branach • CODECS: Online Database and e-Resources for Celtic Studies |website=www.vanhamel.nl}}</ref><ref name="auto"/><ref>{{lua idirlín |url=https://shop.dias.ie/product/leabhar-branach-the-book-of-the-obyrnes/ |teideal=Leabhar Branach : The Book of the O'Byrnes – DIAS Shop}}</ref> :"''the ''Leabhar Branach'', apart from its linguistic value, is important in that it affords us some insight from an Irish standpoint into the life and fortunes of a sept bordering [[an Pháil]], during an interesting if unhappy era of our history." == Ábhair == Scríobhadh na dánta go formhór ag [[File|filí]] Mhic Eochaidh/Eochadha.<ref>Mar shampla[https://bardic.celt.dias.ie/pdf/POEM879.pdf Dán 70]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=macairt /><ref>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=AzcJAQAAIAAJ&q=%22Mac+Eochaidh%22+leabhar+branach |teideal=Archivium Hibernicum: Or, Irish Historical Records |dáta=3ú Samhain 1941 |foilsitheoir=Irish University Press for the Catholic Record Society of Ireland |via=Google Books}}</ref> Scríobhadh roinnt acu ag [[Eochaidh Ó hEodhasa]].<ref>{{cite book |title=Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes |publisher=Dublin Institute for Advanced Studies |year=1944 |isbn=978-1-85500-008-7 |editor-last=Mac Airt |editor-first=Seán |pages=xii}}</ref> Tá roinnt desna dánta tiomanta d'[[Fiach mac Aodha Ó Broin|Fhiach mac Aodha Ó Broin]] (1534–1597).<ref>{{lua idirlín |url=https://www.historyireland.com/early-modern-history-1500-1700/poetry-and-politics-reaction-continuity-in-irish-poetry-1558-1625-marc-caball-cork-university-press-16-95-isbn-1859181627/ |teideal=Poetry and Politics: reaction & continuity in Irish poetry, 1558-1625, Marc Caball. ISBN 1859181627|dáta=6ú Feabhra 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QQGWbacl6ZUC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA112 |title=Edmund Spenser: New and Renewed Directions |first=J. B. |last=Lethbridge |date=3 November 2006 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=9780838640661 |via=Google Books}}</ref> Deirtear gurbh í a bheadh chéile [[Róis Ní Thuathail]]: :"''a blazing meteor, wine of grape, flower of women... She glows with the fire of youth. She is the life and death of heroes."<ref>{{lua idirlín |url=http://homepage.tinet.ie/~nobyrne/Dublin_Castle_escape.htm |teideal=The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster |first=Darren Mac |last=Eiteagáin |website=homepage.tinet.ie}}</ref> == Lámhscríbhinní== Tá an bhunlámhscríbhinn anois caillte. Rinneadh cóip di sa bhliain 1622 ag an bhfile, [[Brian Mac Giolla Phádraig]], agus is a bhuí leis go maireann na dánta fós. Rinne Hugh O'Daly cóip de leagan Bhriain, agus caomhnaítear seo i g[[Coláiste na Tríonóide]]. Tá cóip eile déanta ag Mícheál Ó Broin sna 1720í le fáil anois i [[Houghton Library|Leabharlann Houghton]], [[Ollscoil Harvard]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=KnTgoUv7HiwC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA2 |title=The Byrnes and the O'Byrnes |first=Daniel|last=Byrne-Rothwell |date=3ú Samhain 2010 |publisher=House of Lochar |isbn=9781904817048 |via=Google Books}}</ref><ref>{{lua idirlín |url=https://www.twitter.com |number=842737382508154880 |user=HarvardLibrary |teideal=One of the earliest surviving manuscript copies of Leabhar Branach, or “the Book of the O'Byrnes" from @HoughtonLib… |date=17ú Márta 2017}}</ref> == Féach freisin == * [[Uí Bhroin]] * [[Fiach mac Aodha Ó Broin]] * [[Sléibhte Chill Mhantáin]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Leabhar Branach, An}} [[Catagóir:Filíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Ginealas Éireannach‎]] [[Catagóir:Nua-Ghaeilge Mhoch]] [[Catagóir:Contae Chill Mhantáin]] [[Catagóir:Cúige Laighean]] mnvtk0fhz3ewblpa7z255bxwr4kb9jd 1313916 1313915 2026-05-17T21:21:39Z Marcas.oduinn 33120 /* */ -Litríocht.com 1313916 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Cnuasach dánta sa [[Nua-Ghaeilge Mhoch]], a tiomnaíodh go luath sa 17ú haois, is ea an '''Leabhar Branach'''. Tá ann [[filíocht]] molta do chlann [[Uí Bhroin]], agus craobh acu darbh ainm ''Gabhal Raghnaill'' i g[[Contae Chill Mhantáin]].<ref>{{lua idirlín |url=https://www.ainm.ie/Tag.aspx?Type=opus&SubType=book&Valyoo=Leabhar+Branach+%3a+The+book+of+the+O%27Byrnes |teideal=Leabhar Branach : The book of the O'Byrnes |website=ainm.ie}}</ref><ref name=macairt>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=rwwIAQAAIAAJ&q=%22Leabhar+Branach%22 |teideal=Leabhar Branach |ainm=Seán |sloinne=Mac Airt |dáta=3ú Samhain 1944 |foilsitheoir=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/30004866|jstor = 30004866 |last1 = Ó Tuathail|first1 = Eamonn |title = Reviewed work: Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes, Seán Mac Airt |journal = Irish Historical Studies |year = 1947 |volume = 5 |issue = 19 |pages = 249–253}}</ref> Scríobhadh na dánta féin idir na blianta 1550 agus 1630, tréimhse achrainn i n[[Éire|Éirinn]] le h[[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Éirithe Amach Dheasmhumhan]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]] agus [[Éirí Amach Uí Dhochartaigh|Éirí Amach]] [[Cathaoir Ó Dochartaigh|Uí Dhochartaigh]] ar siúl.<ref>{{lua idirlín |url=http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm |teideal=The House of Lochar Publishers - THE BYRNES AND THE O'BYRNES Vol. II |website=www.houseoflochar.com |dátarochtana=2022-06-08 |archivedate=2021-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019152500/http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm }}</ref> [[Íomhá:Irelandmap1500.png|mion|''Éire sa bhliain 1500. Feictear críocha Uí Bhroin san oirthear, léirithe ''Ó Broin''.]] == Léirmheas == Dar leis an scoláire [[Seán Mac Airt]], a d'fhoilsigh leagan den chuntas sa bhliain 1944:<ref>{{lua idirlín |url=https://www.vanhamel.nl/codecs/Leabhar_Branach |teideal=Leabhar Branach • CODECS: Online Database and e-Resources for Celtic Studies |website=www.vanhamel.nl}}</ref><ref name="auto"/><ref>{{lua idirlín |url=https://shop.dias.ie/product/leabhar-branach-the-book-of-the-obyrnes/ |teideal=Leabhar Branach : The Book of the O'Byrnes – DIAS Shop}}</ref> :"''the ''Leabhar Branach'', apart from its linguistic value, is important in that it affords us some insight from an Irish standpoint into the life and fortunes of a sept bordering [[an Pháil]], during an interesting if unhappy era of our history." == Ábhair == Scríobhadh na dánta go formhór ag [[File|filí]] Mhic Eochaidh/Eochadha.<ref>Mar shampla[https://bardic.celt.dias.ie/pdf/POEM879.pdf Dán 70]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=macairt /><ref>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=AzcJAQAAIAAJ&q=%22Mac+Eochaidh%22+leabhar+branach |teideal=Archivium Hibernicum: Or, Irish Historical Records |dáta=3ú Samhain 1941 |foilsitheoir=Irish University Press for the Catholic Record Society of Ireland |via=Google Books}}</ref> Scríobhadh roinnt acu ag [[Eochaidh Ó hEodhasa]].<ref>{{cite book |title=Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes |publisher=Dublin Institute for Advanced Studies |year=1944 |isbn=978-1-85500-008-7 |editor-last=Mac Airt |editor-first=Seán |pages=xii}}</ref> Tá roinnt desna dánta tiomanta d'[[Fiach mac Aodha Ó Broin|Fhiach mac Aodha Ó Broin]] (1534–1597).<ref>{{lua idirlín |url=https://www.historyireland.com/early-modern-history-1500-1700/poetry-and-politics-reaction-continuity-in-irish-poetry-1558-1625-marc-caball-cork-university-press-16-95-isbn-1859181627/ |teideal=Poetry and Politics: reaction & continuity in Irish poetry, 1558-1625, Marc Caball. ISBN 1859181627|dáta=6ú Feabhra 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QQGWbacl6ZUC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA112 |title=Edmund Spenser: New and Renewed Directions |first=J. B. |last=Lethbridge |date=3 November 2006 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=9780838640661 |via=Google Books}}</ref> Deirtear gurbh í a bheadh chéile [[Róis Ní Thuathail]]: :"''a blazing meteor, wine of grape, flower of women... She glows with the fire of youth. She is the life and death of heroes."<ref>{{lua idirlín |url=http://homepage.tinet.ie/~nobyrne/Dublin_Castle_escape.htm |teideal=The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster |first=Darren Mac |last=Eiteagáin |website=homepage.tinet.ie}}</ref> == Lámhscríbhinní== Tá an bhunlámhscríbhinn anois caillte. Rinneadh cóip di sa bhliain 1622 ag an bhfile, [[Brian Mac Giolla Phádraig]], agus is a bhuí leis go maireann na dánta fós. Rinne Hugh O'Daly cóip de leagan Bhriain, agus caomhnaítear seo i g[[Coláiste na Tríonóide]]. Tá cóip eile déanta ag Mícheál Ó Broin sna 1720í le fáil anois i [[Houghton Library|Leabharlann Houghton]], [[Ollscoil Harvard]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=KnTgoUv7HiwC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA2 |title=The Byrnes and the O'Byrnes |first=Daniel|last=Byrne-Rothwell |date=3ú Samhain 2010 |publisher=House of Lochar |isbn=9781904817048 |via=Google Books}}</ref><ref>{{lua idirlín |url=https://www.twitter.com |number=842737382508154880 |user=HarvardLibrary |teideal=One of the earliest surviving manuscript copies of Leabhar Branach, or “the Book of the O'Byrnes" from @HoughtonLib… |date=17ú Márta 2017}}</ref> == Féach freisin == * [[Uí Bhroin]] * [[Fiach mac Aodha Ó Broin]] * [[Sléibhte Chill Mhantáin]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Leabhar Branach, An}} [[Catagóir:Filíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Ginealas Éireannach‎]] [[Catagóir:Nua-Ghaeilge Mhoch]] [[Catagóir:Contae Chill Mhantáin]] [[Catagóir:Cúige Laighean]] 1wri4nzs73g1e25nvc75h8q85u93wyj 1313917 1313916 2026-05-17T21:22:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Léirmheas */ Nasc CODECS 1313917 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Cnuasach dánta sa [[Nua-Ghaeilge Mhoch]], a tiomnaíodh go luath sa 17ú haois, is ea an '''Leabhar Branach'''. Tá ann [[filíocht]] molta do chlann [[Uí Bhroin]], agus craobh acu darbh ainm ''Gabhal Raghnaill'' i g[[Contae Chill Mhantáin]].<ref>{{lua idirlín |url=https://www.ainm.ie/Tag.aspx?Type=opus&SubType=book&Valyoo=Leabhar+Branach+%3a+The+book+of+the+O%27Byrnes |teideal=Leabhar Branach : The book of the O'Byrnes |website=ainm.ie}}</ref><ref name=macairt>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=rwwIAQAAIAAJ&q=%22Leabhar+Branach%22 |teideal=Leabhar Branach |ainm=Seán |sloinne=Mac Airt |dáta=3ú Samhain 1944 |foilsitheoir=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/30004866|jstor = 30004866 |last1 = Ó Tuathail|first1 = Eamonn |title = Reviewed work: Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes, Seán Mac Airt |journal = Irish Historical Studies |year = 1947 |volume = 5 |issue = 19 |pages = 249–253}}</ref> Scríobhadh na dánta féin idir na blianta 1550 agus 1630, tréimhse achrainn i n[[Éire|Éirinn]] le h[[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Éirithe Amach Dheasmhumhan]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]] agus [[Éirí Amach Uí Dhochartaigh|Éirí Amach]] [[Cathaoir Ó Dochartaigh|Uí Dhochartaigh]] ar siúl.<ref>{{lua idirlín |url=http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm |teideal=The House of Lochar Publishers - THE BYRNES AND THE O'BYRNES Vol. II |website=www.houseoflochar.com |dátarochtana=2022-06-08 |archivedate=2021-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019152500/http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm }}</ref> [[Íomhá:Irelandmap1500.png|mion|''Éire sa bhliain 1500. Feictear críocha Uí Bhroin san oirthear, léirithe ''Ó Broin''.]] == Léirmheas == Dar leis an scoláire [[Seán Mac Airt]], a d'fhoilsigh leagan den chuntas sa bhliain 1944:<ref>{{lua idirlín |url=https://codecs.vanhamel.nl/Leabhar_Branach |teideal=Leabhar Branach • CODECS: Online Database and e-Resources for Celtic Studies |website=www.vanhamel.nl}}</ref><ref>{{lua idirlín |url=https://shop.dias.ie/product/leabhar-branach-the-book-of-the-obyrnes/ |teideal=Leabhar Branach : The Book of the O'Byrnes – DIAS Shop}}</ref> :"''the ''Leabhar Branach'', apart from its linguistic value, is important in that it affords us some insight from an Irish standpoint into the life and fortunes of a sept bordering [[an Pháil]], during an interesting if unhappy era of our history." == Ábhair == Scríobhadh na dánta go formhór ag [[File|filí]] Mhic Eochaidh/Eochadha.<ref>Mar shampla[https://bardic.celt.dias.ie/pdf/POEM879.pdf Dán 70]{{Dead link|date=Eanáir 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=macairt /><ref>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=AzcJAQAAIAAJ&q=%22Mac+Eochaidh%22+leabhar+branach |teideal=Archivium Hibernicum: Or, Irish Historical Records |dáta=3ú Samhain 1941 |foilsitheoir=Irish University Press for the Catholic Record Society of Ireland |via=Google Books}}</ref> Scríobhadh roinnt acu ag [[Eochaidh Ó hEodhasa]].<ref>{{cite book |title=Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes |publisher=Dublin Institute for Advanced Studies |year=1944 |isbn=978-1-85500-008-7 |editor-last=Mac Airt |editor-first=Seán |pages=xii}}</ref> Tá roinnt desna dánta tiomanta d'[[Fiach mac Aodha Ó Broin|Fhiach mac Aodha Ó Broin]] (1534–1597).<ref>{{lua idirlín |url=https://www.historyireland.com/early-modern-history-1500-1700/poetry-and-politics-reaction-continuity-in-irish-poetry-1558-1625-marc-caball-cork-university-press-16-95-isbn-1859181627/ |teideal=Poetry and Politics: reaction & continuity in Irish poetry, 1558-1625, Marc Caball. ISBN 1859181627|dáta=6ú Feabhra 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QQGWbacl6ZUC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA112 |title=Edmund Spenser: New and Renewed Directions |first=J. B. |last=Lethbridge |date=3 November 2006 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=9780838640661 |via=Google Books}}</ref> Deirtear gurbh í a bheadh chéile [[Róis Ní Thuathail]]: :"''a blazing meteor, wine of grape, flower of women... She glows with the fire of youth. She is the life and death of heroes."<ref>{{lua idirlín |url=http://homepage.tinet.ie/~nobyrne/Dublin_Castle_escape.htm |teideal=The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster |first=Darren Mac |last=Eiteagáin |website=homepage.tinet.ie}}</ref> == Lámhscríbhinní== Tá an bhunlámhscríbhinn anois caillte. Rinneadh cóip di sa bhliain 1622 ag an bhfile, [[Brian Mac Giolla Phádraig]], agus is a bhuí leis go maireann na dánta fós. Rinne Hugh O'Daly cóip de leagan Bhriain, agus caomhnaítear seo i g[[Coláiste na Tríonóide]]. Tá cóip eile déanta ag Mícheál Ó Broin sna 1720í le fáil anois i [[Houghton Library|Leabharlann Houghton]], [[Ollscoil Harvard]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=KnTgoUv7HiwC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA2 |title=The Byrnes and the O'Byrnes |first=Daniel|last=Byrne-Rothwell |date=3ú Samhain 2010 |publisher=House of Lochar |isbn=9781904817048 |via=Google Books}}</ref><ref>{{lua idirlín |url=https://www.twitter.com |number=842737382508154880 |user=HarvardLibrary |teideal=One of the earliest surviving manuscript copies of Leabhar Branach, or “the Book of the O'Byrnes" from @HoughtonLib… |date=17ú Márta 2017}}</ref> == Féach freisin == * [[Uí Bhroin]] * [[Fiach mac Aodha Ó Broin]] * [[Sléibhte Chill Mhantáin]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Leabhar Branach, An}} [[Catagóir:Filíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Ginealas Éireannach‎]] [[Catagóir:Nua-Ghaeilge Mhoch]] [[Catagóir:Contae Chill Mhantáin]] [[Catagóir:Cúige Laighean]] jc7wtltbyhmrk8qro64hykcoh7m31z5 1313918 1313917 2026-05-17T21:24:59Z Marcas.oduinn 33120 1313918 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Leabhar}} Cnuasach dánta sa [[Nua-Ghaeilge Mhoch]], a tiomnaíodh go luath sa 17ú haois, is ea an '''Leabhar Branach'''. Tá ann [[filíocht]] molta do chlann [[Uí Bhroin]], agus craobh acu darbh ainm ''Gabhal Raghnaill'' i g[[Contae Chill Mhantáin]].<ref>{{lua idirlín |url=https://www.ainm.ie/Tag.aspx?Type=opus&SubType=book&Valyoo=Leabhar+Branach+%3a+The+book+of+the+O%27Byrnes |teideal=Leabhar Branach : The book of the O'Byrnes |website=ainm.ie}}</ref><ref name=macairt>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=rwwIAQAAIAAJ&q=%22Leabhar+Branach%22 |teideal=Leabhar Branach |ainm=Seán |sloinne=Mac Airt |dáta=3ú Samhain 1944 |foilsitheoir=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |via=Google Books}}</ref><ref>{{cite journal |url=https://www.jstor.org/stable/30004866|jstor = 30004866 |last1 = Ó Tuathail|first1 = Eamonn |title = Reviewed work: Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes, Seán Mac Airt |journal = Irish Historical Studies |year = 1947 |volume = 5 |issue = 19 |pages = 249–253}}</ref> Scríobhadh na dánta féin idir na blianta 1550 agus 1630, tréimhse achrainn i n[[Éire|Éirinn]] le h[[Dara Éirí Amach i nDeasumhain|Éirithe Amach Dheasmhumhan]], [[Cogadh na Naoi mBliana (Éire)|Cogadh na Naoi mBliana]] agus [[Éirí Amach Uí Dhochartaigh|Éirí Amach]] [[Cathaoir Ó Dochartaigh|Uí Dhochartaigh]] ar siúl.<ref>{{lua idirlín |url=http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm |teideal=The House of Lochar Publishers - THE BYRNES AND THE O'BYRNES Vol. II |website=www.houseoflochar.com |dátarochtana=2022-06-08 |archivedate=2021-10-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211019152500/http://www.houseoflochar.com/books/ByrnesIntro2.htm }}</ref> [[Íomhá:Irelandmap1500.png|mion|''Éire sa bhliain 1500. Feictear críocha Uí Bhroin san oirthear, léirithe ''Ó Broin''.]] == Léirmheas == Dar leis an scoláire [[Seán Mac Airt]], a d'fhoilsigh leagan den chuntas sa bhliain 1944:<ref>{{lua idirlín |url=https://codecs.vanhamel.nl/Leabhar_Branach |teideal=Leabhar Branach • CODECS: Online Database and e-Resources for Celtic Studies |website=www.vanhamel.nl}}</ref><ref>{{lua idirlín |url=https://shop.dias.ie/product/leabhar-branach-the-book-of-the-obyrnes/ |teideal=Leabhar Branach : The Book of the O'Byrnes – DIAS Shop}}</ref> :"''the ''Leabhar Branach'', apart from its linguistic value, is important in that it affords us some insight from an Irish standpoint into the life and fortunes of a sept bordering [[an Pháil]], during an interesting if unhappy era of our history." == Ábhair == Scríobhadh na dánta go formhór ag [[File|filí]] Mhic Eochaidh/Eochadha.<ref>Mar shampla [https://bardic.celt.dias.ie/poem/70 Dán 70</ref><ref name=macairt /><ref>{{lua idirlín |url=https://books.google.com/books?id=AzcJAQAAIAAJ&q=%22Mac+Eochaidh%22+leabhar+branach |teideal=Archivium Hibernicum: Or, Irish Historical Records |dáta=3ú Samhain 1941 |foilsitheoir=Irish University Press for the Catholic Record Society of Ireland |via=Google Books}}</ref> Scríobhadh roinnt acu ag [[Eochaidh Ó hEodhasa]].<ref>{{cite book |title=Leabhar Branach: The Book of the O'Byrnes |publisher=Dublin Institute for Advanced Studies |year=1944 |isbn=978-1-85500-008-7 |editor-last=Mac Airt |editor-first=Seán |pages=xii}}</ref> Tá roinnt desna dánta tiomanta d'[[Fiach mac Aodha Ó Broin|Fhiach mac Aodha Ó Broin]] (1534–1597).<ref>{{lua idirlín |url=https://www.historyireland.com/early-modern-history-1500-1700/poetry-and-politics-reaction-continuity-in-irish-poetry-1558-1625-marc-caball-cork-university-press-16-95-isbn-1859181627/ |teideal=Poetry and Politics: reaction & continuity in Irish poetry, 1558-1625, Marc Caball. ISBN 1859181627|dáta=6ú Feabhra 2013}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QQGWbacl6ZUC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA112 |title=Edmund Spenser: New and Renewed Directions |first=J. B. |last=Lethbridge |date=3 November 2006 |publisher=Fairleigh Dickinson Univ. Press |isbn=9780838640661 |via=Google Books}}</ref> Deirtear gurbh í a bheadh chéile [[Róis Ní Thuathail]]: :"''a blazing meteor, wine of grape, flower of women... She glows with the fire of youth. She is the life and death of heroes."<ref>{{lua idirlín |url=http://homepage.tinet.ie/~nobyrne/Dublin_Castle_escape.htm |teideal=The Rise of Feagh McHugh O'Byrne in Gaelic Leinster |first=Darren Mac |last=Eiteagáin |website=homepage.tinet.ie}}</ref> == Lámhscríbhinní== Tá an bhunlámhscríbhinn anois caillte. Rinneadh cóip di sa bhliain 1622 ag an bhfile, [[Brian Mac Giolla Phádraig]], agus is a bhuí leis go maireann na dánta fós. Rinne Hugh O'Daly cóip de leagan Bhriain, agus caomhnaítear seo i g[[Coláiste na Tríonóide]]. Tá cóip eile déanta ag Mícheál Ó Broin sna 1720í le fáil anois i [[Houghton Library|Leabharlann Houghton]], [[Ollscoil Harvard]].<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=KnTgoUv7HiwC&q=%22Leabhar+Branach%22&pg=PA2 |title=The Byrnes and the O'Byrnes |first=Daniel|last=Byrne-Rothwell |date=3ú Samhain 2010 |publisher=House of Lochar |isbn=9781904817048 |via=Google Books}}</ref><ref>{{lua idirlín |url=https://www.twitter.com |number=842737382508154880 |user=HarvardLibrary |teideal=One of the earliest surviving manuscript copies of Leabhar Branach, or “the Book of the O'Byrnes" from @HoughtonLib… |date=17ú Márta 2017}}</ref> == Féach freisin == * [[Uí Bhroin]] * [[Fiach mac Aodha Ó Broin]] * [[Sléibhte Chill Mhantáin]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Leabhar Branach, An}} [[Catagóir:Filíocht na Gaeilge]] [[Catagóir:Lámhscríbhinní Gaeilge]] [[Catagóir:16ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:17ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Cogadh na Naoi mBliana]] [[Catagóir:Éirí Amach i nDeasumhain]] [[Catagóir:Ginealas Éireannach‎]] [[Catagóir:Nua-Ghaeilge Mhoch]] [[Catagóir:Contae Chill Mhantáin]] [[Catagóir:Cúige Laighean]] mun2o550zw4zjpz1aqcodrkbm4ltddv 0 102623 1313959 1302888 2026-05-18T08:16:53Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc CODECS 1313959 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Scoláire Léinn Cheiltigh ba ea ''' Nessa Ní Shéaghdha ''' (14ú Márta 1916 – 11ú Aibreán 1993). == Beatha == Rugadh Nessa Ní Shéaghdha ar an 14ú Márta 1916 ag 20 Bóthar Aran, [[Droim Conrach]], Áth Cliath. [[Séan Pádraig Ó Séaghdha]] agus Kitty Nic Caochlaoich ba ea a tuistí. Fear gnó agus náisiúnaí ba ea a hathair. Bhí deartháir agus ceathrar deirfiúracha ag Ní Shéaghdha Nessa. D'fhreastail sí ar Scoil Bhríde agus Scoil Chaitríona stíle ndeachaigh sí go [[Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1936. Rinne sí staidéar faoi [[Osborn Bergin]] and [[Gearóid Ó Murchadha]]. Bhain sí bunchéim sa tSean-Ghaeilge amach, agus céim mháistir faoi stiúir Bhergin. Chuaigh sí ann obair le ''Leabhair ó láimhsgríbhinigh'', tionscadal a bunaíodh sa bhliain 1937 chun tascanna nua a chur ar fáil do léitheoirí na Gaeilge. Le hÓ Murchadha agus Máire Ní Mhuirgheasa, d'fhoilsigh Ní Shéaghdha na dara is tríú imleabhar den sraith ''Trí bruidhne'', 1941. Chuir sí in eagar le [[Máirín Ní Mhuiríosa]] na teidil ''[[Bruidhean Chéise Corainn]]'', ''[[Bruidhean Bheag na hAlmhaine]]'' agus ''[[Bruidhean Chaorthainn]]'', an baint leas as lámhscríbhinní san National Library of Scotland. Sampla eile dá chuid is ea ''[[Tóraíocht Dhiarmada agus Ghráinne]]''. Chaith Ní Shéaghdha tamall i nDún Éideann áit a bhuail sí agus rinne cairdeas le [[Sorley MacLean]]. Thit seisean i ngrá léi agus ba í a spreag roinnt dá chuid dánta. D'fhreastail Ní Shéaghdha ar an Scoil Léinn Cheiltigh ag [[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] ón mbliain 1950 go dtí 1954. Chuaigh sí ar scor sa bhliain 1981 agus í ina scoláire agus taighdeoir. Lean sí léi ag cuir lámhscríbhinní Éireannacha i gcatalóg, ag tabhairt léachtaí agus ag feidhmiú mar scrúdaitheoir seachtrach.<ref name="ainm.ie 2017">{{lua idirlín | teideal=NÍ SHÉAGHDHA, Nessa (1916–1993) | website=ainm.ie | dáta=2017-11-08 | url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=1758 | language=ga | dátarochtana=2019-11-13}}</ref><ref name="CELT">{{lua idirlín | teideal=Contra Incantationes | website=CELT | dáta=2018-03-27 | url=https://celt.ucc.ie/published/G600015.html | dátarochtana=2019-11-13}}</ref><ref name="CELT 2018">{{lua idirlín | teideal=TEI header for De Febre Efemera nó an Liagh i n-Eirinn i n-allod | website=CELT | dáta=2018-03-26 | url=https://celt.ucc.ie/published/G600022/header.html | dátarochtana=2019-11-13}}</ref><ref name="Miller 2003">{{cite book | last=Miller | first=D.A. | title=The Epic Hero | publisher=Johns Hopkins University Press | series=The Epic Hero | year=2003 | isbn=978-0-8018-7792-6 | url=https://books.google.com/books?id=z01SydnDwwYC&pg=PT634 | access-date=2019-11-13 | page=634}}</ref><ref name="McLeod 2016">{{cite book | last=McLeod | first=W. | title=Canan & Cultar (Language and Culture): Rannsachadh na Gaidhlig 8 | publisher=Dunedin Academic Press | year=2016 | isbn=978-1-78046-553-1 | url=https://books.google.com/books?id=7VtwDwAAQBAJ&pg=PT60 | language=sv | access-date=2019-11-13 | page=60}}</ref><ref name="MacLeod 2011">{{cite book | last=MacLeod | first=S.P. | title=Celtic Myth and Religion: A Study of Traditional Belief, with Newly Translated Prayers, Poems and Songs | publisher=McFarland, Incorporated, Publishers | year=2011 | isbn=978-0-7864-8703-5 | url=https://books.google.com/books?id=7-bTUV3Iq0cC&pg=PA227 | access-date=2019-11-13 | page=227}}</ref><ref name="Moody Martin Byrne 2009">{{cite book | last1=Moody | first1=T.W. | last2=Martin | first2=F.X. | last3=Byrne | first3=F.J. | title=A New History of Ireland: Volume III: Early Modern Ireland 1534-1691 | publisher=OUP Oxford | series=New History of Ireland | year=2009 | isbn=978-0-19-162335-6 | url=https://books.google.com/books?id=OhceE8RkisEC&pg=PA530 | access-date=2019-11-13 | page=530}}</ref><ref>{{lua idirlín |teideal=CSANA Database |url=http://celtic.cmrs.ucla.edu/database300.html |website=celtic.cmrs.ucla.edu}}</ref><ref>{{lua idirlín |url=http://www.dalkeyarchive.com/wp-content/uploads/pdf/OBrien_AtSwim_Casebook/foster.pdf |teideal=Dalkey archive}}</ref><ref>{{lua idirlín |sloinne=Sharpe |ainm=Richard |teideal=Manuscript and print in Gaelic Scotland and Ireland |url=https://www.history.ox.ac.uk/files/cdpeoplersharperannsachadhoffprintpdf |website=University of Oxford |dátarochtana=2022-06-30 |archivedate=2022-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220630210239/https://www.history.ox.ac.uk/files/cdpeoplersharperannsachadhoffprintpdf }}</ref><ref name=ORiordan>{{cite book |last=O'Riordan |first=Turlough |editor1-last=McGuire |editor1-first=James |editor2-last=Quinn |editor2-first=James |title=Dictionary of Irish Biography |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |chapter=Ní Shéaghdha, Nessa}}</ref> == Beatha pearsanta == Phós Ní Shéaghdha le David J. Doran sa bhliain 1939. Bhí mac agus triúr iníonacha acu. Bhí cónaí orthu ''Corca Dhuibhne'', Droim Conrach. Agus a chlann tógtha aici, dc obair sí ar bhonn páirtaimseartha, Fuair sí bás ar an 11ú Aibreán 1993. Adhlacadh í i n[[Áth na Sceire]], [[Contae Chill Mhantáin]].<ref name="ainm.ie 2017"/><ref name=ORiordan/> == Leabharliosta == * ''Stair fhír-cheart ar Éirinn'', (1941) * ''Agallamh na seanórach'', (1942–5) * ''Tóruigheacht Dhiarmada agus Ghráinne'', (1967) * ''Translations and adaptions into Irish'', (1984) * "Collectors of Irish manuscripts: motives and methods" in ''Celtica'' xvii (1985) * "Irish scholars and scribes in eighteenth-century Dublin" in ''Eighteenth-Century Ireland'', iv (1989), 41–54. == Naisc sheachtracha == * [https://codecs.vanhamel.nl/index.php?title=Show:Bibliography/Contributors&pers=N%C3%AD%20Sh%C3%A9aghdha%20%28Nessa%29&sort=date Leabharliosta] ar [[CODECS]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Séaghdha, Nessa Ní}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1916]] [[Catagóir:Básanna i 1993]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Scoláirí an Léinn Cheiltigh]] rc4jzr866zhw7nayn2uc2fgpj6yzeh1 0 103606 1313846 1313778 2026-05-17T16:31:13Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313846 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Banríon Éireannach ba ea ''' Gormlaith ní Mhurchadha ''' (960–1030), ([[Meán-Ghaeilge]] ''' Gormflaith ingen Murchada'''). == Beatha == Rugadh Gormlaith i [[an Nás|Nás na Ríq]], [[Contae Chill Dara]]. Murchadh mac Fionn, [[ríthe na Laighean|rí Laighean]], ba ea a athair agus [[Máel Mórda mac Murchada|Maol Mórdha]] a deartháir. Dar leis na hannála, phós sí le h[[Amlaíb Cuarán]], rí [[Lochlannach]] [[Áth Cliath|Átha Cliath]] agus [[Eabhrac]] go dtí a bháis sa bhliain 981;<ref>{{cite journal |last=Ni Mhaonaigh |first=Maire |title=Tales of Three Gormlaith's in Medieval Irish Literature |journal=[[Ériu (iriseán)|Ériu]] |year=2002 |volume=52 |page=18}}</ref> agus bhí mac acu, rí [[Sitric II]].<ref name="Forte 2005">{{cite book |last=Forte |first=Angelo |title=Viking empires |url=https://archive.org/details/vikingempires0000fort |year=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0521829925 |edition=1d |author2=Oram, Richard |author3=Pedersen, Frederik}}</ref> Tar éis do Shictric do cloíodh ag Cath Ghleann Máma sa bhliain 999, phós Gormlaith le [[Brian Bóramha]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] agus [[Ardrí na hÉireann]]. Bhí a mac, [[Donnchad mac Briain|Donnchadh]], níos deireanaí ina rí Mumhan. Maítear fosta gur phós sí le [[Máel Sechnaill mac Domnaill|Maol Seachnaill mac Domhnaill]] tar éis bhás Amhlaoibh, ach is beag iontaofa iad na foinsí ina bhfeictear an pósadh seo. Tá míchlú mór ar Ghormlaith as an maíomh gur chothaigh sí [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Ní dócha gur tharla an eachtra seo, and, óir nár scríobhadh na foinsí ina fhaightear é le linn a saoil féin.<ref name="Contextualizing Gormlaith">{{cite book |last=Wade |first=Christina|title=Contextualizing Gormlaith: Portrayals and Perceptions of a Medieval Irish Queen |year=2012 |publisher=Unpublished MPhil Dissertation |location=Ath Cliath}}</ref> Tá taifead a bás le feiceál sna hannála faoin mbliain 1030 (féach thíos). == Tagairtí sna hannála == Feictear an chéad tagairt annál maidir le Gormlaith i n[[Annála Inis Faithlinn]] as an [[Mumhain]], cumtha dhá bhliain is seasca tar éis a báis:<ref name="The Annals of Inisfallen">{{cite book |last=Mac Airt |first=Sean |title=The Annals of Inisfallen |year=1951 |publisher=[[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] |location=Baile Átha Cliath |page=xxi}}</ref><ref>[[Annála Inis Faithlinn]], AI 1030.4</ref> {{cquote|''Ingen Murcha[da] m. Find, rigan Muman, moritur.}} In ord croineolaíoch, is iad [[Annála Tiarnaigh]] as lár na tíre an chéad taifead eile agus tagairt iontu ar Ghormlaith:<ref>[[Annála Tiarnaigh]], AT 1030.15</ref> {{cquote|''Gormlaith ingen Murchadha meic Floind, máthair Sitriuca meic Amlaim, rig Gall, & Dondchada meic Briain, rig Muman, mortua est.}} Feictear Gormlaith i nginealaigh áirithe scríofa níos mó ná céad bliain i ndiaidh a báis. Sa {{h|Banseanchas}}, a catalóg de mhná cáiliúla Éireann,<ref>{{cite journal |last=Connon |first=Anne |editor=Alfred P. Smyth |title=The Banshenchas and the Ui Neill queens of Tara |journal=Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History, and Literature in Honour of Francis J. Byrne |year=2000 |page=98}}</ref> tá ann a fir chéile Amhlaoibh Cuaráin agus Brian Bóramha, agus a mic Sictric agus Donnchadh. Feictear Gormlaith fosta sa [[Leabhar Laighneach]] de chuid na 12ú haoise. Tá le feiceáil ann an rann mór le rá maidir le "trí léim Gormlatha":<ref>{{cite book |editor-last=Sullivan |editor-first=Anne |title=Book of Leinster Vol. 6 |year=1988 |publisher=Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath |location=Baile Átha Cliath |pages=1492–1493, ''Do Síl Daimini''}}, </ref> {{cquote|''Trí lemend ra ling Gormlaith <br/>ni lingfea ben co bráth. <br/>léim i n-Ath Cliath. leim i Temraig <br/>leim i Cassel carnmaig ós chach}} Molann roinnt scoláirí gur fianaise é seo lena trí phósfadh le Amhlaoibh Cuaran, Maol Seachnaill agus Brian Bóramha, ag teacht salach ar na hannála. Pléitear ach go háirithe bailíocht an phósta le Maol Seachnaill agus a colscaradh más fíor ó Bhrian Bóramha. Deir roinnt scoláirí gur páistí iad na "léimeanna", ní póstaí.<ref>{{cite journal |last=Ní Dhonnchadha |first=Maire |editor=Angela Bourke |title=Gormlaith and Her Sisters c. 750-1400 |journal=Field Day Anthology of Irish Writing |year=2002 |volume= 4: Irish Women's Writing and Traditions |page=188}}</ref> == An mheánaois == Tá an-cháil ar Ghormlaith as ucht an chuir síos in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]],''<ref name="Cogadh Gaedhel Re Gallaibh">{{cite book |title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh |url=https://archive.org/details/cogadhgaedhelreg00todd|year=1867|publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer |location=Londain |editor=James Henthorn Todd}}</ref> bolscaireacht cumtha idir na blianta 1103 agus 1111 ar ord [[Muircheartach Ua Briain|Mhuircheartaigh Uí Bhriain]].<ref>{{cite book |last=Ní Mhaonaigh |first=Máire |title=Brian Boru: Ireland's Greatest King? |url=https://archive.org/details/brianboruireland0000nimh |year=2007 |publisher=Tempus |location=Stroud |pages=[https://archive.org/details/brianboruireland0000nimh/page/45 45]–46}}</ref> Insítear sa scéal gur thit a deartháir, Maol Mordha, faoi smacht Bhriain Bóramha, agus gur chothaigh Gormlaith é, gan rath, dul chun cogaidh in éadan Bhriain Brian.<ref>Todd, Cogadh Gaedhel Re Gallaibh, lch. 143.</ref> Sa seanscéal Íoslannach den 13ú haois Saga Njál,<ref name="Njal's Saga">{{cite book |last=Cook |first=Robert |title=Njal's Saga |year=2001 |publisher=Penguin |location=Londain}}</ref> déantar trácht uirthi faoin ainm Kormloð,'' agus léirithe mar bhean cholscartha éadmhar, i bhfách le díoltas ar a hiarfhear céile, Brian Bóramha.<ref>Cook, Njál's Saga, lch. 296</ref> Insítear sa sága seo conas mar a chothaíonn sí a mac, Sictric, chun tacú a fháil ó Lochlannaigh thar lear, go háirithe [[Sigurd Ramhar|Sigurd]] as [[Inse Orc]] agus [[Brodir and Ospak of Man|Brodir]] as [[Oileán Mhanann]], ag geallúint ceiliúr pósta a chur orthu. Is é seo an chéad fhoinse a mhaíonn gur go raibh Gormlaith agus Brian Bóramha scartha as a gcéile. == Téacsanna nua-aimseartha == Ina shaothar ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]'' le [[Seathrún Céitinn]] scríofa as [[Gaeilge Chlasaiceach]] sa bhliain 1634, déantar nasc makes explicit idir chothú Ghormlatha agus an fógairt cogaidh a rinne Maol Mórdha.<ref>{{cite book |last=Keating |first=Geoffrey |title=Forsa Feasa ar Eirinn le Seathrun Ceitinn |year=1902 |publisher=Irish Texts Society |location=Londain |page=268 |display-authors=etal}}</ref> Pléitear fosta cén fáth a rinne Céitinn an nasc úd. Dar leis an scoláire [[Meidhbhín Ní Úrdail]], bhí Céitinn faoi thionchar ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hamner, foilsithe sa bhliain 1633, ina deirtear go raibh "bean chéile ceannaí” gan ainm ina cúis an chatha ag Cluain Tarbh.<ref>{{cite book |last=Ní Úrdail |first=Meidhbhin |title=Cath Cluana Tarbh: 'The Battle of Clontarf' |year=2011 |publisher=Irish Texts Society |location=Londain |chapter=Introduction |page=14}}</ref> Bhí tionchar ag saothar Chéitinne ar théacs eile den tréimhse úd, ''Cath Cluana Tarbh''. Níl fheictear Gormlaith ach i leagan ansin den scéal seo, ach tagann an léiriú as Foras Feasa.<ref>{{cite book |last=Ní Úrdail |title="Introduction" of Cath Cluana Tarbh |page=1}}</ref> == Féach freisin == * [[Mongfind]] == Tuilleadh le léamh == * '' Ancestral Roots of Certain American Colonists Who Came to America Before 1700'', le Frederick Lewis Weis == Naisc sheachtracha == * ''The Story of Gormlaith: [http://dh.tcd.ie/clontarf/The%20Story%20of%20Gormlaith%3A%20Jealous%20Divorcee%20or%20Literary%20Victim%3F%20 Jealous Divorcee or Literary Victim?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210902224210/https://dh.tcd.ie/clontarf/The%20Story%20of%20Gormlaith%3A%20Jealous%20Divorcee%20or%20Literary%20Victim%3F%20 |date=2021-09-02 }}'', dh.tcd.ie/ * ''[http://www.vikinganswerlady.com/scotland.htm Vikings in Scotland and the Western Isles]'', Viking Answer Lady * ''Battle of Clontarf, [http://www.doyle.com.au/battleclontarf.htm Brian Boru’s last costly victory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140606215532/http://doyle.com.au/battleclontarf.htm |date=2014-06-06 }},'' Clann Dubhghaill * [https://web.archive.org/web/20000125135112/http://www.worldwideschool.org/library/books/lit/epics/TheStoryofBurntNjal/toc.html ''Njal's Saga''], via archive.org * [http://www.genealogics.org/getperson.php?personID=I00250085&tree=LEO Gormlaith ingen Murchada], Leo's Genealogics Website <!--* [http://www.kildare.ie/library/ehistory/2008/02/gormflaith_a_naas_woman.asp Gormflaith was a Naas woman]--> * [http://eprints.nuim.ie/2867/1/MNB_Gormlaith.pdf ''Who was Gormlaith's mother? A detective story''], le [[Muireann Ní Bhrolcháin]], in: ''Lost and Found II – Rediscovering Ireland's past''. (Éire, 2009), ll.&nbsp;83–94. * [https://www.jstor.org/discover/10.2307/30008176?uid=3738232&uid=2&uid=4&sid=21103570195011 ''<nowiki/>'Tales of three Gormlaiths in early Irish literature''] le Máire Ní Mhaonaigh, in: [[Ériu (iriseán)|Ériu]] 52 (2002), ll.&nbsp;1–24. * [https://www.academia.edu/5306598/Viking-Age_Queens_and_the_Formation_of_Identity ''Viking Age Queens and Identity]'' le Shannon Lewis-Simpson, in: ''The Viking Age: Ireland and the West,'' ''Proceedings of the Fifteenth Viking Congress'' (Corcaigh, 2005), John Sheehan & [[Donnchadh Ó Corráin]] (eag), ll.&nbsp;217–226. * [https://archive.org/details/romanceofirishhe00mccriala ''Gormflaith, the Queen''] le L. M. McCraith, in: ''Romance of Irish Heroines'' (Baile Átha Cliath), ll.&nbsp;42–50. * [https://www.jstor.org/discover/10.2307/30104362?uid=3738232&uid=2481137913&uid=2&uid=3&uid=60&sid=21103681448921 ''Gormflaith and the Northmen of Dublin''] le G. C. Stacpoole, in: ''Dublin Historical Record,'' iml. XX, ui. 1, Nollaig (1964), ll.&nbsp;4–18. * [http://www.vikingage.mic.ul.ie/pdfs/lecture_gormlaith_agent-provocatrice.pdf ''Gormlaith ingen Murchada ben Briain''] le Catherine Swift, in: ''Brian Boru Lecture Series,'' Mary Immaculate College. * [http://1014retold.com/contextualizing-gormlaith-portrayals-and-perceptions-of-a-medieval-irish-queen/ ''Contextualizing Gormlaith: Portrayals and Perceptions of a Medieval Irish Queen''] le Christina Wade, tráchtas M.Phil. neamhfhoilsithe, 2012. * [http://1014retold.com/queen-gormlaith-brian-boru-and-the-northmen-of-dublin/ ''Queen Gormlaith, Brian Boru and the Northmen of Dublin''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150819052919/http://1014retold.com/queen-gormlaith-brian-boru-and-the-northmen-of-dublin/ |date=2015-08-19 }} le Howard B Clarke, ''Dublin City Lunchtime Lecture Series,'' 8ú Aibreán 2014. *[http://www.kildare.ie/ehistory/index.php/gormflaith-a-naas-woman/ "Gormflaith - A Naas Woman?"] le James Durney, ''Co. Kildare Online Electronic Journal,'' 16ú Feabhra 2008. * [http://www.kildare.ie/ehistory/index.php/a-game-of-thrones-leinster-vs-munster-at-the-battle-of-clontarf/ "A Game of Thrones: Leinster v Munster at the Battle of Clontarf"] le James Durney, ''Co. Kildare Online Electronic Journal,'' 27ú Márta 2014, == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Bliain bhreithe anaithnid]] [[Catagóir:11ú haois in Éirinn]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Daoine as Eabhrac]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 10ú haois]] 0ntaczq8agqaw2dvln5sw9v998a1jy9 0 107325 1313831 1299137 2026-05-17T14:00:56Z EthanL13 45542 /* Comharthaí rialála */ Íomhá athraithe 1313831 wikitext text/x-wiki [[File:IMG R401Rathangan1257.jpg|thumb|290px|Comharthaí méar eolais i [[Ráth Iomgháin]], [[Cill Dara]], ceann acu le seanuimhir bhóthair agus faid i míle.]] Tá difríochtaí áirithe ann idir na [[comhartha tráchta|comharthaí bóthair]] atá in úsáid in Éirinn agus na comharthaí bóthair atá in úsáid san Eoraip. Is é ceann de na difríochtaí ná na comharthaí rabhaidh, a bhfuil cruth diamaint buí orthu, cosúil leis na Stáit Aontaithe, [[Ceanada]], [[an Astráil]] agus [[an Nua-Shéalainn]]. Tá na comharthaí rialála an-chosúil leis an Eoraip áfach. Tá na treochomharthaí eolais bunaithe ar na cinn atá in úsáid sa Ríocht Aontaithe, agus an-chosúil leo. Bíonn comharthaí bóthair in Éirinn dátheangach i gcónaí ach amháin sa Ghaeltacht, áit nach n-úsáidtear ach an Ghaeilge de ghnáth. ===Bonn dlí=== Tá comharthaí bóthair in Éirinn leagtha amach sa ''Lámhleabhar um Chomharthaí Tráchta'' (''Traffic Signs Manual'', nó ''TSM''), arna fhoilsiú ag [[An_Roinn_Iompair,_Turasóireachta_agus_Spóirt_(Éire)|an Roinn Iompair]]. Foilsíodh an t-eagrán níos déanaí sa bhliain 2019 agus uasdátaíodh cúpla caibidil sa bhliain 2021 agus 2024.<ref>{{cite web |teideal=Traffic Signs Manual |url=https://www.trafficsigns.ie/tsm-cur |work=trafficsigns.ie |foilsitheoir=An Roinn Iompair}}</ref> Tháinig an t-eagar seo i ndiaidh dhá eagrán níos luaithe - ''Traffic Signs Manual 2010''<ref>{{cite web |teideal=Traffic Signs Manual 2010 |url=https://www.rmo.ie/traffic-signs-manual.html |dátarochtana=2023-03-26 |archivedate=2023-03-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20230325073552/https://www.rmo.ie/traffic-signs-manual.html }}</ref> agus ''Traffic Signs Manual 1996''.<ref>{{cite web |teideal=Previous Traffic Signs Manuals |url=https://www.trafficsigns.ie/old |suíomh=trafficsigns.ie |foilsitheoir=An Roinn Iompair}}</ref> Tá an lámhleabhar bunaithe den chuid is mó ar an ''Traffic Signs Manual'' na Ríochta Aontaithe.<ref>{{cite web |url=https://www.gov.uk/government/publications/traffic-signs-manual |teideal=Traffic Signs Manual |work=Rialtas na RA|foilsitheoir=Department for Transport}}</ref> [[Image:"Yield", Culdaff - geograph.org.uk - 1331204.jpg|thumb|290px|Seanchomhartha Géill Slí i gCúil Dabhcha, [[Inis Eoghain]].]] Ar thaobh an dlí, tá comharthaí bóthair leagtha amach faoi ''na Rialacháin um Thrácht ar Bhóithre (Síneacha) 1997-2004''. Is iad na rialacháin 1997 an príomhshraith.<ref>{{cite web |url=http://www.irishstatutebook.ie:80/1997/en/si/0181.html#zzsi181y1997 |teideal=I.R. Uimh. 181/1997 — Na Rialacháin um Thrácht ar Bhóithre (Síneacha), 1997}}</ref> ==Úsáid na Gaeilge== In ainneoin gurb í [[An Ghaeilge|an Ghaeilge]] an teanga náisiúnta agus an phríomhtheanga oifigiúil de réir [[Bunreacht na hÉireann|an Bhunreachta]], agus cé go dtugtar cúram ar leith le cinntiú go bhfuil an Ghaeilge go príomha chun cinn ar chomharthaí áirithe in [[Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003]], fágann na rialacháin chéanna comharthaí bóthair na hÉireann go sonrach as an áireamh. D'fhág sin go bhfuil an Ghaeilge níos lú, níos dofheicthe, níos doléite agus i gcló Iodálach ar na gcomharthaí bóthair in Éirinn. Ar an drochuair, tugann sé seo le tuiscint bhréagach go bhfuil stádas níos ísle ag an bpríomhtheanga oifigiúil de chuid an Stáit ná ag an mBéarla. Thug [[Conradh na Gaeilge]] faoi staidéar neamhspleách ar chomharthaí bóthair dátheangacha a choimisiúnú chun an scéal a fhiosrú blianta beaga ó shin. D'fhoilsigh Garrett Reil ón g[[Coláiste Náisiúnta Ealaíne is Deartha|Coláiste Náisiúnta Ealaíne agus Deartha]] ''Comharthaí bóthair dátheangacha na hÉireann - Tuairisc agus Moltaí'' i mí Dheireadh Fómhair 2008. Tá stocaireacht á déanamh ag Conradh na Gaeilge ar an gceist ó shin. Bhí cruinniú faoi chomharthaí bóthair dátheangacha ag toscaireacht ón eagraíocht le [[Leo Varadkar]] TD, an tAire Iompair, Turasóireachta agus Spóirt ag an am, in 2013. Mar thoradh ar an gcruinniú seo, bhí Varadkar sásta moltaí an Chonartha i dtaca le comharthaí bóthair nua - ina mbeadh an Ghaeilge chomh mór agus chomh soiléir céanna leis an mBéarla - i bhfeidhm ar bhonn trialach. Bheadh an togra seo neodrach ó thaobh costais de, .i. ní bheadh aon chostas breise ag baint leis na comharthaí seo ós rud é nach mbeadh na comharthaí nua á gcrochadh go dtí go mbeadh cinn nua ag teastáil pé scéal é. Chuir [[Paschal Donohoe]] TD, an té a tháinig i gcomharbacht ar Varadkar san aireacht iompair, an togra sin ar ceal áfach. Is minic ceist na gcomharthaí bóthair dátheangacha a bheith á cíoradh ag na meáin.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dha-ghearan-faoi-chomharthai-bothair-datheangacha-faighte-ag-rialtas-na-halban/|teideal=Dhá ghearán faoi chomharthaí bóthair dátheangacha faighte ag Rialtas na hAlban|údar=Anton Mac Cába|dáta=Eanáir 2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-17}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.google.fr/search?q=site:.tuairisc.ie+%22Comhartha%C3%AD+b%C3%B3thair%22&lr=&as_qdr=all&dcr=0&sxsrf=ALiCzsbldzFCIGxdhdT7qnq9bi4maWui3w:1652823934946&ei=fheEYtK0OY6-aY_2lMgL&ved=0ahUKEwjS65L8wOf3AhUOXxoKHQ87BbkQ4dUDCA4&uact=5&oq=site:.tuairisc.ie+%22Comhartha%C3%AD+b%C3%B3thair%22&gs_lcp=Cgdnd3Mtd2l6EANKBAhBGAFKBAhGGABQ3wRY3wRghAhoAXAAeACAAT2IAT2SAQExmAEAoAECoAEBwAEB&sclient=gws-wiz|teideal="Comharthaí bóthair" - Cuardach Google|údar=site:.tuairisc.ie|work=www.google.fr|dátarochtana=2022-05-17}}</ref> Tá loitiméireacht ar an nGaeilge ar chomharthaí bóthair sa Ghaeltacht ó am go ham.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/loitimeireacht-deanta-ar-an-ngaeilge-ar-chomharthai-bothair-sa-ghaeltacht/|teideal=Loitiméireacht déanta ar an nGaeilge ar chomharthaí bóthair sa Ghaeltacht|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-17}}</ref> Sa bhliain 2017, rinneadh loitiméireacht ar an Ghaeilge ar timpeall 25 comhartha i ndeisceart an [[Contae an Dúin|Dúin]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-ghaeilge-doite-ag-lucht-loitimeireachta-ar-roinnt-comharthai-bothair-i-dtir-eoghain/|teideal=An Ghaeilge ‘dóite’ ag lucht loitiméireachta ar roinnt comharthaí bóthair i dTír Eoghain|údar=Méabh Ní Thuathaláin|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-17}}</ref> Sa bhliain 2015, rinne rialtas cinneadh go gcrochfaí comharthaí bóthair nua - a chuirfeadh an Ghaeilge agus an Béarla ar comhchéim - a chur ar ceal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bille-nua-a-eileamh-ag-toibin-le-haghaidh-comharthai-bothair/|teideal=Bille nua seolta ag Tóibín le haghaidh comharthaí bóthair|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-17}}</ref> Ach sa bhliain 2020, dúirt Aire Stáit na Gaeltachta gur cheart go mbeadh an Ghaeilge agus an Béarla ar comhchéim ar chomharthaí bóthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/airi-na-gaeltachta-ag-tacu-le-heileamh-ar-chomhstadas-don-ghaeilge-ar-chomharthai-bothair/|teideal=Airí na Gaeltachta ag tacú le héileamh ar chomhstádas don Ghaeilge ar chomharthaí bóthair|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-17}}</ref> ==Treochomharthaí eolais== ===Dearadh=== [[File:New Signsge at Urlingford.JPG|thumb|290px|Réamhchomhartha Treo de Chineál Léarscáile ar bhóthar réigiúnach.]] ====Cló-aghaidh==== Úsáidtear na cló-aghaidheanna ''Transport Heavy'' agus ''Motorway'' ar chomharthaí bóthair na hÉireann. Le haghaidh téacs Gaeilge, úsáidtear leagan fiar ar leith de ''Transport'', ina bhfuil na litreacha claonta 15 céim. Úsáidtear cineáil ar leith de na litreacha '''''a''''', '''''A''''', '''''M''''' agus '''''N''''' sa chló seo. Bíonn an téacs Gaeilge curtha os cionn an téacs Béarla comhfhreagrach agus bíonn sé sa chás íochtair i gcónaí. Bíonn an téacs Béarla sa chás uachtair. ====Dath==== Bíonn téacs bán ar chúlra gorm ag comharthaí [[mótarbhealach|mótarbhealaigh]], téacs bán ar chúlra glas ag bóithre náisiúnta (agus uimhreacha bhóthair i dtéacs buí) agus téacs dubh ar chúlra bán ag bóithre réigiúnacha agus áitiúla. Bíonn téacs bán ar chúlra donn ar chomharthaí a taispeánann láithreacha inspéise (seirbhísí, institiúidí, taitneamhachtaí turasóireachta). ====Cineálacha comharthaí ar fáil==== De réir Chaibidil 2 den ''TSM'', tá sé catagóirí ann: <ol type="a"> <li>'''Réamhchomharthaí Treo de Chineál Cruachta'''</li> Léirítear cinn scríbe roimh chrosbhealaí, mar shampla T-achomhail agus crosbhóthair céimnithe, agus tá na cinn scríbe curtha ar painéil ar leith. <li>'''Réamhchomharthaí Treo de Chineál Léarscáile'''</li> Léirítear cinn scríbe roimh acomhail ilairde agus timpealláin air, agus léirítear leagan amach an acomhail air mar picteagram. Uaireanta úsáidtear iad seo ag crosbhealaí i gcásanna eisceachtúla. <li>'''Treochomharthaí'''</li> Bíonn iad seo suite ag an chrosbhealach é féin. Bíonn bior triantánach ar thaobh amháin agus rachtán in aice leis. D'fhéadfaí cruth méar eolais air freisin, go háirithe ar bhóithre tuaithe. <li>'''Comharthaí Lasnairde ar Dhroichead Iompair agus Comharthaí ar Dhroichead Iompair ag Tús Lána Luasmhoilliú'''</li> Léirítear cinn scríbe air roimh ré ar chomharthaí curtha ar dhroichid iompair. <li>'''Comharthaí Deimhnithe Bealaigh, Comharthaí Marcóir Bealaigh agus Comharthaí Treo Bealaigh'''</li> Tugann iad seo deimhniú agus eolais do thiománaithe faoi cinn scríbe agus an bealach amach rompu. <li>'''Treochomharthaí eolais eile''', ar nós Comharthaí maidir leis an Chéad Slí Amach Eile (a thugann liosta de na cinn scríbe le glacadh ag an chéad slí amach eile) and Comharthaí Ceann Scríbe Lána.</li> </ol> ====Beartas maidir le cinn scríbe a léiriú==== Léiríonn treochomarthaí cinn scríbe móra nó cinn scríbe ag deireadh an bhealaigh de ghnáth. Ní léirítear bailte beaga agus logainmneacha ach ar chomharthaí níos gaire don láthair sin. Ní thaispeántar ach an logainm Gaeilge má tá an comhartha sa Ghaeltacht, nó má tá an t-ainm oifigiúil i mBéarla díreach, nó beagnach, mar a chéile leis an ainm Gaeilge (mar shampla ''[[Dún Laoghaire]]'' nó ''[[Port Laoise]]''). Mar gheall ar an nós chun an dá theanga a léiriú, bíonn líon teoranta ceann scríbe á léiriú. Más féidir ceann scríbe a bhain amach ar bhealach eile ar aghaidh, léirítear an ceann scríbe seo agus an uimhir bhóthair idir lúibíní. Chomh mhaith leis sin léirítear faid i gciliméadar. <gallery style="text-align:center"> File:IE Advance Direction Sign at 1km.svg|'''Réamhchomhartha Treo de Chineál Léarscáile''' (mótarbhealach) File:IE Advance Direction Sign at a Compact Junction.svg|'''Réamhchomhartha Treo de Chineál Léarscáile''' (bóthar náisiúnta) File:IE Map Type Roundabout Sign on Regional Route.svg|'''Réamhchomhartha Treo de Chineál Léarscáile''' (bóthar réigiúnach, timpeallán) File:IE Stack Sign with Grouped Panels.svg|'''Réamhchomhartha Treo de Chineál Cruachta''' (bóthar réigiúnacha) File:IE Direction Sign.svg|'''Treochomhartha''' (bóthar réigiúnach) File:IE Non-Lane Drop Gantry Sign.svg|'''Comhartha Lasnairde ar Dhroichead Iompair''' (mótarbhealach) File:IE Route Confirmatory Sign with a Spur Route.svg|'''Comhartha Deimhnithe Bealaigh''' (bóthar náisiúnta) File:IE 2km Next Exit Sign.svg|'''Comhartha maidir leis an Chéad Slí Amach Eile''' (mótarbhealach) File:IE Lane Destination Sign.svg|'''Comhartha Ceann Scríbe Lána''' (bóthar náisiúnta) </gallery> ==Comharthaí le eolas eile== Roinneann Caibidil 4 comharthaí le eolas eile sna catagóirí seo a leanas: <li>Comharthaí a léiríonn eolas cathartha nó tíreolaíoch</li> <gallery style="text-align:center"> File:IE Town or Village Sign (green).svg|'''Comhartha Bhaile agus Sráidbhaile''' (bóthar náisiúnta) File:IE Town or Village Sign (white).svg|'''Comhartha Bhaile agus Sráidbhaile''' (bóthar réigiúnach/áitiúil) File:IE Town or Village Sign (Gaeltacht, white).svg|'''Comhartha Bhaile agus Sráidbhaile''' (bóthar réigiúnach/áitiúil, sa Ghaeltacht) File:IE County Boundary (Type A) Sign.svg|'''Comhartha Teorainn an Chontae''' (Cineál A) File:IE County Boundary (Type B) Sign.svg|'''Comhartha Teorainn an Chontae''' (Cineál B) File:IE River Name Sign with Symbol.svg|'''Comhartha Ainm na hAbhann''' le siombail File:IE Entering a Gaeltacht Area Sign (with name, white).svg|'''Ag Teacht Isteach i gCeantar Gaeltachta''' (le hainm) File:IE Entering a Gaeltacht Area Sign (without name, white).svg|'''Ag Teacht Isteach i gCeantar Gaeltachta''' (gan ainm) </gallery> <li>Comharthaí a léiríonn saoráidí ar aghaidh ar spéis le daoine a úsáideann an bhóthar iad</li> <gallery style="text-align:center"> Íomhá:IE road sign F-200.svg|'''Sign F 200'''<br>Áiteanna Pháirceála Íomhá:IE road sign F-210.svg|'''Sign F 210'''<br>Ospidéal Íomhá:IE road sign F-220.svg|'''Sign F 220'''<br>Comhartha beag curtha arís tar éis príomh-chomhartha (aerfort) Íomhá:IE road sign F-261.svg|'''Sign F 261'''<br>Garda Amháin </gallery> <li>Comharthaí a léiríonn bearta moillithe tráchta</li> <gallery style="text-align:center"> Íomhá:IE road sign F-400.svg|'''Sign F 400'''<br>Eolas faoi Teorainneacha Luais i gCiliméadair Íomhá:IE road sign F-401-60.svg|'''Sign F 401'''<br>Teorainn luais romhat Íomhá:IE road sign F-402A.svg|'''Sign F 402'''<br>Ceamara luais romhat Íomhá:IE road sign F-403.svg|'''Sign F 403'''<br>Crios Mall Íomhá:IE Traffic Calming 400m Sign.svg|Comhartha rabhaidh maidir le Ceansú Tráchta Íomhá:IE Traffic Calming Gateway Sign B (Inbound).svg|Ainm an Bhaile agus Teorainn Luais </gallery> <li>Comharthaí a léiríonn leaganacha amach bóithre áirithe</li> <gallery style="text-align:center"> Íomhá:IE road sign F-330.svg|'''Sign F 330'''<br>Tús an Mhótarbhealaigh Íomhá:IE road sign F-331 (EN).svg|'''Sign F 331'''<br>Toirmisc an Mhótarbhealaigh (Béarla) Íomhá:IE road sign F-331 (GA).svg|'''Sign F 331'''<br>Toirmisc an Mhótarbhealaigh (Gaeilge) Íomhá:IE road sign F-333.svg|'''Sign F 333'''<br>Deireadh an Mhótarbhealaigh Íomhá:IE road sign F-340-1-B.svg|'''Sign F 340.1'''<br>Comhartha maidir le comhaireamh síos (mótarbhealach, 100m) Íomhá:IE road sign F-340-2-B.svg|'''Sign F 340.2'''<br>Comhartha maidir le comhaireamh síos (mótarbhealach, 200m) Íomhá:IE road sign F-340-3-B.svg|'''Sign F 340.3'''<br>Comhartha maidir le comhaireamh síos (mótarbhealach, 300m) Íomhá:IE road sign F-350.svg|'''Sign F 350'''<br>Cul-de-sac </gallery> <li>Comharthaí a léiríonn bealaí eile nó bealaí atreoraithe</li> <gallery style="text-align: center"> Íomhá:IE road sign F-501R.svg|'''Sign F 501R'''<br>Réamhchomartha maidir le bealach eile d’fheithiclí arda </gallery> <li>Comharthaí Ionaid Seirbhísí</li> <li>Comharthaí Bóthair Dola</li> <li>Comharthaí Eolais Tolláin</li> <gallery style="text-align:center"> Íomhá:IE road sign F-800-W.svg|'''Sign F 800'''<br>Comhartha Eolais Tolláin Íomhá:IE road sign F-803.svg|'''Sign F 803'''<br>Leataobh Éigeandála (Tolláin) Íomhá:IE road sign F-805.svg|'''Sign F 805'''<br>Múchtóir Dóiteáin, Teileafón agus Leataobh Íomhá:IE road sign F-807B-R.svg|'''Sign F 807'''<br>Slí Amach Éigeandála </gallery> <li>Comharthaí Éagsúla</li> <li>Comharthaí Ní is Díol Spéise do Thurasóirí</li> <li>Comharthaí Rotharbhealaí </li> ==Comharthaí rialála== Dé ghnáth bíonn cruth ciorclach ag comharthaí rialála agus bíonn siad dubh ar chúlra bán le himeall dearg. Má léiríonn comhartha cosc, beidh trasnán dearg ann. Tugadh an cineál seo de chomhartha bóthair isteach leis na Rialacháin um Chomharthaí Tráchta, 1956. Taispeánann comharthaí luasteorainneacha "km/h" ag bun an chomhartha chomh mhaith leis an luasteorainn. <gallery style="text-align:center"> File:IE road sign RUS-001.svg|'''RUS 001'''<br>Fan ar Chlé File:IE road sign RUS-002.svg|'''RUS 002'''<br>Fan ar Dheis File:IE road sign RUS-003.svg|'''RUS 003'''<br>Scoith ar Cheachtar Taobh File:IE road sign RUS-004.svg|'''RUS 004'''<br>Ar Aghaidh Díreach File:IE road sign RUS-005.svg|'''RUS 005'''<br>Cas ar Chlé File:IE road sign RUS-006.svg|'''RUS 006'''<br>Cas ar Dheis File:IE road sign RUS-007.svg|'''RUS 007'''<br>Cas ar Chlé Romhat File:IE road sign RUS-008.svg|'''RUS 008'''<br>Cas ar Dheis Romhat File:IE road sign RUS-009.svg|'''RUS 009'''<br>Rothair Amháin File:IE road sign RUS-010.svg|'''RUS 010'''<br>Glanbhealach File:IE road sign RUS-011.svg|'''RUS 011'''<br>Cosc ar Dhul Díreach ar Aghaidh File:IE road sign RUS-012.svg|'''RUS 012'''<br>Cosc ar Chasadh ar Dheis File:IE road sign RUS-013.svg|'''RUS 013'''<br>Cosc ar Chasadh ar Chlé File:IE road sign RUS-014.svg|'''RUS 014'''<br>Cosc ar Scoitheadh File:Ireland road sign RUS 015.svg|'''RUS 015'''<br>Ollmheáchan Uasta (Bainistiú Tráchta) File:IE road sign RUS-016.svg|'''RUS 016'''<br>Srian Airde File:IE road sign RUS-017.svg|'''RUS 017'''<br>Cosc ar U-casadh File:IE road sign RUS-018-L-R.svg|'''RUS 018'''<br>Páirceáil Ceadaithe File:IE road sign RUS-019-L-R.svg|'''RUS 019'''<br>Cosc ar Pháirceáil File:IE road sign RUS-020-L-R.svg|'''RUS 020'''<br>Stad Tacsaithe File:IE road sign RUS-021.svg|'''RUS 021'''<br>Sráid do Choisithe File:IE road sign RUS-026.svg|'''RUS 026'''<br>Géill Slí (Béarla) File:IE road sign RUS-026G.svg|'''RUS 026'''<br>Géill Slí File:IE road sign RUS-027.svg|'''RUS 027'''<br>Stop File:IE road sign RUS-028.svg|'''RUS 028'''<br>Lána Bus leis an Sruth ar an Neastaobh File:IE road sign RUS-029.svg|'''RUS 029'''<br>Lána Bus leis an Sruth ar an Taobh Thall File:IE road sign RUS-030.svg|'''RUS 030'''<br>Lána Bus in Aghaidh an tSrutha File:IE road sign RUS-031 (square).svg|'''RUS 031'''<br>Stad Bus File:IE road sign RUS-032.svg|'''RUS 032'''<br>Maor Scoile File:IE road sign RUS-033.svg|'''RUS 033'''<br>[[Iarnród Éadrom Idirthurais|IÉI]] Luasteorainn File:IE road sign RUS-034.svg|'''RUS 034'''<br>IÉI Stop File:IE road sign RUS-035.svg|'''RUS 035'''<br>IÉI Géill Slí File:IE road sign RUS-036.svg|'''RUS 036'''<br>Lána Tram ar an Neastaobh File:IE road sign RUS-037.svg|'''RUS 037'''<br>Lána Tram ar an Taobh Thall File:IE road sign RUS-038.svg|'''RUS 038'''<br>Cosc ar Choisithe File:IE road sign RUS-039.svg|'''RUS 039'''<br>Teorainn Luais (120&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-040.svg|'''RUS 040'''<br>Teorainn Luais (100&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-041.svg|'''RUS 041'''<br>Teorainn Luais (80&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-042.svg|'''RUS 042'''<br>Teorainn Luais (60&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-042A.svg|'''RUS 042A'''<br>Teorainn Luais Tuaithe File:IE road sign RUS-043.svg|'''RUS 043'''<br>Teorainn Luais (50&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-044.svg|'''RUS 044'''<br>Teorainn Luais (30&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-046.svg|'''RUS 046'''<br>Líon Toirmiscthe Acastóirí File:IE road sign RUS-047-W.svg|'''RUS 047'''<br>Líon Toirmiscthe Acastóirí sa Lána ar Dheis File:IE road sign RUS-049.svg|'''RUS 049'''<br>Miontimpeallán File:IE road sign RUS-050.svg|'''RUS 050'''<br>Cosc ar Iontráil File:IE road sign RUS-051.svg|'''RUS 051'''<br>Fad Uasta Feithiclí File:IE road sign RUS-052.svg|'''RUS 052'''<br>Leithead Uasta Feithiclí File:IE road sign RUS-053.svg|'''RUS 053'''<br>Ollmheachán Uasta (Sábháilteacht) File:IE road sign RUS-054.svg|'''RUS 054'''<br>Meachán Uasta Acastóirí File:IE road sign RUS-055.svg|'''RUS 055'''<br>Cosc ar Rothair File:IE road sign RUS-056.svg|'''RUS 056'''<br>Cosc ar Chapaill - Marcaíocht nó i nGreim File:IE road sign RUS-057.svg|'''RUS 057'''<br>Cosc ar Charranna Capaill File:IE road sign RUS-058.svg|'''RUS 058'''<br>Raon Comhroinnte do Rothair agus Coisithe File:IE road sign RUS-058-CL.svg|'''RUS 058CL'''<br>Raon Comhroinnte do Rothair agus Coisithe (rothar ar an taobh deis) File:IE road sign RUS-058-CR.svg|'''RUS 058CR'''<br>Raon Comhroinnte do Rothair agus Coisithe (rothar ar an taobh clé) File:IE road sign RUS-059.svg|'''RUS 059'''<br>Raon Rothar in Aghaidh an tSrutha File:IE road sign RUS-060.svg|'''RUS 060'''<br>Stop (Smacht Láimhe) File:IE road sign RUS-061.svg|'''RUS 061'''<br>Téigh (Smacht Láimhe) (Béarla) File:IE road sign RUS-061T.svg|'''RUS 061'''<br>Téigh (Smacht Láimhe) File:IE road sign RUS-062.svg|'''RUS 062'''<br>Cosc ar Fheithiclí ag Iompar Pléascáin File:IE road sign RUS-064.svg|'''RUS 064'''<br>Teorainn Luais (40&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-065.svg|'''RUS 065'''<br>Teorainn Luais (20&nbsp;km/h) File:IE road sign RUS-066.svg|'''RUS 066'''<br>Trasrian Coisithe </gallery> ==Comharthaí rabhaidh== Úsáideann comharthaí rabhaidh an dearadh ''{{ill|MUTCD|en|Manual on Uniform Traffic Control Devices}}'' (''{{lang|en|Manual on Uniform Traffic Control Devices|italic=inherit}}''), sé sin le rá go bhfuil siad dubh ar chúlra ómra, agus go bhfuil cruth diamaint acu. Tugadh an cineál seo de chomhartha bóthair isteach leis na Rialacháin um Chomharthaí Tráchta, 1956.<ref>{{cite web |url=http://www.irishstatutebook.ie/1956/en/si/0284.html |teideal=I.R. Uimh. 284/1956 — Na Rialacháin um Chomharthaí Tráchta, 1956}}</ref> <gallery style="text-align:center"> File:IE road sign W-001.svg|'''W 001'''<br>Crosairí File:IE road sign W-002-L.svg|'''W 002L'''<br>Taobh-bhóthar ar Chlé File:IE road sign W-002-R.svg|'''W 002R'''<br>Taobh-bhóthar ar Dheis File:IE road sign W-003-L.svg|'''W 003L'''<br>T-acomhal (Cineál 1) - Taobh-bhóthar ar Chlé File:IE road sign W-003-R.svg|'''W 003R'''<br>T-acomhal (Cineál 1) - Taobh-bhóthar ar Dheis File:IE road sign W-004-L.svg|'''W 004L'''<br>T-acomhal (Cineál 2) - Taobh-bhóthar ar Chlé File:IE road sign W-004-R.svg|'''W 004R'''<br>T-acomhal (Cineál 2) - Taobh-bhóthar ar Dheis File:IE road sign W-005-L.svg|'''W 005L'''<br>Y-achomal - Taobh-bhóthar ar Chlé File:IE road sign W-005-R.svg|'''W 005R'''<br>Y-acomhal - Taobh-bhóthar ar Dheis File:IE road sign W-006-L.svg|'''W 006L'''<br>Crosairí ar Chlé ag Casadh Géar File:IE road sign W-006-R.svg|'''W 006R'''<br>Crosairí ar Dheis ag Casadh Géar File:IE road sign W-007-L-R.svg|'''W 007LR'''<br>Crosaire Fiartha ar Chlé agus ar Dheis File:IE road sign W-007-R-L.svg|'''W 007RL'''<br>Crosaire Fiartha ar Dheis agus ar Chlé File:IE road sign W-008-L.svg|'''W 008L'''<br>Dhá Acomhal ar Chlé File:IE road sign W-008-R.svg|'''W 008R'''<br>Dhá Acomhal ar Dheis File:IE road sign W-009-L.svg|'''W 009L'''<br>Taobh-bhóthar ar Dheis ar an Taobh Amuigh den Chor File:IE road sign W-009-R.svg|'''W 009R'''<br>Taobh-bhóthar ar Chlé ar an Taobh Amuigh den Chor File:IE road sign W-010-L.svg|'''W 010L'''<br>Taobh-bhóthar ar Chlé ar an Taobh Istigh den Chor File:IE road sign W-010-R.svg|'''W 010R'''<br>Taobh-bhóthar ar Dheis ar an Taobh Istigh den Chor File:IE road sign W-011-L.svg|'''W 011L'''<br>Crosairí ar an gCor File:IE road sign W-011-R.svg|'''W 011R'''<br>Crosairí ar an gCor File:IE road sign W-012-L.svg|'''W 012L'''<br>Taobh-bhóthar ar Chlé ar Dhébhealach (bearna sa lárthearmann)'' File:IE road sign W-012-R.svg|'''W 012R'''<br>Taobh-bhóthar ar Dheis ar Dhébhealach (bearna sa lárthearmann) File:IE road sign W-013.svg|'''W 013'''<br>Taobh-bhóthar ar Chlé ar Dhébhealach - (gan bearna sa lárthearmann) File:IE road sign W-014.svg|'''W 014'''<br>Crosaire ar Dhébhealach File:IE road sign W-015.svg|'''W 015'''<br>Crosaire le Mórbhóthar Romhat File:IE road sign W-016.svg|'''W 016'''<br>T-acomhal le Mórbhóthar Romhat File:IE road sign W-017-L.svg|'''W 017L'''<br>Crosaire Fiartha Romhat File:IE road sign W-017-R.svg|'''W 017R'''<br>Crosaire Fiartha Romhat File:IE road sign W-018-L.svg|'''W 018L'''<br>Acomhal le Mórbhóthar ag Casadh Géar File:IE road sign W-018-R.svg|'''W 018R'''<br>Acomhal le Mórbhóthar ag Casadh Géar File:IE road sign W-019.svg|'''W 019'''<br>Crosaire Romhat le Débhealach File:IE road sign W-020.svg|'''W 020'''<br>T-acomhal le Débhealach Romhat (bearna sa lárthearmann) File:IE road sign W-021-L.svg|'''W 021L'''<br>Crosaire Fiartha le Débhealach Romhat File:IE road sign W-021-R.svg|'''W 021R'''<br>Crosaire Fiartha le Débhealach Romhat File:IE road sign W-022.svg|'''W 022'''<br>T-acomhal le Débhealach Romhat (gan bearna sa lárthearmann) File:IE road sign W-030.svg|'''W 030'''<br>Trácht ag Teacht le Chéile ó Thaobh na Láimhe Chlé File:IE road sign W-031.svg|'''W 031'''<br>Ag Teacht le Chéile le Trácht ó Thaobh na Láimhe Dheis File:IE road sign W-032.svg|'''W 032'''<br>Trácht ag Teacht le Chéile agus ag Imeacht ó Chéile File:IE road sign W-033.svg|'''W 033'''<br>Lúb File:IE road sign W-034 (two lanes).svg|'''W 034'''<br>Acomhal Dlúth File:IE road sign W-040.svg|'''W 040'''<br>Stop Romhat File:IE road sign W-041.svg|'''W 041'''<br>Géill Slí Romhat File:IE road sign W-042.svg|'''W 042'''<br>Comharthaí Tráchta File:IE road sign W-043.svg|'''W 043'''<br>Timpeallán Romhat File:IE road sign W-044.svg|'''W 044'''<br>Miontimpeallán Romhat File:IE road sign W-050-L.svg|'''W 050L'''<br>Casadh Géar ar Chlé File:IE road sign W-050-R.svg|'''W 050R'''<br>Casadh Géar ar Dheis File:IE road sign W-051-L.svg|'''W 051L'''<br>Cor Géar ar Chlé File:IE road sign W-051-R.svg|'''W 051R'''<br>Cor Géar ar Dheis File:IE road sign W-052-L.svg|'''W 052L'''<br>Sraith Castaí Géara Romhat ar Chlé File:IE road sign W-052-R.svg|'''W 052R'''<br>Sraith Castaí Géara Romhat ar Dheis File:IE road sign W-053-L.svg|'''W 053L'''<br>Sraith Cora Géara Romhat ar Chlé File:IE road sign W-053-R.svg|'''W 053R'''<br>Sraith Cora Géara Romhat ar Dheis File:IE road sign W-061-L.svg|'''W 061L'''<br>Rachtán Amháin - Dírithe ar Chlé File:IE road sign W-061-R.svg|'''W 061R'''<br>Rachtán Amháin - Dírithe ar Dheis File:IE road sign W-062-L.svg|'''W 062L'''<br>Rachtáin Iomadúla (Dó) - Clé File:IE road sign W-062-R.svg|'''W 062R'''<br>Rachtáin Iomadúla (Dó) - Deis File:IE road sign W-063-L.svg|'''W 063L'''<br>Rachtáin Iomadúla (Trí) - Clé File:IE road sign W-063-R.svg|'''W 063R'''<br>Rachtáin Iomadúla (Trí) - Deis File:IE road sign W-070-L.svg|'''W 070L'''<br>Cúngaíonn an Bóthar ón Taobh Clé File:IE road sign W-070-R.svg|'''W 070R'''<br>Cúngaíonn an Bóthar ón Taobh Deas File:IE road sign W-071.svg|'''W 071'''<br>Cúngaíonn an Bóthar ar an Dá Taobh File:IE road sign W-080.svg|'''W 080'''<br>Trácht Dhá Threo File:IE road sign W-081.svg|'''W 081'''<br>Trácht Dhá Threo ag Trasnú File:IE road sign W-082.svg|'''W 082'''<br>Trí Lána Tráchta (Dhá Lána i Treo Amháin agus Lána Amháin sa Treo Eile) File:IE road sign W-083.svg|'''W 083'''<br>Trí Lána Tráchta (Lána i Treo Amháin agus Dhá Lána sa Treo Eile) File:IE road sign W-091L.svg|'''W 091L'''<br>Caillteanas Lána (Dhá Lána go Lána Amháin) - Clé File:IE road sign W-091R.svg|'''W 091R'''<br>Caillteanas Lána (Dhá Lána go Lána Amháin) - Deis File:IE road sign W-092L.svg|'''W 092L'''<br>Caillteanas Lána (Trí Lána go Dhá Lána) - Clé File:IE road sign W-092R (200).svg|'''W 092R'''<br>Caillteanas Lána (Trí Lána go Dhá Lána) - Deis (le painéal 200m) File:IE road sign W-093L (400).svg|'''W 093L'''<br>Caillteanas Lána (Ceithre Lána go Trí Lána) - Clé (le painéal 400m) File:IE road sign W-093R.svg|'''W 093R'''<br>Caillteanas Lána (Ceithre Lána go Trí Lána) - Deis File:IE road sign W-094.svg|'''W 094'''<br>Roinneann an Bóthar File:IE road sign W-095.svg|'''W 095'''<br>Críochnaíonn an Débhealach File:IE road sign W-100.svg|'''W 100'''<br>Tús Lána Scoite File:IE road sign W-101.svg|'''W 101'''<br>Áit le Lána Amháin File:IE road sign W-102.svg|'''W 102'''<br>Áit le Dhá Lána File:IE road sign W-103.svg|'''W 103'''<br>Tús Lána Mall File:IE road sign W-105.svg|'''W 105'''<br>Fána Ghéar File:IE road sign W-106.svg|'''W 106'''<br>Ard Géar File:IE road sign W-110.svg|'''W 110'''<br>Spás Cloiginn Srianta File:IE road sign W-111.svg|'''W 111'''<br>Cáblaí Leictreachais Lastuas File:IE road sign W-112.svg|'''W 112'''<br>Fad Uasta Feithiclí File:IE road sign W-113.svg|'''W 113'''<br>Leithead Uasta Feithiclí File:IE road sign W-114.svg|'''W 114'''<br>Ollmheáchan Uasta (Bainistiú Tráchta) File:IE road sign W-115.svg|'''W 115'''<br>Ollmheáchan Uasta (Sábháilteacht) File:IE road sign W-116.svg|'''W 116'''<br>Meachán Uasta Acastóirí File:IE road sign W-117.svg|'''W 117'''<br>Líon Toirmiscthe Acastóirí File:IE road sign W-120.svg|'''W 120'''<br>Crosaire Comhréidh Romhat le Soilse Dearga ag Splancáil File:IE road sign W-121.svg|'''W 121'''<br>Crosaire Comhréidh Romhat gan Soilse Dearga ag Splancáil (le Bacainní nó Geataí) File:IE road sign W-122.1-L.svg|'''W 122.1L'''<br>Comhartha maidir le Comhaireamh Síos do Crosaire Comhréidh (100&nbsp;m){{refn|group=note|Má tá an comhartha ag an taobh eile den charrbhealach, bíonn na barraí trasnánacha sa treo contrártha.}} File:IE road sign W-122.2-L.svg|'''W 122.2L'''<br>Comhartha maidir le Comhaireamh Síos do Crosaire Comhréidh (200&nbsp;m) File:IE road sign W-122.3-L.svg|'''W 122.3L'''<br>Comhartha maidir le Comhaireamh Síos do Crosaire Comhréidh (300&nbsp;m) File:IE road sign W-123.svg|'''W 123'''<br>Baol Dul i dTalamh File:IE road sign W-124.svg|'''W 124'''<br>Tram ag Trasnú File:IE road sign W-125.svg|'''W 125'''<br>Luas Comhairleach do Thramanna File:IE road sign W-130.svg|'''W 130'''<br>Uchtóg sa Bhóthar File:IE road sign W-131.svg|'''W 131'''<br>Log sa Bhóthar File:IE road sign W-132.svg|'''W 132'''<br>Droichead Dronnach File:IE road sign W-133.svg|'''W 133'''<br>Bóthar Míchothrom File:IE road sign W-134.svg|'''W 134'''<br>Bóthar Sleamhain File:IE road sign W-135.svg|'''W 135'''<br>Ciumhais Bhog File:IE road sign W-140.svg|'''W 140'''<br>Coisithe File:IE road sign W-140A.svg|'''W 140A'''<br>Coisithe ag Trasnú File:IE road sign W-141.svg|'''W 141'''<br>Scoil Romhat File:IE road sign W-142.svg|'''W 141'''<br>Páistí ag Trasnú File:IE road sign W-143.svg|'''W 143'''<br>Rothaithe File:IE road sign W-144.svg|'''W 144'''<br>Sleamhain do Rothaithe File:IE road sign W-145.svg|'''W 145'''<br>Tuirling de do Rothar File:IE road sign W-150.svg|'''W 150'''<br>Capaill faoi Thionlachan File:IE road sign W-151.svg|'''W 151'''<br>Eallach nó Ainmhithe Feirme File:IE road sign W-152.svg|'''W 152'''<br>Caorigh File:IE road sign W-153.svg|'''W 153'''<br>Fianna nó Ainmhithe Allta File:IE road sign W-154.svg|'''W 154'''<br>Capaill 's Cairt File:IE road sign W-160.svg|'''W 160'''<br>Uisce gan Chosaint File:IE road sign W-161.svg|'''W 160'''<br>Áth File:IE road sign W-162.svg|'''W 162'''<br>Tollán File:IE road sign W-163.svg|'''W 163'''<br>Scuaine Dóchúla File:IE road sign W-164.svg|'''W 164'''<br>Carraigeacha ag Titim File:IE road sign W-165.svg|'''W 165'''<br>Aerárthaí ag Eitilt go hÍseal File:IE road sign W-166.svg|'''W 166'''<br>Trasghaoth File:IE road sign W-167.svg|'''W 167'''<br>Droichead in ann Oscailt File:IE road sign W-168.svg|'''W 168'''<br>Tarracóirí File:IE road sign W-169.svg|'''W 169'''<br>Tiomáin ar Chlé (Bealach Isteach) File:IE road sign W-169a.svg|'''W 169a'''<br>Tiomáin ar Chlé (comhartha curtha arís tar éis príomh-chomhartha) File:IE road sign W-170.svg|'''W 170'''<br>Contúirt Eile File:IE road sign W-183.svg|'''W 183'''<br>Clár Bacainne - 3 Barraí File:IE road sign W-184.svg|'''W 184'''<br>Clár Bacainne - 4 Barraí File:IE road sign W-185.svg|'''W 185'''<br>Clár Bacainne - 5 Barraí </gallery> ==Comharthaí oibreacha bóthair== Tá dath oráiste ag comharthaí oibreacha bóthair. Tá cruth diamaint ag Comharthaí Lánaí Dúnta le haghaidh bóithre Leibhéal 1 (Bóithre Uirbeach agus Íseal-Luais) agus bóithre Leibhéal 2 (Bóithre Charrbhealaigh Aonair Tuaithe), agus tá cruth cearnóige acu le haghaidh bóithre Leibhéal 3 (Débhealaí agus Mótarbhealaí). <gallery style="text-align:center"> IE road sign WK-001.svg|'''WK 001'''<br>Oibreacha bóthair romhat IE road sign WK-030.svg|'''WK 030'''<br>Lána Amháin (le haghaidh Oibreacha Tointeála) IE road sign WK-031.svg|'''WK 031'''<br>Trácht Dhá Threo IE road sign WK-032.svg|'''WK 032'''<br>Cúngaíonn an Bóthar ón Taobh Clé IE road sign WK-033.svg|'''WK 033'''<br>Cúngaíonn an Bóthar ón Taobh Deas IE road sign WK-034.svg|'''WK 034'''<br>Cúngaíonn an Bóthar ar an Dá Taobh IE road sign WK-035.svg|'''WK 035'''<br>Trácht ag Teacht le Chéile ó Thaobh na Láimhe Chlé IE road sign WK-040.svg|'''WK 040'''<br>Lána 2 de 2 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-040A.svg|'''WK 040A'''<br>Lána 2 de 2 Dúnta (Leibhéal 1 & 2) IE road sign WK-041.svg|'''WK 041'''<br>Lána 1 de 2 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-041A.svg|'''WK 041A'''<br>Lána 1 de 2 Dúnta (Leibhéal 1 & 2) IE road sign WK-042.svg|'''WK 042'''<br>Lána 3 de 3 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-042A.svg|'''WK 042A'''<br>Lána 3 de 3 Dúnta (Leibhéal 1 & 2) IE road sign WK-043.svg|'''WK 043'''<br>Lána 1 de 3 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-043A.svg|'''WK 043A'''<br>Lána 1 de 3 Dúnta (Leibhéal 1 & 2) IE road sign WK-044.svg|'''WK 044'''<br>Lána 2 & 3 de 3 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-044A.svg|'''WK 044A'''<br>Lána 2 & 3 de 3 Dúnta (Leibhéal 1 & 2) IE road sign WK-045.svg|'''WK 045'''<br>Lána 1 & 2 de 2 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-045A.svg|'''WK 045A'''<br>Lána 1 & 2 de 2 Dúnta (Leibhéal 1 & 2) IE road sign WK-046.svg|'''WK 046'''<br>Lána 4 de 4 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-047.svg|'''WK 047'''<br>Lána 1 de 4 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-048.svg|'''WK 048'''<br>Lána 3 & 4 de 4 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-049.svg|'''WK 049'''<br>Lána 1 & 2 de 4 Dúnta (Leibhéal 3) IE road sign WK-050.svg|'''WK 050'''<br>Taobh-bhóthar ar Chlé IE road sign WK-051.svg|'''WK 051'''<br>Taobh-bhóthar ar Dheis IE road sign WK-060.svg|'''WK 060'''<br>Comharthaí Tráchta Sealadach IE road sign WK-061.svg|'''WK 061'''<br>Maor Bratacha Romhat IE road sign WK-062.svg|'''WK 062'''<br>Scuaine Dóchúla IE road sign WK-070.svg|'''WK 070'''<br>Uchtóg nó Rampa IE road sign WK-071.svg|'''WK 071'''<br>Dromchla Míchothrom IE road sign WK-072.svg|'''WK 072'''<br>Bóthar Sleamhain IE road sign WK-073.svg|'''WK 073'''<br>Cloichíní Scaoilte IE road sign WK-074.svg|'''WK 074'''<br>Ciumhais Bhog IE road sign WK-080.svg|'''WK 080'''<br>Coisithe, Trasnaigh ar Chlé IE road sign WK-081.svg|'''WK 081'''<br>Coisithe, Trasnaigh ar Dheis IE road sign WK-082.svg|'''WK 082'''<br>Trasrian Coisithe Sealadach IE road sign WK-086.svg|'''WK 086'''<br>Rothaithe IE road sign WK-087.svg|'''WK 087'''<br>Sleamhain do Rothaithe IE road sign WK-090.svg|'''WK 090'''<br>Cúrsa Timpill IE road sign WK-091-L.svg|'''WK 091'''<br>Trácht ar Mhalairt Slí (Clé) IE road sign WK-091-R.svg|'''WK 091'''<br>Trácht ar Mhalairt Slí (Deis) IE road sign WK-091A-L.svg|'''WK 091'''<br>Trácht ar Mhalairt Slí (Clé) IE road sign WK-091A-R.svg|'''WK 091'''<br>Trácht ar Mhalairt Slí (Deis) IE road sign WK-091B.svg|'''WK 091'''<br>Trácht ar Mhalairt Slí (Díreach ar aghaidh) IE road sign WK-092.svg|'''WK 092'''<br>Deireadh an Timpill IE road sign WK-093.svg|'''WK 093'''<br>Ceann Scríbe an Timpill </gallery> ==Plátaí breise== Úsáidtear plátaí breise chomh mhaith le comharthaí rialála, rabhaidh agus oibreacha bóthair. Is é an cuspóir atá leo ná eolas breise a thugann leis an comhartha faoina gcuirtear iad (seachas comhartha P&nbsp;056, atá curtha leis féin). <gallery style="text-align:center"> IE road sign P-001.svg|'''P 001'''<br>Achar IE road sign P-002.svg|'''P 002'''<br>Fad IE road sign P-003L.svg|'''P 003L'''<br>Treo - Clé IE road sign P-003R.svg|'''P 003R'''<br>Treo - Deis IE road sign P-004L.svg|'''P 004L'''<br>Treo agus Achar - Clé IE road sign P-004R.svg|'''P 004R'''<br>Treo agus Achar - Deis IE road sign P-005.svg|'''P 005'''<br>An Dá Bhealach IE road sign P-010.svg|'''P 010'''<br>Críoch IE road sign P-011.svg|'''P 011'''<br>Luas Rabhaidh IE road sign P-040.svg|'''P 040'''<br>Moilligh Anois IE road sign P-041.svg|'''P 041'''<br>Eolas IÉI IE road sign P-042.svg|'''P 042'''<br>Saighead do Líonra Rothar IE road sign P-050 (buses).svg|'''P 050'''<br>Eisceachtaí{{refn|group=note|name=VarText|Tá an téacs don chomhartha seo inathraithe. Tá leaganacha ceadaithe tugtha sa ''TSM''.}} IE road sign P-051.svg|'''P 051'''<br>Tréimhsí Feidhmithe IE road sign P-052.svg|'''P 052'''<br>Ceantar Coisithe IE road sign P-053.svg|'''P 053'''<br>Páirceáil{{refn|group=note|name=VarText}} IE road sign P-054.svg|'''P 054'''<br>km/h IE road sign P-055.svg|'''P 055'''<br>Feidhmiú 24 Uair an Chloig IE road sign P-056 (start).svg|'''P 056'''<br>Ceantar Coiscthe Páirceála{{refn|group=note|Ag deireadh an tsrianta, úsáidtear "'''''Críoch''/END'''" in ionad "'''''Ceantar''/ZONE'''".}} IE road sign P-057.svg|'''P 057'''<br>Teorainn Ama IE road sign P-060.svg|'''P 060'''<br>Trácht sa Treo Eile IE road sign P-061.svg|'''P 061'''<br>Traein Eile le Teacht IE road sign P-062.svg|'''P 062'''<br>Feithiclí Fada Ísle IE road sign P-063.svg|'''P 063'''<br>Ceansú Tráchta Romhat IE road sign P-067.svg|'''P 067'''<br>Airde Sabháilte IE road sign P-071.svg|'''P 071'''<br>Scoith Rothaithe go Sábháilte 1.5m IE road sign P-071a.svg|'''P 071a'''<br>Scoith Rothaithe go Sábháilte 1.0m IE road sign P-080.svg|'''P 080'''<br>Go Mall </gallery> ==Comharthaí atá as dáta== ===Comharthaí a bhfuil a ndearadh mionathruithe=== <gallery style="text-align:center"> IE road sign 101-L.svg|Casadh géar ar chlé<br>(1956-1996) IE road sign 101-R.svg|Casadh géar ar dheis<br>(1956-1996) IE road sign 102-L.svg|Cor géar ar chlé<br>(1956-1996) IE road sign 102-R.svg|Cor géar ar dheis<br>(1956-1996) IE road sign 103-L.svg|Sraith castaí contúirteacha romhat<br>(1956-1996) IE road sign 103-R.svg|Sraith castaí contúirteacha romhat<br>(1956-1996) IE road sign 116.svg|Príomhbhóthar romhainn<br>(1956-1996) IE road sign 120.svg|Fána ghéar<br>(1956-1996) IE road sign 121.svg|Ard géar<br>(1956-1996) IE road sign 125 (1956–1962).svg|Scoil<br>(1956-1962) IE road sign 125.svg|Scoil<br>(1962-1996) </gallery> ===Comharthaí atá as feidhm=== <gallery style="text-align:center"> IE road sign 105.svg|Crosbhóthar (bóithre ar chomh-mhéid)<br>(1956-2010) IE road sign 106-L.svg|Taobh-bhóthar ar chlé (bóithre ar chomh-mhéid)<br>(1956-2010) IE road sign 106-R.svg|Taobh-bhóthar ar dheis (bóithre ar chomh-mhéid)<br>(1956-2010) IE road sign 107.svg|T-acomhal (bóithre ar chomh-mhéid)<br>(1956-2010) IE road sign 127.svg|Crosaire leibhéalta gan chosaint<br>(1956-2010) </gallery> ====Comharthaí bóthair 1926-1956==== <gallery style="text-align:center"> IE road sign 01 (1926) 01 (Complete assembly.svg|Crosaire leibhéalta gan chosaint IE road sign 01 (1926) 02 (Complete assembly.svg|Crosaire comhréidh faoi chosaint IE road sign 01 (1926) 03 (Complete assembly).svg|Cnoc géar IE road sign 01 (1926) 04 (Complete assembly.svg|T-acomhal IE road sign 01 (1926) 05 (Complete assembly.svg|Bóthar ar chlé IE road sign 01 (1926) 06 (Complete assembly).svg|Bóthar ar dheis IE road sign 01 (1926) 07 (Complete assembly).svg|Scoil IE road sign 01 (1926) 08 (Complete assembly).svg|Crosaire IE road sign 01 (1926) 09 (Complete assembly).svg|Coirnéal IE road sign 01 (1926) 10 (Complete assembly).svg|Coirnéal dúbailte IE road sign 01 (1926) 11 (Complete assembly).svg|Coimpléasc acomhail </gallery> ==Féach freisin== *[[Comhartha tráchta]] == Naisc == * [https://www.coimisineir.ie/userfiles/files/Comharthaitrachta_2011.pdf ÚSÁID NA GAEILGE AR CHOMHARTHAÍ TRÁCHTA], 2011 ==Nótaí== {{reflist|group=note}} ==Tagairtí== {{Reflist}} ==Naisc sheachtracha== * Tá cóip den cló-aghaidh ''Transport'' ar fáil [http://www.roads.org.uk/fonts anseo], saor in aisce. [[Catagóir:Iompar in Éirinn]] [[Catagóir:Comharthaí tráchta]] 8hovpn3ptwsih78zt5vmjk7fqavs8qc 0 112044 1313842 1218936 2026-05-17T16:26:00Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313842 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean uasal de chuid na [[An Mhí|Mí]] agus Ríon [[Bréifne|Bhréifne]] ab ea '''Dearbhorghaill''' ([[An Mheán-Ghaeilge|Meán-Ghaeilge]]: '''Derbforgaill''') (1108–1193). Ba é Murchadh Ua Maoil Sheachlainn, Rí na Mí, a hathair agus ba í [[Mór iníon Mhuircheartaigh Uí Bhriain|Mór]] iníon [[Muircheartach Ua Briain|Mhuircheartaigh Uí Bhriain]] (d'éag sí in 1137), a bhí pósta le Murchadh, a máthair. “[[Héilin (miotaseolaíocht)|Héilin]] na hÉireann” a thugtar uirthi scaití mar nuair a d’fhuadaigh [[Diarmaid Mac Murchadha]], Rí [[Laighean]], óna fear céile [[Tighearnán Ua Ruairc]] í, i 1152, bhí baint éigin aige sin le teacht na Normannach go críocha na hÉireann. Déantar áibhéil den ról seo go minic áfach, agus baintear an chiall contráilte as. [[Íomhá:Drogheda - Mellifont Abbey - 20200901200706.jpg|alt=Fothrach|clé|mion|[[An Mhainistir Mhór|Mainistir Mhór Dhroichead Átha]], ar bhronn Dearbhorghaill deontas flaithiúlach uirthi in 1157 ]]Luaitear faoi chúig í ar a laghad sna hannála comhaimseartha, rud neamhghnách do bhean a linne. Tagraítear dá fuadach ag Diarmaid sa bhliain 1152 ([[Annála Chluain Mhic Nóis]]), cé gur fhág sí Laighin faoi dheireadh na bliana dár gcionn agus d’fhill sí ar thailte a muintire sa Mhí, tar éis caibidlíochta le muintir a hathar, b'fhéidir. Léimid faoi mar a bhronn sí éadaí altóra, cailís óir, agus 60 unsa óir ar [[An Mhainistir Mhór|Mhainistir Mhór Dhroichead Átha]] le linn an tsearmanais choisric i 1157 ([[Annála na gCeithre Máistrí]]). Luaitear a críochnú in Eaglais na mBan Rialta i [[Cluain Mhic Nóis|gCluain Mhic Nóis]] i 1167 (Annála na gCeithre Máistrí). Chuaigh sí isteach i gCluain Mhic Nóis í féin sa bhliain 1186 ([[Annála Uladh]], [[Annála Loch Cé]]), agus is ansin a fuair sí bás sa bhliain 1193 (Annála Uladh, Annála na gCeithre Máistrí). Bhí triúr clainne ag Tighearnán Ua Ruairc: Maoil Sheachlainn (d’éag 1162), Aodh, rídhamhna Bhréifne, a cailleadh ag troid leis na Normannaigh (d’éag 1171) agus "Dowchawley" (d’éag 1171), bean a phós [[Ruaidri mac Tairrdelbach Ua Conchobair|Ruaidhrí Ua Conchobhair]], ard-rí na hÉireann, ach níltear cinnte arbh í Dearbhorghaill a máthair. == Fuadach agus Ionradh na nGall ar Éirinn == [[Íomhá:Diarmait_Mac_Murchada,_MS_700,_f56r.jpg|mion| [[Diarmaid Mac Murchadha|Diarmaid Mac Murchadha, Rí Laighean]] as fóilió 56r de LNÉ MS 700 (''Expugnatio Hibernica'')]] Is as a fuadach ag Diarmaid Mac Murchadha, rí Laighin sa bhliain 1152 is mó a chuimhnítear ar Dhearbhorghaill, gníomh a thionscain ionradh na Normannach ar Éirinn mar dhea, go déanach sa dara haois déag. I rith oibríocht mhíleata i gcoinne a fear céile a bheith ar bun ag [[Toirdhealbhach Ua Conchobhair]] (Rí na hÉireann) agus ag Mac Murchadha in éineacht is ea a tharla an fuadach. Ní réitíonn na cuntais marthanacha sna hannála Éireannacha lena chéile i gcuid de na mionsonraí ach, rud is tábhachtaí, tá siad éagsúil ó fhoinsí na Normannach níos déanaí sa mhéid is nach ndéanann siad imeachtaí na 1150idí agus na 1160idí a chomhbhrú le chéile ar bhealach a thugadh le fios gurb é fuadach Dhearbhorghaill a bhí faoi deara dhíbirt Mhic Mhurchadha agus an tacaíocht Shasanach a ghabh sé chuige ina dhiaidh sin. === Cuntais sna hAnnála === As gach cuntas ar fhuadach Dearbhorghaill dá bhfuil ann, is dócha gurb é cuntas [[Annála Tiarnaigh]] an t-aon cheann atá comhaimseartha leis an imeacht: <ref>Tá bearnaí in Annála Uladh, Annála Loch Cé agus Annála Inis Faithlinn um an dtaca seo.</ref><blockquote>Sluaiged la Toirrdelbach h-Úa Concobair ⁊ la Diarmuid Mac Murchadha ar amus Tighernaín h-Úi Ruairc, cor' loiscet Bun Cuilínd, ⁊ co tardsat maidm for Tighernan, ⁊ coro righsad mac Gilla Bruidi h-Úi Ruairc ar Conmaicne, ⁊ cor' gab a n-aird-righi uile, ⁊ co ruc' Diarmuid Mac Murchadha rí Laigen, ben h-í Ruairc ar éicin lais a Midhi .i. Dirborgaill ingen Murchadha, cona maithius. <ref>{{Cite web-en|url=https://research.ucc.ie/celt/document/G100002|title=Annals of Tigernach|author=|last=Färber|first=Beatrix|date=25/09/2008|work=Corpus of Electronic Texts (CELT)|access-date=10 Márta 2024}} 1152.6</ref></blockquote>Dar leis an bhfoinse chéanna, theith sí ó Mhac Murchadha faoi cheann bliana.<ref>{{Cite web-en|url=https://research.ucc.ie/celt/document/G100002|title=Annals of Tigernach|author=|last=Färber|first=Beatrix|date=25/09/2008|work=Corpus of Electronic Texts (CELT)|access-date=10 Márta 2024}}</ref> Is é an dara chuntas is suntasaí ná an ceann in Annála na gCeithre Máistrí na seachtú haoise déag, arb í a tuairisc ná gur<blockquote>Sluaighedh lá '''Mag Lochlainn''' i '''Mídhe''' co '''Raith Cendaigh''' h-i c-'''comhdhail''' fer n-'''Ereann''', & '''Toirrdhealbhach Ua Conchobhair''' do dhol i '''Mídhe''' i c-'''comhdhail''' '''Uí Lachlainn''' & '''Diarmada Mec Murchadha''' '''rí''' '''Laighen'''. Ro rannsat dna, '''Mídhe''' ar dhó don chur-sin. Tucsat ó '''Chluain Eraird''' siar do '''Mhurchadh Ua Mhaoileachlainn''', & '''Airther Mídhe''' dia mhac dó '''Mhaoileachlainn'''. Ro benaid dna '''Conmaicne''' do '''Thighernán Ua Ruairc''' iar sraoineadh fair, & ro loisg an baile dianad ainm '''Bun Cuilinn''', & do-radadh ríghe do mac '''Giolla Braide Uí Ruairc''', & do-rattaitt a m-'''braighde''' do '''Thoirrdhealbhach Ua Chonchobhair'''. Rugadh dna, '''Dearbhforgaill''', inghen '''Murchadha Uí Mhaoileachlainn''', ben '''Tighernan Uí Ruairc''' lá '''rí''' '''Laighen''' .i. '''Diarmaid''' cona crodh, & cona h-airilledh don turus-sin & ro fhaoi lé do réir comhairle a bráthar '''Mhaoilechlainn'''. Ro fhás dná, cogadh etir '''Uí Briúin''', & '''Fheraibh Midhe'''. <ref>{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text025.html|title=Annals of the Four Masters|author=Ó Corráin, Donnchadh agus Cournane, Mavis|first=|date=03 Nollaig 2013|work=Corpus of Electronic Texts (CELT)|access-date=8 Márta 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925192325fw_/https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text025.html|archive-date=26 Samhain 2015}} 1152.10</ref></blockquote> Is léir go bhfuil Annála na gCeithre Máistrí ag brath ar fhoinsí éagsúla ag an bpointe seo, mar gheal go bhfuil tuairisc faoi dhó ar fhilleadh Dhearbhorghaill ó Laighin i 1153. Uair amháin agus í á tabhairt ar shiúl ag Toirdhealbhach Ua Conchobhair le teann nirt agus í á tionlacan chuig a fir muinteartha (agus ní chuig a fear), <ref>{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text025.html|title=Annals of the Four Masters|author=Ó Corráin, Donnchadh agus Cournane, Mavis|first=|date=03 Nollaig 2013|work=Corpus of Electronic Texts (CELT)|access-date=8 Márta 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925192325fw_/https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text025.html|archive-date=26 Samhain 2015}} 1153.11</ref> agus an dara huair ar mhodh nach fada ón scéal in Annála Tiarnaigh (mar a fhilleann sí ar Ua Ruairc uaithi féin).<ref>{{Cite web-en|url=https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text025.html|title=Annals of the Four Masters|author=Ó Corráin, Donnchadh agus Cournane, Mavis|first=|date=03 Nollaig 2013|work=Corpus of Electronic Texts (CELT)|access-date=8 Márta 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925192325fw_/https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text025.html|archive-date=26 Samhain 2015}}</ref> Tá an cur síos atá in Annála Chluain Mhic Nóis ón seachtú haois déag gar go leor don chur síos in Annála na gCeithre Máistrí, cé go bhfuil sé níos lasánta, agus is é an t-aon fhoinse ó na hannála Éireannacha é a bheireann breithiúnas morálta ar Mhac Murchadha, agus milleán á chionroinnt ann ag an am céanna ar Ua Ruairc:<blockquote>Dermott m^cMurrogh king of Leinster tooke the lady Dervorgill, daughter of the said Morrogh o’Melaghlin, and wife of Tyernan o’Royrck, with her cattle with him, and kept her for a long space to satisfie his insatiable, carnall and adulterous lust, shee was procured and enduced thereunto by her unadvised brother Melaghlin for some abuses of her husband Tyernan don before. <ref>{{Cite book-en|title=The Annals of Clonmacnoise: being annals of Ireland from the earliest period to A.D. 1408|author=Murphy|first=Denis|year=1896}} s.a. 1152</ref></blockquote>As na cuntais atá fágtha sna hannála na Éireannacha, is cosúil gur scríobhadh [[Leabhar Mhic Cárthaigh|Leabhar Mhic Carthaigh]] tar éis an ionraidh agus is cosúil go leanann sé cuntais na nGall, <ref>The account in ''Mac Carthaigh’s Book'' (which in its extant form was compiled in the sixteenth-century) places Derbforgaill’s abduction in 1165, most likely under the influence of Gerald of Wales’ account, and was clearly written at some remove, as evinced by its statement that its account was ‘according to some books’: Ó hInnse, Séamus (ed.), ''Miscellaneous Irish Annals (A.D. 1114–1437)'' (Dublin, 1947), ''sub anno'' 1165.3. That these were Anglo-Irish sources is suggested by its reliance, for events in the very same year, on ‘books of the Galls [English]’: ''ibid., sub anno'' 1165.5.</ref> agus ní chuireann iontráil ghiorraisc [[Annála Mhainistir na Búille]] mionsonraí ar bith breise leis. <ref>{{Cite web-en|url=http://www.ucc.ie/celt/published/G100012/index.html|title=The Annals in Cotton MS. Titus A. XXV|author=Freeman|first=A. Martin|date=13 Feabhra 2010|work=Corpus of Electronic Texts (CELT)|access-date=9 Márta 2017}} sub anno 1152.</ref> === Cuntais Luatha na nGall === Is iad an dá chuntas is luaithe de chuid na nGall a phléann le fuadach Dhearbhorghaill ná ''Expugnatio Hibernica'' (‘Concas na hÉireann’) [[Giraldus Cambrensis|Ghearailt na Breataine Bige]] agus an dán gan ainm i bhFraincis na Normannach ''Chanson de Dermot et du comte''. Leanann ''Chanson de Dermot et du comte'' agus ''Expugnatio Hibernica'' an patrún céanna, ag cur fuadach Dhearbhorghaill sa bhliain 1152 agus díbirt Mhic Mhurchadha i 1166 i láthair amhail is gur tharla siad san am céanna. Maíonn an ''Chanson'' gur thit Dearbhorghaill i ngrá le Diarmaid, ach nach raibh ina ghrá dise ach cur i gcéill, é ag iarraidh í a mhealladh ó Ua Ruairc, mar mhodh chun díoltas a bhaint amach ar son éagóracha éigin a d'imir [[Leath Choinn]] ar [[Leath Mhógha]].<ref>{{Cite book-en|title=The Deeds of the Normans in Ireland (La Geste des Engleis en Yrlande): A new edition of the chronicle formerly known as The Song of Dermot and the Earl|author=Mullally|first=Evelyn|publisher=Four Courts Press|year=2002|isbn=1851826432|location=Dublin}} Línte 60-71.</ref> Níos déanaí, shocraigh sí coinne leis, más ea, mar a d'fhéadfadh sé í a thabhairt ar ais leis go Laighin gan cur ina aghaidh.<ref>{{Cite book-en|title=The Deeds of the Normans in Ireland (La Geste des Engleis en Yrlande): A new edition of the chronicle formerly known as The Song of Dermot and the Earl|author=Mullally|first=Evelyn|publisher=Four Courts Press|year=2002|location=Dublin}} Línte 60-71.</ref> Deirtear go rinne Ua Ruairc gearán le Rí Chonnacht (gan ainm), duine a d'áitigh ar chomhghuaillithe Mhic Mhurchadha é a thréigean is a chur ar deoraíocht.<ref>{{Cite book-en|title=The Deeds of the Normans in Ireland (La Geste des Engleis en Yrlande): A new edition of the chronicle formerly known as The Song of Dermot and the Earl|author=Mullally|first=Evelyn|publisher=Four Courts Press|year=2002|location=Dublin}} Línte 112-223.</ref> In insint an ''Chanson'' (agus go pointe in Annála Chluain Mhic Nóis agus Annála na gCeithre Máistrí) is léir gur cuireadh dallamullóg ar Dearbhorghaill, ach is mó an milleán a leagan Gearalt na Breataine Bige uirthi in ''Expugnatio Hibernica''. [[Íomhá:Inside the Nun's Church.jpg|alt=Áirse i bhfothrach|mion|[[Cluain Mhic Nóis]], áit a bhí cónaí ar Dhearbhorghaill i ndeireadh a saoil thiar]]Tá léirmhínithe éagsúla déanta ar fhuadach 1152. Is cosúil go ndeachaigh Dearbhorghaill go toilteanach, agus gur ghabh léi a heallach is a hairnéis, é seo uile ar áitimh a bráthair óig, Maoil Sheachlainn. Tuairimítear gur iarracht a bhí anseo ar thaobh a muintire ar thaobh a athar, teaghlach ríoga na Mí, comhghuaillíocht nua a chruthú trí phósadh, le Diarmaid Mac Murchadha. De réir dealraimh ba ghnáthchleachtas é in Éirinn sa dóú haois déag bonn foirmiúil a chur faoi chonarthaí le pósadh, féach an cleamhnas a rinne Diarmaid Mac Murchadha idir a iníon [[Aoife Nic Mhurchadha|Aoife]] agus [[Risteard FitzGilbert de Clare, 2ú hIarla Penfro|Risteard de Clare]], agus i 1165 ghabh an t-Ardrí iníon Rí Uladh mar ghiall, is dócha, díreach chun comhghuaillíocht nua a chosc ar a hathair. Aontaíonn formhór na staraithe nach raibh aon rómánsúlacht i gceist, agus gurb í an pholaitíocht ríoraíoch ba chionsiocair leis an aighneas. Is cosúil, áfach, gur fhág sé nimh san fheoil ag Tighearnán, a d'éiligh cúiteamh dlíthiúil 100 unsa óir ó Dhiarmada sa bhliain 1167, éileamh a chuir Ruaidhrí Ua Conchobhair iachall air a íoc. == Tagairtí == {{Reflist}} == Foinsí == *[[Annála Chluain Mhic Nóis|Annals of Clonmacnoise]], aist. Connell MacGeoghegan (1627), eag. Denis Murphy (1896). [[iarchive:annalsofclonmacn00royauoft|The Annals of Clonmacnoise]]. Baile Átha Cliath: Royal Societyof Antiquaries of Ireland. s.a. 1152, 1167. * Flanagan, Marie-Therese, ''Irish Society, Anglo-Norman Settlers, Angevin Kingship'', Oxford, 1989. * Ni Ghradaigh, Jenifer, ' 'But what exactly did she give?' Derbforgaill and the Nuns' Church', in ''Clonmacnoise Studies II'', ed. H. King, Dublin, 2003, pp. 175–207 [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1108]] [[Catagóir:Básanna i 1193]] [[Catagóir:Banphrionsaí Éireannacha]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 12ú haois]] bqch2ag4eecr0sitbsnitjgvftjihqr 2 121281 1313868 1312906 2026-05-17T18:17:54Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1313868 wikitext text/x-wiki == Forais / Institiúidí == : '' Féach [[Comhlachtaí an Aontais Eorpaigh agus Euratom]] {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?valueLabel WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q748720. OPTIONAL { ?item wdt:P488 ?p1 } OPTIONAL { ?item wdt:P1037 ?p2 } BIND(COALESCE(?p1, ?p2) AS ?value) SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". } } ORDER BY (?itemLabel) | columns = number:#, P154:Lógó, label:Institiúid, P571:Bundáta, P159:Ceanncheathrú, P488:Ceannaire, P1342:Líon suíochán }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Lógó ! Institiúid ! Bundáta ! Ceanncheathrú ! Ceannaire ! Líon suíochán |- | style='text-align:right'| 1 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[An Chomhairle Eorpach]] | data-sort-value="1974" | 1974-12-09 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | [[António Costa]] | 27 |- | style='text-align:right'| 2 | [[Íomhá:Logo European Central Bank.svg|center|128px]] | [[Banc Ceannais Eorpach]] | data-sort-value="1998" | 1998-06-01 | [[Frankfurt]] | [[Christine Lagarde]] | |- | style='text-align:right'| 3 | [[Íomhá:Council of the EU and European Council.svg|center|128px]] | [[Comhairle an Aontais Eorpaigh]] | data-sort-value="1957" | 1957 | ''[[:d:Q1375164|Europa building]]'' | ''[[:d:Q115639092|Thérèse Blanchet]]'' | 27 |- | style='text-align:right'| 4 | [[Íomhá:Court of Justice of the European Union Logo SV.svg|center|128px]] | [[Cúirt Bhreithiúnais an Aontais Eorpaigh|Cúirt Bhreithiúnais Eorpach]] | data-sort-value="1952" | 1952 | ''[[:d:Q20971786|Palais de la Cour de Justice]]'' | ''[[:d:Q917096|Koen Lenaerts]]'' | |- | style='text-align:right'| 5 | [[Íomhá:ECA-logo.svg|center|128px]] | [[Cúirt Iniúchóirí na hEorpa]] | data-sort-value="1977" | 1977-10-18 | [[Lucsamburg (cathair)|Lucsamburg]] | | |- | style='text-align:right'| 6 | [[Íomhá:European Parliament logo.svg|center|128px]] | [[Parlaimint na hEorpa]] | data-sort-value="1957" | 1957-03-25 | ''[[:d:Q2423937|Suíomh Pharlaimint na hEorpa i Strasbourg]]'' | [[Roberta Metsola|Roberta Metsola Tedesco Triccas]] | 720 |- | style='text-align:right'| 7 | [[Íomhá:European Commission.svg|center|128px]] | [[an Coimisiún Eorpach]] | data-sort-value="1958" | 1958-01-01 | ''[[:d:Q239|Cathair na Bruiséile]]'' | [[Ursula von der Leyen]] | 27 |} {{Wikidata list end}} == Gníomhaireachtaí == : Féach [[Gníomhaireachtaí an Aontais Eorpaigh]] ?bunDáta ?tírLabel ?lógó | columns = number:#, P154:Lógó, label:Gníomhaireacht, P17:Tír, P571:Bundáta {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?labelEn ?labelGa WHERE { ?item wdt:P31 wd:Q112827555. ?item rdfs:label ?labelEn filter (lang(?labelEn) = "en"). ?item rdfs:label ?labelGa filter (lang(?labelGa) = "ga"). #OPTIONAL { ?item wdt:P571 ?bunDáta. } #OPTIONAL { ?item wdt:P17 ?tír. } #OPTIONAL { ?item wdt:P154 ?lógó. } FILTER NOT EXISTS { ?item wdt:P576 ?abolishedDate. } #SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga,en". #} } ORDER BY (?itemLabel) | columns = ?labelEn:Agency, ?labelGa:Gníomhaireacht }} {| class='wikitable sortable' ! Agency ! Gníomhaireacht |- | European Institute for Gender Equality | Institiúid Eorpach um Chomhionannas Inscne |- | European Union Agency for Fundamental Rights | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chearta Bunúsacha |- | European Chemicals Agency | Gníomhaireacht Eorpach Ceimiceán |- | Europol | Europol |- | European Centre for the Development of Professional Training | an Lárionad Eorpach um Fhorbairt na Gairmoiliúna |- | European Medicines Agency | Gníomhaireacht Leigheasra Eorpach |- | European Fisheries Control Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Rialú ar Iascach |- | European Food Safety Authority | An tÚdarás Eorpach um Shábháilteacht Bia |- | European Agency for Safety and Health at Work | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht agus Sláinte ag an Obair |- | European Environment Agency | Gníomhaireacht Chomhshaoil Eorpach |- | Translation Centre for the Bodies of the European Union | Ionad Aistriúcháin Chomhlachtaí an Aontais Eorpaigh |- | European Union Agency for Railways | Gníomhaireacht Iarnróid an Aontais Eorpaigh |- | European Training Foundation | an Foras Oiliúna na hEorpa |- | European Union Agency for the Cooperation of Energy Regulators | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar idir Rialálaithe Fuinnimh |- | European Union Agency for Asylum | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Thearmann |- | European Securities and Markets Authority | An tÚdarás Eorpach um Urrúis agus Margaí |- | European Banking Authority | An tÚdarás Baincéireachta Eorpach |- | European Union Intellectual Property Office | Oifig Maoine Intleachtúla an Aontais Eorpach |- | European Union Agency for Law Enforcement Training | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Oiliúint i bhForfheidhmiú an Dlí |- | European Foundation for the Improvement of Living and Working Conditions | Foras Eorpach chun Dálaí Maireachtála agus Oibre a Fheabhsú |- | Community Plant Variety Office | Oifig an Chomhphobail maidir le Cineálacha Plandaí |- | European Insurance and Occupational Pensions Authority | An tÚdarás Eorpach um Árachas agus Pinsin Cheirde |- | European Union Agency for the Space Programme | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um an gClár Spáis |- | European Union Agency for the Operational Management of Large-Scale IT Systems in the Area of Freedom, Security and Justice | Gníomhaireacht de chuid an Aontais Eorpaigh chun Bainistiú Oibríochtúil a dhéanamh ar Chórais Mhórscála TF sa Limistéar Saoirse, Slándála agus Ceartais |- | Single Resolution Board | Bord Réitigh Aonair |- | European Border and Coast Guard Agency | Gníomhaireacht Eorpach um an nGarda Teorann agus Cósta |- | European Labour Authority | An tÚdarás Eorpach Saothair |- | Agency for Support for BEREC | Gníomhaireacht Tacaíochta BEREC |- | Anti-Money Laundering Authority | An tÚdarás um Fhrithsciúradh Airgid |- | European Union Agency for Criminal Justice Cooperation | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chomhar Ceartais Choiriúil |- | European Centre for Disease Prevention and Control | An Lárionad Eorpach um Chosc agus Rialú Galar |- | European Maritime Safety Agency | Gníomhaireacht Eorpach um Shábháilteacht Mhuirí |- | European Institute of Innovation and Technology | an Institiúid Eorpach um Nuálaíocht agus Teicneolaíocht |- | European Union Agency for Cybersecurity | Gníomhaireacht an Aontais Eorpaigh um Chibearshlándáil |- | European Union Drugs Agency | Gníomhaireacht Drugaí an Aontais Eorpaigh |} {{Wikidata list end}} q3czmj5y7u2wli2wb3frdnrd2ap4shi 2 124967 1313829 1313828 2026-05-17T12:18:03Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313829 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education ''O'Rahilly parents were Thomas Francis Rahilly of [[Béal Átha Longfoirt]], County Kerry and Julia Mary Rahilly (''née'' Curry) of [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. She was the eleventh of her parents' thirteen surviving children.<ref name=Humphrys /> '' She received her primary education at the local national school in Listowel, before attending the Presentation Convent, also in Listowel. By 1906 after being widowed seven years previously, her mother moved the family to Dublin, where they lived at 66 Botanic Road, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> O'Rahilly continued her education at the Dominican College in Eccles Street. '' She received a BA with double first-class honours in Celtic Studies and French from [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] in 1915. Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Academic career ''She taught French at a number of schools in Wales between 1919 and 1946. She returned to Dublin to take up an assistant professorship in Celtic Studies at the [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] under her brother Tomás in 1946, later becoming full professor sometime after 1956, the first woman to hold the post.<ref name=Sisile /> Le linn gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán (féach an [[#leabharliosta]] thíos). fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. ''In 1957, she was awarded [[Doctor of Letters|D.Litt]] in Celtic Studies by the [[Ollscoil na hÉireann]] and later an honorary D.Litt in 1977, also from NUI.<ref name=Sisile /> She was elected as a member of the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha suntasacha aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ l9f8hllyzdzpltz99lv5jf27wnxc09b 1313830 1313829 2026-05-17T12:58:39Z Marcas.oduinn 33120 1313830 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education ''O'Rahilly parents were Thomas Francis Rahilly of [[Béal Átha Longfoirt]], County Kerry and Julia Mary Rahilly (''née'' Curry) of [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. She was the eleventh of her parents' thirteen surviving children.<ref name=Humphrys /> '' She received her primary education at the local national school in Listowel, before attending the Presentation Convent, also in Listowel. By 1906 after being widowed seven years previously, her mother moved the family to Dublin, where they lived at 66 Botanic Road, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> O'Rahilly continued her education at the Dominican College in Eccles Street. '' She received a BA with double first-class honours in Celtic Studies and French from [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] in 1915. Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil Mhuin sí Fraincis ag roinnt sceitheanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina leas-ollamh le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctor of Letters|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D Litt oinigh honorary D.Litt sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> She was elected as a member of the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha suntasacha aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ ts296gotas3gwpm7wypi34i1tyq6308 1313832 1313830 2026-05-17T14:46:21Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313832 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education ''O'Rahilly parents were Thomas Francis Rahilly of [[Béal Átha Longfoirt]], County Kerry and Julia Mary Rahilly (''née'' Curry) of [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. She was the eleventh of her parents' thirteen surviving children.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. '' By 1906 after being widowed seven years previously, her mother moved the family to Dublin, where they lived at 66 Botanic Road, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> O'Rahilly continued her education at the Dominican College in Eccles Street. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. '' Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil Mhuin sí Fraincis ag roinnt sceitheanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina leas-ollamh le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctor of Letters|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D Litt oinigh honorary D.Litt sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> She was elected as a member of the [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> '' Their great-grand uncle was the noted Irish philologist agus antiquary, [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ 80psaxuvi0sikxt7prmni4m6k2svcz7 1313833 1313832 2026-05-17T15:14:31Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313833 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education Ba iad tuistí Ní Rathaille ná Tomás as [[Béal Átha Longfoirt]], Chontae Chiarraí agus Julia Mary (''née'' Ní Chomhraí) as [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. Bhí sí an t-aonú páiste déag as triúr déag sa chlann.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. Fuair a athair bás sa bhliain 1899, agus seacht mbliana níos déanaí, bhog a mháthair an chlann go léir go dtí Baile Átha Cliath, air a bhí cónaí orthu ag 66 Bóthar Gharraithe na Lus, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> D'fhreastail Ní Rathaille ar an Dominican College i Sráid Eccles. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. '' Having won a Travelling Scholarship in Celtic Studies, she moved to Bangor in north Wales and studied under [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> She received an MA from the [[University College of North Wales]] in 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil Mhuin sí Fraincis ag roinnt scoileanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina leas-ollamh le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctúir Litríochta|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D. Litt oinigh sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> Toghadh í mar bhall den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh]]; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> A sin-sean-uncail ba ea [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ f916h5goo11gtoittz16k3282h3l5qe 1313834 1313833 2026-05-17T15:22:06Z Marcas.oduinn 33120 /* Cecile O'Rahilly */ 1313834 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Cecile O'Rahilly == Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') 17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Early years and education Ba iad tuistí Ní Rathaille ná Tomás as [[Béal Átha Longfoirt]], Chontae Chiarraí agus Julia Mary (''née'' Ní Chomhraí) as [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. Bhí sí an t-aonú páiste déag as triúr déag sa chlann.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. Fuair a athair bás sa bhliain 1899, agus seacht mbliana níos déanaí, bhog a mháthair an chlann go léir go dtí Baile Átha Cliath, air a bhí cónaí orthu ag 66 Bóthar Gharraithe na Lus, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> D'fhreastail Ní Rathaille ar an Dominican College i Sráid Eccles. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. Agus ''Travelling Scholarship in Celtic Studies'' bainte amach aici, fuaraigh sí go moved to Bangor i dtuaisceart na Breataine Bige agus rinne sí staidéar faoi [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> Bhain sé céim MA amach leis an [[University College of North Wales]] sa bhliain 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil Mhuin sí Fraincis ag roinnt scoileanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina leas-ollamh le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctúir Litríochta|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D. Litt oinigh sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> Toghadh í mar bhall den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh}}; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> A sin-sean-uncail ba ea [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ kqvhk9kd5sb2kv29jir51sqpjg5xirk 1313835 1313834 2026-05-17T15:22:16Z Marcas.oduinn 33120 1313835 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Scéalta A&B#ISO|Scéalta A&B#ISO]] ] == Ceanntásc == * [[Cecile O'Rahilly]]=[[Sisile Ní Rathaille]] == Teimpléad == <ref name=iso /> == Achoimre == Foinsí === Lámhscríbhinní Tá an scéal le fáil sna lámhscríbhinní a leanas:<ref name=isoSources /><ref name=msomit17 /> === Eagráin === Aistriúcháin == Naisc sheachtracha * [https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html xxx] ar Irish Sagas Online (ISO) * [https://codecs.vanhamel.nl/xxx xxx] ar CODECS == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=iso>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-index.html | teideal = xxx | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=isoSources>{{lua idirlín | url = https://iso.ucc.ie/xxx/xxx-sources.html | teideal = - Online sources | foilsitheoir = Irish Sagas Online | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> <ref name=msomit17>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/MsOmit2017/texts.html | teideal = xxx | foilsitheoir = MsOmit17, [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] | dátarochtana = 11-04-2026}}</ref> }} [[Catagóir:]] == Buntásc == __NOINDEX__ __NOTOC__ mg48gwqppikk3240ngb8x7pahp93ohd 0 126028 1313856 1313593 2026-05-17T17:34:52Z TVShowsFan2005 71551 1313856 wikitext text/x-wiki Is clár teilifíse é Kuigear Kangaru a craoladh ar TG4. <ref>{{Lua idirlín|url=https://irishnewsarchive.com/?a=q&hs=1&r=1&results=1&txq=%22Kuigear+Kangaru%22&sf=byDA&advtxq=&advop=AND&advtxnr=&advtxnt=&advopnr=0&advopnt=0&e=-------en-20--1-byDA-img-txIN----------1-1-1-1-1-1-community-------INA-mr-all---AND----|work=irishnewsarchive.com|dátarochtana=2026-05-04|teideal=TV}}</ref> == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Cearrbhachas Napoleon (25 Aibreán 1997) # Dhá aghaidh an Uasail D (30 Bealtaine 1997)<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishnewsarchive.com/?a=q&hs=1&r=1&results=1&txq=%22Kuigear+Kangaru%22&sf=byDA&advtxq=&advop=AND&advtxnr=&advtxnt=&advopnr=0&advopnt=0&e=27-05-1997-31-05-2026--en-20--1-byDA-img-txIN-%22The+Sunday+Game%22---------1-1-1-1-1-1-community-------INA-mr-all---AND-0-0--|teideal=1997 TV|work=irishnewsarchive.com|dátarochtana=2026-05-04}}</ref> # An traein dÚsachtach (6 Meitheamh, 1997) == Tagairtí == [[Catagóir:Cartúin]] 8mpnf5qqmz5vw30v213slu9hr7kmpbu 1313882 1313856 2026-05-17T19:28:40Z TVShowsFan2005 71551 1313882 wikitext text/x-wiki Is clár teilifíse é Kuigear Kangaru a craoladh ar TG4. <ref>{{Lua idirlín|url=https://irishnewsarchive.com/?a=q&hs=1&r=1&results=1&txq=%22Kuigear+Kangaru%22&sf=byDA&advtxq=&advop=AND&advtxnr=&advtxnt=&advopnr=0&advopnt=0&e=-------en-20--1-byDA-img-txIN----------1-1-1-1-1-1-community-------INA-mr-all---AND----|work=irishnewsarchive.com|dátarochtana=2026-05-04|teideal=TV}}</ref> == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Cearrbhachas Napoleon (25 Aibreán 1997) # Ruathar i Westland (23 Bealtaine 1997) # Dhá aghaidh an Uasail D (30 Bealtaine 1997)<ref>{{Lua idirlín|url=https://irishnewsarchive.com/?a=q&hs=1&r=1&results=1&txq=%22Kuigear+Kangaru%22&sf=byDA&advtxq=&advop=AND&advtxnr=&advtxnt=&advopnr=0&advopnt=0&e=27-05-1997-31-05-2026--en-20--1-byDA-img-txIN-%22The+Sunday+Game%22---------1-1-1-1-1-1-community-------INA-mr-all---AND-0-0--|teideal=1997 TV|work=irishnewsarchive.com|dátarochtana=2026-05-04}}</ref> # An traein dÚsachtach (6 Meitheamh 1997) == Tagairtí == [[Catagóir:Cartúin]] mhgp0vmnjqfh89melitzrxs79jwez1p 2 126155 1313897 1313190 2026-05-17T20:36:37Z Elliottjk 74136 1313897 wikitext text/x-wiki Sula an Steven Universe i 2013, bhí Sugar an [[Scríbhneoir|schríbhneor]] agus an scéalchlar [[ealaíontóir]] ar an cartún na [[teilifís]] sraith; Adventure Time. Thuill siad 7 an Prime Time Emmy Award ainmniúchain i iomlán mar an obair orthu ar an dhá sraith. f4husuudpbfgtmes3nmln1mq4nqk32c 1313923 1313897 2026-05-17T21:37:03Z Elliottjk 74136 1313923 wikitext text/x-wiki Sula an Steven Universe i 2013, bhí Sugar an [[Scríbhneoir|schríbhneor]] agus an scéalchlar [[ealaíontóir]] ar an cartún na [[teilifís]] sraith; Adventure Time. Thuill siad 7 an Prime Time Emmy Award ainmniúchain i iomlán mar an obair orthu ar an dhá sraith. [[Déghnéasacht|Déghnéasach]], neamh-dhénártha agus inscne-aiteach is ea Sugar, úisáideann siad an foranim sí/í agus siad/iad freisin. An [[Aiteach|aiteachas]] go sugar is ea an inspioráid leo cuir béim ar an tábhacht na ionadaíocht [[LADT|LADTA]] san ealaín, go háirithe inma siamsa do pháistí. 3g1u1rn97f4o2xy376fzzt36qlmqix7 0 126174 1313898 1313797 2026-05-17T20:44:47Z Elliottjk 74136 added paragraph 1313898 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Beochantóir Meiriceánach, Scéalchlár ealaíontóir, [[scríbhneoir]] scripte, léiritheoir, stiúrthóir agus [[ceoltóir]] is ea '''Rebecca Sugar''' (a rugadh ar an 9 Lúil, 1987). Tá siad an ceannróda go samhail do mhuintir na [[LADT|LADTA]] sa teilifís do pháistí, tá cáil dóibh de beith an cruthaitheoir ar an sraith do [[Cartoon Network (RA & Éire)|Cartoon Network]] Steven Universe. Tá siad an chead muintir na neamh-dhénártha go neamhspleách cruthaigh an sraith don líonra;<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Land of Ooo: An Unofficial Overview and Production History of Cartoon Network's Adventure Time|url=https://kuscholarworks.ku.edu/entities/publication/97e50d54-d77b-48da-840b-433d62c02f33|date=2020-07-10|language=en|author=Thomas, Paul A.}}</ref> Sula tháinig siad chun solais gur neamh-dhénártha, bhí cur síos ar Sugar ar an chead bean a rinne sin. Sula an Steven Universe i 2013, bhí Sugar an [[Scríbhneoir|schríbhneor]] agus an scéalchlar [[ealaíontóir]] ar an cartún na [[teilifís]] sraith; Adventure Time. Thuill siad 7 an Prime Time Emmy Award ainmniúchain i iomlán mar an obair orthu ar an dhá sraith.<ref>https://www.televisionacademy.com/bios/rebecca-sugar</ref> == Naisc sheachtracha == == Nótaí == • Úsáideann Sugar an forainm sí/léi agus siad/iad. Úsáideann an t-alt siad/iad don comhseasmhacht == Tagairtí == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Sugar, Rebecca}} [[Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine neamh-dhénártha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha]] [[Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha]] slqcz72b66hb8lqr8kp1xw5offkpnkd 1313908 1313898 2026-05-17T21:02:18Z Elliottjk 74136 /* Nótaí */ 1313908 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Beochantóir Meiriceánach, Scéalchlár ealaíontóir, [[scríbhneoir]] scripte, léiritheoir, stiúrthóir agus [[ceoltóir]] is ea '''Rebecca Sugar''' (a rugadh ar an 9 Lúil, 1987). Tá siad an ceannróda go samhail do mhuintir na [[LADT|LADTA]] sa teilifís do pháistí, tá cáil dóibh de beith an cruthaitheoir ar an sraith do [[Cartoon Network (RA & Éire)|Cartoon Network]] Steven Universe. Tá siad an chead muintir na neamh-dhénártha go neamhspleách cruthaigh an sraith don líonra;<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Land of Ooo: An Unofficial Overview and Production History of Cartoon Network's Adventure Time|url=https://kuscholarworks.ku.edu/entities/publication/97e50d54-d77b-48da-840b-433d62c02f33|date=2020-07-10|language=en|author=Thomas, Paul A.}}</ref> Sula tháinig siad chun solais gur neamh-dhénártha, bhí cur síos ar Sugar ar an chead bean a rinne sin. Sula an Steven Universe i 2013, bhí Sugar an [[Scríbhneoir|schríbhneor]] agus an scéalchlar [[ealaíontóir]] ar an cartún na [[teilifís]] sraith; Adventure Time. Thuill siad 7 an Prime Time Emmy Award ainmniúchain i iomlán mar an obair orthu ar an dhá sraith.<ref>https://www.televisionacademy.com/bios/rebecca-sugar</ref> == Naisc sheachtracha == == Nótaí == • Úsáideann Sugar an forainm sí/í agus siad/iad. Úsáideann an t-alt siad/iad don comhseasmhacht == Tagairtí == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Sugar, Rebecca}} [[Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine neamh-dhénártha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha]] [[Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha]] my8oxl1p0lx4x36ffybhplqznfrahyw 1313922 1313908 2026-05-17T21:29:35Z Elliottjk 74136 1313922 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Beochantóir Meiriceánach, Scéalchlár ealaíontóir, [[scríbhneoir]] scripte, léiritheoir, stiúrthóir agus [[ceoltóir]] is ea '''Rebecca Sugar''' (a rugadh ar an 9 Lúil, 1987). Tá siad an ceannróda go samhail do mhuintir na [[LADT|LADTA]] sa teilifís do pháistí, tá cáil dóibh de beith an cruthaitheoir ar an sraith do [[Cartoon Network (RA & Éire)|Cartoon Network]] Steven Universe. Tá siad an chead muintir na neamh-dhénártha go neamhspleách cruthaigh an sraith don líonra;<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Land of Ooo: An Unofficial Overview and Production History of Cartoon Network's Adventure Time|url=https://kuscholarworks.ku.edu/entities/publication/97e50d54-d77b-48da-840b-433d62c02f33|date=2020-07-10|language=en|author=Thomas, Paul A.}}</ref> Sula tháinig siad chun solais gur neamh-dhénártha, bhí cur síos ar Sugar ar an chead bean a rinne sin. Sula an Steven Universe i 2013, bhí Sugar an [[Scríbhneoir|schríbhneor]] agus an scéalchlar [[ealaíontóir]] ar an cartún na [[teilifís]] sraith; Adventure Time. Thuill siad 7 an Prime Time Emmy Award ainmniúchain i iomlán mar an obair orthu ar an dhá sraith.<ref>https://www.televisionacademy.com/bios/rebecca-sugar</ref> [[Déghnéasacht|Déghnéasach]], neamh-dhénártha agus inscne-aiteach is ea Sugar,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=YwKqGoYVkTE</ref> úisáideann siad an foranim sí/í agus siad/iad freisin.<ref>https://gizmodo.com/steven-universes-rebecca-sugar-on-how-she-expresses-her-1827624015</ref> An [[Aiteach|aiteachas]] go sugar is ea an inspioráid leo cuir béim ar an tábhacht na ionadaíocht [[LADT|LADTA]] san ealaín, go háirithe inma siamsa do pháistí. == Naisc sheachtracha == == Nótaí == • Úsáideann Sugar an forainm sí/í agus siad/iad. Úsáideann an t-alt siad/iad don comhseasmhacht == Tagairtí == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Sugar, Rebecca}} [[Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine neamh-dhénártha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha]] [[Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha]] 3sfwzh0f26qutmoqvn4e5c7pnc5jrwl 1313964 1313922 2026-05-18T09:19:22Z Elliottjk 74136 1313964 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Beochantóir Meiriceánach, Scéalchlár ealaíontóir, [[scríbhneoir]] scripte, léiritheoir, stiúrthóir agus [[ceoltóir]] is ea '''Rebecca Sugar''' (a rugadh ar an 9 Lúil, 1987). Tá siad an ceannróda go samhail do mhuintir na [[LADT|LADTA]] sa teilifís do pháistí, tá cáil dóibh de beith an cruthaitheoir ar an sraith do [[Cartoon Network (RA & Éire)|Cartoon Network]] Steven Universe. Tá siad an chead muintir na neamh-dhénártha go neamhspleách cruthaigh an sraith don líonra;<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Exploring the Land of Ooo: An Unofficial Overview and Production History of Cartoon Network's Adventure Time|url=https://kuscholarworks.ku.edu/entities/publication/97e50d54-d77b-48da-840b-433d62c02f33|date=2020-07-10|language=en|author=Thomas, Paul A.}}</ref> Sula tháinig siad chun solais gur neamh-dhénártha, bhí cur síos ar Sugar ar an chead bean a rinne sin. Sula an Steven Universe i 2013, bhí Sugar an [[Scríbhneoir|schríbhneor]] agus an scéalchlar [[ealaíontóir]] ar an cartún na [[teilifís]] sraith; Adventure Time. Thuill siad 7 an Prime Time Emmy Award ainmniúchain i iomlán mar an obair orthu ar an dhá sraith.<ref>https://www.televisionacademy.com/bios/rebecca-sugar</ref> [[Déghnéasacht|Déghnéasach]], neamh-dhénártha agus inscne-aiteach is ea Sugar,<ref>https://www.youtube.com/watch?v=YwKqGoYVkTE</ref> úisáideann siad an foranim sí/í agus siad/iad freisin.<ref>https://gizmodo.com/steven-universes-rebecca-sugar-on-how-she-expresses-her-1827624015</ref> An [[Aiteach|aiteachas]] go sugar is ea an inspioráid leo cuir béim ar an tábhacht na ionadaíocht [[LADT|LADTA]] san ealaín, go háirithe inna siamsa do pháistí. == Naisc sheachtracha == == Nótaí == • Úsáideann Sugar an forainm sí/í agus siad/iad. Úsáideann an t-alt siad/iad don comhseasmhacht == Tagairtí == {{Reflist}}{{DEFAULTSORT:Sugar, Rebecca}} [[Catagóir:Cumadóirí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine neamh-dhénártha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí teilifíse Meiriceánacha]] [[Catagóir:Stiúrthóirí scannán Meiriceánacha]] d2bdthngbecf1k7h9fgs2rsuilywbj9 0 126184 1313845 1313528 2026-05-17T16:30:14Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1313845 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Bean chéile ríthe [[Ríthe na Teamhrach|na Teamhrach]], [[Ríthe na Mumhan|na Mumhain]] agus [[Ríthe na Laighean|na Laighean]] ba ea '''Gormfhlaith ní Fhlann Sionna''' (MeánGhaeilge: '''Gormlaith ingen Flainn Sinna'''<ref group=n name=gorm />) (c. 870–948).<ref name=dib /> [[Flann Sinna|Flann Sionna]], [[ardrí na hÉireann]] ó 879 go 916, ba ea a hathair, agus [[Gormlaith ingen Conaing meic Flainn]] as [[Brega|Breá]] a máthair. Bhí [[Donnchad Donn]] ina dheartháir léi. == Póstaí == Bhí Gormfhlaith pósta le: * [[Cormac mac Cuilennáin]] na Mumhan<ref name=Maonaigh2002 /> * [[Cerball mac Muirecáin]] na Laigean<ref name=Stafford1871 /><ref name=Kennedy1871 /> * [[Niall Glúndub]] a leasdeartháir.<ref name=Gollancz1898 /> Ina chlann leis, bhí [[Muirchertach mac Néill|Muircheartach mac Néill]], sinsear [[Uí Néill]]. == Deireadh a saoil == Deirtear i n[[Annála Chluain Mhic Nóis]] gur éirigh sí beo bocht tar éis bás Néill, fágadh ar seachrán ina file. Is amhlaidh gur thosaigh an traidisiún liteartha seo de bharr míthuisceana dá tuairisc bháis sna h[[Annála Uladh]]<ref name=au948 /><ref group=n name=nau948 /> agus i n[[Annála na gCeithre Máistrí]].<ref name=acm946 /><ref group=n name=nacm946 /> a deir ina ionad sin gur eag sí i nhaithrí. == Dánta == Tá dánta ann a scríobhadh níos deireanaí as [[Meán-Ghaeilge]] a luaitear le Gormfhlaith, lena n-áirítear caointe ar Chearbhall agus Niall, ach ní ar Chormac. == Foinsí == * ''Seanchas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of Francis J. Byrne'', Baile Átha Cliath: Four Courts, 1999. {{ISBN|978-1-85182-489-2}}. ** ''Three weddings and a funeral: rewriting Irish political history in the tenth century'', [[Dáibhí Ó Cróinín]], ll.&nbsp;212–224 ** ''Gormfhlaith, daughter of Flann Sinna and the lure of the sovereignty goddess'', [[Máirín Ní Dhonnchadha]], ll.&nbsp;225–237 * ''Gormlaith (d. 948)'', lch.&nbsp;203, Ailbhe MacShamrain, in ''Medieval Ireland: An Encyclopedia'', 2005. == Nótaí == {{reflist | group = n | refs = <ref group=n name=gorm>Gormlaidh/adha, Gormflaith, Gormfhlaith</ref> <ref name=nau948>AU 948.5: ''Gormlaidh ingin Fhlainn m. Mael Sechlainn in penitentia mortua est.</ref> <ref name=nacm946>ACM 946.9: ''Gormfhlaith, inghen Flaind, mic Maoilechlainn, rioghan Néill Glunduibh, d'écc iar n-aithricche díochra ina tairmtechtaibh & doáilcibh'' ... tar éis aithrí díograisí dá tairmtheachtaí/peacaí agus duáilce.</ref> }} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=dib>{{lua idirlín | url = https://www.dib.ie/biography/gormlaith-a3540?utm_source=perplexity | teideal = Gormlaith | work = dib.ie | foilsitheoir = [[Díolaim Beathaisnéisí na hÉireann]] | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> <ref name=Maonaigh2002>{{cite journal | last=Mhaonaigh | first=Máire Ní | date=2002 | title=Tales of Three Gormlaiths in Medieval Irish Literature | url=https://www.jstor.org/stable/30008176 | journal=Ériu | volume=52 | pages=1–24 | issn=0332-0758}}</ref> <ref name=Stafford1871>{{cite book | last=Stafford | first=Pauline | url=https://books.google.com/books?id=2S7WbK-0x48C&dq=Gormflaith+Cerball&pg=PT348 | title=A Companion to the Early Middle Ages: Britain and Ireland c.500 – c.1100 | date=2013-03-26 | publisher=John Wiley & Sons | isbn=978-1-118-49947-4 | language=en}}</ref> <ref name=Kennedy1871>{{cite book | last=Kennedy | first=Patrick | url=https://books.google.com/books?id=lvdLAAAAcAAJ&dq=Gormflaith+Cormac&pg=PA215 | title=The Bardic Stories of Ireland | date=1871 | publisher=M'Glashan and Gill | language=en}}</ref> <ref name=Gollancz1898>{{cite book | last=Gollancz | first=Israel | url=https://books.google.com/books?id=ewAYAAAAYAAJ&dq=Gormflaith+niall&pg=PR51 | title=Hamlet in Iceland: Being the Icelandic Romantic Ambales Saga | date=1898 | publisher=Nutt | language=en}}</ref> <ref name=au948>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100001A/text518.html | teideal = Annála Uladh 948 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 15-05-2026}}</ref> <ref name=acm946>{{lua idirlín | url = https://celt.ucc.ie/published/G100005B/text005.html | teideal = Annála na Ceithre Máistrí 943-952 | work = celt.ucc.ie | dátarochtana = 16-05-2026}}</ref> }} {{Síol-beath-ie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh sna 870í]] [[Catagóir:Básanna i 948]] [[Catagóir:Banfhilí na hÉireann]] [[Catagóir:Banríonacha na hÉireann]] [[Catagóir:Gaeil]] [[Catagóir:Mná Éireannacha ón 9ú haois]] 6zbv3e1doyujnrjuen5rq5x6ew4kvwo 0 126308 1313849 1313606 2026-05-17T16:50:09Z TVShowsFan2005 71551 1313849 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) # Taibhsí sa Mheaisín (24 Nollaig 1999) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] en5ixzfytpfzw5xcdoxgnfghymn2ik7 1313850 1313849 2026-05-17T16:52:55Z TVShowsFan2005 71551 1313850 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) # An Namhaid Laistigh (20 Nollaig 1999) # Taibhsí sa Mheaisín (24 Nollaig 1999) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] fpg2th5q6khziwpl0gftv2hwwbfemot 1313851 1313850 2026-05-17T16:57:29Z TVShowsFan2005 71551 1313851 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) # Ionradh an Athraitheora Coirp (5 Samhain 1999) # An Namhaid Laistigh (20 Nollaig 1999) # Taibhsí sa Mheaisín (24 Nollaig 1999) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] eahli0rd353epaf83h2gbonl9urdef7 1313881 1313851 2026-05-17T19:25:11Z TVShowsFan2005 71551 1313881 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) # An Foiche le Croí (22 Deireadh Fómhair 1999) # Ionradh an Athraitheora Coirp (5 Samhain 1999) # An Namhaid Laistigh (20 Nollaig 1999) # Taibhsí sa Mheaisín (24 Nollaig 1999) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] pvw91vflqgprni19fxdwqkibh1ws2ar 1313925 1313881 2026-05-17T21:48:15Z TVShowsFan2005 71551 1313925 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) # An Foiche le Croí (22 Deireadh Fómhair 1999) # Ionradh an Athraitheora Coirp (5 Samhain 1999) # An Namhaid Laistigh (20 Nollaig 1999) # Taibhsí sa Mheaisín (24 Nollaig 1999) # Comhaireamh síos go dtí an Scriosadh: Cuid a Dó (17 Eanáir 2000) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] 2whc3ffgcnco07ilxwbticfstwqqwx9 0 126447 1313836 2026-05-17T15:23:56Z Marcas.oduinn 33120 Cruthaithe ó enwiki 1313836 wikitext text/x-wiki Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea Sisile Ní Rathaille (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') (17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Luathshaol agus oideachas == Ba iad tuistí Ní Rathaille ná Tomás as [[Béal Átha Longfoirt]], Chontae Chiarraí agus Julia Mary (''née'' Ní Chomhraí) as [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. Bhí sí an t-aonú páiste déag as triúr déag sa chlann.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. Fuair a athair bás sa bhliain 1899, agus seacht mbliana níos déanaí, bhog a mháthair an chlann go léir go dtí Baile Átha Cliath, air a bhí cónaí orthu ag 66 Bóthar Gharraithe na Lus, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> D'fhreastail Ní Rathaille ar an Dominican College i Sráid Eccles. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. Agus ''Travelling Scholarship in Celtic Studies'' bainte amach aici, fuaraigh sí go moved to Bangor i dtuaisceart na Breataine Bige agus rinne sí staidéar faoi [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> Bhain sé céim MA amach leis an [[University College of North Wales]] sa bhliain 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil == Mhuin sí Fraincis ag roinnt scoileanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina leas-ollamh le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctúir Litríochta|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D. Litt oinigh sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> Toghadh í mar bhall den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta == Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh}}; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> A sin-sean-uncail ba ea [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta == * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} 50b093ih64184jyd5qc7h02gj7m6jgt 1313837 1313836 2026-05-17T15:26:33Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1313837 wikitext text/x-wiki Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea '''Sisile Ní Rathaille''' (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') (17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Luathshaol agus oideachas == Ba iad tuistí Ní Rathaille ná Tomás as [[Béal Átha Longfoirt]], Chontae Chiarraí agus Julia Mary (''née'' Ní Chomhraí) as [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. Bhí sí an t-aonú páiste déag as triúr déag sa chlann.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. Fuair a athair bás sa bhliain 1899, agus seacht mbliana níos déanaí, bhog a mháthair an chlann go léir go dtí Baile Átha Cliath, air a bhí cónaí orthu ag 66 Bóthar Gharraithe na Lus, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> D'fhreastail Ní Rathaille ar an Dominican College i Sráid Eccles. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. Agus ''Travelling Scholarship in Celtic Studies'' bainte amach aici, fuaraigh sí go moved to Bangor i dtuaisceart na Breataine Bige agus rinne sí staidéar faoi [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> Bhain sé céim MA amach leis an [[University College of North Wales]] sa bhliain 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil == Mhuin sí Fraincis ag roinnt scoileanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina leas-ollamh le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctúir Litríochta|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D. Litt oinigh sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> Toghadh í mar bhall den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta == Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh}}; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> A sin-sean-uncail ba ea [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta == * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} sqkdzu07pa6vsm47oxtdp1gwcc2e32q 1313838 1313837 2026-05-17T15:26:56Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Cecile O'Rahilly]] go [[Sisile Ní Rathaille]]: Leagann Gaeilge 1313837 wikitext text/x-wiki Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea '''Sisile Ní Rathaille''' (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') (17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Luathshaol agus oideachas == Ba iad tuistí Ní Rathaille ná Tomás as [[Béal Átha Longfoirt]], Chontae Chiarraí agus Julia Mary (''née'' Ní Chomhraí) as [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. Bhí sí an t-aonú páiste déag as triúr déag sa chlann.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. Fuair a athair bás sa bhliain 1899, agus seacht mbliana níos déanaí, bhog a mháthair an chlann go léir go dtí Baile Átha Cliath, air a bhí cónaí orthu ag 66 Bóthar Gharraithe na Lus, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> D'fhreastail Ní Rathaille ar an Dominican College i Sráid Eccles. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. Agus ''Travelling Scholarship in Celtic Studies'' bainte amach aici, fuaraigh sí go moved to Bangor i dtuaisceart na Breataine Bige agus rinne sí staidéar faoi [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> Bhain sé céim MA amach leis an [[University College of North Wales]] sa bhliain 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil == Mhuin sí Fraincis ag roinnt scoileanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina leas-ollamh le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctúir Litríochta|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D. Litt oinigh sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> Toghadh í mar bhall den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta == Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh}}; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> A sin-sean-uncail ba ea [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta == * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} sqkdzu07pa6vsm47oxtdp1gwcc2e32q 1313853 1313838 2026-05-17T17:01:25Z Marcas.oduinn 33120 /* Gairm acadúil */ Cúnta 1313853 wikitext text/x-wiki Scoláire le [[Teangacha Ceilteacha]] ba ea '''Sisile Ní Rathaille''' (Béarla: '''Cecile O'Rahilly''') (17 Nollaig 1894 in [[Lios Tuathail]], [[Contae Chiarraí]] – 2 Bealtaine 1980 i m[[Baile Átha Cliath]]). Tá clú agus cáil aici as na heagráin a chuir sí amach agus aistriúcháin a rinne sí ar na hathleaganacha éagsúla den mhórscéal [[an Rúraíocht|na Rúraíochta]], ''[[Táin Bó Cúailnge]]''. == Luathshaol agus oideachas == Ba iad tuistí Ní Rathaille ná Tomás as [[Béal Átha Longfoirt]], Chontae Chiarraí agus Julia Mary (''née'' Ní Chomhraí) as [[An Gleann, Contae Luimnigh|An Gleann]], Contae Luimnigh. Bhí sí an t-aonú páiste déag as triúr déag sa chlann.<ref name=Humphrys /> Cuireadh oideachas uirthi sa scoil náisiúnta áitiúil agus leSiúracha na Toirbhearta i Lios Tuathail. Fuair a athair bás sa bhliain 1899, agus seacht mbliana níos déanaí, bhog a mháthair an chlann go léir go dtí Baile Átha Cliath, air a bhí cónaí orthu ag 66 Bóthar Gharraithe na Lus, [[Glas Naíon]].<ref name=census /> D'fhreastail Ní Rathaille ar an Dominican College i Sráid Eccles. Bhain sí céim BA amach i Léann Ceilteach agus Fraincis le céadonóracha ón [[an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath|gColáiste Ollscoile, Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1915. Agus ''Travelling Scholarship in Celtic Studies'' bainte amach aici, fuaraigh sí go moved to Bangor i dtuaisceart na Breataine Bige agus rinne sí staidéar faoi [[Ifor Williams]] agus [[John Morris-Jones]].<ref name=SisileAinm /> Bhain sé céim MA amach leis an [[University College of North Wales]] sa bhliain 1919.<ref name=Sisile /> == Gairm acadúil == Mhuin sí Fraincis ag roinnt scoileanna sa Bhreatain Bheag idir na blianta 1919 agus 1946. D'fhill sé ar ais ar Éirinn sa bhliain 1946 nuair a ceapadh í ina ollamh cúnta le Léann Ceilteach ag an [[institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath]] faoina deartháir, Tomás. D'éirigh sí ina lán ollamh an éigin tar éis 1956, an chéad bhean sa phost.<ref name=Sisile /> Le linn a gairmréime, d'fhoilsigh sí a lán eagrán maidir le [[miotaseolaíocht na nGael]], go háirithe [[Táin Bó Cuailgne|an Táin]] (féach an [[#leabharliosta]] thíos), fiú tar éis di dul ar scor ón IALBÁC sa bhliain 1964. Sa bhliain 1957, bronnadh uirthi [[Doctúir Litríochta|D.Litt]] le Léann Ceilteach ag [[Ollscoil na hÉireann]] agus céim D. Litt oinigh sa bhliain 1977.<ref name=Sisile /> Toghadh í mar bhall den [[Acadamh Ríoga na hÉireann]] sa bhliain 1966. == Saol pearsanta == Bhí Ní Rathaille líofa as Gaeilge, Breatnais agus Fraincis. Bhí beirt deartháireacha mór le rá aici: [[Alfred O'Rahilly]], fear léinn agus Uachtarán {{h|Coláiste na hOllscoile, Corcaigh}}; agus [[Tomás Ó Rathile]], scoláire le teangacha Ceilteacha.<ref name=Tomás /> Col ceathrar dóibh ba ea [[Mícheál Seosamh Ó Rathaille|Michael O'Rahilly]], bunaitheoir [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]] a d'éag le linn [[Éirí Amach na Cásca]].<ref name=Micheál /> A sin-sean-uncail ba ea [[Eoghan Ó Comhraí]]. Níor phós sí riamh, ach mhair sí lena céile Myfanwy Williams ag 17 [[Bóthar Raglan]] i n[[Droichead na Dothra]].<ref name=Sisile /> Bhí sí tinn ar feadh a saoil, agus níos deireanaí ina saol, thosaigh a radharc ag cliseadh uirthi.<ref name=Sisile /> Tar éis tinnis fhada, fuair sí bás ar an 2a Bealtaine 1980. Adhlacadh í i [[Reilig Ghlas Naíon]].<ref name=Sisile /> == Leabharliosta == * ''Tóruigheacht Gruaidhe Griansholus'' ([[Irish Texts Society]], Iml. 24, 1922) * ''Ireland and Wales, their Historical and Literary Relations'' (Longman, 1924) * ''Eachtra Uilliam: an Irish version of William of Palerne'' ([[Institiúid Ard-Léinn Bhaile Átha Cliath|IALBÁC]], 1949) * ''Five Seventeenth Century Political Poems'' (IALBÁC, 1952) * ''Trompa na bhFlaitheas'' [leagan Gaeilge de ''La trompette du ciel''] (IALBÁC, 1955) * ''The Stowe Version of Táin Bó Cúailnge'' (IALBÁC, 1961) * ''Cath Finntrágha, edited from ms Rawlinson B 487'' (IALBÁC, 1962) * ''Táin Bó Cúailnge, from the Book of Leinster'' (IALBÁC, 1967) * ''Táin Bó Cúailnge, Recension 1'' (IALBÁC, 1976) == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Humphrys>{{lua idirlín | sloinne = Humphrys | ainm = Mark | teideal = My ancestors - O'Rahilly - Contents - Thomas Francis Rahilly | url=https://humphrysfamilytree.com/ORahilly/thomas.francis.html | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = Humphrys Genealogy}}</ref> <ref name=census>{{lua idirlín | dáta = 1911 | teideal = Residents of a house 66 in Botanic Road (Glasnevin, Dublin) | url=http://www.census.nationalarchives.ie/pages/1911/Dublin/Glasnevin/Botanic_Road/8851/ | dátarochtana = 30 Nollaig 2020 | work = National Archives of Ireland}}</ref> <ref name=SisileAinm>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=219 NÍ RATHAILLE, Sisile (1894–1980)]". ''Ainm.ie''. Dáta rochtana 30 Nollaig 2020.</ref> <ref name=Sisile>Ní Mhunghaile, Lesa. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6428&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes O'Rahilly (Ní Rathaille, Ó Rathaille), Cecile (Sisile)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (ed.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Tomás>Ó Sé, Diarmuid. "[https://dib.cambridge.org/viewReadPage.do?articleId=a6977&searchClicked=clicked&quickadvsearch=yes# O'Rahilly, Thomas Francis (‘T. F.’)]". ''Dictionary of Irish Biography''. (eag.) James McGuire, James Quinn. Cambridge, United Kingdom: Cambridge University Press, 2009.</ref> <ref name=Micheál>Breathnach, Diarmuid; Ní Mhurchú, Máire. "[https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=778 Ó RATHGHAILLE, Micheál Seosamh (1875–1916)]". ''Ainm''. Retrieved 27 December 2020.</ref> }} iciz4c9w8uuhooi7bcf4vbsollj7hv1 0 126448 1313839 2026-05-17T15:26:56Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[Cecile O'Rahilly]] go [[Sisile Ní Rathaille]]: Leagann Gaeilge 1313839 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Sisile Ní Rathaille]] fiy3dpk2ueyo06u1o2cb51vgbulitdd 0 126449 1313855 2026-05-17T17:33:15Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Maistini Beaga a craoladh ar TG4. [[Catagóir:Cartúin]]' 1313855 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Maistini Beaga a craoladh ar TG4. [[Catagóir:Cartúin]] dyp5wrd0cs8nrtfgy36n8bhh68ag6ak 1313858 1313855 2026-05-17T17:44:01Z TVShowsFan2005 71551 1313858 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Maistini Beaga a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Sulc Sue: Is cailín beag í a bhfuil fadhb aici le bheith míshásta agus míshásta an chuid is mó den am, agus sin an fáth a bhfuil a leasainm uirthi. Bíonn Sue i gcónaí ag gníomhú mar dhuine míshásta. Ní féidir fiú leis na rudaí is greannmhaire, is spreagúla agus is siamsúla í a spreagadh, agus is minic a bhíonn sí ag cogarnaíl go bhfuil fuath aici don rud atá sí ar tí a dhéanamh, fiú ag glaoch "amaideach" orthu. Is iad a tuismitheoirí a mhalairt ar fad. Is cailín bándearg í Sue le gruaig fhionn, a chaitheann léine dhearg, sciorta bándearg-corcra, stocaí bána agus bróga dearga. Ceanglaíonn sí a cuid gruaige le bobbailí dearga. Tá gruaig ghearr fionn dorcha ar mhamaí Sue, agus caitheann sí léine bán, veist gorm le muinchille fada, jeans gearrtha buataisí gorma, agus bróga bána. Tá gruaig dhonn dorcha ar Mervin, agus caitheann sé léine mauve, brístí liatha, agus bróga donn. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # An Sulch Mór (24 Aibreán 2000) [[Catagóir:Cartúin]] oqughbfszgn6dtsh8p2wu5pwxv96ufw 1313919 1313858 2026-05-17T21:25:13Z TVShowsFan2005 71551 1313919 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Maistini Beaga a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Sulc Sue: Is cailín beag í a bhfuil fadhb aici le bheith míshásta agus míshásta an chuid is mó den am, agus sin an fáth a bhfuil a leasainm uirthi. Bíonn Sue i gcónaí ag gníomhú mar dhuine míshásta. Ní féidir fiú leis na rudaí is greannmhaire, is spreagúla agus is siamsúla í a spreagadh, agus is minic a bhíonn sí ag cogarnaíl go bhfuil fuath aici don rud atá sí ar tí a dhéanamh, fiú ag glaoch "amaideach" orthu. Is iad a tuismitheoirí a mhalairt ar fad. Is cailín bándearg í Sue le gruaig fhionn, a chaitheann léine dhearg, sciorta bándearg-corcra, stocaí bána agus bróga dearga. Ceanglaíonn sí a cuid gruaige le bobbailí dearga. Tá gruaig ghearr fionn dorcha ar mhamaí Sue, agus caitheann sí léine bán, veist gorm le muinchille fada, jeans gearrtha buataisí gorma, agus bróga bána. Tá gruaig dhonn dorcha ar Mervin, agus caitheann sé léine mauve, brístí liatha, agus bróga donn. * Wesley leathan dúiseacht: Is buachaill dubh Sasanach é nach bhfuil ag dul a chodladh. Tá droch-nós ag Wesley fanacht ina dhúiseacht ar feadh na hoíche, agus déanfaidh sé aon rud le gan dul a chodladh, fiú nuair a bhíonn sé in am dó é sin a dhéanamh. Tá craiceann dorcha, gruaig dhubh, agus málaí súl le feiceáil ar Wesley. Is éard atá ina chuid éadaí codlata ná pitseámaí stríocacha gorma agus bána. Is éard atá ina chulaith ócáideach ná seaicéad cabhlaigh le coiléar gorm éadrom, brístí buí, agus bróga donn-dearga. Tá craiceann dorcha ar mháthair Wesley, cosúil lena fear céile agus a mac, agus tá gruaig ghearr dhubh biorach uirthi. Tá lipstick bándearg, cluaise gorma, barr glas éadrom le frainsí oráiste, luiteoga donna, muince gorma, agus bróga buí uirthi. Tá George maol, agus is gnách go bhfeictear é ag caitheamh geansaí rith dearg, brístí glasa, agus bróga reatha gorma. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # An Sulch Mór (24 Aibreán 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 2k2lbqr804prksxcn466ktjdhemj2kc 1313920 1313919 2026-05-17T21:26:00Z TVShowsFan2005 71551 1313920 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Maistini Beaga a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Sulc Sue: Is cailín beag í a bhfuil fadhb aici le bheith míshásta agus míshásta an chuid is mó den am, agus sin an fáth a bhfuil a leasainm uirthi. Bíonn Sue i gcónaí ag gníomhú mar dhuine míshásta. Ní féidir fiú leis na rudaí is greannmhaire, is spreagúla agus is siamsúla í a spreagadh, agus is minic a bhíonn sí ag cogarnaíl go bhfuil fuath aici don rud atá sí ar tí a dhéanamh, fiú ag glaoch "amaideach" orthu. Is iad a tuismitheoirí a mhalairt ar fad. Is cailín bándearg í Sue le gruaig fhionn, a chaitheann léine dhearg, sciorta bándearg-corcra, stocaí bána agus bróga dearga. Ceanglaíonn sí a cuid gruaige le bobbailí dearga. Tá gruaig ghearr fionn dorcha ar mhamaí Sue, agus caitheann sí léine bán, veist gorm le muinchille fada, jeans gearrtha buataisí gorma, agus bróga bána. Tá gruaig dhonn dorcha ar Mervin, agus caitheann sé léine mauve, brístí liatha, agus bróga donn. * Wesley leathan dúiseacht: Is buachaill dubh Sasanach é nach bhfuil ag dul a chodladh. Tá droch-nós ag Wesley fanacht ina dhúiseacht ar feadh na hoíche, agus déanfaidh sé aon rud le gan dul a chodladh, fiú nuair a bhíonn sé in am dó é sin a dhéanamh. Tá craiceann dorcha, gruaig dhubh, agus málaí súl le feiceáil ar Wesley. Is éard atá ina chuid éadaí codlata ná pitseámaí stríocacha gorma agus bána. Is éard atá ina chulaith ócáideach ná seaicéad cabhlaigh le coiléar gorm éadrom, brístí buí, agus bróga donn-dearga. Tá craiceann dorcha ar mháthair Wesley, cosúil lena fear céile agus a mac, agus tá gruaig ghearr dhubh biorach uirthi. Tá lipstick bándearg, cluaise gorma, barr glas éadrom le frainsí oráiste, luiteoga donna, muince gorma, agus bróga buí uirthi. Tá George maol, agus is gnách go bhfeictear é ag caitheamh geansaí rith dearg, brístí glasa, agus bróga reatha gorma. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # An Sulch Mór (24 Aibreán 2000) # Múscail! (14 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 4yw9hi20szeyq5sueydl4tegoyqop2k 0 126450 1313865 2026-05-17T18:16:13Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Norman Normal a craoladh ar TG4. ==Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Bugs Sár (28 Bealtaine 2000) [[Catagóir:Cartúin]]' 1313865 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Norman Normal a craoladh ar TG4. ==Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Bugs Sár (28 Bealtaine 2000) [[Catagóir:Cartúin]] eyf6f6g2iwm9ys7lq161i12yzscme1s 0 126451 1313893 2026-05-17T19:51:44Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Freaky Stories a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Ag an Sorcas/An Géineas/Cén Cailleach í Cé acu?/Teagmhas Loch Nis (30 Bealtaine 2000) [[Catagóir:Cartúin]]' 1313893 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Freaky Stories a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Ag an Sorcas/An Géineas/Cén Cailleach í Cé acu?/Teagmhas Loch Nis (30 Bealtaine 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 2rrmvteh6iawfxc6e5da4ybjkiqxorh 1313926 1313893 2026-05-17T21:56:53Z TVShowsFan2005 71551 1313926 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Freaky Stories a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Freastalaí Balbh/Bagáiste/Mama Mia/Jaxx sa Bhosca (11 Bealtaine 2000) # Ag an Sorcas/An Géineas/Cén Cailleach í Cé acu?/Teagmhas Loch Nis (30 Bealtaine 2000) [[Catagóir:Cartúin]] hpa7zpm674btpnwo9e17u7lngjaqges 1313927 1313926 2026-05-17T23:41:52Z TVShowsFan2005 71551 1313927 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Freaky Stories a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Freastalaí Balbh/Bagáiste/Mama Mia/Jaxx sa Bhosca (1 Bealtaine 2000) # Ag an Sorcas/An Géineas/Cén Cailleach í Cé acu?/Teagmhas Loch Nis (30 Bealtaine 2000) [[Catagóir:Cartúin]] fsj636bwon95u4ej9182ep5bbvkbo82 0 126452 1313914 2026-05-17T21:18:08Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Scéalta na Draguin a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # An Léim Bean express (14 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]]' 1313914 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Scéalta na Draguin a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # An Léim Bean express (14 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] fmbrtd5thtklgk4pu8uj79twtz4ehis 0 126453 1313924 2026-05-17T21:43:18Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Rainbow Fish a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Teastaíonn eite chabhrach ó Fhileog na Mara (14 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]]' 1313924 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Rainbow Fish a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Teastaíonn eite chabhrach ó Fhileog na Mara (14 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 6qjsr8nm57sc361822owzkq3u18jiwk 0 126454 1313928 2026-05-18T00:03:14Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Twipsy a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Treo dubála: [[Caitrona Ni Mhurchu]] * * Stiúideo dubáil: == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Lá Breoite (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]]' 1313928 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Twipsy a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Treo dubála: [[Caitrona Ni Mhurchu]] * * Stiúideo dubáil: == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Lá Breoite (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] d01jn8izxomy4khg47nx4hhwtdq2etz 1313929 1313928 2026-05-18T00:03:39Z TVShowsFan2005 71551 1313929 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Twipsy a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Treo dubála: [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Lá Breoite (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] ptcu2zoqyleuyrgz4adl1h4g9q6uyce 0 126455 1313930 2026-05-18T00:04:46Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Íomhá:IE road sign F-402b-G.svg|mion|220x220px]] [[Íomhá:A fire-damaged speed camera on the A68 - geograph.org.uk - 4009194.jpg|mion|322x322px|Ceamara a ndearnadh loitiméireacht air]] Cuireann '''ceamaraí forfheidhmithe tráchta'''<ref>i mBéarla, ''Traffic enforcement camera''</ref> nó '''ceamaraí sábháilteachta''' bac a chur ar thiomáint chontúirteach ar na bóithre. Is féidir iad a roinnt ina dhá ghrúpa: * le ceamaraí luais, (ceamaraí soghl...' 1313930 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:IE road sign F-402b-G.svg|mion|220x220px]] [[Íomhá:A fire-damaged speed camera on the A68 - geograph.org.uk - 4009194.jpg|mion|322x322px|Ceamara a ndearnadh loitiméireacht air]] Cuireann '''ceamaraí forfheidhmithe tráchta'''<ref>i mBéarla, ''Traffic enforcement camera''</ref> nó '''ceamaraí sábháilteachta''' bac a chur ar thiomáint chontúirteach ar na bóithre. Is féidir iad a roinnt ina dhá ghrúpa: * le ceamaraí luais, (ceamaraí soghluaiste uaireanta), chun laghdú luais a chur chun cinn i measc tiománaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://universityobserver.ie/ceamarai-luais-slanaitheoir-nua-na-nollag/|teideal=Ceamaraí luais: slánaitheoir nua na Nollag?|údar=Meabh Ni Choileain|dáta=5 Nollaig 2010|language=ga-IE|work=University Observer|dátarochtana=2026-05-17}}</ref> * Úsáidtear ceamaraí sábháilteachta chun sárú ar rialacha agus tiomáint chontúirteach a thaifeadadh ionas gur féidir an dlí a chur ar an té a bhí freagrach as. Moltar ceamaraí sábháilteachta a lonnú chun faire ar thiomáint in aice le soilse tráchta, lánaí bus, crosbhóithre, trasrianta coisithe agus gar d’ionaid eile ina gcuireann neamhaird tiománaithe daoine i mbaol. == In Éirinn == Is féidir le ceamaraí luais agus ceamaraí sábháilteachta beatha daoine a shábháil. In Éirinn, léiríonn taighde éifeacht ceamaraí sábháilteachta. Sna hionaid inar cuireadh suas iad sna 2020idí, tháinig laghdú thart ar fiche faoin gcéad ar thimpistí ina mbuaileann feithiclí faoina chéile nó faoi dhaoine. Tháinig laghdú 56 faoin gcéad ar thimpistí inar maraíodh daoine nó inar gortaíodh daoine go dona.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ba-choir-breis-ceamarai-sabhailteachta-a-usaid-chun-bac-a-chur-ar-thiomaint-chontuirteach/|teideal=Ba chóir breis ceamaraí sábháilteachta a úsáid chun bac a chur ar thiomáint chontúirteach|údar=Cathal Mac Coille|dáta=16 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-17}}</ref> Pléadh an straitéis ceamaraí sábháilteachta sa Dáil i mí Bealtaine 2026. == Féach freisin == * [[Luasteorainn]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Sábháilteacht ar bhóithre]] [[Catagóir:Ceamaraí]] [[Catagóir:Grianghrafadóireacht]] [[Catagóir:Forfheidhmiú tráchta]] [[Catagóir:Forfheidhmiú an dlí]] 4i1pbj4zibiwxp33asz1a8482vk6ycm 0 126456 1313935 2026-05-18T00:13:35Z TVShowsFan2005 71551 Leathanach cruthaithe le 'Is Clár teilifíse é Thuas san Ailear a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Weiser == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Dearbhaíonn Weiser a chreideamh gur braon é an droch-ádh. [[Catagóir:Cartúin]]' 1313935 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Thuas san Ailear a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Weiser == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Dearbhaíonn Weiser a chreideamh gur braon é an droch-ádh. [[Catagóir:Cartúin]] n1eovonvvqfbgj8biq6u2bsjpao4fs5 0 126457 1313963 2026-05-18T09:09:47Z Conradder 34685 Bhog Conradder an leathanach [[Menachim Begin]] go [[Menachem Begin]]: Misspelled title 1313963 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Menachem Begin]] 50kcdn5rfu36t2b401kdue2yz1uk0r3