Vicipéid gawiki https://ga.wikipedia.org/wiki/Pr%C3%ADomhleathanach MediaWiki 1.47.0-wmf.3 first-letter Meán Speisialta Plé Úsáideoir Plé úsáideora Vicipéid Plé Vicipéide Íomhá Plé íomhá MediaWiki Plé MediaWiki Teimpléad Plé teimpléid Cabhair Plé cabhrach Catagóir Plé catagóire TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 3543 1314524 1266741 2026-05-21T09:19:47Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1314524 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''21 Bealtaine''' an 141ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 142ú lá i mbliain bhisigh. Tá 224 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Cholóim]] - Día de la Afrocolombianidad * [[An tSile]] - Día de las Glorias Navales * [[Montainéagró]] - Lá Saoirse (2006) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1335]] — [[Pápa Gréagóir XII]], Pápa ó 1406 go 1415 (b. [[1417]]) * [[1527]] — [[Pilib II na Spáinne]] (b. [[1598]]) * [[1688]] — [[Alexander Pope]], file Sasanach (b. [[1744]]) * [[1792]] — [[Gaspard-Gustave Coriolis]], eolaí, innealtóir meicniúil, agus matamaiticeoir Francach (b. [[1843]]) * [[1843]] — [[Charles-Albert Gobat|Charles Albert Gobat]], polaiteoir agus dlíodóir Eilvéiseach (b. [[1914]]) * [[1844]] — [[Henri Rousseau]], ealaíontóir Francach (b.[[1910]]) * [[1860]] — [[Willem Einthoven]], fiseolaí Ísiltíreach (b. [[1927]]) * [[1921]] — [[Andrey Sakharov]], fisiceoir núicléach Sóivéadach agus gníomhaí ar son cearta daonna (b. [[1989]]) * [[1928]] — [[John Conlan (Muineachán)|John Conlan]], polaiteoir Éireannach (b. [[2004]]) * [[1929]] — [[Miles Davis]], snagcheoltóir Meiriceánach (b. [[1991]]) * [[1934]] — [[Bengt Samuelsson|Bengt Ingemar Samuelsson]], bithcheimiceoir Sualannach (b. [[2024]]) * [[1943]] — [[Michael Noonan|Micheál Ó Nuanáin]], polaiteoir Éireannach * [[1944]] — [[Máire Mhic Róibín]], seachtú Uachtarán na hÉireann * [[1950]] — [[Marian Finucane]], láithreoir raidió Éireannach (b. [[2020]]) * [[1951]] — [[Adrian Hardiman]], breitheamh den Chúirt Uachtarach in Éirinn (b. [[2016]]) * [[1952]] — [[Mr. T]], aisteoir Meiriceánach * [[1957]] — [[Nadine Dorries]], Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe * [[1959]] — [[Brian Seosamh Ó Luineacháin|Brian Ó Luineacháin]], polaiteoir Éireannach (b. [[2011]]) * [[1960]] — [[Jeffrey Dahmer]], dúnmharfóir srathach Meiriceánach (b. [[1994]]) * [[1970]] — [[Josepha Madigan]], polaiteoir Éireannach * [[1972]] — [[The Notorious B.I.G.]], rapcheoltóir (b.[[1997]]) * [[1973]] — [[Noel Fielding]], fuirseoir agus aisteoir * [[1974]] — [[Tomás Ó Doinn]], fear spóirt Éireannach * [[1975]] — [[Laurent Robert]], imreoir sacair * [[1977]] — [[Quinton Fortune]], imreoir sacair as an Afraic Theas * [[1980]] — [[Patrick Costello]], polaiteoir Éireannach * [[1986]] — [[Varvara Lepchenko]], imreoir leadóige Meiriceánach * [[1991]] — [[Níall de Búrca]], iománaí Éireannach * [[1994]] — [[Tom Daley (tumadóir)|Tom Daley]], tumadóir * [[1996]] — [[Karen Khachanov]], imreoir leadóige Rúiseach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1471]] — [[Anraí VI Shasana|Anraí VI]], Rí Shasana, Tiarna na hÉireann agus Diúc Aquitaine (r.[[1421]]) * [[1910]] — [[Alfred Trubner Nutt]], foilsitheoir agus béaloideasaí Sasanach (r. [[1856]]) * [[1928]] — [[George James Frampton]], dealbhóir Briotanach (r. [[1860]]) * [[1929]] — [[Archibald Primrose, 5ú hIarla Rosebery|Archibald Primrose]], polaiteoir Briotanach (r. [[1847]]) * [[1931]] — [[Seán Ó Conaill]], feirmeoir agus scéalaí Éireannach (r. [[1835]]) * [[1935]] — [[Hugo de Vries]], bitheolaí Ollannach (r.[[1848]]) * [[1949]] — [[Klaus Mann]], scríbhneoir Gearmánach (r. [[1906]]) * [[1964]] — [[James Franck]], Fisiceoir Meiriceánach (r. [[1882]]) * [[1981]] — [[Peatsaí Ó hEadhra]], poblachtánach Éireannach (r.[[1957]]) * [[1981]] — [[Réamonn Mac Raois]], poblachtánach Éireannach (r. [[1957]]) * [[1997]] — [[Noel Browne|Nollaig de Brún]], dochtúir agus polaiteoir [[Éireannach]] (r.[[1915]]) * [[1998]] — [[Douglas Fowley]], aisteoir (r. [[1911]]) * [[2000]] — [[John Gielgud]], aisteoir Sasanach (r. [[1904]]) * [[2013]] — [[Siobhán Ní Shúilleabháin]], scríbhneoir Éireannach (r. [[1928]]) == Tarluithe eile == * [[1424]] - Corónaíodh [[Séamas I, Rí na nAlbanach|Séamas I]] ina Rí na nAlbain * [[1851]] - Cealaíodh [[sclábhaíocht]] sa [[an Cholóim|Cholóim]] * [[1851]] - Frítheadh ór san [[An Astráil|Astráil]] don chéad uair * [[1904]] - Bunaíodh [[FIFA]] i b[[Páras]] * [[1927]] - Thuirling [[Charles Lindbergh]] i b[[Páras]] mar sin chríochnaigh sé an chéad eitilt ar fad trasna an [[Aigéan Atlantach|Atlantaigh]] gan stad * [[1932]] - Tháinig [[Amelia Earhart]] i g[[Doire]] mar sin d'éirigh sí an chéad bhean a d'eitil thar an [[Aigéan Atlantach]] ina haonar * [[1966]] - D'fhógair [[Óglaigh Uladh]] cogadh ar [[Óglaigh na hÉireann (1922-1969)|Óglaigh na hÉireann]] * [[1991]] - Maraíodh iar-[[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] na h[[An India|India]], [[Rajiv Gandhi]], nuair a phléasc buama * [[1998]] - In [[Miami, Florida]], rinne ionsaitheoir le h[[Aigéad bútarach]] ionsaí ar chúig chlinic [[Ginmhilleadh|ginmhillte]] * [[2006]] - Vótáil [[Montainéagró]] ar son neamhspleáchais ó [[An tSeirbia agus Montainéagró|Aontas Stáit na Seirbia agus Mhontainéagró]] i reifreann [[Catagóir:Dátaí|0521]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 21]] lasbrjs2uafgpubxligxc25kivnle09 1314525 1314524 2026-05-21T10:48:00Z Conradder 34685 /* Tarluithe eile */ 1314525 wikitext text/x-wiki {{Bealtaine}} Is é an '''21 Bealtaine''' an 141ú lá den bhliain de réir fhéilire Ghréagóra nó an 142ú lá i mbliain bhisigh. Tá 224 lá fágtha sa bhliain. == Féilte == * [[An Cholóim]] - Día de la Afrocolombianidad * [[An tSile]] - Día de las Glorias Navales * [[Montainéagró]] - Lá Saoirse (2006) == Daoine a rugadh ar an lá seo == * [[1335]] — [[Pápa Gréagóir XII]], Pápa ó 1406 go 1415 (b. [[1417]]) * [[1527]] — [[Pilib II na Spáinne]] (b. [[1598]]) * [[1688]] — [[Alexander Pope]], file Sasanach (b. [[1744]]) * [[1792]] — [[Gaspard-Gustave Coriolis]], eolaí, innealtóir meicniúil, agus matamaiticeoir Francach (b. [[1843]]) * [[1843]] — [[Charles-Albert Gobat|Charles Albert Gobat]], polaiteoir agus dlíodóir Eilvéiseach (b. [[1914]]) * [[1844]] — [[Henri Rousseau]], ealaíontóir Francach (b.[[1910]]) * [[1860]] — [[Willem Einthoven]], fiseolaí Ísiltíreach (b. [[1927]]) * [[1921]] — [[Andrey Sakharov]], fisiceoir núicléach Sóivéadach agus gníomhaí ar son cearta daonna (b. [[1989]]) * [[1928]] — [[John Conlan (Muineachán)|John Conlan]], polaiteoir Éireannach (b. [[2004]]) * [[1929]] — [[Miles Davis]], snagcheoltóir Meiriceánach (b. [[1991]]) * [[1934]] — [[Bengt Samuelsson|Bengt Ingemar Samuelsson]], bithcheimiceoir Sualannach (b. [[2024]]) * [[1943]] — [[Michael Noonan|Micheál Ó Nuanáin]], polaiteoir Éireannach * [[1944]] — [[Máire Mhic Róibín]], seachtú Uachtarán na hÉireann * [[1950]] — [[Marian Finucane]], láithreoir raidió Éireannach (b. [[2020]]) * [[1951]] — [[Adrian Hardiman]], breitheamh den Chúirt Uachtarach in Éirinn (b. [[2016]]) * [[1952]] — [[Mr. T]], aisteoir Meiriceánach * [[1957]] — [[Nadine Dorries]], Polaiteoir de chuid an Pháirtí Choimeádaigh sa Ríocht Aontaithe * [[1959]] — [[Brian Seosamh Ó Luineacháin|Brian Ó Luineacháin]], polaiteoir Éireannach (b. [[2011]]) * [[1960]] — [[Jeffrey Dahmer]], dúnmharfóir srathach Meiriceánach (b. [[1994]]) * [[1970]] — [[Josepha Madigan]], polaiteoir Éireannach * [[1972]] — [[The Notorious B.I.G.]], rapcheoltóir (b.[[1997]]) * [[1973]] — [[Noel Fielding]], fuirseoir agus aisteoir * [[1974]] — [[Tomás Ó Doinn]], fear spóirt Éireannach * [[1975]] — [[Laurent Robert]], imreoir sacair * [[1977]] — [[Quinton Fortune]], imreoir sacair as an Afraic Theas * [[1980]] — [[Patrick Costello]], polaiteoir Éireannach * [[1986]] — [[Varvara Lepchenko]], imreoir leadóige Meiriceánach * [[1991]] — [[Níall de Búrca]], iománaí Éireannach * [[1994]] — [[Tom Daley (tumadóir)|Tom Daley]], tumadóir * [[1996]] — [[Karen Khachanov]], imreoir leadóige Rúiseach == Daoine a fuair bás ar an lá seo == * [[1471]] — [[Anraí VI Shasana|Anraí VI]], Rí Shasana, Tiarna na hÉireann agus Diúc Aquitaine (r.[[1421]]) * [[1910]] — [[Alfred Trubner Nutt]], foilsitheoir agus béaloideasaí Sasanach (r. [[1856]]) * [[1928]] — [[George James Frampton]], dealbhóir Briotanach (r. [[1860]]) * [[1929]] — [[Archibald Primrose, 5ú hIarla Rosebery|Archibald Primrose]], polaiteoir Briotanach (r. [[1847]]) * [[1931]] — [[Seán Ó Conaill]], feirmeoir agus scéalaí Éireannach (r. [[1835]]) * [[1935]] — [[Hugo de Vries]], bitheolaí Ollannach (r.[[1848]]) * [[1949]] — [[Klaus Mann]], scríbhneoir Gearmánach (r. [[1906]]) * [[1964]] — [[James Franck]], Fisiceoir Meiriceánach (r. [[1882]]) * [[1981]] — [[Peatsaí Ó hEadhra]], poblachtánach Éireannach (r.[[1957]]) * [[1981]] — [[Réamonn Mac Raois]], poblachtánach Éireannach (r. [[1957]]) * [[1997]] — [[Noel Browne|Nollaig de Brún]], dochtúir agus polaiteoir [[Éireannach]] (r.[[1915]]) * [[1998]] — [[Douglas Fowley]], aisteoir (r. [[1911]]) * [[2000]] — [[John Gielgud]], aisteoir Sasanach (r. [[1904]]) * [[2013]] — [[Siobhán Ní Shúilleabháin]], scríbhneoir Éireannach (r. [[1928]]) == Tarluithe eile == * [[1424]] - Corónaíodh [[Séamas I, Rí na nAlbanach|Séamas I]] ina Rí na nAlbain * [[1851]] - Cealaíodh [[sclábhaíocht]] sa [[an Cholóim|Cholóim]] * [[1851]] - Frítheadh ór san [[An Astráil|Astráil]] don chéad uair * [[1904]] - Bunaíodh [[FIFA]] i b[[Páras]] * [[1927]] - Thuirling [[Charles Lindbergh]] i b[[Páras]] mar sin chríochnaigh sé an chéad eitilt ar fad trasna an [[Aigéan Atlantach|Atlantaigh]] gan stad * [[1932]] - Tháinig [[Amelia Earhart]] i g[[Doire]] mar sin d'éirigh sí an chéad bhean a d'eitil thar an [[Aigéan Atlantach]] ina haonar * [[1966]] - D'fhógair [[Óglaigh Uladh]] cogadh ar [[Óglaigh na hÉireann (1922-1969)|Óglaigh na hÉireann]] * [[1981]] - Fuair [[Patsy O'Hara]] agus [[Raymond McCreesh]] bás tar éis 66 lá ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] * [[1991]] - Maraíodh iar-[[Príomh-Aire|Phríomh-Aire]] na h[[An India|India]], [[Rajiv Gandhi]], nuair a phléasc buama * [[1998]] - In [[Miami, Florida]], rinne ionsaitheoir le h[[Aigéad bútarach]] ionsaí ar chúig chlinic [[Ginmhilleadh|ginmhillte]] * [[2006]] - Vótáil [[Montainéagró]] ar son neamhspleáchais ó [[An tSeirbia agus Montainéagró|Aontas Stáit na Seirbia agus Mhontainéagró]] i reifreann [[Catagóir:Dátaí|0521]] [[Catagóir:Míonna|Bealtaine, 21]] pddw683rdqlo0d5bzc0eqs06wz5yzzr 0 4175 1314467 1305875 2026-05-20T20:10:17Z Conradder 34685 cat 1314467 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|nacionalitat=Éireannach}} [[Polaiteoir]] i d[[Tuaisceart Éireann]] is ea '''Mark Durkan''' (rugadh ar an [[26 Meitheamh]] [[1960]] é) a bhíodh ina cheannaire ar [[Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (SDLP)]] ó 2001 go 2010. Sular cuireadh [[Tionól Thuaisceart Éireann]] ar fionraí, bhí sé ina LeasChéad-Aire. Tá Durkan ina [[Feisire Parlaiminte|Fheisire]] do [[An Feabhal (toghlach)|thoghlach an Fheabhail]], an suíochán céanna a bhí ag John Hume roimh ré. Choiméad sé a shuíochán in [[Ollthoghchán na Breataine 2005]] d'ainneoin brú láidre de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] agus an gabháil go bhuaigh Sinn Féin an suíochán. == Tagairtí == {{reflist}} {{síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Durkan, Mark}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1960]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Baill Fhine Gael]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] 5bjc3xfdqezkthxku84hv8v6xvcc0sj 0 6558 1314303 1313972 2026-05-20T13:33:16Z LzerLive 66246 /* Scuaid faoi láthair */ 1314303 wikitext text/x-wiki {{Foireann pheile náisiúnta bosca eolais |Ainm = Poblacht na hÉireann |Suaitheantas = Republic_of_Ireland_national_football_team_crest.svg |Leasainm = ''Na mBuachaillí i nGlas'' ''(The Boys in Green)'' | pattern_la1 = _ire24h | pattern_b1 = _ire24h | pattern_ra1 = _ire24h | pattern_sh1 = _ire24h | pattern_so1 = _ire24hl | leftarm1 = 109240 | body1 = 109240 | rightarm1 = 109240 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 109240 | pattern_la2 =_ire24a | pattern_b2 =_ire24a | pattern_ra2 =_ire24a | pattern_sh2 =_ire24a | pattern_so2 =_ire24al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 109240 | socks2 = FFFFFF |Cumann = [[Cumann Peile na hÉireann|FAI]] |Cónaidhm = [[UEFA]] |Traenálaí = {{bratach|Iceland}} [[Heimir Hallgrímsson]] |Most caps = [[Robbie Keane]] (146) |Ardaimsitheoir = [[Robbie Keane]] (68) |FIFA code = IRL |Staid = [[Staidiam Aviva]] |Rangú FIFA = 60ú |Céad chluiche = {{bratach|Ireland}} Éire 1 - 0 An Bhulgáir {{bratach|Bulgaria}}<br /><small>Colombes, [[An Fhrainc]]; [[28 Bealtaine]] [[1924]]</small> |Bua is mó = {{bratach|Ireland}} Éire 8 - 0 Málta {{bratach|Malta}}<br /><small>[[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann|Éire]]; [[16 Samhain]] [[1983]]</small> |Cailleadh is mó = {{bratach|Brazil}} An Bhrasaíl 7 - 0 Éire {{bratach|Ireland}}<br /><small>Uberlândia, [[An Bhrasaíl]]; [[27 Bealtaine]] [[1982]]</small> |World cup apps = 3 |World cup first = [[1990]] |World cup best = Ceathrú ceannais, [[1990]] |Regional name = Craobh na hEorpa |Regional cup apps = 3 |Regional cup first = [[1988]] |Regional cup best = Babhta le 16, [[UEFA Euro 2016|2016]] }} Is í '''foireann peile náisiúnta Phoblacht na hÉireann''' a dhéanann ionadaíocht do Phoblacht na hÉireann i gcomórtais sacair. Tá an fhoireann náisiúnta faoi stiúir [[Cumann Peile na hÉireann]] agus imrítear a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Cháiligh an fhoireann dá gcéad mhórchomórtas sa bhliain [[1988]] nuair a shroicheadar Craobh na hEorpa sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Bhí bua cáiliúil acu in aghaidh [[foireann sacair náisiúnta Sasana|Shasana]] sa chomórtas seo, agus rinneadh laochra de na peileadóirí mar thoradh. Cháiligh siad do Chraobh na hEorpa arís sa bhliain [[UEFA Euro 2012|2012]] agus [[UEFA Euro 2016|2016]] agus do [[Corn Sacair an Domhain|Chorn Sacair an Domhain]] sna blianta [[1990]], [[1994]] agus [[2002]]. == Staid == Imríonn an fhoireann ag imirt a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]], áis a roinneann siad le [[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann|foireann rugbaí na hÉireann]]. Roimhe sin, d'imir an dá fhoireann i b[[Páirc an Chrócaigh]] mar shocrú sealadach, fad agus a bhí athfhorbairt á dhéanamh ar pháirc [[Bóthar Lansdún|Bhóthar Lansdún]] i m[[Baile Átha Cliath]], mar a thugaí air. Is é Staidiam Aviva ceanncheathrú an [[IRFU]] chomh maith, eagraíocht stiúrtha [[rugbaí]] in Éirinn. D'imir an fhoireann sacair a chéad chluiche sa staid seo i gcoinne [[an Iodáil|na hIodáile]] sa bhliain [[1971]]. Roimhe seo, bhíodh cluichí á imirt b[[Páirc Cnocán Uí Dhálaigh]]. [[Íomhá:Troy_Parrott.png|clé|mion|312x312px|Fuair [[Troy Parrott]] cúig chúl in dhá chluiche, Samhain 2025, [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]]] == Eagraíocht == Ba tuairim leath bealaigh trí ré bainistíochta [[Jack Charlton]] (1986-1996) a shroich foireann sacair na hÉireann an runga ab airde ariamh acu ar dhréimire fiúntais FIFA – an séú háit i 1993.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ariamh-le-mo-chuimhne-ni-fhaca-me-pobal-an-tsacair-sa-tir-seo-chomh-diomach-faoin-bhfoireann-naisiunta/|teideal=Ariamh le mo chuimhne ní fhaca mé pobal an tsacair sa tír seo chomh díomách faoin bhfoireann náisiúnta|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=14 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Ón am ar chríochnaigh ré órga Charlton go dtáinig deireadh le réimeas Martin O’Neill in 2018, ba i measc an scór nó tríocha foireann ar bharr an tábla a bhíodh Éire. Ach in 2025, sa 62ú háit ar domhan a bhí Éire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aisling-na-heireann-beo-ar-eigean-agus-ronaldo-agus-a-chairde-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=Aisling na hÉireann beo ar éigean agus Ronaldo agus a chairde i mBaile Átha Cliath|dáta=2025-11-13|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Is iad Stephen Kenny agus Heimir Hallgrímsson na bainisteoirí is deireanaí i gceannas – go dtí seo d’imir a gcuid foirne i 38 cluiche i gcomórtais de chuid UEFA/FIFA. Naoi gcinn acu sin a bhuadar. Baineann cuid den mheath leis an gcaoi a bhfuil leagan amach an tsacair athraithe ó bhonn ó aimsir Jack Mór. Tá baint nach beag ag an rath atá tagtha ar [[Príomhroinn Shasana|Premiership Shasana]] ó bunaíodh sin i 1992 leis an scéal. Sa lá atá inniu ann is é an Premier League an tsraith is saibhre agus is tarraingtí ar domhan. Seachtar Éireannach a bhí ina measc in 2025 – díobh siúd ag Nathan Collins agus ag Caoimhín Kelleher amháin atá áiteanna buana ar fhoirne a gclubanna.<ref name=":0" /> Cuir sin i gcomparáid leis an am a raibh foirne na hÉireann ar thús cadhnaíochta. Imreoirí Príomhroinne ar fad (Sasana/Albain) a bhí ar an bpáirc ag Charlton sa mbua ar an Iodáil i gCorn an Domhain 1994. Deich mbliana fichead roimhe b’amhlaidh, nach mór, a bhí ar Pháirc Chnocán Uí Dhálaigh nuair a bhuaigh Johnny Giles agus a chomrádaithe ar fhoireann de chuid na Spáinne a raibh a gcuid peileadóirí ag imirt do chlubanna móra na tíre sin, Bilbao, Athletico Madrid, Barcelona, Valencia agus  Zaragossa. Bhí ceathrar as Manchester United a bhuaigh Sraith 1 an tséasúir sin ag Éirinn – Pat Dunne, Shay Brennan, Tony Dunne agus Noel Cantwell, mar aon le Giles (Leeds Utd), Andy McEvoy agus Mick McGrath (Blackburn) – ba é McEvoy príomhscórálaí Shraith Roinn 1 an séasúr sin. Le Bristol Rovers a bhí Joe Haverty ag imirt, formhór a shaoil caite aige le Arsenal, áit a ndeachaigh sé agus gan é ach 18 bliain. Gheobhadh ceachtar den bheirt as [[Sraith na hÉireann]] a bhí ar an bhfoireann áit ar fhoirne móra an lae i Sasana. Go deimhin chaith Frank O’Neill ([[Shamrock Rovers Football Club|Ruagairí na Seamróige]]) cúpla bliain ansin le Arsenal gur fhill sé abhaile agus bhí Jackie Hennessy ([[Shelbourne Football Club|Shelbourne]]) chomh hábalta céanna. Fágann an [[Breatimeacht]] agus rialacha na hEorpa faoi chosaint leanaí nach ceadaithe d’imreoirí maithe óga na tíre seo an cosán a ghlac seisean a shiúl anois – bhí Nathan Collins ar an duine deireanach a rinne sin in 2016. Deir Fenlon nach mór go mbeadh plúr na bpeileadóirí ag traenáil go lánaimseartha ó bhíonn siad 16 bliain. Níl deis anois acu dul thar lear le sin a dhéanamh agus bíonn siad taobh le clubanna na tíre seo. Ar ndóigh níl bealach faoi spéir go mbeidís siúd in acmhainn a leithéid a sheasamh.<ref name=":0" /> == Stair chomórtais == === Corn Sacair an Domhain === ''[[Poblacht na hÉireann ag Corn Sacair an Domhain]]'' * [[1930]] - ''Níor ghlac siad páirt '' * [[1934]] go [[1986]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1990]] - Cluiche ceathrúcheannais * [[1994]] - Babhta 2 * [[1998]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[2002]] - Babhta 2 * [[Corn FIFA an Domhain 2006|2006]] go [[Corn FIFA an Domhain 2026|2026]] - ''Níor cháiligh siad'' === Craobh na hEorpa === * [[1960]] go [[Craobh Peile na hEorpa, 1984|1984]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1988]] - Babhta 1 * [[1992]] go [[2008]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[UEFA Euro 2012|2012]] - Babhta 1 * [[UEFA Euro 2016|2016]] - Babhta le 16 * [[UEFA Euro 2020|2020]] go [[UEFA Euro 2024|2024]] - ''Níor cháiligh siad'' == Bainisteoirí == * [[Heimir Hallgrímsson]] ([[2024]]-) * [[Stephen Kenny]] ([[2020]]-[[2023]]) * [[Martin O'Neill]] ([[2013]]-[[2018]]) * [[Giovanni Trapattoni]] ([[2008]]-[[2013]]) * [[Steve Staunton]] ([[2006]]-[[2007]]) * [[Brian Kerr]] ([[2003]]-[[2005]]) * [[Mick McCarthy]] ([[1996]]-[[2002]]) agus ([[2018]]-[[2020]]) * [[Jack Charlton]] ([[1986]]-[[1995]]) * [[Eoin Hand]] ([[1980]]-[[1985]]) * [[Alan Kelly]] ([[1980]]) * [[John Giles]] ([[1973]]-[[1980]]) * [[Seán Thomas]] ([[1973]]) * [[Liam Tuohy]] ([[1971]]-[[1973]]) * [[Mick Meagan]] ([[1969]]-[[1971]]) == Scórálaithe is fearr == {|class="wikitable" ! Uimhir ! Ainm ! Ós rud é ! Cúl ! Caipín |- align= |1. |align=left| [[Robbie Keane]] |1998–2016 |'''68''' |146 |- |2. |align=left| [[Niall Quinn]] |1986–2002 |'''21''' |91 |- |3. |align=left| [[Frank Stapleton]] |1977–1990 |'''20''' |71 |- | rowspan="3"|4. |align=left| [[Don Givens]] |1969–1981 |'''19''' |56 |- |align=left| [[John Aldridge]] |1986–1997 |'''19''' |69 |- |align=left| [[Tony Cascarino]] |1985–2000 |'''19''' |88 |- |7. |align="left"| [[Shane Long]] |2007–2021 |'''17''' |88 |- | rowspan="3"|8. |align=left| [[Noel Cantwell]] |1953–1967 |'''14''' |36 |- |align=left| [[Jonathan Walters]] |2010–2018 |'''14''' |54 |- |align=left| [[Kevin Doyle]] |2006–2017 |'''14''' |63 |} == Iar-imreoirí cáiliúla == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[Roy Keane]] * [[Denis Irwin]] * [[Paul McGrath]] * [[John Giles]] * [[David O'Leary]] * [[John Aldridge]] * [[Liam Brady]] * [[Ronnie Whelan]] * [[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] * [[Frank Stapleton]] | | * [[Steve Staunton]] * [[Niall Quinn]] * [[Ray Houghton]] * [[Eamon Dunphy]] * [[Mick McCarthy]] * [[Packie Bonner]] * [[Tony Cascarino]] * [[Andy Townsend]] * [[Gary Kelly]] * [[Don Givens]] | | * [[Mark Lawrenson]] * [[Chris Hughton]] * [[Kevin Sheedy]] * [[Terry Phelan]] * [[Phil Babb]] * [[Jason McAteer]] * [[Tony Galvin]] * [[Eoin Hand]] * [[Steve Heighway]] * [[Matt Holland]] | | * [[Alan Kelly|Alan Kelly Sr.]] * [[Alan Kelly Jr.]] * [[Mark Kinsella]] * [[Jim Beglin]] * [[Tommy Coyne]] * [[Kenny Cunningham]] * [[David Kelly]] * [[Alan Kernaghan]] * [[Alan McLoughlin]] * [[John Sheridan]] * [[Shay Given]] |} == Scuaid faoi láthair == {| |- style="vertical-align: top;" | ;Scuad le haghaidh na cluichí in aghaidh [[An tSeic]] agus [[Catar]] nó [[Ceanada]] ar an 28ú de Bealtaine agus an 6ú de mí Meitheamh 2026.: {| class="wikitable" style="vertical-align:bottom; text-align: center; font-size:80%; width:100%" |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" !style="background:#109240;color:#FFF"| # !style="background:#109240;color:#FFF"| Ainm !style="background:#109240;color:#FFF"| Ionad !style="background:#109240;color:#FFF"| Dáta Breithe (aois) !style="background:#109240;color:#FFF"| Club !style="background:#109240;color:#FFF"| Caipín !style="background:#109240;color:#FFF"| Cúl |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cúil Bháire |- | | [[Caoimhín Kelleher]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|1998|11|28|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford Football Club|Brentford]] | 31 | 0 |- | | [[Mark Travers]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|1999|5|18|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 5 | 0 |- | | [[Ed McGinty]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|17|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | 0 | 0 |- | | [[Conor Brann]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|17|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Cork City Football Club|Cork City]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cosantóirí |- | | [[Séamus Coleman]] <br> ''([[Captaen|Leaschaptaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|1988|10|12|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 79 | 1 |- | | [[Nathan Collins]] <br> ''([[Captaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|4|30|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford Football Club|Brentford]] | 38 | 2 |- | | [[Ryan Manning]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|12|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton Football Club|Southampton]] | 23 | 0 |- | | [[Jake O'Brien]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|5|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 15 | 0 |- | | [[Liam Scales]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|8|8|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Celtic F.C.|Celtic]] | 14 | 1 |- | | [[Andrew Omobamidele]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2002|6|22|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of France.svg|20px]] [[RC Strasbourg|Strasbourg]] | 10 | 0 |- | | [[James Abankwah]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2004|1|16|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Watford Football Club|Watford]] | 1 | 0 |- | | [[Alex Murphy]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2004|4|25|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Newcastle United Football Club|Newcastle United]] | 0 | 0 |- | | [[Corrie Ndaba]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1999|12|25|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Italy.svg|20px]] [[US Lecce|Lecce]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Imreoirí lár páirce |- | | [[Alan Browne]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1995|4|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] | 39 | 5 |- | | [[Jayson Molumby]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1999|8|6|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[West Bromwich Albion Football Club|West Brom]] | 35 | 0 |- | | [[Finn Azaz]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2000|9|7|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton Football Club|Southampton]] | 14 | 1 |- | | [[Dawson Devoy]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2001|11|20|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Bohemian Football Club|Bohemians]] | 0 | 0 |- | | [[Alex Gilbert]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2001|12|28|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] | 0 | 0 |- | | [[Joe Hodge]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2002|9|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Portugal.svg|20px]] [[CD Tondela|Tondela]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Ionsaitheoirí |- | | [[Troy Parrott]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2002|2|4|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[AZ Alkmaar]] | 35 | 11 |- | | [[Chiedozie Ogbene]] | I | {{Dáta breithe agus aois|1997|5|1|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sheffield United Football Club|Sheffield United]] | 33 | 4 |- | | [[Adam Brennan]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2007|5|29|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | 0 | 0 |- | | [[Mason Melia]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2007|11|22|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] | 0 | 0 |- | | [[Jaden Umeh]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2008|3|18|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]] | 0 | 0 |} [[Catagóir:Foirne sacair náisiúnta|Éire]] [[Catagóir:Sacar i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] |} == Féach freisin == * [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]] == Tagairtí == {{reflist}} etv2w1ysnlla2afef5hqsmjgpabxo7k 1314304 1314303 2026-05-20T13:54:06Z ~2026-30262-74 74376 litriu 1314304 wikitext text/x-wiki {{Foireann pheile náisiúnta bosca eolais |Ainm = Poblacht na hÉireann |Suaitheantas = Republic_of_Ireland_national_football_team_crest.svg |Leasainm = ''Na Buachaillí i nGlas'' ''(The Boys in Green)'' | pattern_la1 = _ire24h | pattern_b1 = _ire24h | pattern_ra1 = _ire24h | pattern_sh1 = _ire24h | pattern_so1 = _ire24hl | leftarm1 = 109240 | body1 = 109240 | rightarm1 = 109240 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 109240 | pattern_la2 =_ire24a | pattern_b2 =_ire24a | pattern_ra2 =_ire24a | pattern_sh2 =_ire24a | pattern_so2 =_ire24al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 109240 | socks2 = FFFFFF |Cumann = [[Cumann Peile na hÉireann|FAI]] |Cónaidhm = [[UEFA]] |Traenálaí = {{bratach|Iceland}} [[Heimir Hallgrímsson]] |Most caps = [[Robbie Keane]] (146) |Ardaimsitheoir = [[Robbie Keane]] (68) |FIFA code = IRL |Staid = [[Staidiam Aviva]] |Rangú FIFA = 60ú |Céad chluiche = {{bratach|Ireland}} Éire 1 - 0 An Bhulgáir {{bratach|Bulgaria}}<br /><small>Colombes, [[An Fhrainc]]; [[28 Bealtaine]] [[1924]]</small> |Bua is mó = {{bratach|Ireland}} Éire 8 - 0 Málta {{bratach|Malta}}<br /><small>[[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann|Éire]]; [[16 Samhain]] [[1983]]</small> |Cailleadh is mó = {{bratach|Brazil}} An Bhrasaíl 7 - 0 Éire {{bratach|Ireland}}<br /><small>Uberlândia, [[An Bhrasaíl]]; [[27 Bealtaine]] [[1982]]</small> |World cup apps = 3 |World cup first = [[1990]] |World cup best = Ceathrú ceannais, [[1990]] |Regional name = Craobh na hEorpa |Regional cup apps = 3 |Regional cup first = [[1988]] |Regional cup best = Babhta le 16, [[UEFA Euro 2016|2016]] }} Is í '''foireann peile náisiúnta Phoblacht na hÉireann''' a dhéanann ionadaíocht do Phoblacht na hÉireann i gcomórtais sacair. Tá an fhoireann náisiúnta faoi stiúir [[Cumann Peile na hÉireann]] agus imrítear a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Cháiligh an fhoireann dá gcéad mhórchomórtas sa bhliain [[1988]] nuair a shroicheadar Craobh na hEorpa sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Bhí bua cáiliúil acu in aghaidh [[foireann sacair náisiúnta Sasana|Shasana]] sa chomórtas seo, agus rinneadh laochra de na peileadóirí mar thoradh. Cháiligh siad do Chraobh na hEorpa arís sa bhliain [[UEFA Euro 2012|2012]] agus [[UEFA Euro 2016|2016]] agus do [[Corn Sacair an Domhain|Chorn Sacair an Domhain]] sna blianta [[1990]], [[1994]] agus [[2002]]. == Staid == Imríonn an fhoireann ag imirt a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]], áis a roinneann siad le [[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann|foireann rugbaí na hÉireann]]. Roimhe sin, d'imir an dá fhoireann i b[[Páirc an Chrócaigh]] mar shocrú sealadach, fad agus a bhí athfhorbairt á dhéanamh ar pháirc [[Bóthar Lansdún|Bhóthar Lansdún]] i m[[Baile Átha Cliath]], mar a thugaí air. Is é Staidiam Aviva ceanncheathrú an [[IRFU]] chomh maith, eagraíocht stiúrtha [[rugbaí]] in Éirinn. D'imir an fhoireann sacair a chéad chluiche sa staid seo i gcoinne [[an Iodáil|na hIodáile]] sa bhliain [[1971]]. Roimhe seo, bhíodh cluichí á imirt b[[Páirc Cnocán Uí Dhálaigh]]. [[Íomhá:Troy_Parrott.png|clé|mion|312x312px|Fuair [[Troy Parrott]] cúig chúl in dhá chluiche, Samhain 2025, [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]]] == Eagraíocht == Ba tuairim leath bealaigh trí ré bainistíochta [[Jack Charlton]] (1986-1996) a shroich foireann sacair na hÉireann an runga ab airde ariamh acu ar dhréimire fiúntais FIFA – an séú háit i 1993.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ariamh-le-mo-chuimhne-ni-fhaca-me-pobal-an-tsacair-sa-tir-seo-chomh-diomach-faoin-bhfoireann-naisiunta/|teideal=Ariamh le mo chuimhne ní fhaca mé pobal an tsacair sa tír seo chomh díomách faoin bhfoireann náisiúnta|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=14 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Ón am ar chríochnaigh ré órga Charlton go dtáinig deireadh le réimeas Martin O’Neill in 2018, ba i measc an scór nó tríocha foireann ar bharr an tábla a bhíodh Éire. Ach in 2025, sa 62ú háit ar domhan a bhí Éire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aisling-na-heireann-beo-ar-eigean-agus-ronaldo-agus-a-chairde-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=Aisling na hÉireann beo ar éigean agus Ronaldo agus a chairde i mBaile Átha Cliath|dáta=2025-11-13|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Is iad Stephen Kenny agus Heimir Hallgrímsson na bainisteoirí is deireanaí i gceannas – go dtí seo d’imir a gcuid foirne i 38 cluiche i gcomórtais de chuid UEFA/FIFA. Naoi gcinn acu sin a bhuadar. Baineann cuid den mheath leis an gcaoi a bhfuil leagan amach an tsacair athraithe ó bhonn ó aimsir Jack Mór. Tá baint nach beag ag an rath atá tagtha ar [[Príomhroinn Shasana|Premiership Shasana]] ó bunaíodh sin i 1992 leis an scéal. Sa lá atá inniu ann is é an Premier League an tsraith is saibhre agus is tarraingtí ar domhan. Seachtar Éireannach a bhí ina measc in 2025 – díobh siúd ag Nathan Collins agus ag Caoimhín Kelleher amháin atá áiteanna buana ar fhoirne a gclubanna.<ref name=":0" /> Cuir sin i gcomparáid leis an am a raibh foirne na hÉireann ar thús cadhnaíochta. Imreoirí Príomhroinne ar fad (Sasana/Albain) a bhí ar an bpáirc ag Charlton sa mbua ar an Iodáil i gCorn an Domhain 1994. Deich mbliana fichead roimhe b’amhlaidh, nach mór, a bhí ar Pháirc Chnocán Uí Dhálaigh nuair a bhuaigh Johnny Giles agus a chomrádaithe ar fhoireann de chuid na Spáinne a raibh a gcuid peileadóirí ag imirt do chlubanna móra na tíre sin, Bilbao, Athletico Madrid, Barcelona, Valencia agus  Zaragossa. Bhí ceathrar as Manchester United a bhuaigh Sraith 1 an tséasúir sin ag Éirinn – Pat Dunne, Shay Brennan, Tony Dunne agus Noel Cantwell, mar aon le Giles (Leeds Utd), Andy McEvoy agus Mick McGrath (Blackburn) – ba é McEvoy príomhscórálaí Shraith Roinn 1 an séasúr sin. Le Bristol Rovers a bhí Joe Haverty ag imirt, formhór a shaoil caite aige le Arsenal, áit a ndeachaigh sé agus gan é ach 18 bliain. Gheobhadh ceachtar den bheirt as [[Sraith na hÉireann]] a bhí ar an bhfoireann áit ar fhoirne móra an lae i Sasana. Go deimhin chaith Frank O’Neill ([[Shamrock Rovers Football Club|Ruagairí na Seamróige]]) cúpla bliain ansin le Arsenal gur fhill sé abhaile agus bhí Jackie Hennessy ([[Shelbourne Football Club|Shelbourne]]) chomh hábalta céanna. Fágann an [[Breatimeacht]] agus rialacha na hEorpa faoi chosaint leanaí nach ceadaithe d’imreoirí maithe óga na tíre seo an cosán a ghlac seisean a shiúl anois – bhí Nathan Collins ar an duine deireanach a rinne sin in 2016. Deir Fenlon nach mór go mbeadh plúr na bpeileadóirí ag traenáil go lánaimseartha ó bhíonn siad 16 bliain. Níl deis anois acu dul thar lear le sin a dhéanamh agus bíonn siad taobh le clubanna na tíre seo. Ar ndóigh níl bealach faoi spéir go mbeidís siúd in acmhainn a leithéid a sheasamh.<ref name=":0" /> == Stair chomórtais == === Corn Sacair an Domhain === ''[[Poblacht na hÉireann ag Corn Sacair an Domhain]]'' * [[1930]] - ''Níor ghlac siad páirt '' * [[1934]] go [[1986]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1990]] - Cluiche ceathrúcheannais * [[1994]] - Babhta 2 * [[1998]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[2002]] - Babhta 2 * [[Corn FIFA an Domhain 2006|2006]] go [[Corn FIFA an Domhain 2026|2026]] - ''Níor cháiligh siad'' === Craobh na hEorpa === * [[1960]] go [[Craobh Peile na hEorpa, 1984|1984]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1988]] - Babhta 1 * [[1992]] go [[2008]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[UEFA Euro 2012|2012]] - Babhta 1 * [[UEFA Euro 2016|2016]] - Babhta le 16 * [[UEFA Euro 2020|2020]] go [[UEFA Euro 2024|2024]] - ''Níor cháiligh siad'' == Bainisteoirí == * [[Heimir Hallgrímsson]] ([[2024]]-) * [[Stephen Kenny]] ([[2020]]-[[2023]]) * [[Martin O'Neill]] ([[2013]]-[[2018]]) * [[Giovanni Trapattoni]] ([[2008]]-[[2013]]) * [[Steve Staunton]] ([[2006]]-[[2007]]) * [[Brian Kerr]] ([[2003]]-[[2005]]) * [[Mick McCarthy]] ([[1996]]-[[2002]]) agus ([[2018]]-[[2020]]) * [[Jack Charlton]] ([[1986]]-[[1995]]) * [[Eoin Hand]] ([[1980]]-[[1985]]) * [[Alan Kelly]] ([[1980]]) * [[John Giles]] ([[1973]]-[[1980]]) * [[Seán Thomas]] ([[1973]]) * [[Liam Tuohy]] ([[1971]]-[[1973]]) * [[Mick Meagan]] ([[1969]]-[[1971]]) == Scórálaithe is fearr == {|class="wikitable" ! Uimhir ! Ainm ! Ós rud é ! Cúl ! Caipín |- align= |1. |align=left| [[Robbie Keane]] |1998–2016 |'''68''' |146 |- |2. |align=left| [[Niall Quinn]] |1986–2002 |'''21''' |91 |- |3. |align=left| [[Frank Stapleton]] |1977–1990 |'''20''' |71 |- | rowspan="3"|4. |align=left| [[Don Givens]] |1969–1981 |'''19''' |56 |- |align=left| [[John Aldridge]] |1986–1997 |'''19''' |69 |- |align=left| [[Tony Cascarino]] |1985–2000 |'''19''' |88 |- |7. |align="left"| [[Shane Long]] |2007–2021 |'''17''' |88 |- | rowspan="3"|8. |align=left| [[Noel Cantwell]] |1953–1967 |'''14''' |36 |- |align=left| [[Jonathan Walters]] |2010–2018 |'''14''' |54 |- |align=left| [[Kevin Doyle]] |2006–2017 |'''14''' |63 |} == Iar-imreoirí cáiliúla == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[Roy Keane]] * [[Denis Irwin]] * [[Paul McGrath]] * [[John Giles]] * [[David O'Leary]] * [[John Aldridge]] * [[Liam Brady]] * [[Ronnie Whelan]] * [[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] * [[Frank Stapleton]] | | * [[Steve Staunton]] * [[Niall Quinn]] * [[Ray Houghton]] * [[Eamon Dunphy]] * [[Mick McCarthy]] * [[Packie Bonner]] * [[Tony Cascarino]] * [[Andy Townsend]] * [[Gary Kelly]] * [[Don Givens]] | | * [[Mark Lawrenson]] * [[Chris Hughton]] * [[Kevin Sheedy]] * [[Terry Phelan]] * [[Phil Babb]] * [[Jason McAteer]] * [[Tony Galvin]] * [[Eoin Hand]] * [[Steve Heighway]] * [[Matt Holland]] | | * [[Alan Kelly|Alan Kelly Sr.]] * [[Alan Kelly Jr.]] * [[Mark Kinsella]] * [[Jim Beglin]] * [[Tommy Coyne]] * [[Kenny Cunningham]] * [[David Kelly]] * [[Alan Kernaghan]] * [[Alan McLoughlin]] * [[John Sheridan]] * [[Shay Given]] |} == Scuaid faoi láthair == {| |- style="vertical-align: top;" | ;Scuad le haghaidh na cluichí in aghaidh [[An tSeic]] agus [[Catar]] nó [[Ceanada]] ar an 28ú de Bealtaine agus an 6ú de mí Meitheamh 2026.: {| class="wikitable" style="vertical-align:bottom; text-align: center; font-size:80%; width:100%" |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" !style="background:#109240;color:#FFF"| # !style="background:#109240;color:#FFF"| Ainm !style="background:#109240;color:#FFF"| Ionad !style="background:#109240;color:#FFF"| Dáta Breithe (aois) !style="background:#109240;color:#FFF"| Club !style="background:#109240;color:#FFF"| Caipín !style="background:#109240;color:#FFF"| Cúl |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cúil Bháire |- | | [[Caoimhín Kelleher]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|1998|11|28|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford Football Club|Brentford]] | 31 | 0 |- | | [[Mark Travers]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|1999|5|18|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 5 | 0 |- | | [[Ed McGinty]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|17|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | 0 | 0 |- | | [[Conor Brann]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|17|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Cork City Football Club|Cork City]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cosantóirí |- | | [[Séamus Coleman]] <br> ''([[Captaen|Leaschaptaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|1988|10|12|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 79 | 1 |- | | [[Nathan Collins]] <br> ''([[Captaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|4|30|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford Football Club|Brentford]] | 38 | 2 |- | | [[Ryan Manning]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|12|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton Football Club|Southampton]] | 23 | 0 |- | | [[Jake O'Brien]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|5|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 15 | 0 |- | | [[Liam Scales]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|8|8|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Celtic F.C.|Celtic]] | 14 | 1 |- | | [[Andrew Omobamidele]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2002|6|22|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of France.svg|20px]] [[RC Strasbourg|Strasbourg]] | 10 | 0 |- | | [[James Abankwah]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2004|1|16|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Watford Football Club|Watford]] | 1 | 0 |- | | [[Alex Murphy]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2004|4|25|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Newcastle United Football Club|Newcastle United]] | 0 | 0 |- | | [[Corrie Ndaba]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1999|12|25|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Italy.svg|20px]] [[US Lecce|Lecce]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Imreoirí lár páirce |- | | [[Alan Browne]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1995|4|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] | 39 | 5 |- | | [[Jayson Molumby]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1999|8|6|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[West Bromwich Albion Football Club|West Brom]] | 35 | 0 |- | | [[Finn Azaz]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2000|9|7|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton Football Club|Southampton]] | 14 | 1 |- | | [[Dawson Devoy]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2001|11|20|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Bohemian Football Club|Bohemians]] | 0 | 0 |- | | [[Alex Gilbert]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2001|12|28|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] | 0 | 0 |- | | [[Joe Hodge]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2002|9|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Portugal.svg|20px]] [[CD Tondela|Tondela]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Ionsaitheoirí |- | | [[Troy Parrott]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2002|2|4|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[AZ Alkmaar]] | 35 | 11 |- | | [[Chiedozie Ogbene]] | I | {{Dáta breithe agus aois|1997|5|1|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sheffield United Football Club|Sheffield United]] | 33 | 4 |- | | [[Adam Brennan]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2007|5|29|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | 0 | 0 |- | | [[Mason Melia]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2007|11|22|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] | 0 | 0 |- | | [[Jaden Umeh]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2008|3|18|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]] | 0 | 0 |} [[Catagóir:Foirne sacair náisiúnta|Éire]] [[Catagóir:Sacar i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] |} == Féach freisin == * [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]] == Tagairtí == {{reflist}} cy5tooa6gyoy2m1oyo3vv2e9rnn40rt 1314305 1314304 2026-05-20T13:54:50Z ~2026-30262-74 74376 gramadach 1314305 wikitext text/x-wiki {{Foireann pheile náisiúnta bosca eolais |Ainm = Poblacht na hÉireann |Suaitheantas = Republic_of_Ireland_national_football_team_crest.svg |Leasainm = ''Na Buachaillí i nGlas'' ''(The Boys in Green)'' | pattern_la1 = _ire24h | pattern_b1 = _ire24h | pattern_ra1 = _ire24h | pattern_sh1 = _ire24h | pattern_so1 = _ire24hl | leftarm1 = 109240 | body1 = 109240 | rightarm1 = 109240 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 109240 | pattern_la2 =_ire24a | pattern_b2 =_ire24a | pattern_ra2 =_ire24a | pattern_sh2 =_ire24a | pattern_so2 =_ire24al | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 109240 | socks2 = FFFFFF |Cumann = [[Cumann Peile na hÉireann|FAI]] |Cónaidhm = [[UEFA]] |Traenálaí = {{bratach|Iceland}} [[Heimir Hallgrímsson]] |Most caps = [[Robbie Keane]] (146) |Ardaimsitheoir = [[Robbie Keane]] (68) |FIFA code = IRL |Staid = [[Staidiam Aviva]] |Rangú FIFA = 60ú |Céad chluiche = {{bratach|Ireland}} Éire 1 - 0 An Bhulgáir {{bratach|Bulgaria}}<br /><small>Colombes, [[An Fhrainc]]; [[28 Bealtaine]] [[1924]]</small> |Bua is mó = {{bratach|Ireland}} Éire 8 - 0 Málta {{bratach|Malta}}<br /><small>[[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann|Éire]]; [[16 Samhain]] [[1983]]</small> |Cailleadh is mó = {{bratach|Brazil}} An Bhrasaíl 7 - 0 Éire {{bratach|Ireland}}<br /><small>Uberlândia, [[An Bhrasaíl]]; [[27 Bealtaine]] [[1982]]</small> |World cup apps = 3 |World cup first = [[1990]] |World cup best = Ceathrú ceannais, [[1990]] |Regional name = Craobh na hEorpa |Regional cup apps = 3 |Regional cup first = [[1988]] |Regional cup best = Babhta le 16, [[UEFA Euro 2016|2016]] }} Is í '''foireann peile náisiúnta Phoblacht na hÉireann''' a dhéanann ionadaíocht do Phoblacht na hÉireann i gcomórtais sacair. Tá an fhoireann náisiúnta faoi stiúir [[Cumann Peile na hÉireann]] agus imrítear a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Cháiligh an fhoireann dá gcéad mhórchomórtas sa bhliain [[1988]] nuair a shroicheadar Craobh na hEorpa sa [[An Ghearmáin|Ghearmáin]]. Bhí bua cáiliúil acu in aghaidh [[foireann sacair náisiúnta Shasana|Shasana]] sa chomórtas seo, agus rinneadh laochra de na peileadóirí mar thoradh. Cháiligh siad do Chraobh na hEorpa arís sa bhliain [[UEFA Euro 2012|2012]] agus [[UEFA Euro 2016|2016]] agus do [[Corn Sacair an Domhain|Chorn Sacair an Domhain]] sna blianta [[1990]], [[1994]] agus [[2002]]. == Staid == Imríonn an fhoireann ag imirt a gcluichí baile sa [[Staidiam Aviva]], áis a roinneann siad le [[Foireann rugbaí náisiúnta na hÉireann|foireann rugbaí na hÉireann]]. Roimhe sin, d'imir an dá fhoireann i b[[Páirc an Chrócaigh]] mar shocrú sealadach, fad agus a bhí athfhorbairt á dhéanamh ar pháirc [[Bóthar Lansdún|Bhóthar Lansdún]] i m[[Baile Átha Cliath]], mar a thugaí air. Is é Staidiam Aviva ceanncheathrú an [[IRFU]] chomh maith, eagraíocht stiúrtha [[rugbaí]] in Éirinn. D'imir an fhoireann sacair a chéad chluiche sa staid seo i gcoinne [[an Iodáil|na hIodáile]] sa bhliain [[1971]]. Roimhe seo, bhíodh cluichí á imirt b[[Páirc Cnocán Uí Dhálaigh]]. [[Íomhá:Troy_Parrott.png|clé|mion|312x312px|Fuair [[Troy Parrott]] cúig chúl in dhá chluiche, Samhain 2025, [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]]]] == Eagraíocht == Ba tuairim leath bealaigh trí ré bainistíochta [[Jack Charlton]] (1986-1996) a shroich foireann sacair na hÉireann an runga ab airde ariamh acu ar dhréimire fiúntais FIFA – an séú háit i 1993.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ariamh-le-mo-chuimhne-ni-fhaca-me-pobal-an-tsacair-sa-tir-seo-chomh-diomach-faoin-bhfoireann-naisiunta/|teideal=Ariamh le mo chuimhne ní fhaca mé pobal an tsacair sa tír seo chomh díomách faoin bhfoireann náisiúnta|údar=Mártan Ó Ciardha|dáta=14 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Ón am ar chríochnaigh ré órga Charlton go dtáinig deireadh le réimeas Martin O’Neill in 2018, ba i measc an scór nó tríocha foireann ar bharr an tábla a bhíodh Éire. Ach in 2025, sa 62ú háit ar domhan a bhí Éire.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/aisling-na-heireann-beo-ar-eigean-agus-ronaldo-agus-a-chairde-i-mbaile-atha-cliath/|teideal=Aisling na hÉireann beo ar éigean agus Ronaldo agus a chairde i mBaile Átha Cliath|dáta=2025-11-13|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-11-17}}</ref> Is iad Stephen Kenny agus Heimir Hallgrímsson na bainisteoirí is deireanaí i gceannas – go dtí seo d’imir a gcuid foirne i 38 cluiche i gcomórtais de chuid UEFA/FIFA. Naoi gcinn acu sin a bhuadar. Baineann cuid den mheath leis an gcaoi a bhfuil leagan amach an tsacair athraithe ó bhonn ó aimsir Jack Mór. Tá baint nach beag ag an rath atá tagtha ar [[Príomhroinn Shasana|Premiership Shasana]] ó bunaíodh sin i 1992 leis an scéal. Sa lá atá inniu ann is é an Premier League an tsraith is saibhre agus is tarraingtí ar domhan. Seachtar Éireannach a bhí ina measc in 2025 – díobh siúd ag Nathan Collins agus ag Caoimhín Kelleher amháin atá áiteanna buana ar fhoirne a gclubanna.<ref name=":0" /> Cuir sin i gcomparáid leis an am a raibh foirne na hÉireann ar thús cadhnaíochta. Imreoirí Príomhroinne ar fad (Sasana/Albain) a bhí ar an bpáirc ag Charlton sa mbua ar an Iodáil i gCorn an Domhain 1994. Deich mbliana fichead roimhe b’amhlaidh, nach mór, a bhí ar Pháirc Chnocán Uí Dhálaigh nuair a bhuaigh Johnny Giles agus a chomrádaithe ar fhoireann de chuid na Spáinne a raibh a gcuid peileadóirí ag imirt do chlubanna móra na tíre sin, Bilbao, Athletico Madrid, Barcelona, Valencia agus  Zaragossa. Bhí ceathrar as Manchester United a bhuaigh Sraith 1 an tséasúir sin ag Éirinn – Pat Dunne, Shay Brennan, Tony Dunne agus Noel Cantwell, mar aon le Giles (Leeds Utd), Andy McEvoy agus Mick McGrath (Blackburn) – ba é McEvoy príomhscórálaí Shraith Roinn 1 an séasúr sin. Le Bristol Rovers a bhí Joe Haverty ag imirt, formhór a shaoil caite aige le Arsenal, áit a ndeachaigh sé agus gan é ach 18 bliain. Gheobhadh ceachtar den bheirt as [[Sraith na hÉireann]] a bhí ar an bhfoireann áit ar fhoirne móra an lae i Sasana. Go deimhin chaith Frank O’Neill ([[Shamrock Rovers Football Club|Ruagairí na Seamróige]]) cúpla bliain ansin le Arsenal gur fhill sé abhaile agus bhí Jackie Hennessy ([[Shelbourne Football Club|Shelbourne]]) chomh hábalta céanna. Fágann an [[Breatimeacht]] agus rialacha na hEorpa faoi chosaint leanaí nach ceadaithe d’imreoirí maithe óga na tíre seo an cosán a ghlac seisean a shiúl anois – bhí Nathan Collins ar an duine deireanach a rinne sin in 2016. Deir Fenlon nach mór go mbeadh plúr na bpeileadóirí ag traenáil go lánaimseartha ó bhíonn siad 16 bliain. Níl deis anois acu dul thar lear le sin a dhéanamh agus bíonn siad taobh le clubanna na tíre seo. Ar ndóigh níl bealach faoi spéir go mbeidís siúd in acmhainn a leithéid a sheasamh.<ref name=":0" /> == Stair chomórtais == === Corn Sacair an Domhain === ''[[Poblacht na hÉireann ag Corn Sacair an Domhain]]'' * [[1930]] - ''Níor ghlac siad páirt '' * [[1934]] go [[1986]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1990]] - Cluiche ceathrúcheannais * [[1994]] - Babhta 2 * [[1998]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[2002]] - Babhta 2 * [[Corn FIFA an Domhain 2006|2006]] go [[Corn FIFA an Domhain 2026|2026]] - ''Níor cháiligh siad'' === Craobh na hEorpa === * [[1960]] go [[Craobh Peile na hEorpa, 1984|1984]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[1988]] - Babhta 1 * [[1992]] go [[2008]] - ''Níor cháiligh siad'' * [[UEFA Euro 2012|2012]] - Babhta 1 * [[UEFA Euro 2016|2016]] - Babhta le 16 * [[UEFA Euro 2020|2020]] go [[UEFA Euro 2024|2024]] - ''Níor cháiligh siad'' == Bainisteoirí == * [[Heimir Hallgrímsson]] ([[2024]]-) * [[Stephen Kenny]] ([[2020]]-[[2023]]) * [[Martin O'Neill]] ([[2013]]-[[2018]]) * [[Giovanni Trapattoni]] ([[2008]]-[[2013]]) * [[Steve Staunton]] ([[2006]]-[[2007]]) * [[Brian Kerr]] ([[2003]]-[[2005]]) * [[Mick McCarthy]] ([[1996]]-[[2002]]) agus ([[2018]]-[[2020]]) * [[Jack Charlton]] ([[1986]]-[[1995]]) * [[Eoin Hand]] ([[1980]]-[[1985]]) * [[Alan Kelly]] ([[1980]]) * [[John Giles]] ([[1973]]-[[1980]]) * [[Seán Thomas]] ([[1973]]) * [[Liam Tuohy]] ([[1971]]-[[1973]]) * [[Mick Meagan]] ([[1969]]-[[1971]]) == Scórálaithe is fearr == {|class="wikitable" ! Uimhir ! Ainm ! Ós rud é ! Cúl ! Caipín |- align= |1. |align=left| [[Robbie Keane]] |1998–2016 |'''68''' |146 |- |2. |align=left| [[Niall Quinn]] |1986–2002 |'''21''' |91 |- |3. |align=left| [[Frank Stapleton]] |1977–1990 |'''20''' |71 |- | rowspan="3"|4. |align=left| [[Don Givens]] |1969–1981 |'''19''' |56 |- |align=left| [[John Aldridge]] |1986–1997 |'''19''' |69 |- |align=left| [[Tony Cascarino]] |1985–2000 |'''19''' |88 |- |7. |align="left"| [[Shane Long]] |2007–2021 |'''17''' |88 |- | rowspan="3"|8. |align=left| [[Noel Cantwell]] |1953–1967 |'''14''' |36 |- |align=left| [[Jonathan Walters]] |2010–2018 |'''14''' |54 |- |align=left| [[Kevin Doyle]] |2006–2017 |'''14''' |63 |} == Iar-imreoirí cáiliúla == {| |- style="vertical-align: top;" | * [[Roy Keane]] * [[Denis Irwin]] * [[Paul McGrath]] * [[John Giles]] * [[David O'Leary]] * [[John Aldridge]] * [[Liam Brady]] * [[Ronnie Whelan]] * [[Kevin Moran (peileadóir)|Kevin Moran]] * [[Frank Stapleton]] | | * [[Steve Staunton]] * [[Niall Quinn]] * [[Ray Houghton]] * [[Eamon Dunphy]] * [[Mick McCarthy]] * [[Packie Bonner]] * [[Tony Cascarino]] * [[Andy Townsend]] * [[Gary Kelly]] * [[Don Givens]] | | * [[Mark Lawrenson]] * [[Chris Hughton]] * [[Kevin Sheedy]] * [[Terry Phelan]] * [[Phil Babb]] * [[Jason McAteer]] * [[Tony Galvin]] * [[Eoin Hand]] * [[Steve Heighway]] * [[Matt Holland]] | | * [[Alan Kelly|Alan Kelly Sr.]] * [[Alan Kelly Jr.]] * [[Mark Kinsella]] * [[Jim Beglin]] * [[Tommy Coyne]] * [[Kenny Cunningham]] * [[David Kelly]] * [[Alan Kernaghan]] * [[Alan McLoughlin]] * [[John Sheridan]] * [[Shay Given]] |} == Scuaid faoi láthair == {| |- style="vertical-align: top;" | ;Scuad le haghaidh na cluichí in aghaidh [[An tSeic]] agus [[Catar]] nó [[Ceanada]] ar an 28ú de Bealtaine agus an 6ú de mí Meitheamh 2026.: {| class="wikitable" style="vertical-align:bottom; text-align: center; font-size:80%; width:100%" |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" !style="background:#109240;color:#FFF"| # !style="background:#109240;color:#FFF"| Ainm !style="background:#109240;color:#FFF"| Ionad !style="background:#109240;color:#FFF"| Dáta Breithe (aois) !style="background:#109240;color:#FFF"| Club !style="background:#109240;color:#FFF"| Caipín !style="background:#109240;color:#FFF"| Cúl |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cúil Bháire |- | | [[Caoimhín Kelleher]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|1998|11|28|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford Football Club|Brentford]] | 31 | 0 |- | | [[Mark Travers]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|1999|5|18|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 5 | 0 |- | | [[Ed McGinty]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|17|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | 0 | 0 |- | | [[Conor Brann]] | CB | {{Dáta breithe agus aois|2003|5|17|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Cork City Football Club|Cork City]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="7" | Cosantóirí |- | | [[Séamus Coleman]] <br> ''([[Captaen|Leaschaptaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|1988|10|12|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 79 | 1 |- | | [[Nathan Collins]] <br> ''([[Captaen]])'' | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|4|30|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Brentford Football Club|Brentford]] | 38 | 2 |- | | [[Ryan Manning]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|12|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton Football Club|Southampton]] | 23 | 0 |- | | [[Jake O'Brien]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2001|5|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Everton Football Club|Everton]] | 15 | 0 |- | | [[Liam Scales]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1998|8|8|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Scotland.svg|20px]] [[Celtic F.C.|Celtic]] | 14 | 1 |- | | [[Andrew Omobamidele]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2002|6|22|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of France.svg|20px]] [[RC Strasbourg|Strasbourg]] | 10 | 0 |- | | [[James Abankwah]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2004|1|16|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Watford Football Club|Watford]] | 1 | 0 |- | | [[Alex Murphy]] | C | {{Dáta breithe agus aois|2004|4|25|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Newcastle United Football Club|Newcastle United]] | 0 | 0 |- | | [[Corrie Ndaba]] | C | {{Dáta breithe agus aois|1999|12|25|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Italy.svg|20px]] [[US Lecce|Lecce]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Imreoirí lár páirce |- | | [[Alan Browne]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1995|4|15|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] | 39 | 5 |- | | [[Jayson Molumby]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|1999|8|6|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[West Bromwich Albion Football Club|West Brom]] | 35 | 0 |- | | [[Finn Azaz]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2000|9|7|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Southampton Football Club|Southampton]] | 14 | 1 |- | | [[Dawson Devoy]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2001|11|20|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Bohemian Football Club|Bohemians]] | 0 | 0 |- | | [[Alex Gilbert]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2001|12|28|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Middlesbrough Football Club|Middlesbrough]] | 0 | 0 |- | | [[Joe Hodge]] | LP | {{Dáta breithe agus aois|2002|9|14|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Portugal.svg|20px]] [[CD Tondela|Tondela]] | 0 | 0 |- style="font-weight:bold; text-align:center; background-color:#109240; color:#FFF;" | colspan="8" | Ionsaitheoirí |- | | [[Troy Parrott]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2002|2|4|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Netherlands.svg|20px]] [[AZ Alkmaar]] | 35 | 11 |- | | [[Chiedozie Ogbene]] | I | {{Dáta breithe agus aois|1997|5|1|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Sheffield United Football Club|Sheffield United]] | 33 | 4 |- | | [[Adam Brennan]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2007|5|29|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] [[Shamrock Rovers F.C.|Shamrock Rovers]] | 0 | 0 |- | | [[Mason Melia]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2007|11|22|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of England.svg|20px]] [[Tottenham Hotspur Football Club|Tottenham Hotspur]] | 0 | 0 |- | | [[Jaden Umeh]] | I | {{Dáta breithe agus aois|2008|3|18|df=yes}} | [[Íomhá:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Sport Lisboa e Benfica|Benfica]] | 0 | 0 |} [[Catagóir:Foirne sacair náisiúnta|Éire]] [[Catagóir:Sacar i bPoblacht na hÉireann]] [[Catagóir:Foireann sacair náisiúnta Phoblacht na hÉireann]] |} == Féach freisin == * [[Corn FIFA an Domhain 2026 - Grúpa Cáilithe F de chuid UEFA]] == Tagairtí == {{reflist}} pv1pskdybgzmjc1odz5vpbh12wm727f 0 7106 1314507 1206385 2026-05-20T23:33:47Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1314507 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Ceann de na 50 stát de chuid [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]] is ea '''Texas'''. Bunaíodh 'Poblacht Texas" in 1836 agus d'ionghabh na Stáit Aontaithe Texas sa bhliain 1845. Tháinig ainm an stáit as an [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] [[Caddo]], teanga [[Na Meiriceánaigh Dhúchasacha|bhundúchasach Mheiriceánach]] a bhí á labhairt ag na [[Hasinai]]. Comhghuaillíocht de threibheacha ab ea na Hasinai agus an teanga seo á labhairt acu. Is é is brí leis an bhfocal ''táyshaʔ'' sa teanga seo ná "cara", agus nuair a chuir na Meicsicigh iarmhír na huimhreach iolra leis, fuarthas ''Texas'' nó ''Tejas''. [[Íomhá:Stephen f austin.jpg|clé|mion|Stephen Fuller Austin, "athair Texas"]] == Stair == Thosaigh [[Réabhlóid Texas]]<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Texas Revolution|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Texas_Revolution&oldid=1137698027|journal=Wikipedia|date=2023-02-06|language=en}}</ref> ar 2 Deireadh Fómhair 1835 agus mhair an cogadh seacht mhí. Tharla an cogadh de bharr roinnt cúinsí, difríochtaí idir muintir Mheicsiceo agus muintir Texas ó thaobh cultúir de san áireamh, chomh maith le dearcaí i leith na sclábhaíochta agus an rialtais.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/cothrom-an-lae-2-márta-ljHLD_zWGdZ/|teideal=Cothrom an Lae|údar=Conradh na Gaeilge, Londain (Luimneach)|dáta=2 Márta 2023|language=ga-IE|work=Listen Notes|dátarochtana=2023-03-09}}</ref> Bunaíodh "[[Poblacht Texas]]" ar an [[2 Márta]] [[1836]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://knowinsiders.com/texas-independence-day-march-2-history-celebration-34190.html|teideal=Texas Independence Day (March 2): History, Celebration|údar=KnowInsiders|language=en|work=KnowInsiders|dátarochtana=2022-03-02|archivedate=2022-03-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220302215139/https://knowinsiders.com/texas-independence-day-march-2-history-celebration-34190.html}}</ref> nuair a d’fhógair Texas a neamhspleáchas ó Mheicsiceo go foirmiúil. Ag an am céanna, rinne an t-arm [[Meicsiceo|Meicsiceach]], faoi Antonio López de Santa Anna, [[léigear]] ar an [[Misean Alamo|Alamo]] agus ar [[6 Márta]] [[1836]], rinneadh slad ar na “Texian” a bhí ann, ina measc [[Davy Crockett]], laoch pobail na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stát Aontaithe]]. Chuir an t-ionsaí uafás ar mhuintir na háite ag an am. Cloíodh an t-arm [[Meicsiceo|Meicsiceach]] sa Chath San Jacinto ar an [[21 Aibreán]] [[1836]]. Bhí Poblacht Texas ann ar feadh tréimhse deich mbliana, go dtí gur ionghabh na Stáit Aontaithe an stát agus gur ligeadh isteach san Aontas é.<ref name=":0" />[[Íomhá:Enchanted-Rock-July-2008.jpg|mion| Stoirm in aice [[Enchanted Rock]] i gceantar na gcnoc i dTexas|clé]] ==Tíreolaíocht Texas== Is é Texas an dara stát is mó sna Stáit Aontaithe de réir a achair (tá [[Alasca]] níos mó) agus de réir an daonra (tá [[California]] níos mó).[[Íomhá:Oil well.jpg|clé|mion|Ola tobar (pumpjack), Texas]]Is í [[Austin, Texas|Austin]] [[príomhchathair]] Texas, ach is í [[Houston, Texas|Houston]] an chathair is mó. Ainmníodh an dá chathair as daoine de bhunaitheoirí an stáit, is é sin, Stephen Fuller Austin, "athair Texas", agus Sam Houston, a chaith dhá sheal ina Uachtarán ar Texas nuair a bhí sé ina Phoblacht neamhspleách. Tá duine as gach beirt in Texas ina gcónaí i ndúiche cathrach Houston nó i ndúiche cathrach [[Dallas-Fort Worth]]. Úsáidtear an giorrúchán '''TX''' don phost. ===Contaetha i Texas=== {{Príomhalt|Liosta contaetha i Texas}} ==Geilleagar== Is iad an dá [[Tionscal|thionscal]] is mó a thuilleann clú do Texas ná an [[fuinneamh]] ([[Giniúint leictreachais|giniúint chumhachta]] agus scagaireacht artola) agus an [[aerloingseoireacht]] ([[NASA]]). ==Iompar== Rialaíonn [[Roinn Iompair Texas]] (TxDOT) bóithre, eitleoireacht agus córais iompair poiblí sa stát. Is é [[Aerfort Idirnáisiúnta Dallas/Fort Worth]], lonnaithe leath bealaigh idir [[Dallas, Texas|Dallas]] agus [[Fort Worth, Texas|Fort Worth]], an t-aerfort is mó sa stát, an dara is mó sna Stáit Aontaithe, agus an ceathrú is mó ar domhan. An dara aerfort is mó sa stát ná [[Aerfort Idirilchríochach George Bush]] i [[Houston, Texas|Houston]]. Freastalaíonn trí sheirbhís [[Amtrak]] ar Texas: *An ''Texas Eagle'' idir [[Chicago, Illinois|Chicago]] agus [[San Antonio, Texas|San Antonio]], *An ''Sunset Limited'' idir [[New Orleans, Louisiana|New Orleans]] agus [[Los Angeles, California|Los Angeles]], *An ''Heartland Flyer'' idir Fort Worth agus [[Cathair Oklahoma, Oklahoma|Cathair Oklahoma]]. Is é [[Calafort Houston]] ceann de na calafoirt is mó ar domhan. Tá faid 80 ciliméadar aige, agus is é an dara calafort is gnóthaí sa tír ó thaobh tonnáiste de i ndiaidh [[Calafort Louisiana Theas]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Texas}} {{Stáit Aontaithe Mheiriceá}} [[Catagóir:Stáit Mheiriceá]] [[Catagóir:Texas| ]] [[Catagóir:Stáit SAM a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu]] [[Catagóir:Áiteanna a bhfuil ainmneacha a thagann ón teangacha na Meiriceánach Dúchasach orthu]] [[Catagóir:Texas]] 1kh3fm58qp2ew3ma9g9b63izmlfgysj 14 7376 1314349 1251548 2026-05-20T16:41:41Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314349 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Príomh-airí]] nlfvzwijcfa9ysvb9gudq9x5drrb8nz 0 7484 1314513 1308072 2026-05-21T06:06:09Z CommonsDelinker 440 Ag baint [[:Íomhá:President_Ronald_Reagan,_George_Shultz,_and_James_Baker_in_a_National_Security_Council_Meeting.jpg|President_Ronald_Reagan,_George_Shultz,_and_James_Baker_in_a_National_Security_Council_Meeting.jpg]] amach, agus ag chur [[:Íomhá:Presiden 1314513 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} B'é '''Ronald Wilson Reagan''' ([[Gaeilge]]: ''Raghnall Mac Liam Ó Riagáin'') ([[6 Feabhra]] [[1911]] - [[5 Meitheamh]] [[2004]]) an 40ú [[Uachtarán na Stát Aontaithe|hUachtarán na Stát Aontaithe]] (1981-1989), agus an 33ú [[Gobharnóir]] [[California]] ó [[1967]] go dtí [[1975]]. Ba é Ronald Reagan a bhain Toghchán Uachtaránachta SAM i Samhain 1980. Chaith sé dhá théarma ina Uachtarán; le linn an ama seo thit an [[Cogadh Fuar]] chuig íosphointí nua teannais agus ansin bhain sé ardphointí nua chomhoibrithe amach; pointí a bhí chóir a bheith doshamhalta go dtí sin.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf|teideal=An Cogadh Fuar|údar=stmarys-belfast.ac.uk|dáta=2014|dátarochtana=2022|archivedate=2020-06-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200604182555/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/An_Cogadh_Fuar.pdf}}</ref> [[Íomhá:Ronald Reagan film still from "Knute Rockne All American" (cropped).jpg|clé|mion|Reagan sa scannán "Knute Rockne All American", 1940]] [[Íomhá:Ronald Reagan in General Electric Theater.jpg|clé|mion|1950idí]] == Aisteoir == Aisteoir ba ea Reagan sna 1940idí-1960idí. Bhí Reagan áirithe i measc na bhfear ba bhreátha go fisiciúil i Hollywood ina óige.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/i-wont-vote-for-a-crook-or-an-asshole-caitheamh-i-ndiaidh-kennedy-agus-reagan/|teideal=‘I won’t vote for a crook or an assh*le’ – caitheamh i ndiaidh Kennedy agus Reagan|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Bhí cáil air mar mar chraoltóir chomh maith. == Uachtaránacht == Chaill [[Jimmy Carter]] in aghaidh Reagan sa bhliain 1980. Ag 69 bliain d'aois, b'é Reagan an duine is sine ag an am nuair a toghadh ina [[Uachtarán]] é sa bhliain 1980 (bhí [[Donald Trump|Trump]] beagáinín níos sine níos déanaí). Is iomaí spochadh a bhíodh ann faoina aois ag an am.  An bhféadfadh ‘seanfhear’ cúraimí na Stát Aontaithe a láimhsiú?<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/blianta-faoi-bhlath-donald-trump-agus-feilmearai-chonamara/|teideal=Blianta faoi bhláth – Donald Trump agus feirmeoirí Chonamara|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=13 Nollaig 2016|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Chaith Reagan ocht mbliana sa Teach Bán.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/kennedy-agus-reagan-i-measc-na-laochra-go-foill-ach-carter-ag-ardu-sna-cairteacha/|teideal=Kennedy agus Reagan i measc na laochra go fóill ach Carter ag ardú sna cairteacha|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=15 Iúil 2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> áirítear Reagan ar dhuine de na hUachtaráin ba mhó riamh a thaitin le pobal Mheiriceá.<ref name=":2" /> Luann an tOllamh le hEolaíocht Pholaitiúil, John Orman, go raibh seacht gcinn de thréithe ag Reagan a d’oibrigh thar cionn dó mar Uachtarán ar Mheiriceá sna hochtóidí. Ba iad na tréithe sin: Díocas chun coimhlinte sa bpolaitíocht agus sa saol. Suim aige i gcúrsaí spóirt; É aclaí. Muinín aige as a thuairimí féin agus a sheasamh féin ar cheisteanna na polaitíochta agus an tsaoil. É ábalta guaim a choinneáil ar a chuid mothúchán go poiblí. É láidir agus daingean. Agus é ar a chompord leis an gcumhacht.<ref name=":1" /> [[Íomhá:Reagan-Bush Pocket Knife, 1980 Presidential Campaign (17213684912).jpg|clé|mion|1980]] [[Íomhá:Ronald Reagan 1984 bumper sticker 2014BSReagan1Click-1x5.jpg|clé|mion|1984]] [[Íomhá:Bush reagan.jpg|clé|mion|Reagan agus George H. W. Bush, 1984]]Chuirfí Reagan san eite dheis ach ní raibh leisce air comhréiteach a dhéanamh ar cheisteanna go leor leis na Daonlathaigh. Ar 30 Márta 1981, rinneadh '''iarracht feallmharaithe''' ar Reagan in [[Washington, D.C.|Washington DC]] {{Main|Iarracht Ronald Reagan a fheallmharú}} === Geopholaitíocht: an Cogadh Fuar === Bhí Reagan frith[[Cumannachas|chumannach]] go smior agus mar sin de in éadan [[détente]]. In 1983 thug sé an t-ainm clúiteach ‘impireacht an oilc’ ar an [[APSS]].<ref name=":0" /> Dúirt Reagan faoin APSS:<blockquote>'Impireacht an oilc . . . fócas an oilc i saol an lae inniu . . . creidim go bhfuil an cumannachas ina chaibidil aisteach bhrónach eile i stair an chine dhaonna a bhfuiltear ag scríobh a cuid leathanach deireanach anois féin.'</blockquote>Chuige sin thosaigh sé a chaitheamh ollsuimeanna airgid ar chórais nua slándála agus chosanta. Tugadh isteach réimse de [[Diúracán cúrsála|dhiúracáin]] nua-aimseartha. Bunaíodh líon suntasach de na diúracáin seo san Eoraip, rud a ghoill go mór ar ghrúpaí síochána ar nós CND ([[Feachtas um Dhí-Armáil Núicléach]]).<ref name=":0" /> [[Íomhá:President Ronald Reagan George Shultz James Baker in a National Security Council Nsc Meeting Re- Strategic Defense Initiative Sdi Star Wars - DPLA - 1a124b10d6b8648394518cf337d5cd18.jpg|clé|mion|'Star Wars': Reagan, George Shultz i lár, and James Baker ar chlé, 1986]] [[Íomhá:President Reagan at NIH with young patient (14172882837).jpg|clé|mion|1987]] === ‘Star Wars’ === Bhí an córas cosanta '[[Strategic Defense Initiative|Star Wars]]' go mór i mbéal an phobail le linn ré Ronald Reagan. Thacaigh Reagan le forbairt an [[Tionscnamh Straitéiseach Cosanta]] (Strategic Defense Initiative), córas léasair cosanta a mbeadh de thoradh air go gcruthófaí sciath thart ar SAM, nárbh fhéidir le [[Diúracán cúrsála|diúracáin]] na [[An Rúis|Rúise]] teacht tríd. Ní haon ionadh é, b’fhéidir, gur tugadh an leasainm ‘Star Wars’ air.<ref name=":0" /> D’éirigh an teannas chomh géar sin go ndearna an Rúis baghcat ar na [[Cluichí Oilimpeacha|Cluichí Oilimpeacha i 1984]] a reáchtáladh i Los Angeles. === Geilleagar === Chosain forbairtí ar nós Star Wars na billiúin dollar agus roimh i bhfad bhí deacrachtaí ag [[Eacnamaíocht|geilleagar]] SAM. Bhí an cás níos measa fiú sa Rúis, áfach; agus Moscó ag iarraidh fanacht cab ar chab le dul chun cinn teicneolaíoch SAM, chóir a bheith gur thit geilleagar na Rúise as a chéile ar fad. Bheadh ar an dá thír costais a ísliú ar bhonn práinne.<ref name=":0" /> === Cainteanna faoi Theorannú Arm === Mar dhóigh le teacht chun réitigh, thionóil Reagan agus [[Míchail Gorbaitseov|Mikhail Gorbaitseov]] sraith de chruinnithe mullaigh. I dtús báire is beag a baineadh amach. Ach i ndiaidh idirbheartaíocht dhian d’aontaigh an dá thaobh ar armlón a laghdú. Bhí an comhaontú s’acu le fáil i g[[Conradh na bhFórsaí Núicléacha le Meánraon]] ar 8 Nollaig 1987,<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Intermediate-Range Nuclear Forces Treaty|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Intermediate-Range_Nuclear_Forces_Treaty&oldid=1091160087|journal=Wikipedia|date=2022-06-02|language=en}}</ref> a chinntigh gur cuireadh as feidhm na mílte [[Airm núicléacha|arm núicléach]] agus a chuir stad le clár Star Wars. Lig an Conradh fosta d’fhoirne cigirí maoirseacht a dhéanamh ar scrios na n-arm. == Oidhreacht == Is beag a chodail Reagan agus '''t'''háinig [[galar Alzheimer]] air; d'éag [[5 Meitheamh]] [[2004]]. Inniu faightear [[Músaem|iarsmalann]] Ronald Reagan i Simi Valley, California. == Éire == Thug neart de na Gael-Mheiriceánaigh tacaíocht do Ronald Reagan lena linn. Is cosúil gur duine tíriúil a bhí ann chomh maith le bheith ina aisteoir.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/tabharfaidh-slua-de-na-gaeil-mheiriceanaigh-vota-do-donald-trump-sa-gcead-toghchan-eile/|teideal=Tabharfaidh slua de na Gaeil-Mheiricéanaigh vóta do Donald Trump sa gcéad toghchán eile|údar=Seosamh Ó Cuaig|dáta=8 M.F. 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Bhí Reagan bródúil as a shinsear agus as an ngéineolaíocht Éireannach a bhí fite fuaite ina chreatacha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/treithe-na-neireannach-sa-teach-ban-buntaiste-do-joe-biden/|teideal=Tréithe na nÉireannach sa Teach Bán – buntáiste do Joe Biden?|údar=Máirtín Ó Catháin|dáta=2 Nollaig 2020|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> Tháinig Reagan ar cuairt ar Éirinn i 1984 agus tharraing sé conspóid. Mar shampla dhiúltaigh an tEaspag [[Eamonn Casey]] bualadh le Reagan i n[[Gaillimh]]. Níor aontaigh an tEaspag le polasaí [[Cluichí Oilimpeacha an tSamhraidh 1900|Stáit Aontaithe Mheiriceá]] i [[Meiriceá Láir]] ag an am.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/iar-easpag-na-gaillimhe-eamon-casey-tar-eis-bhais-agus-e-89-bliain-daois/|teideal=Iar-Easpag na Gaillimhe Eamonn Casey tar éis bháis agus é 89 bliain d’aois|údar=tuairisc.ie|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-06-05}}</ref> == Féach freisin == * [[Iarracht Ronald Reagan a fheallmharú]] * [[An Cogadh Fuar]] * [[Tionscnamh Straitéiseach Cosanta]] == Tagairtí == {{reflist}} {{UachtaráinSAM}} {{DEFAULTSORT:Reagan, Ronald}} [[Catagóir:Uachtaráin na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1911]] [[Catagóir:Básanna in 2004]] [[Catagóir:Ronald Reagan]] 0ccmvi7fw5b31apwamptksmj8cu016d 0 7616 1314455 1309164 2026-05-20T19:58:54Z Conradder 34685 cat 1314455 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Polaitíocht|Polaiteoir]] agus [[Sagart|eaglaiseach]] i d[[Tuaisceart Éireann]] ab ea an tOirmhinneach '''Ian Richard Kyle Paisley, Barún Thaobh na Banna''', CB ([[6 Aibreán]] [[1926]] - [[12 Meán Fómhair]] [[2014]]). [[Teachta Parlaiminte]] d'[[Aontroim Uachtarach]] a bhí ann ón mbliain [[1970]] go 2010, agus comhalta i Stormon (nó [[Tionól Thuaisceart Éireann]]) ó 1998 go 2011. Bhí sé de mhisneach ag Paisley beart a dhéanamh de réir a chuid tuairimí. Ach tharraing sé go leor conspóide as ucht a chuid argóintí ar an b[[poblachtánachas in Éirinn]] agus ar an [[Caitliceachas|Eaglais Chaitliceach Rómhánach]]. Nuair a fuair an Pápa Eoin bás i 1963 dúirt Paisley go raibh ‘an peacach Rómhánach in Ifreann’. I bParlaimint na hEorpa i 1988 bhéic Ian Paisley - feisire Eorpach ag an am - ar an bPápa Eoin Pól 11 gurb é an tAinchríost é. Caitheadh an Paisley amach ach níor cháin a lucht leanúna é agus ní raibh náire ar bith air. Ach in 2005, áfach, nuair a bhí sé ag druidim le roinnt na cumhachta in Stormont rinne sé comhbhrón, más go patuar é, leis an bpobal Caitliceach faoi bhás Eoin Pól 11.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/diol-suntais-chomh-dearfach-is-a-bhi-an-dup-faoi-threithe-an-phapa-proinsias/|teideal=Díol suntais chomh dearfach is a bhí an DUP faoi thréithe an Phápa Proinsias|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=23 Aibreán 2025|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2025-04-23}}</ref> == Cúlra == Saolaíodh Ian Paisley ar [[6 Aibreán]] [[1926]] in [[Ard Mhacha]]. Ach d'fhás sé aníos i m[[An Baile Meánach|Baile Meánach]], áit a raibh a athair ina mhinistir do na Baistithe Neamhspleácha. B'é a mháthair, Isabella Paisley ó [[Albain]], a chuir i dtreo an tSoiscéalachais é nuair a bhí sé sé bliana d'aois. Nuair a chríochnaigh sé a chuid [[Scoil|scolaíochta]] i mBaile Meánach, chuaigh sé ag obair ar [[Feirmeoir|fheirm]] i gContae Thír Eoghain. == Preispitéireachas == Bhí Paisley ar duine acu a bhunaigh Eaglais Shaor-Phreispitéireach Uladh agus ina Mhodhnóir ar an eaglais chéanna. Nuair a bhí Paisley ina dhéagóir, agus an [[An Dara Cogadh Domhanda|dara cogadh domhanda]] ar siúl, mhothaigh Paisley gur chóir dó dul le reiligiún mar shlí bheatha, agus rinne sé staidéar ar an [[Dia|diagacht]] i gcoláiste bunúsaíoch sa [[An Bhreatain Bheag|Bhreatain Bheag]] agus i m[[Béal Feirste]], cé nár bhain sé amach céim i gceachtar den dá scoil. Oirníodh Paisley mar mhinistir Protastúnach i mBéal Feirste sa bhliain [[1946]]. Bhí ministrí ó cheithre eaglais éagsúla páirteach sa t-searmanas, ach bhí sé ina ábhar conspóide i gcónaí, an raibh údarás ceart eaglasta acu le páirt a ghlacadh nó le dintiúirí a bhronnadh ar Phaisley. Ina dhiaidh sin, bhí deacrachtaí ag Paisley cead seanmóireachta a fháil ón [[Preispitéireachas|Eaglais Phreispitéireach]], agus sa deireadh thiar thall, bhunaigh sé agus lucht a thacaíochta an Eaglais Shaor-Phreispitéireach ar an g[[An Chrois Ghearr|Crois Ghearr]] ar [[Lá Fhéile Pádraig]] sa bhliain [[1951]]. [[Íomhá:Ballynahinch Free Presbyterian Church, November 2010 (02).JPG|mion|Séipéal Saor-Phreispitéireach Bhaile na hInse, Samhain 2010|clé|220x220px]] An dochtúireacht a bhí ag Paisley, ba dochtúireacht oinigh é a fuair sé ó Ollscoil Bob Jones. Coláiste bunúsaíoch Críostaí is ea an ollscoil seo agus í lonnaithe i nGreenville i g[[Carolina Theas]] sna [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]]. Bhí Paisley mór le mac an fhir a bhunaigh an ollscoil, Bob Jones Jr., ceannaire bunúsaíoch Críostaí sna Stáit a fuair bás sa bhliain [[1997]]. Bhí dlúthchaidreamh ag Paisley le hOllscoil Bob Jones, agus é ag labhairt go poiblí ansin ó am go ham. Bhunaigh Paisley [[nuachtán]] dá chuid féin, an ''Protestant Telegraph'', lena theachtaireacht féin a reic. Níos déanaí, bhí suíomh [[Gréasán Domhanda|gréasáin]] aige, Institiúid Eorpach an Léinn Phrotastúnaigh[http://www.ianpaisley.org], a dhéanann an gnó céanna. Bhí an dúrud leabhar, bileog agus paimfléad scríofa aige ina bpléann sé cúrsaí an reiligiúin agus na polaitíochta, agus a chuid scríbhinní á ndíol go fairsing sna Stáit Aontaithe féin, rud a chinntíonn teacht isteach maith do Phaisley agus a mhuintir. == Polaitíocht == ==== [[1950idí]] ==== [[Íomhá:Fish and Chip Shop - A Sign of the Times - geograph.org.uk - 526795.jpg|mion|Fish and Chip Shop, For Cod and Ulster, East Belfast|clé|220x220px]] Sa bhliain [[1956]], bhunaigh Paisley agus roinnt Phrotastúnach eile an eagraíocht úd UPA, nó Gníomhaíocht Phrotastúnach Uladh. Bhí cuid mhór de bhunaitheoirí na heagraíochta seo le ról tábhachtach a dhéanamh i saol na nAontachtóirí sna blianta a bhí le teacht. Go bunúsach, bhí an tUPA ceaptha le haghaidh téisclime roimh ionsaithe an IRA trí dhaoine saorthoilteanacha as measc an phobail a earcú le dul ar patról, trí bharacáidí a thógáil agus trí shúil a choinneáil ar dhaoine a d'fhéadfadh a bheith ag comhoibriú leis an IRA. Mar a thiontaigh na cúrsaí amach, áfach, ní raibh gá le gníomhaíocht shaorthoilteanach den chineál sin san am, ós rud é gurbh é Feachtas na Teorann an chloch ba mhó ar phaidrín an IRA san am. Mar sin féin, fágadh struchtúr an UPA gníomhach, agus bhain Paisley úsáid as lena theachtaireacht féin a reic ag cruinnithe. B'ansin a tharraing sé súil an tsaoil mhóir air féin an chéad uair, agus é ag tarraingt trioblóide agus corraíola lena chuid óráidí binbe. ==== [[1960idí]] ==== [[Íomhá:Scottish and Northern Ireland Ministers.jpg|mion|2008 - Signing of the Joint Agreement between Scotland and Northern Ireland (Ian Paisley agus [[Máirtín Mag Aonghusa]]).|clé|220x220px]] Sna [[1960idí|seascaidí]], bhí Paisley ar thús cadhnaíochta ag cur in aghaidh an dóigh a raibh [[Terence O'Neill]], [[Príomh-Aire|príomh-aire]] an Tuaiscirt, ag iarraidh comhréiteach a shocrú agus spiorad dea-chomharsanachta a chothú le [[Poblacht na hÉireann]]. B'ionann sin, dar le Paisley, agus tréas, go háirithe nuair a chuaigh an Niallach i dteagmháil phearsanta le [[Seán Lemass]], [[Taoiseach]] na Poblachta. Cé gur pragmatach agus praiticiúil ab ea Lemass, cosúil leis an Niallach féin, bhí Paisley an-mhímhuiníneach as, ó ghlac sé páirt in [[Éirí Amach na Cásca]] ina óige. Chuir Paisley in aghaidh iarrachtaí an Niallaigh [[Cearta daonna|cearta mionlaigh]] a bhronnadh ar na Caitlicigh agus stop a chur le cleachtais áirithe a bhí ag buanú drocháit na gCaitliceach sa tsochaí, ar nós chlaonroinnt na dtoghlach. ==== 1964 ==== Sa bhliain [[1964]], d'éiligh Paisley ar [[Constáblacht Ríoga Uladh|Chonstáblacht Ríoga Uladh]] go mbainfí [[Bratach na hÉireann|trídhathach]] na hÉireann d'oifigí [[Sinn Féin|Shinn Féin]] i m[[Béal Feirste]] agus comhlíonadh an t-éileamh seo. B'é an mana a bhí ag Paisley ná "ní ghéillfear!"<ref>nó "bás nó bua!" nó "deamhan géilleadh" (''no surrender'')</ref>, is é sin, níor chóir [[Cearta daonna|cearta sibhialta]] ar bith a ghéilleadh do na Caitlicigh, ós rud é gur dual dóibh bheith mídhílis don Choróin. Bhí Paisley go minic anuas ar chomharbaí Uí Néill, mar atá, [[Brian Faulkner]] agus [[James Chichester-Clark]], toisc nach raibh siad sách dian ar na Caitlicigh, dar le mo dhuine. [[Íomhá:RevDr.IanPaisley.jpg|clé|mion|2011|220x220px]] ==== 1969 ==== I Mí na Márta [[1969]], chaith Paisley seal sa phríosún in éineacht le Major Ronald Bunting. Bhí an bheirt sin i ndiaidh frithléirsiú neamhdhlíthiúil a chóiriú mar agóid in aghaidh an mhórshiúil a bhí ag Cumann Cearta Sibhialta Thuaisceart Éireann (NICRA) in [[Ard Mhacha]]. D'fhág Paisley an príosún nuair a fuair ciontóirí polaitiúla pardún ginearálta. Íorónta go leor, cé gur Protastúnach a bhí ann, chuaigh mac Ronald Bunting, Ronald Óg nó [[Ronnie Bunting]] le Poblachtánachas ina dhiaidh sin, agus é ar duine de bhunaitheoirí an [[INLA]]. [[Íomhá:W. Bush and Martin McGuinness.jpg|thumb|Ian Paisley (ar chlé) le [[George W. Bush]] agus [[Máirtín Mag Aonghusa]] (2007)|clé|220x220px]] ==== 1970idí ==== Ar an [[16 Aibreán]] [[1970]], bhuaigh Paisley suíochán i bParlaimint Thuaisceart Éireann. Ansin ar an 18 Meitheamh 1970, toghadh Paisley chun na parlaiminte i [[Westminster]]. Bhí air cúl a thabhairt lena shaol príobháideach nuair a thug sé aghaidh ar an bpolaitíocht. Bhí Paisley ansin ina cheannaire ar an b[[Páirtí Aontachtach Daonlathach]] ón bhliain 1971 go 2008<ref>[http://www.rte.ie/news/2008/0531/northpolitics.html RTE.ie - 31 Bealtaine 2008 - ''Robinson replaces Paisley as DUP leader'']</ref> De réir cáipéisí de chuid Rialtas na Ríochta Aontaithe a tháinig chun solais sa bhliain [[2002]], d'fhéach Paisley le comhréiteach a bhaint amach leis an [[SDLP]] sa bhliain [[1971]], agus an Rúnaí Caibinéid Sior Burke Trend ina idirghabhálaí eatarthu. Thug Paisley le fios go bhféadfadh sé "socrú a chur ar bun leis na ceannairí Caitliceacha agus córas nua rialtais a thógáil ar an dúshraith seo". Dealraíonn sé, áfach, nach bhfuair Paisley ach an dubheiteach, nuair a tuigeadh don SDLP go mbeadh an comhréiteach seo féin ag fabhrú do na hAontachtóirí i gcónaí. Seo an méid a bhí le rá ag Paisley féin i dtaobh an chomhréitigh: :''Ní raibh an SDLP sásta téanachtaint linn an bealach ba mhian linn. Ní dhéarfainn go raibh comhchainteanna ann, ach d'éist muid le tuairimí is le dearcaíocha a chéile, ach níor tháinig aon fhorbairt air sin. Bhí muid ullamh triail a bhaint as dóigheanna nua le Tuaisceart Éireann a rialú, iontas go mbeadh lucht an dá chreideamh sásta leis an gcineál rialtais a bheadh ann, ach b'é an eochair é go gcaithfeadh an duine a raibh an chumhacht aige an chumhacht sin a fháil ó na daoine.'' [[Íomhá:Ian Paisley - (cropped).png|mion|14 Bealtaine 2007|clé|226x226px]] Bhí Paisley míshásta leis an dóigh ar chuir rialtas [[Edward Heath]] Parlaimint Thuaisceart Éireann ar fionraí sa bhliain [[1972]] leis an stáitín a rialú go díreach ó Londain. Chuir Paisley in aghaidh [[Comhaontú Sunningdale|Chomhaontú Sunningdale]], arbh iarracht uaillmhianach é le baint Phoblacht na hÉireann, Thuaisceart Éireann agus na Ríochta Aontaithe le chéile a athshainiú ó bhonn. Bhí an comhaontú seo ag gealladh comhrialtas an dá phobal (nó Coiste Feidhmiúcháin Cumhachtroinnte), chomh maith le Comhairle na hÉireann a nascfadh an dá stát ar oileán na hÉireann ar leibhéal dlíthiúil (cé nach n-athródh sí stádas bunreachtúil an stáitín). Bhí an-pháirt ag lucht leanúna Paisley sa stailc a chuir comhaontú Sunningdale ar neamhní. ==== An Eoraip ==== Bhí Paisley ina Fheisire Eorpach do Thuaisceart Éireann sna blianta [[1979]]-[[2004]]. == Ord Oráisteach == Bhí Paisley ina baill de na Printisigh, eagraíocht na nDílseoirí i n[[Doire]]. Bhí sé ina bhall den [[Ord Oráisteach]] freisin, tráth. Sa bhliain [[1962]], áfach, chuaigh ball sinsearach dá lóiste ag éisteacht Aifrinn Chaitlicigh. D'éirigh Paisley as an eagraíocht mar agóid, nuair nach bhfuair an "fealltóir" an pionós ba chuí dó, dar le Paisley. Bhí baint aige leis an Ord Oráisteach Neamhspleách, agus é ag óráidíocht ar a bhfeis siúd gach bliain, ar an dóú lá déag de Mhí Iúil. == Ar Scor == [[Íomhá:EileenPaisley.jpg|mion|Eileen Paisley|clé]]Tar éis do Paisley éirí as [[Teach na dTeachtaí]], uaislíodh é ar an [[18 Meitheamh]] [[2010]] nuair a rinneadh Barún Thaobh na Banna, as Aontroim Thuaidh i gContae Aontroma, de. Ba bhall Paisley de Chomhairle na Banríona. Fuair sé bás ar [[12 Meán Fómhair]] [[2014]].<ref>[https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-29177705] Fógra mairbh ón BBC, arna rochtain ar 12 M.F. 2014</ref> == Saol Pearsanta == Bhí sé pósta ar Eileen Paisley, agus bhí cúigear clainne acu. Chuaigh Rhonda agus Ian le polaitíocht, ar nós a n-athara. == Tagairtí == {{reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.youtube.com/watch?v=-gdREMz_w9I Físeán d'Ian Paisley agus é ag damnú Phápa na linne sin, Eoin Pól II, sa Pharlaimint Eorpach i 1988] {{DEFAULTSORT:Paisley, Ian}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1926]] [[Catagóir:Básanna in 2014]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Daoine Albanacha Ultacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] mromnctp1bq1w5lq50lncz7h7mo963a 0 7926 1314381 1269891 2026-05-20T17:02:59Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Corcu Duibne 1314381 wikitext text/x-wiki :'' Don dream ársa, féach [[Corcu Duibne]] {{WD Bosca Tíreolaíocht Fhisiceach}} '''Corca Dhuibhne''' a thugtar ar an [[leithinis]] díreach laistiar de [[Trá Lí|Thrá Lí]] i [[Contae Chiarraí|gContae Chiarraí]], agus ar an m[[barúntacht]] atá suite ar an leithinis. Is é [[An Daingean]] nó [[Daingean Uí Chúis]] príomhbhaile na leithinse agus ceantar oifigiúil [[Gaeltacht]]a is ea an chuid den leithinis laistiar do [[Lios Póil]] agus den tSráidbhaile. === Iontais === Tá Corca Dhuibhne ar cheann desna hionaid is breátha in Éirinn don té a bhfuil suim aige dul ag dreapadh nó dul ag siúl cois trá, cois na haille nó ar cheann de bhealaí siúlóide aitheanta na tíre. Dosna cuairteoirí a thabharfaidh aghaidh ar Iarthar Dhuibhneach is féidir tabhairt fé [[Cnoc Bréanainn|Chnoc Bréanainn]], an dara cnoc is airde i g[[Cúige Mumhan]], fé cheann de mhullaigh [[Sliabh Mis (Ciarraí)|Shliabh Mis]] os cionn na farraige, fé Chosán na Naomh nó fé [[Slí Chorca Dhuibhne|Shlí Chorca Dhuibhne]], dhá cheann desna siúlóidí náisiúnta is áille sa tír. Tá [[Cnoc Bréanainn]] in iarthuaisceart na leithinse ina dheighilt nádúrtha idir an dá chuid stairiúla de Chorca Dhuibhne, mar atá, [[Duibhneach]], laistiar agus laisteas den chnoc agus [[Leitriúch]] lastoir de. Amach ó [[Dún Chaoin|Dhún Chaoin]] sa chuid is siar siar atá na [[Blascaodaí]], scata oileán arbh astu do [[Peig Sayers|Pheig Sayers]], [[Thomás Ó Criomhthain]] a scríobh an leabhar cáiliúil [[An tOileánach]], [[Muiris Ó Súilleabháin]], údar [[Fiche Bliain ag Fás]] agus roinnt scríbhneoirí eile. <br><gallery> Dingle-04-von See-2017-gje.jpg|Cois Trá sa [[An Daingean|Daingean]] Dingle-18-Strand Str-2017-gje.jpg|Sráid na Trá, Daingean Uí Chúis Dingle-Dolphin watching-16-Cliffs-2017-gje.jpg|[[Bá an Daingin]] Slea Head-10-Floetist-2017-gje.jpg|[[Ceann Sléibhe]] Gallarus Oratory-04-1989-gje.jpg|[[Séipéilín Ghallarais|Sáipéilín Ghallarais]] </gallery> {{ÍomháLeathan|Dingle peninsula panorama.jpg|2000px|Leithinis Corca Dhuibhne, i g[[Contae Chiarraí]], [[Poblacht na hÉireann]].}} == Féach freisin == * [[Slí Chorca Dhuibhne]] == Tagairtí == {{reflist}} {{An Ghaeltacht}} [[Catagóir:Corca Dhuibhne| ]] [[Catagóir:Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Gaeltacht]] [[Catagóir:An Fhíor-Ghaeltacht]] [[Catagóir:Daingean]] n4uw03rtku59sj4rucx02lw3g44ofbm 0 8342 1314406 1275934 2026-05-20T17:22:50Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314406 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach as [[Ciarraí]] ab ea '''Dónall Ó Conaill''', nó '''Daniel O'Connell''' ([[6 Lúnasa]] [[1775]] – [[15 Bealtaine]] [[1847]]). Bhí sé i gcoinne [[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]], agus d’oibrigh sé go dian chun saoirse na g[[Caitliceachas|Caitliceach]] a bhaint amach, iarracht ar a dtugtar [[Fuascailt na gCaitliceach]]. Bhí agus tá cáil náisiúnta agus idirnáisiúnta ar Dhónall Ó Conaill as an ndearna sé chun Caitlicigh na hÉireann a fhuascailt ó Phéindlíthe na nGall, fál go haer a sháraigh sé lena shárchumas intleachta. Polaitíocht pharlaiminteach agus dílseacht fhormhór mór an phobail don chúis na hairm ba mhó ar bhain sé leas astu leis an gcuspóir mór úd a bhaint amach, seachas airm thine nó píce. Toghadh é go [[Teach na dTeachtaí, An Ríocht Aontaithe|Teach na dTeachtaí]] sa bhliain [[1828]]. Tugadh saoirse iomlán do na Caitlicigh sa bhliain [[1829]].<ref>an tAcht Faoisimh do Chaitlicigh, 1829 https://en.wikipedia.org/wiki/Roman_Catholic_Relief_Act_1829</ref> Cailleadh an Conallach sa bhliain 1847, agus cáil air ar fud na hEorpa faoin am sin. Tugadh an 'Rí gan Choróin' mar leasainm air.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.cic.ie/books/published-books/an-ri-gan-choroin-leabhair-cloite|teideal=An Rí gan Choróin (An Clóchomhar / CIC) ISBN 978-19068830-02-7|údar=Ríonach uí Ógáin|work=www.cic.ie|dátarochtana=2021-05-15|archivedate=2020-12-11|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201211092502/https://www.cic.ie/books/published-books/an-ri-gan-choroin-leabhair-cloite}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.litriocht.com/táirge/donall-o-conaill-fuascailteoir/|teideal=Dónall Ó Conaill Fuascailteoir - leabhar do pháistí (Poolbeg) 9781781998588|údar=Gaye Shortland|language=ga|dátarochtana=2021-05-15}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.inannararebooks.com/detail/101281AB/|teideal=Dónall Ó Conaill (Oifig an tSoláthair)|údar=An tAthair Antaine Ó Duibhir|dáta=1967|language=ga|work=www.inannararebooks.com|dátarochtana=2021-05-15}}</ref> [[Íomhá:Daniel O'Connell by Sir George Hayter.jpg|clé|264x264px|thumb|Dónall Ó Conaill, le George Hayter, 1834]] == Tús a shaoil == Rugadh Dónall láimh le [[Cathair Saidhbhín]] sa bhliain 1775. Bhí muintir Uí Chonaill go maith as. D’uchtaigh a uncail gan leanbh é agus d'fhás sé aníos i n[[Doire Fhíonáin|Doire Fhionáin]]. Labhair sé trí Ghaeilge gach lá agus bhí a lán suim aige sna hamhráin thraidisiúnta. D'fhreastail sé ar scoil scairte i g[[Contae Chorcaí]] ar dtús, agus ansin i Reddington Academy in aice le Queenstown ([[An Cóbh]])<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theirishstory.com/2013/02/03/daniel-oconnells-childhood/|teideal=Daniel O’Connell’s Childhood. – The Irish Story|údar=theirishstory.com|language=en-GB|dátarochtana=2021-05-15|archivedate=2020-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926012533/https://www.theirishstory.com/2013/02/03/daniel-oconnells-childhood/}}</ref>. Chuaigh sé thar lear go dtí [[an Bheilg]] agus [[an Fhrainc]] ó 1790 ar aghaidh (cúig bliana déag d'aois aige ag an am) go dtí Nollaig 1793. Bhí i dtús i [[Liège]], ach bhí sé ró-óg chun fanacht ann. Chaith sé seal i [[Lováin|Louvain]], agus ansin i Saint Omerna Fraince agus ina dhiaidh sin chuig an Coláiste Béarla in Douai.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://derrynanehouse.ie/ga/daniel-oconnell/|teideal=Daniel O’Connell|údar=Derrynane House|language=ga|dátarochtana=2022-02-01}}</ref> Bhí [[Réabhlóid na Fraince]] faoi lán seoil an tráth úd agus d’fhág ceannairc agus cíocras fola na haimsire sin míghnaoi ag Dónall ar an b[[poblachtachas]], chomh maith le tuiscint gurbh é an modh síochánta bunreachtúil an tslí ab fhearr le hathrú polaitiúil a thabhairt i gcrích.<ref name=":0"/> Ó 1794 ar aghaidh, rinne sé staidéar ar an [[dlí]] i Londain (Lincoln's Inn) agus ansin Kings Inn, i m[[Baile Átha Cliath]] sa bhliain 1796. Rinneadh abhcóide de agus glaodh chun Bharra na hÉireann é ar an 12 Aibreán 1798. Bhí sé de cháil air mar abhcóide gurbh fhéidir leis an bua a thabhairt leis fiú amháin sna cásanna ba lú dóchas agus tosaíodh ag tabhairt ‘an Comhairleoir’ air dá réir. Chuaigh an Conallach leis an bpolaitíocht den chéad uair i 1800, nuair a chuir sé in aghaidh Acht an Aontais idir Éirinn agus an Bhreatain. Ar an [[13 Eanáir]] [[1800]], thug an Conallach a chéad óráid phoiblí riamh i gcoinne an leasú a bhí beartaithe ar an reachtaíocht, chun Acht an Aontais a thabhairt isteach <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.libraryireland.com/biography/DanielOConnell.php|teideal=Daniel O'Connell - Irish Biography|work=www.libraryireland.com|dátarochtana=2021-05-15}}</ref>. Phós an Conallach a chol ochtair Máire Ní Chonaill sa bhliain 1802. Rugadh ochtar clainne beo di. === Comhrac aonair === Is beag nár cailleadh an Conallach ar an [[2 Feabhra]] [[1815]]:<ref>{{Lua idirlín|url=http://irelandinhistory.blogspot.com/2019/02/2-february-1815-daniel-oconnell-killed.html|teideal=Ireland in History Day by Day|údar=Columba Iona|language=en-GB|dátarochtana=2019-05-04}}</ref> Troideadh comhrac aonair idir Ó Conaill agus John D’Esterre, comhalta de Bhardas Átha Cliath. Cháin Dónall Ó Conaill an Bardas as a bhfaillí ar Chaitlicigh. Ach ghlac D’Esterre go pearsanta leis an gcáineadh (is cosúil) agus thug sé cuireadh chun comhraic don Chonallach.  Ghlac Ó Conaill leis an gcuireadh ar an toirt, cinneadh a mbeadh aithreachas air faoi ar ball (b'fhéidir).<ref>{{Lua idirlín|url=https://ardclough.wordpress.com/about/ardclough-history/oconnell-vs-desterre-duel/|teideal=O’Connell vs D’Esterre Duel (1815)|dáta=2013-02-01|language=en|work=Ardclough Community Council|dátarochtana=2022-02-01}}</ref> Tharla an comhrac i gCúirt an Easpaig in aice le [[Nás na Rí]], [[Contae Chill Dara|Co. Chill Dara]].  Scaoil John D’Esterre, agus chuaigh a iarracht amú (aisteach go leor... bhí an-urchar aige). Scaoil Ó Conaill agus goineadh D’Esterre go dona; chuir sé a lán fola agus bhásaigh D’Esterre dhá lá níos déanaí. Cúpla mí níos déanaí, thug Ó Conaill dúshlán Sir Robert Peel, an PríomhRúnaí in Éirinn é féin !<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/daniel-s-deadly-duels-1.723083|teideal=Daniel's deadly duels|údar=Partick Geoghegan|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-02-01}}</ref> Ach gabhadh an Conallach i Sasana agus níor throid sé comhrac aonair riamh arís. == Fuascailt na gCaitliceach == Ba é fuascailt na gCaitliceach an chéad fheachtas polaitiúil a rith sé. Theastaigh ó Dhónall Ó Conaill deireadh iomlán a chur leis [[na Péindlíthe]]. Bhunaigh sé [[Cumann na gCaitliceach]] sa bhliain 1823 chun an cuspóir seo a bhaint amach, slua-eagraíocht pholaitiúil a ghríosaigh ar son na cearta céanna polaitiúla a bhaint amach do Chaitlicigh is a bhí ag baill na hEaglaise Bunaithe cheana féin.<ref name=":0"/> Dlíodóir ab ea an Conallach a raibh an-uchtach cainte aige. D'eagraíodh sé cruinnithe ollmhóra oscailte ar fud na hÉireann agus d'fhágadh sé na mílte duine a bhíodh i láthair acu faoi gheasa ag na hóráidí meanmnacha corraitheacha a thugadh sé. Bhailigh sé [[pingin]] amháin in aghaidh na míosa ó gach ball den Chumann. (Iarradh ar gach duine sa tír pingin in aghaidh na seachtaine a íoc leis an gCumann, ach é sin a bheith ar a n-acmhainn acu) Tugadh "an Cíos Caitliceach" ar an airgead seo toisc gur ghnách é a bhailiú Dé Domhnaigh ag doras an tséipéil. {{Príomhalt|Fuascailt na gCaitliceach}} === Toghcháin === In olltoghchán na bliana 1826 bhuaigh iarrthóirí a bhí ar son na fuascailte suíocháin i naoi gcontae. Toghadh an Conallach féin ina fheisire parlaiminte i bhfothoghchán i gCo. an Chláir sa bhliain 1828, ach ní raibh cead aige an suíochán a ghlacadh toisc go raibh sé ina Chaitliceach. bhí cosc air a shuíochán a thógáil suas i d[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe]] mar gheall ar an Mionn Ceannais. Ba é sin ba chúis leis an ngéarchéim ar tháinig Fuascailt na gCaitliceach ina diaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2673168686040772|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-04-13}}</ref>[[Íomhá:Daniel O'Connell, the great Irish liberator.jpg|thumb|Pictiúr de "Daniel O'Connell, the Great Irish Liberator".|clé|273x273px]][[Íomhá:Daniel O'Connell2.jpg|clé|mion|Alfred M. Hoffy (1790-1860)|318x318px]] Cuireadh [[dlí]] nua i bhfeidhm i dtreo go mbeadh cead ag an gConallach a shuíochán a ghlacadh mar bhí eagla ar an [[rialtas]] go mbeadh [[Réabhlóid|éirí amach]] eile ann in Éirinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=O'Connell: The Life of Daniel O'Connell, 1775-1847|url=https://books.google.fr/books/about/O_Connell.html?id=GEywkgEACAAJ&redir_esc=y|publisher=Weidenfeld and Nicolson|date=1991|language=en|author=Oliver MacDonagh}}</ref> De thairbhe an fhuinnimh pholaitiúil a bhí lena thoghadh, áfach, brúdh Acht na Fuascailte chun cinn i 1829. Ritheadh an t[[Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829)|Acht Faoisimh do Chaitlicigh]] sa bhliain 1829 nuair a bhí [[Arthur Wellesley, an chéad Diúc Wellington|Arthur Wellesley]] (an chéad Diúc Wellington) ina [[Príomh-Aire|phríomh-aire]]. Tugadh aontú an rí ar an [[13 Aibreán]] [[1829]]. Thug an t-Acht cead d'fhir Chaitliceacha a bhí ábalta vótáil dul isteach i b[[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Parlaimint Shasana]] agus post a bheith acu i seirbhís an stáit nó sna [[fórsaí armtha]]. Bhí a aidhm bainte amach ag an gConallach ansin. Is é ‘An Fuascailteoir’ nó ‘An Saoirseoir’ a thugtar ar an gConallach dá bharr. {{Príomhalt|Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829)}} == Aisghairm Acht an Aontais == Theastaigh ó Dhónall Ó Conaill deireadh a chur le h[[Achtanna an Aontais 1800|Acht an Aontais]]. Thaistil sé ar fud na hÉireann agus é ag labhairt leis an gcosmhuintir ag a chuid cruinnithe móra millteanacha. Bhí timpeall is 250,000 duine i láthair ag ollchruinniú de chuid an Chonallaigh i d[[Teamhair]] ar an 15 Lúnasa 1843. Gheall sé do mhuintir na tíre go gcuirfí Acht an Aontais ar ceal. D'eagraigh sé cruinniú ollmhór ar an 8 Deireadh Fómhair 1843 i g[[Cluain Tarbh]], agus an chuma ar an scéal go mbeadh na céadta míle de dhaoine i láthair.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.loveclontarf.ie/news/daniel-o-connells-clontarf-meeting-by-vincent-ruddy-11th-november/|teideal=Daniel O Connell's Clontarf Meeting by Vincent Ruddy 11th November|language=en|work=Love Clontarf|dátarochtana=2022-02-02}}</ref> Bhí eagla ar rialtas na Breataine mar mheas siad go raibh sé ag éirí ró-chumhachtach. Cuireadh saighdiúirí agus longa breise go [[Baile Átha Cliath]] agus chuir príomh-aire na Breataine, [[Robert Peel|Sir Robert Peel]], cosc ar an gcruinniú. Níor ghlac an Conallach le foréigean, nó níor theastaigh uaidh cogadh a chothú. Mar sin, bhí sé sásta an cruinniú a chealú. De bharr an chineál seo géilliúlachta, áfach, thosaigh an Conallach ag cailleadh na gnaoi a bhí ag muintir na hÉireann air go dtí sin. {{Príomhalt|Gluaiseacht na hAisghairme}} Gabhadh an Conallach, cuireadh tréas ina leith air agus gearradh bliain príosúnachta air. Scaoileadh saor é nuair a bhí trí mhí caite aige sa phríosún, áfach. Tharla scoilt san fheachtas agus bunaíodh an ghluaiseacht 'Eire Óg'. {{Main|Éirí Amach na nÉireannach Óg}} [[Íomhá:Daniel O'Connell, defending the rights of his countrymen.jpg|220x220px|thumb|An Conallach ag cur in aghaidh Acht an Aontais.|alt=|deas]] [[Íomhá:Daniel O'Connell. Death Mask.jpg|mion|masc mairbh, 1847|220x220px]] [[Íomhá:Daniel O'Connell (here-lived plaque).jpg|mion|Cearnóg Mhuirfean, BÁC|220x220px]] [[Íomhá:O'Connell Monument to Daniel O'Connell at O'Connell Avenue, Limerick City.jpg|mion|220x220px|Cuimhneacháin, [[Luimneach]]|alt=deas]] == Ó Conaill sa bhéaloideas, agus an Ghaeilge == Is iomaí scéal béaloidis a bhaineann leis na héachtaí a rinne an "laoch cliste" seo, :''Dónall Ó Conaill ó Dhoire Fhíonáin'' :''ós aige a bhí an teanga líofa bhlasta dóibh'' :''do labhair sé go líofa leo'' :''bíodh is gan aon bhladar leo'' mar a deir dán Corcaíoch ón 19ú céad. Bhí [[An Ghaeilge|Gaeilge]] aige ó dhúchas, agus bhí [[An Béarla|Béarla]] líofa aige chomh maith. Chabhraigh an dátheangachas seo leis mar abhcóide agus mar pholaiteoir. Nuair a saolaíodh an Conallach, ba í an Ghaeilge teanga fhormhór mhuintir na hÉireann, ach bhí an Sacs-Bhéarla riachtanach i rialtas na nGall. Tá a lán scéalta béaloidis ann a thugann le fios go raibh an Ghaeilge go paiteanta aige, agus é sásta úsáid a bhaint aisti mar theanga rúnda. San am céanna, bhí sé den tuairim go raibh an Béarla ní b'úsáidí agus ní b'oiriúnaí don tsochaí chomhaimseartha a bhí ag forbairt agus ag dul chun tionsclaíochta, agus é ag tabhairt le fios gur rud maith, nó rud nádúrtha ar a laghad, a bheadh ann dar leis féin dá rachadh an Ghaeilge in éag. Bhí an dearcadh seo ag teacht leis an aisling a bhí aige i gcúrsaí eile freisin: dúirt sé go hoscailte go raibh sé ag teastáil uaidh "Briotanaigh thiar" nó ''West Britons'' a dhéanamh de na Gaeil - is é sin, daoine a mbeadh [[Cearta daonna|cearta sibhialta]], [[Teanga (cumarsáid)|teanga]] agus [[cultúr]] na Sasanach acu. === Scéal tipiciúil béaloidis faoin gConallach agus an Ghaeilge === Fuair Dónall Ó Conaill cuireadh dinnéir i Londain agus cuireadh nimh ina chupán. Ach bhí cailín ó Éirinn ann agus bhí Gaeilge aici. Bhí a fhios aici go raibh an nimh curtha ina chupán agus theastaigh uaithi gaoth an fhocail a thabhairt do Dhónall. Bhí Dónall ann agus é ar chlíothán an bhoird, agus tháinig an cailín agus gach aon ní aici á chur ar an mbord i gcóir an dinnéir; agus bhí stíobhard ag socrú an bhia - a phláta féin agus a chupán féin aige á chur ar a aghaidh amach. Ghabh an cailín isteach agus labhair sí: "A Dhónaill Uí Chonaill, an dtuigeann tú Gaeilge?" "Tuigim go maith í, a chailín ó Éirinn." "Tá nimh i do chupán a mharódh na céadta!" "Maith tú, a chailín, is tabharfaidh mé spré duit." Thóg sé a chupán féin agus chuir sé anonn é go tiubh agus thóg sé cupán eile. Maraíodh fear eile ansin ina ionad féin.<ref>Leathanach a 315 sa leabhar: ''Seanachas ó Chairbre 1.'' Seán Ó Cróinín a thóg síos, Donncha Ó Cróinín a chuir in eagar. Comhairle Bhéaloideas Éireann, an Coláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath 1985. Caighdeánaíodh an sliocht seo le haghaidh na Vicipéide.</ref><ref>Leathanach a 268 sa leabhar: O'Donnell, Jim, agus Seán de Fréine: ''Ciste Cúrsaí Reatha''. An Foras Riaracháin, Baile Átha Cliath 1992.</ref> === Béarlóireacht === Cé gur chainteoir dúchais Gaeilge an Conallach, fearacht go leor eile ag am ba creideamh seachas teanga bunchloch a náisiúnachais. Thug sé le fios go deimhin nár údar caointe aige meath na Gaeilge.<ref name=":1" /> Is léir go ndeachaigh na sluachruinnithe seo go mór mór i gcion ar mhuintir na hÉireann chomh maith le nuachtáin na linne, ach is minic a fuair lucht athbheochana na Gaeilge locht ar an gConallach, ó nach labhraíodh sé ach Béarla le lucht a éisteachta, fiú in Iarthar na hÉireann, áit nach raibh "léann ná Béarla" ag an gcuid ba mhó den chosmhuintir ag an am. Is é an míniú is minicí a thugtar ar an mBéarlóireacht seo ná go raibh sé ag díriú ar na nuachtáin. Is é sin, ní raibh gá leis an nGaeilge, ó bhí na Gaeilgeoirí bochta ag tacú leis cheana féin, ach san am céanna, bhí gá leis an mBéarla, ó chaithfeadh sé lucht léite na nuachtán a chur ar athrú comhairle faoi chúis na gCaitliceach. Ba é oighear an scéil, áfach, ná gur thosaigh cainteoirí dúchasacha na Gaeilge ag ceapadh gurbh é an Béarla teanga na polaitíochta, ó nach raibh ach Béarla á labhairt ag fear a n-ionadaíochta féin. Dúirt sé in 1833 go raibh sé airdeallach ar mheath na teanga ach: “Táim sách pragmatach gan a bheith ag caoineadh a meath. Ní buntáiste ar bith í éagsúlacht teangacha; tugadh don chine daonna í mar mhallacht ar dtús, ag tógáil Bhábéal. Ba mhór an buntáiste don chine daonna dá mbeadh an teanga chéanna á labhairt ag muintir uile an domhain,” a dúirt sé. [[Íomhá:OConnellMonument.JPG|thumb|304x304px|Dealbh chuimhneacháin i m[[Baile Átha Cliath]] ar [[Sráid Uí Chonaill|Shráid Uí Chonaill]], le John Henry Foley|alt=]] == Bás agus Oidhreacht == === Bás san Iodáil === Tháinig [[encephalomalacia]] nó maolú inchinne air. Bhí Ó Conaill ar a bhealach go dtí [[an Róimh]] sa bhliain 1847 nuair a fuair sé bás i [[Genova|Genoa]]. Bhí sé 71 bliain d'aois. Cuireadh a chorp san uaigh i [[Reilig Ghlas Naíon]] i mBaile Átha Cliath. Seoladh a chroí go dtí an Róimh, Séipéal Agata del Goti, agus cailleadh nó goideadh a chroí ann sna 1920idí.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=The curious case of Daniel O'Connell's missing heart|url=https://www.rte.ie/news/ireland/2025/0806/1527064-daniel-oconnell-heart/|date=2025-08-06|language=en|author=Harry Manning / RTÉ News}}</ref> === Tionchar === Athchóiriú chóras na deachúna a ghearrtaí ar dhaoine nach raibh ina mbaill d'[[Eaglais na hÉireann]] chun tacú léi, agus Aisghairm an Aontais idir Éire agus an Bhreatain Mhór, an dá chúis mhóra polaitíochta ar thug sé fúthu. D'éirigh leis sa chéad cheann go pointe áirithe ach theip ar an dara feachtas [[Íomhá:Burdett, Peel, O'Connell and Wellington Wellcome L0049028.jpg|alt=|mion|220x220px|Burdett, Peel, an Conallach agus [[Arthur Wellesley, an chéad Diúc Wellington|Wellington]] "in aghaidh an Bhunreachta" (an Bunreacht 1688 ar an [[Urlár|úrlár]])]] Bhí tuairimí polaitíochta forásacha ag an Conallach, den chuid is mó, go mór mór maidir le ceisteanna [[An Domhan|domhanda]] ar nós chealú na [[Sclábhaíocht|sclábhaíochta]], nó le ceisteanna intíre ar nós an leasaithe thoghchánaigh [[Parlaimint|pharlaimintigh]]. Mar sin féin, baineadh an bonn ón gcáil a bhí air mar cheannaire an [[Náisiúnachas|náisiúin]], dar le daoine áirithe toisc go raibh sé eascairdiúil le gluaiseacht na g[[ceardchumann]] a bhí ag teacht chun cinn, dar le daoine eile toisc go raibh sé i gcoinne na láimhe láidre (nó foréigean) mar bhealach le saoirse na hÉireann a bhaint amach, agus i gcoinne nasc na hÉireann le [[Monarcachtas in Éirinn|Coróin na Breataine]] a bhriseadh. Ós rud é gur mheasc sé an [[daonlathas]] agus an [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceachas,]] agus go raibh suim aige i gceisteanna polaitíochta ar fud na hEorpa agus ar fud an domhain, ceaptar go forleathan gur réamhtheachtaí de chuid an [[Daonlathaithe Caitliceacha|Daonlathais Chríostaí]] a bhí ann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.facebook.com/UCDSchoolofLaw/posts/2673168686040772|teideal=UCD School of Law|language=ga|work=www.facebook.com|dátarochtana=2020-04-13}}</ref> === Fuascailteoir === Ó chaith an Conallach dúthracht a shaoil ag iarraidh [[Cearta daonna|cearta sibhialta]] a bhaint amach do na Caitlicigh, tugtar an ''Liberator'' air as Béarla. Is é an gnáth-théarma Gaeilge a úsáidtear inniu leis an ''Liberator'' a aistriú ná an '''Fuascailteoir''', ach deir Ríonach Uí Ógáin ina leabhar faoin gConallach i mbéaloideas na hÉireann, ''Immortal Dan'', gurbh é an '''Saoirseoir''' an leagan is minicí a bhíonn sa bhéaloideas, mura mbaintear úsáid as an bhfocal Béarla scun scan. Tugtar an 'Great Agitator' freisin air, a bhféadfaí an Gríosóir Mór a thabhairt i nGaeilge air. Spreag tuairimí agus éachtaí Uí Chonaill daoine ar fud na cruinne, ina measc [[Mahatma Gandhi]] (1869–1948) agus [[Martin Luther King]] (1929–1968). [[Íomhá:Irish Nationalist Leader Daniel O'Connell Statue in St Patrick's Cathedral, Melbourne.jpg|mion|Ardeaglais, [[Melbourne]]|308x308px]] * Dúirt [[William Makepeace Thackeray]] (1811–1863) leis: “you have done more for your nation than any man since Washington ever did.” * Dar le William [[William Ewart Gladstone|Gladstone]] (1809–1898), ba é an Conallach “the greatest popular leader the world has ever seen.” * I litir chuig Madame Hanska scríobh [[Honoré de Balzac]] (1799–1850) “Quatre hommes auront eu une vie immense : Napoléon, Cuvier, O’Connell et je veux être le quatrième. Le premier a vécu la vie de l’Europe; il s’est inoculé des armées! Le deuxième a épousé le globe! Le troisième s’est incarné un peuple!”<ref>Lettre à Madame Hanska du 6 février 1844, Correspondance intégrale réunie et annotée par [[Roger Pierrot]], [[Garnier]], Paris, [[1960]]-[[1969]], 5 vol. t.IV (1840-avril 1845), p.205.</ref> * Dar le Jean-Henri Merle D’Aubigne (1794–1872), ba é Dónall Ó Conaill an t-aon fhear amháin a raibh cumhacht mar chumhacht [[Martin Luther]] aige. * Scríobh William Grenville (1759–1834) “history will speak of him as one of the most remarkable men that ever lived.” Tugtar ''Sráid Uí Chonaill'' ar na príomhshráideanna i mBaile Átha Cliath agus i [[Luimneach]] agus ar shráideanna i roinnt bailte eile in ómós dó. === Comóradh === Rinne comóradh oifigiúil Stáit ar shaol agus ar oidhreacht Dhónaill Uí Chonaill i nDoire Fhíonáin i gCo Chiarraí ar an 7 Lúnasa, 250 bliain cothrom an lae ó rugadh 'An Fuascailteoir'. Bhí an comóradh Stáit ar siúl i d[[Teach Dhoire Fhíonáin]] (faoi bhainistíocht Oifig na nOibreacha Poiblí). Bhí an pobal agus feidhmeannaigh Stáit araon rannpháirteach ann, an Taoiseach ina measc.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Dónall Ó Conaill á chomóradh 250 bliain cothrom an lae ó rugadh é|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2025/0806/1527141-donall-o-conaill-a-chomoradh-250-bliain-cothrom-an-lae-o-rugadh-e/|date=2025-08-06|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Fuascailt na gCaitliceach]], [[Cumann na gCaitliceach]], [[Acht Faoisimh do Chaitlicigh (1829)]] agus [[Gluaiseacht na hAisghairme]] * [[Tigh Mór Dhoire Fhíonáin|Tigh Mór Dhoire Fhíonáin,]] [[Sráid Uí Chonaill|Sráid Uí Chonaill, BÁC]], [[Sráid Uí Chonaill, Luimneach]] == Naisc sheachtracha == * [https://web.archive.org/web/20210515214559/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/Leabhran_Ui_Chonaill.pdf Dónall Ó Conaill agus an Náisiúnachas Bunreachtúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515214559/https://www.stmarys-belfast.ac.uk/aisaonad/comhaid/Leabhran_Ui_Chonaill.pdf |date=2021-05-15 }}, St Mary, Béal Feirste. * [http://www.jstor.org/pss/20496048 Dónall Ó Conaill I mBéalaibh na nDaoine] le Caoimhín Ó Danachair, Studia Hibernica (1974).<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dónall Ó Conaill I mBéalaibh na nDaoine|url=https://www.jstor.org/stable/20496048|journal=Studia Hibernica|date=1974|issn=0081-6477|pages=40–66|issue=14|author=Caoimhín Ó Danachair}}</ref> * [http://www.jstor.org/pss/20553720 Dónall Ó Conaill in Amhráin na nDaoine], Ríonach Ní Fhlaitheartaigh, Comhar (1975) ar JStor inniu<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dónall Ó Conaill in Amhráin na nDaoine|url=https://www.jstor.org/stable/20553720|journal=Comhar|date=1975|issn=0010-2369|pages=10–12|volume=34|issue=8|doi=10.2307/20553720|author=Ríonach Ní Fhlaitheartaigh}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Ó Conaill, Dónall}} [[Catagóir:Dónall Ó Conaill]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1775]] [[Catagóir:Básanna i 1847]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Fuascailt na gCaitliceach]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] [[Catagóir:Muintir Uí Chonaill]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae an Chláir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Chainnigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] ahk86kc557r0k7ya77qc3y0gunvin7s 0 9904 1314499 1228562 2026-05-20T22:37:22Z TGcoa 21229 1314499 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Is í '''Minneapolis''' - '''Saint Paul''' an chathair is mó sa stát [[Minnesota]] agus príomhbhaile [[Contae Hennepin, Minnesota|Chontae Hennepin]]. Tá an chathair suite ar bhruach an [[Abhainn Mississippi|Mississippi]], agus tá 24 loch beag sa chathair. == Féach freisin == * [[Tim Walz]] * [[Dúnmharú George Floyd]] * [[Medtronic]] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}}{{síol}} {{Minnesota}} [[Catagóir:Minnesota]] [[Catagóir:Cathracha in Minnesota]] [[Catagóir:Lárionaid daonra in Minnesota]] [[Catagóir:Lárionaid daonra sna Stáit Mheiriceá]] [[Catagóir:Cathracha sna Stáit Aontaithe]] [[Catagóir:Minneapolis]] a91bn73g18bfhe35hleplj11z9pep1c 0 10493 1314428 1305697 2026-05-20T19:26:06Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1314428 wikitext text/x-wiki {{glanadh}} {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Shelbourne | image = Shels logo sml.gif | nom_original = Shelbourne Football Club | alies = ''Shels'', ''The Reds'' ''The Shirts'' ''The Dockers'' | colors = {{color box|red}} {{color box|white}} [[dearg]], [[bán]] | data_fundacio = 1895 | | lliga = [[League of Ireland|Sraith na hÉireann]] | equipament={{Trealamh spóirt il | pattern_la1 = _shelbourne22h | pattern_b1 = _shelbourne22h | pattern_ra1 = _shelbourne22h | pattern_sh1 = _shelbourne22h | pattern_so1 = _shelbourne22h | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = C60000 | socks1 = C60000 | pattern_la2 = _shelbourne22a | pattern_b2 = _shelbourne22a | pattern_ra2 = _shelbourne22a | leftarm2 = | body2 = | rightarm2 = | pattern_sh2 = _shelbourne22a | pattern_so2 = _shelbourne22a | shorts2 = _shelbourne22a | socks2 = _shelbourne22a }} }} Is cumann sacar é '''Shelbourne Football Club''' ([[Gaeilge]]: ''Cumann Peile {{sic|Shíol B|hroin|hide=y}}'') atá suite i n[[Droim Conrach]], [[Baile Átha Cliath]], [[Poblacht na hÉireann|Éire]]. Tá Shelbourne ag imirt sa chéad roinn i sraithe na hÉireann. [[League of Ireland First Division]] Is é Ian Morris an bainisteoir don chlub. Imríonn Shelbourne i [[Páirc na Tulcha|bpáirc na Tulcha.]] Leasainmneacha ag an gclub ná The reds, the shirts, shels, the Dockers. == An tAinm == Tagann an t-ainm ó Bhóthar {{sic|Shíol B|hroin|hide=y}} (''Shelbourne Road''). Deirtear go raibh fir ag imirt sacar ach ní raibh ainm acu. Bhí siad i gcoinne saighdiúirí na Breataine a bhí suite i mbeairic Beggars Bush. Bhí na fir as an Rinn ag imirt i gcluichí dúshlánacha in aghaidh na saighdiúirí. Cuireadh an cheist ar na fir cad é ainm na foirne a bhí acu. Ach ní raibh ainm ar bith acu. D'fhéach siad suas agus chonaic siad an comhartha sráide Shelbourne Road agus leis sin, rugadh an t-ainm Shelbourne.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Humans of the LOI: A Grand Old Team To Know|url=https://www.youtube.com/watch?v=pFUjwJh7nfc|language=en}}</ref> == Stair == [[Íomhá:Shelbourne FC 1.jpg|mion|Bunaíodh an club i 1895]] [[Íomhá:Shelbourne FC 5.jpg|mion|Slattery's, Bunaíodh Shelbourne anseo ]] Bunaíodh an Club sa bhliain 1895. Bunaíodh an club i dteach tábhairne i mbaile athá cliath. Slattery's an t-ainm atá ar sna laethanta seo. Bhí James Owen mar an chéad runaí. Ag an am sin bhí an cheanncheathrú sinear sacar laighean suite i bhfionnghlas. Shiúil James Owen ó Ascaill na bhFolcadán go [[Fionnghlas]] chun cinnte a dhéanamh go raibh an club cláraithe i gceart.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Humans of the LOI: A Grand Old Team To Know|url=https://www.youtube.com/watch?v=pFUjwJh7nfc|language=en}}</ref> == Stair 1895- 1921 == Thosaigh Shelbourne amach ag imirt sa tsraith agus sa chorn sóisearacha laighean. Chiall siad ach cluiche amháin idir an dá comórtas ag buachan an tsraith agus an corn. Mar Gheall ar seo rinne an club cinneadh. Chuirfeadh siad an club i sraith sinsear na hÉireann. Chuaigh siad isteach agus thosaigh Shelbourne ag imirt sa tsraith IFA sa bhliain 1897. Bhí rath ag an club ag an tús. Sa bhliain 1905 D'éirigh leo an chorn cluiche ceannais a shroich. Chiall siad an cluiche 2-0 le Distillery. Ach an bhliain tar éis sin ba é Cumann Peile Shíol Bhroin an t-aon fhoireann as Baile Áth cliath chun an bua a bhaint amach i gcorn IFA. Bhí an bua acu in aghaidh Belfast Celtic leis an scór 2-0. Bhuaigh Shelbourne an corn arís i 1910 agus i 1920.<ref>{{Lua idirlín|url=https://shelbournefc.ie/about/shelbourne/|teideal=About Shelbourne FC History|language=en-GB|work=Shelbourne FC|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == Críochdheighilt na hÉireann == Nuair a scar Eíreann idir [[Tuaisceart Éireann]] agus [[Saorstát Éireann]] as a chéile. Bhí gá ann sraith na hÉireann nua a chruthú. Chruthaigh Cumann [[Cumann Peile na hÉireann]] i 1921. Bhí cuis amháin eile don scaradar. Sa Bhliain 1921 agus [[Cogadh na Saoirse (Éire)]] ar siúl. Ghlac Shelbourne agus Glentoran as [[Béal Feirste]] páirt sa chluiche ceannais. Chríoch an chéad chluiche mar chomscór. Bhí an chéad chluiche ar siúl i m[[Béal Feirste]]. Ghlactar ag an am go mbeadh an athimirt i mbaile Áth Cliath. Ach Mar gheall ar an gCogadh Na Saoirse, Shocraigh an IFA go mbeadh an athimirt ar siúl arís i mBéal Feirste. In agóid níor ghlac Shelbourne páirt sa chluiche agus Gheill Shíon Broin an cluiche agus bhí an bua ag Glentoran gan choimhlinit acu sa chluiche.<ref>{{Lua idirlín|url=https://shelbournefc.ie/whats-a-hundred-years-one-hundred-years-on-from-the-1921-irish-cup/|teideal=What’s a hundred years? One hundred years on from the 1921 Irish Cup|dáta=2021-03-27|language=en-GB|work=Shelbourne FC|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> Drochiarmhairt don chás seo ná sraith agus corn nua a bhí ann do chlubanna sa Saorstát. Bhí Shelbourne mar cheann de na bunaitheoirí an eagraíochta. Ghlac siad páirt sa chéad sraith nua. Bhuaigh Shelbourne an tsraith nua don chéad uair i 1925/1926.<ref>{{Lua idirlín|url=http://planet_shels.tripod.com/history/clubhonours.html|teideal=Shelbourne's Club Honours|work=planet_shels.tripod.com|dátarochtana=2021-03-29}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Stair 1926-1947 == Bhí trí sraith na hÉireann buaite ag Shelbourne suas go dtí tús na trochadí. Bhí achran idir Shelbourne agus an [[Cumann Peile na hÉireann]] i 1933. Chuir an [[Cumann Peile na hÉireann]] cluiche ar siúl ar an lá céanna nuair a bhí cluiche ag Shelbourne. Chaill siad airgead mar gheall ar drochthinreamh. D'fhág Shelbourne an tsraith in a dhiaidh sin agus níor dhill siad ar ais chuig an tsraith don bhliain 1936. D'éirigh leo an chéad Corn Cumann Peile na hÉireann a bhaint amach sa bhliain 1939. Díreach roimh ráig [[Dara Cogadh Domhanda|Dara Cogadh Domhanda.]] Bhuaigh Shelbourne an corn in aghaidh [[Sligo Rovers Football Club]] [[Páirc Chnocán Uí Dhálaigh]] Bhí an scór 1-0 tar éis an athimirt. Le linn an cogadh Bhuaigh Shelbourne an tsraith i 1943/1944 agus arís i 1946/1947.<ref>{{Lua idirlín|url=https://shelbournefc.ie/about/shelbourne/|teideal=About Shelbourne FC History|language=en-GB|work=Shelbourne FC|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == Stair 1947-1992 == Tréimhse chiúin a bhí ann club. Bhí bearna tríocha bliana idir an bua i sraith na hÉireann i 1961/1962 agus 1991/1992. Nuair a bhuaigh Shelbourne an trófaí in aghaidh [[Club Peile Dhún Dealgan]] ar an lá deireanach den séasúr, lá mór do chlub a bhí ann. Nóiméad suntasach den chlub a tharlú sa bhliain 1946. D'imir Shelbourne in aghaidh [[Futbol Club Barcelona]] sa chéad babhta sa [[UEFA Champions League]] Chaill Shelbourne an dá cluiche agus d'éirigh leo cúl a aimsiú sa [[Camp Nou]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.thefreelibrary.com/Football:+Playing+in+Nou+Camp+is+as+good+as+it+gets;+flashback:+Shels...-a0132177984|teideal=Football: Playing in Nou Camp is as good as it gets; flashback: Shels v Barcelona. - Free Online Library|work=www.thefreelibrary.com|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == Stair 1992-2006 == Is é an seal seo mar an pháirt is ráthúla i stair an chlub. Le linn an tréimhse seo, Bhuaigh Shelbourne sé sraithe agus ceithre corne. Sa bhliain 2000. Bhuaigh Shelbourne an tsraith agus an corn, buachan dhá uair as a chéile. Ghlac Shelbourne páirt i gcomórtas na hÉorpach i rith an seal seo.<ref>{{Lua idirlín|url=https://shelbournefc.ie/about/shelbourne/|teideal=About Shelbourne FC History|language=en-GB|work=Shelbourne FC|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == San Eoraip == Thar na blianta ghlac Shelbourne páirt i gcluichi na hEorpach. D'imir an club sa [[UEFA Champions League]] ,[[UEFA Europa League]], UEFFA Intertoto Cup agus an UEFA Cup Winners Cup. Sa bhliain 2003 Bhuaigh Shelbourne sraith na hÉireann agus mar gheall air seo, cháiligh siad don bhabhta cáilithe. Sa Chéad babhta, d'imir Shelbourne in aghaidh as KR Reykjavik s[[An Íoslainn|An Íoslainn.]] [[Íomhá:OdenseShelbourne.jpg|mion|Shelbourne san Eoraip ]] .Bhí comhscór 2-2 sa chéad chluiche agus bhí comhscór arís sa bhabhta baile 0-0 ach chuaigh Shelbourne tríd ar riail chúil as baile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/79005--shelbourne-vs-kr-reykjavik/lineups/|teideal=Shelbourne-KR Reykjavik 2004 History {{!}} Line-ups {{!}} UEFA Champions League|údar=UEFA.com|language=en|work=UEFA.com|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> Sa dara babtha, D'imir Shelbourne in aghaidh Hajduk Split as An Chróit. Arís eile bhí an chéad chluiche as baile. Chaill Shelbourne an cluiche 3-2.<ref>{{Lua idirlín|url=https://_/hnk-hajduk-split_shelbourne-fc/aufstellung/spielbericht/1003897|teideal=HNK Hajduk Split - Shelbourne FC, Jul 28, 2004 - UEFA Champions League Qualifying - Statistics|language=en|work=_|dátarochtana=2021-03-29}}{{Dead link|date=Deireadh Fómhair 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fuair siad dhá chúl as baile. Sa bhabhta baile i b [[Páirc na Tulcha]] Fuair Shelbourne an bua amach 2-0. Scórail Dave Rodgers an chéad cúl. Chuaigh Shelbourne tríd (4-3) sa scór chomh iomlán. Fuair Shelbourne [[Real Club Deportivo de La Coruña]] sa tríú tarraingt den chomórtas. An am seo, Bhí an chéad babtha abhaile agus ar siúl i mBóthar Lansdún. Comhscór 0-0 a bhí ann.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/irish/3551034.stm|teideal=Shelbourne 0-0 Deportivo|dáta=2004-08-11|language=en-GB|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> Bhí 24,000 daoine ag an gcluiche. Sa dara cluiche [[An Spáinn|Sa Spáinn]] bhuaigh [[Real Club Deportivo de La Coruña]] an cluiche 3-0. Ba ea an chéad am a shroich foireann as sraith na hÉireann an tríú babhta sa [[UEFA Champions League]] roimh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=LOI vs Europe {{!}} Shelbourne 2004 - When Deportivo came to town|url=https://www.youtube.com/watch?v=oBKOoz5SEZ0|language=en}}</ref> Tar éis sin, chuaigh Shelbourne isteach go dtí an [[UEFA Europa League]] agus d'imir siad i gcoinne Lille OSC as [[An Fhrainc]]. Bhí an chéad chluiche den bhabhta ar siúl i mBóthar Lansdún. D'éirigh le Shelbourne comhscór a bhaint amach. 2-2.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/match/79558--shelbourne-vs-losc/postmatch/report/|teideal=Shelbourne keep dream alive|údar=UEFA.com|dáta=2004-09-16|language=en|work=UEFA.com|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> Chiall siad an dara cluiche 2-0 agus le sin, bhí an t-aistear san Eoraip críochnaithe. (4-2) sa scór iomlán An bliain tar éis sin Ghlac Shelbourne páirt sa bhabhta cáilithe sa [[UEFA Champions League]] Bhí an chéad in aghaidh Glentoran suite i [[Béal Feirste]]. Bhuaigh Shelbourne an babhta as baile 1-2. San athbhabhta Fuair Shelbourne an bua amach 4-1. (6-2) sa scór iomlán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Shels easily advance to second round|url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2005/0720/194564-shelbourne/|date=2005-07-20|language=en}}</ref> Chuaigh Shelbourne i mbun an dara babhta in aghaidh Steaua Bucharest as [[An Rómáin]]. Sa chéad chluiche, comhscór a bhí ann. 0-0 i b[[Páirc na Tulcha]].<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4717813.stm|teideal=Shelbourne 0-0 Steaua Bucharest|dáta=2005-07-27|language=en-GB|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> An tseachtain tar éis sin, Thug Shiol Broin cuairt ar Bhúcairist. Chiall siad an cluiche 4-1.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=2005 August 3 Steaua Bucharest Romania 4 Shelbourne Rep of Ireland 1 Champions League|url=https://www.youtube.com/watch?v=25BgMjdK0BQ|language=en}}</ref> Sa Bhliain 2006, cháiligh Shelbourne don chomórtas An Intertoto Cup. Sa chéad babhta bhuaigh Shelbourne 0-1 thar larr san Liotuáin in aghaidh FK Vetra. San athbhabhta i b[[Páirc na Tulcha]] scór Shelbourne ceithre cúl sa chluiche agus bhuaigh siad 4-0 (5-0) sa scór iomlán.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Shels win in Intertoto Cup|url=https://www.rte.ie/sport/soccer/2006/0618/205886-shelbourne/|date=2006-06-18|language=en}}</ref> Tháinig an t-aistear ar chríoch nuair a chaill Shelbourne le [[Odense]] F.C as [[An Danmhairg]]. Chiall siad an chéad babhta 3-0 thar larr. Bhauigh Shelbourne an babhta baile 1-0<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.skysports.com/football/shelbourne-vs-ob-odense/teams/73214|teideal=No longer exists (Sky Sports)|language=en|work=Sky Sports|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> ach chaill siad (3-1) sa scór iomlán. Ba é an uair dheireanach a d'imigh Shelbourne san Eoraip. == Fadhbanna airgeadais agus ísliú céime == [[Íomhá:Tolka Park Dublin.jpg|mion|Baile Shelbourne]] Bhuaigh Shelbourne an Sraith i 2006 ach mar gheall ar fhadhbanna airgeadais. Ní fuair Shelbourne ceadúnas don [[UEFA Champions League]] chomh maith leis sin ní raibh siad ag lorg an ceadúnas. Bhí fadhbanna ag baint le sreabhadh airgid, d'imigh imreoirí agus bhí an club i mbaol do dhíothaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://shelbournefc.ie/about/shelbourne/|teideal=About Shelbourne FC History|language=en-GB|work=Shelbourne FC|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == Stair 2006-2018 == Tar éis an ísliú céime, bhí Shelbourne ag imirt sa chéad roinn i sraithe na hÉireann. Fuair siad ardaigh céime chuig príomhshraith na hÉireann agus shroich siad an cluiche ceannais sa chorn chomh maith sa bhliain 2011<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.rsssf.com/tablesi/ier2011.html#first|teideal=Ireland 2011|work=www.rsssf.com|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> ach chaill Shelbourne an cluiche i gcoinne [[Sligo Rovers Football Club]] sa [[Staid Aviva]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.the42.ie/fai-cup-final-live-shelbourne-v-sligo-rovers-272882-Nov2011/|teideal=As It Happened: Shelbourne v Sligo Rovers|údar=Niamh O'Mahony|language=en|work=The42|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> Fuair Shelbourne ísluí céime chuig an chéad roinn i 2013 agus d'fhán siad ann go dtí 2019. == 2019-2021 == Sa Bhliain 2019. Bhuaigh Shelbourne an chéad roinn. Ar an 13ú lá de mhí mheán fómhair. D'imir Shelbourne in aghaidh [[Drogheda United Football Club]] ar an lá leathdheireanach den séasúr. Scór Adrian Friel, Oscar Brennan agus Lorcan Fitzgerald na cúl. Bhuaigh Shelbourne an cluiche 3-1.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.extratime.ie/articles/23653/league-report-drogheda-united-1---3-shelbourne/|teideal=League Report: Drogheda United 1 - 3 Shelbourne|language=en|work=ExtraTime.com|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> Sa bhliain 2020, d'fhill Shelbourne ar ais chuig príomhshraith na hÉireann. Ach mar gheall ar [[COVID-19]] ní raibh slua lucht taccaíochta ag na gcluichí. Chríoch Shelbourne sa naoú áit sa tsraith. Mar thoradh, d'imir siad i gcoinne [[Longford Town Football Club]] sa chluiche dícháilithe i bpáirc Richmond. Bhuaigh [[Longford Town Football Club]] an cluiche 1-0 agus Chuaigh Shelbourne síos arís don bhliain 2021.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.extratime.com/fixtures/detail/42668/1/|teideal=Extratime.com - Extratime.ie - Live Updates - 2020 Promotion/Relegation Play-off Final - Shelbourne -v- Longford Town|work=www.extratime.com|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == Liosta onóracha == [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px|border]] '''[[League of Ireland|Sraith na hÉireann]]''': 14 * [[League of Ireland 1925/26|1925/26]], 1928/29, 1930/31, 1943/44, 1946/47, 1952/53, 1961/62, 1991/92, 1999/00, 2001/02, 2003, 2004, 2006, 2024 [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] '''[[Corn FAI|Corn Cumann Peile na hÉireann]]''': 7 * 1939, 1960, 1963, 1993, 1996, 1997, 2000 [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] '''[[League of Ireland Shield|Sciath Sraithe na hÉireann]]''': 8 * 1921/22, 1922/23, 1925/26, 1929/30, 1943/44, 1944/45, 1948/49, 1970/71 [[Íomhá:Flag of Ireland.svg|20px]] '''[[League of Ireland Cup|Corn Sraithe na hÉireann]]''': 1{{Bratach}} * 1995/96 Corn sinsear Laighean. 21 * 1899/1900, 1900/1901, 1903/1904, 1905/1906, 1907/1908, 1908/1909, 1912/1913, 1913/1914, 1916/1917, 1918/1919, 1923/1924, 1930/1931, 1945/1946, 1948/1949, 1962/1963, 1967/1968, 1971/1972, 1993/1994, 2010, 2017, 2018. [[Íomhá:Droichead Átha.jpg|mion|Lucht taccaíochta tar éis an bua sa chéad roinn i 2019]] [[Íomhá:Saint Patrick's Saltire.svg|20px]] '''Corn IFA''': 3 * 1906, 1911, 1920 Sraith na hÉireann An Chéad roinn * 2019 <ref>{{Lua idirlín|url=http://planet_shels.tripod.com/history/clubhonours.html|teideal=Shelbourne's Club Honours|work=planet_shels.tripod.com|dátarochtana=2021-03-29|archivedate=2021-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210926192039/http://planet_shels.tripod.com/history/clubhonours.html}}</ref> == An scuaid faoi láthair (2021) == Ó Márta 2021 <ref>{{Lua idirlín|url=https://shelbournefc.ie/teams/mens/first-team/|teideal=Men's First Team|language=en-GB|work=Shelbourne FC|dátarochtana=2021-03-29|archivedate=2021-03-19|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210319224959/https://shelbournefc.ie/teams/mens/first-team/}}</ref> {| class="wikitable" | {| class="wikitable" |+ !Uimhir !ionad !Náisiún !Imeroir |- |1 |<abbr>GK</abbr> |IRL |Brendan Clarke |- |2 |<abbr>DF</abbr> |IRL |Michael Barker |- |3 |<abbr>DF</abbr> |IRL |Kevin O'Connor |- |4 |<abbr>DF</abbr> |SCO |Ally Gilchrist |- |6 |<abbr>MF</abbr> |IRL |JJ Lunney |- |7 |<abbr>FW</abbr> |IRL |Glen McAuley |- |8 |<abbr>MF</abbr> |ARG |Gerardo Bruna |- |9 |<abbr>FW</abbr> |IRL |Michael O'Connor |- |10 |<abbr>MF</abbr> |IRL |Ryan Brennan |- |11 |<abbr>FW</abbr> |IRL |Yoyo Mahdy |- |12 |<abbr>MF</abbr> |IRL |Denzil Fernandes |- |14 |<abbr>MF</abbr> |IRL |Brian McManus |} | {| class="wikitable" |+ !Uimhir !Ionad !Náisiún !Imreoir |- |15 |<abbr>DF</abbr> |CMR |Maxim Kouogun |- |17 |<abbr>FW</abbr> |IRL |Shane Farrell |- |18 |<abbr>MF</abbr> |IRL |Dayle Rooney |- |19 |<abbr>MF</abbr> |IRL |Seán Quinn |- |21 |<abbr>FW</abbr> |IRL |Alex Cetiner |- |23 |<abbr>DF</abbr> |IRL |Luke Byrne |- |25 |<abbr>GK</abbr> |IRL |Jack Brady |- |26 |<abbr>MF</abbr> |IRL |Georgie Poynton |- |29 |<abbr>DF</abbr> |IRL |John Ross Wilson |} |} == Foireann seomra cúil == Bainisteoir Ian Morris Cóitseáil cúnta Alan Reynolds Cóitseáil cúl báire Paul Skinner Fisió Alan Dooley Dochtúir Paddy Kenny Fear Trealaimh Johnny Watson <ref>{{Lua idirlín|url=https://shelbournefc.ie/teams/mens/first-team/|teideal=Men's First Team|language=en-GB|work=Shelbourne FC|dátarochtana=2021-03-29}}{{Dead link|date=Meitheamh 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Imreoirí cháiliúla == Wes Hololahan == Staid == Thar na blianta, D'imir Shelbourne ar chúpla staid. Ag an tús, D'imir Shelbourne i bpáirc Shelbourne sa Rinn. Bhí Shelbourne ag imirt i b [[Páirc Chnocán Uí Dhálaigh]] agus i bpáirc baile Gaelach. Bhog Shelbourne go [[Páirc na Tulcha]] sa bhliain 1989 <ref>{{Lua idirlín|url=https://footballgroundguide.com/leagues/republic-of-ireland-premier-league-clubs/tolka-park-shelbourne.html|teideal=Shelbourne FC {{!}} Tolka Park {{!}} Football Ground Guide|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == Coimhlint spórtúla == I mbáile Áth Cliath tá ceithre príomhchumann sacar. [[Shamrock Rovers Football Club]], [[Bohemian Football Club]], [[St Patrick's Athletic Football Club]] agus Shelbourne. Bíonn an iomaíocht an-ghéar idir na clubanna. Ach go háirithe idir Shelbourne agus [[Bohemian Football Club]]. Tá na clubanna an gearr lena chéile. Suite idir [[Baile Phib]] agus [[Droim Conrach]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tamniarn-goldens.com/league-of-ireland-biggest-derbies/|teideal=League of Ireland Biggest Derbies – Tamniarn-goldens.com|language=en-US|dátarochtana=2021-03-29|archivedate=2021-05-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210518070048/https://tamniarn-goldens.com/league-of-ireland-biggest-derbies/}}</ref> == Iris lucht tacaíochta == Bíonn iris lucht tacaíocht ar fáil. Reds Independent an t-ainm atá air. Níl nasc oifigiúla idir an club agus an t-irisleabhar. Is féidir le lucht tacaíochtaí a gcuid smaointe a scríobh san Irisleabhar. Bíonn thart ar trí eagráin gach bliain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://redsindependent.com/|teideal=Reds Independent {{!}} The Voice of The Fans|language=en-US|work=Reds Independent|dátarochtana=2021-03-29}}</ref> == Naisc sheachtracha == * [http://www.shelbournefc.ie/ Suíomh Gréasáin Oifigiúil an Chlub] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Clubanna sacair na hÉireann]] dg0ugtewrelqgyzthrtjbvz2nw9mti3 3 12234 1314405 1299346 2026-05-20T17:20:15Z MediaWiki message delivery 18417 /* You may be eligible to vote in the U4C election */ mír nua 1314405 wikitext text/x-wiki == Help == Hi Ériugena. You have asked me [https://als.wikipedia.org/w/index.php?title=Benutzer_Diskussion:Holder&diff=925295&oldid=922963 here] for help. I'll be glad to help you. Which article is it about? Best regards. --[[Úsáideoir:Holder|Holder]] ([[Plé úsáideora:Holder|plé]]) 19:55, 24 Meán Fómhair 2019 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:List of birds of Azerbaijan]] in Irish Wikipedia? Yours sincerely, [[Úsáideoir:Karalainza|Karalainza]] ([[Plé úsáideora:Karalainza|plé]]) 10:22, 21 Aibreán 2020 (UTC) :Thank you very much! [[Úsáideoir:Karalainza|Karalainza]] ([[Plé úsáideora:Karalainza|plé]]) 21:36, 21 Aibreán 2020 (UTC) == Liosta na n-éan in Éirinn == Táimid ag troid lena chéile i [[Liosta na n-éan in Éirinn]]! Tá ríomhchlár agam chun na táblaí speiceas a thiontú. [[Úsáideoir:Chuunen Baka|Chuunen Baka]] ([[Plé úsáideora:Chuunen Baka|plé]]) 13:52, 7 Iúil 2020 (UTC) Níl mé ag troid..thuig mé go raibh tú ag cabhrú liom leis an alt. Is oth liom go gceapann tú, de réir cosúlachta, a mhalairt. Ar scáth a chéile a mhairfimid! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:09, 7 Iúil 2020 (UTC) :Gan troid ach dul isteach faoi chosa a chéile. Coinnigh ort leis an dea-obair. [[Úsáideoir:Chuunen Baka|Chuunen Baka]] ([[Plé úsáideora:Chuunen Baka|plé]]) 17:51, 7 Iúil 2020 (UTC) :: Maith sin...ach caithfidh go bhfuil rud ag cur as duit?? ::: Tá súil agam tabhairt faoi sonraí na n-éan a scríobh mar ceapaim go bhfuil siad iad uilig luaite (ainmnithe) ar an liosta! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 18:59, 7 Iúil 2020 (UTC) ::Molaim dom na táblaí a chur isteach agus gur féidir linn an téacs a chur leis níos déanaí. [[Úsáideoir:Chuunen Baka|Chuunen Baka]] ([[Plé úsáideora:Chuunen Baka|plé]]) 08:11, 8 Iúil 2020 (UTC) :Go deimhin, tá an chuma air go bhfuil na táblaí uile againn. Seiceálfaidh mé iad inniu. [[Úsáideoir:Chuunen Baka|Chuunen Baka]] ([[Plé úsáideora:Chuunen Baka|plé]]) 08:23, 8 Iúil 2020 (UTC) == Bosca sonraí == A chara, d'fhreagair mé an ceist a bhí agat ar leathanach phlé [[Katie Bouman]]. Thug mé faoi deara anois go mbeidh caint sa chomhdháil Celtic Knot ar siúl amárach, a bhaineann leis an rud céanna (ar fáil [https://meta.wikimedia.org/wiki/Celtic_Knot_Conference_2020/Submissions/Wikidata-powered_infoboxes/ anseo]). [[Úsáideoir:Dowlinme|Dowlinme]] ([[Plé úsáideora:Dowlinme|plé]]) 14:17, 8 Iúil 2020 (UTC) == Universal Code of Conduct == Hi Ériugena I was asked by Wikimedia Foundation to promote this call for participation on the planned Universal Code of Conduct. Best regards --[[Úsáideoir:Holder|Holder]] ([[Plé úsáideora:Holder|plé]]) 04:29, 14 Lúnasa 2020 (UTC) ''At times, our contributor communities and projects have suffered from a lack of guidelines that can help us together create an environment where free knowledge can be shared safely without fear. ''There has been talk about the need for a global set of conduct rules in different communities over time. Recently, Wikimedia Foundation Board of Trustees announced a Community Culture Statement, asking for new standards to address harassment and promote inclusivity across projects. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Board_noticeboard/May_2020_-_Board_of_Trustees_on_Healthy_Community_Culture,_Inclusivity,_and_Safe_Spaces] ''The universal code of conduct will be a binding minimum set of standards across all Wikimedia projects, and will apply to all of us, staff and volunteers alike, all around the globe.. It is of great importance that we all participate in expressing our opinions and thoughts about UCoC and its values. We should think about what we want it to cover or include and what it shouldn’t include, and how it may create difficulties or help our groups. ''This is the time to talk about it. Before starting drafting the code of conduct, we would like to hear from you and to solicit the opinions and feedback of your colleagues. ''In order for your voice to be heard, we encourage and invite you to read more about the universal code of conduct (UCoC) [https://meta.wikimedia.org/wiki/Universal_Code_of_Conduct] and then write down your opinions or feedback on the discussion page [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Universal_Code_of_Conduct]. To reduce language barriers during the process, you are welcomed to translate the universal code of conduct english main page into your respective local language [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-Universal+Code+of+Conduct&language=en&action=page&filter=]. You and your community may choose to provide your opinions/feedback using your local languages. == Geoffrey of Monmouth (leabhar) == Hi [[User:Ériugena|Ériugena]]! The WD Bosca Sonraí Leabhar infobox won't work as its for people. As this is an article about a book it should have a different infobox (relevant to books). On the Welsh WP we have three Wikidata driven infoboxes: places, people and things. The 'people' infobox will eventually include all living things. You can copy templates form other language wikis. Let me know if I can help! [[Úsáideoir:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Plé úsáideora:Llywelyn2000|plé]]) 10:21, 4 Meán Fómhair 2020 (UTC) :Mea culpa![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 17:57, 4 Meán Fómhair 2020 (UTC) ::RE: You can copy templates from other language wikis. Let me know if I can help! Did not know that this was possible...would like to know about 'places' and 'things??[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 17:59, 4 Meán Fómhair 2020 (UTC) ==Iarratas== Tá an alt [[Próta-Ind-Eorpais]] beagnach réidh. Tá tagairtí flúirseach ann, agus creidim gur míníonn sé an t-ábhar go maith. An bhféadfa seiceáil gramadaí a dhéanamh air LDT? Creidim gur d'fhéadfadh sé bheith ina alt an-mhaith [[Úsáideoir:Samalou|Samalou]] ([[Plé úsáideora:Samalou|plé]]) 16:46, 18 Deireadh Fómhair 2020 (UTC) == Translation request == Hello Ériugena, Would you make an extension of the article of [[Isabelle de Charrière]] (Q123386) for the GA Wikipedia? She met [[Denis Diderot]] in The Hague. That would be appreciated. [[Úsáideoir:Boss-well63|Boss-well63]] ([[Plé úsáideora:Boss-well63|plé]]) 23:46, 17 Deireadh Fómhair 2020 (UTC) :''Duine suntasach in a h-am, cas sí leis an fealsamh '''Denis Diderot'''''...[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 19:04, 20 Deireadh Fómhair 2020 (UTC) ==WD== Grma as an WD a chur isteach insna beathaisnéisí úd ([[James Murphy]] srl). Bhí mé ag cur defaultsort isteach ar dtús agus ansin bhí mé le dul tríothu an dara huair leis an WD a chur leo. Níos éasca mar sin agus mé ag baint úsáid as cut and paste! Beidh me ag dul fríd bhaill an Oireachtais ar fad. An oiread sin díobh as ord na haibítre! [[Úsáideoir:SeoMac|SeoMac]] ([[Plé úsáideora:SeoMac|plé]]) 18:53, 21 Feabhra 2021 (UTC) == Hello, 20th anniversary of the Catalan Wikipedia == Hello, Sorry to write in English, I am an ignoramus in Irish..., unfortunately. The bird on your page is really nice by the way! I write you this message because we'll be celebrating our Catalan Viquipèdia 20th birthday soon and I would really appreciate having at least one user of your wikipedia (if you could have more people from your wikipedia it would be amazing!) saying a few words in your language in a short video, filmed horizontally, congratulating the Catalan Wikipedia. The time would be around 15 seconds and you are free to say what you want (if the background can be something beautiful of your country (building, monument) it would be just great..) though you would have to finish in Catalan saying "Bon aniversari" and/or "per molts anys". I really hope you will participate! The video has to be sent to viquipedia@wikimedia.cat if possible before next Wednesday. I hope to have at least one Irish person among the international contributions! Take real care and have a great Sunday! Claudi/[[Úsáideoir:Capsot|Capsot]] ([[Plé úsáideora:Capsot|plé]]) 14:09, 28 Feabhra 2021 (UTC) :Déanfaidh mé mo dhícheall / Faré tot el que pugui [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:09, 28 Feabhra 2021 (UTC) :: Go raibh maith agat/Moltíssimes gràcies! Una abraçada! Claudi/[[Úsáideoir:Capsot|Capsot]] ([[ úsáideora:Capsot|plé]]) 15:34, 28 Feabhra 2021 (UTC) ==[[Rina Zaripova]]== Dear [[Plé:Ériugena|Ériugena]], I am very grateful to you for your translation.--[[Úsáideoir:Фәрһад|Фәрһад]] ([[Plé úsáideora:Фәрһад|plé]]) 09:50, 11 Márta 2021 (UTC) == Íomhá neamh-saor in aisce == Dia duit, táim ag scríobh ar an Club Peile Dhún Dealgan Vicipéid, conas a uaslódáilim íomhá neamh-saor in aisce? Ba mhaith liom suaitheantas Club Peile Dhún Dealgan a nuashonrú go dtí an ceann nua :Cá bhfuil an ceann nua?[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 22:17, 27 Márta 2021 (UTC) == Club Peile Dhún Dealgan == Is é seo an suaitheantas nuashonraithe https://pngio.com/images/png-a2484528.html . Cuireadh réalta óir os cionn na scéithe. Tá sé ar an leathanach Béarla freisin https://en.wikipedia.org/wiki/Dundalk_F.C. . : GRMA, fiosróidh mé an t-ábhar agus toicfaidh mé ar ais chugat! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 12:25, 28 Márta 2021 (UTC) == Stefania Turkewich == Hello Ériugena, When you have time can you take a look in my sandbox: [[Úsáideoir:Nicola Mitchell/Clár Dubh]]? I've been working on articles about Stefania Turkewich for the Wiki Gap project, trying to get her into Wikipediaes other than English. I did an Irish Wikipedia machine translation of the English [[en: Stefania Turkewich]] and placed it in my sandbox. Can you tell me if its worth fixing, or if its not, then I'll just erase it. Thanks. [[Úsáideoir:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Plé úsáideora:Nicola Mitchell|plé]]) 20:03, 4 Aibreán 2021 (UTC) :Thank you! I've added the bottom part of the article. You might want to check the grammar on it. [[Úsáideoir:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Plé úsáideora:Nicola Mitchell|plé]]) 10:58, 5 Aibreán 2021 (UTC) :: Це було задоволення!'' Ba mhór an pléisiúr é!'' Можливо, ти колись можеш зробити те саме для мене! ''B’fhéidir go ndéanfá an rud céanna domsa am éigin!'' [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 11:18, 5 Aibreán 2021 (UTC) :::Let me know when, and I'll do my best to be of help.[[Úsáideoir:Nicola Mitchell|Nicola Mitchell]] ([[Plé úsáideora:Nicola Mitchell|plé]]) 16:39, 5 Aibreán 2021 (UTC) == Buíochas == Grma a Eriugena as do chabhair leanúnach, go háirithe le Antonio Tabucchi. [[Úsáideoir:DaithíÓ|DaithíÓ]] ([[Plé úsáideora:DaithíÓ|plé]]) 19:50, 30 Nollaig 2021 (UTC) :Go raibh maith agat! B’fhéidir go bhféadfaimis bualadh le chéile i mBaile Átha Cliath lá éigin? Fan sábháiolte. [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 19:57, 30 Nollaig 2021 (UTC) D'fhéadaimis. Táim i gcónaí thart! [[Úsáideoir:DaithíÓ|DaithíÓ]] ([[Plé úsáideora:DaithíÓ|plé]]) 14:08, 31 Nollaig 2021 (UTC) :GRMA...déanfaidh mé teagmháil leat san athbhliain DV! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:18, 31 Nollaig 2021 (UTC) ==Alt nua faoi Paasikivi== Leathanach deas é [[Juho Kusti Paasikivi]], ach ta leath den téacs sa dara paragraf ann faoi dhó. Ní raibh mé lánchinnte conas é a atheagthrú. [[Úsáideoir:SeoMac|SeoMac]] ([[Plé úsáideora:SeoMac|plé]]) 12:24, 9 Feabhra 2022 (UTC) :Ta go maith.GRMA :Éamonn [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 17:08, 9 Feabhra 2022 (UTC) ==An tAlt faoin nGearmáinis== Ní thuigim cén fáth ar scrios tú foirmeacha an ailt neamhdheimhnigh ar an leathanach faoin nGearmáinis. Cuid thábhachtach iad de ghramadach na teanga. 10:12, 24 Márta 2022 (UTC) :Dealraíonn sé nach dtuigim! Mar sin féin, ós rud é gur tusa ár saineolaí teanga, theastaigh uaim ghlacadh le do bharúil! ( Féach: https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=An_Ghearm%C3%A1inis&action=submit ) [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 13:14, 24 Márta 2022 (UTC) == Siondróm uireasa iaidín ó bhroinn == Hmmm - tá fadhb againn .... * [[Siondróm uireasa iaidín ó bhroinn]] agus * [[Siondróm easnamh iaidín ó bhroinn]] .. merge, b'fhéidir? - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|❤]]} 20:25, 8 Bealtaine 2022 (UTC) :[https://www.tearma.ie/q/iodine%20deficiency/ Hi Alison!] :Chinn mé ar 'uireasa iaidín' mar go raibh sin molta ag Tearma,ie...féach<nowiki/>https://www.tearma.ie/q/iodine%20deficiency/ :Sea, aontaím leat maidir le hiad a chomhcheangal ke chéile...ach ar an drochuair níl a fhios agam conas sin a dhéanamh! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 11:08, 9 Bealtaine 2022 (UTC) == Leath Slighe == A Éamoinn a chara, cé nach bhfuil ainm oifigiúil Gaeilge ar “Halfway” ar logainm, tá ”Leath Slighe” ar na comharthaí bóthair timpeall na háite; féach [https://www.geograph.ie/photo/5846749] mar shampla. An bhféadfá an t-athainmniú a rinne tú a chealú? GRMA [[Úsáideoir:Kevin Scannell|Kevin Scannell]] ([[Plé úsáideora:Kevin Scannell|plé]]) 16:07, 20 Meitheamh 2022 (UTC) == A barnstar for the winner! == {| |+ Caption text |- | [[File:Tireless Contributor Barnstar.gif|Tireless Contributor Barnstar]] || '''I award you, Éamoinn a chara, this barnstar for your tireless work in the [https://meta.wikimedia.org/wiki/Celtic_Editathon Celtic Editathon on Meta]. You're the winner and indeed, you are '''the''' star!''' [[Úsáideoir:Llywelyn2000|Llywelyn2000]] ([[Plé úsáideora:Llywelyn2000|plé]]) 11:24, 4 Deireadh Fómhair 2022 (UTC) |} :Diolch yn fawr Iawn! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 11:51, 14 Deireadh Fómhair 2022 (UTC) :: Woohoo - chomhgáirdeas leat!! :) - [[Úsáideoir:Alison|<span style="color:#FF823D;font-family: comic sans ms">'''A<font color= "#FF7C0A">l<font color= "#FFB550">is</font>o</font>n'''</span>]] ^{[[Plé_úsáideora:Alison|plé]]} 15:03, 14 Deireadh Fómhair 2022 (UTC) :::Alison, a chara, GRMA! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:32, 14 Deireadh Fómhair 2022 (UTC) == Vicí na mBan == A chara, toisc gur úsáideoir Vicipéide rialta thú, ba mhaith liom tusa a chur ar an eolas maidir le tionscadal nua atá ar siúl. Vicí na mBan, nó WikiWomen, is ainm do. Is comhfhiontar é idir Pobal Éireann Wikimedia, Coláiste Oiriall i Muineachán agus eagraíochtaí Vicipéide agus meánscoileanna sa [[An Fhreaslainn|Fhreaslainn]] agus i d[[Tír na mBascach]]. Le linn na tionscadail seo, beidh muid ag cruthú acmhainní teagaisc ionas go mbeidh daltaí meánscoileanna in ann ailt Vicipéide a scríobh as Gaeilge, as Freaslainnis nó as Bascais faoi mhná iomráiteacha. Beidh na daltaí ag foghlaim faoi Vicipéid ón mí seo chugainn ar aghaidh agus tosóidh siad ag scríobh sa bhliain úr. Tá breis eolais ar fáil as Béarla ar an leathanach Meta: https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiWomen_Erasmus%2B_Project. Tá fáilte roimh cheisteanna agus bharúlacha chugamsa ar Vicipéid nó seol r-phost chugainn: wikimediaireland[at]gmail.com. Beidh mé ag cur teachtaireacht ar an halla baile chomh maith, mo leithscéal as crosphostáil a dhéanamh. [[Úsáideoir:Dowlinme|Dowlinme]] ([[Plé úsáideora:Dowlinme|plé]]) 16:50, 28 Deireadh Fómhair 2022 (UTC) :A Mhegan, a chara, :Bhí an t-eolas a sheol tú chugam faoin tionscadal an-suimiúil, agus má tá aon rud gur féidir liom a dhéanamh chun cabhrú leat, ná bíodh leisce ort teacht ar ais chugam! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 11:06, 29 Deireadh Fómhair 2022 (UTC) ::Go raibh míle maith agat a chara, coinneoidh mé ar an eolas thú! [[Úsáideoir:Dowlinme|Dowlinme]] ([[Plé úsáideora:Dowlinme|plé]]) 15:36, 1 Samhain 2022 (UTC) :::Ta go maith, adh mór ort! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 17:28, 1 Samhain 2022 (UTC) == Translation request == Hello. Can you translate and upload the article [[:en:Geography of Azerbaijan]] in Irish Wikipedia, in 2023? Yours sincerely, [[Úsáideoir:Karalainza|Karalainza]] ([[Plé úsáideora:Karalainza|plé]]) 20:09, 23 Nollaig 2022 (UTC) == Translation request == Hello Ériugena, Can you create the article [[:en:Laacher See]], which is the third most powerful volcano in Europe after Campi Flegrei and Santorini, in Irish Wikipedia? Kindest regards, [[Úsáideoir:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Plé úsáideora:Multituberculata|plé]]) 16:51, 12 Meitheamh 2023 (UTC) :Thank you very much for the new article! [[Úsáideoir:Multituberculata|Multituberculata]] ([[Plé úsáideora:Multituberculata|plé]]) 16:38, 2 Lúnasa 2023 (UTC) :Tá fáilte romhat! :Nedankinde! :Gern geschehen![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 16:45, 2 Lúnasa 2023 (UTC) == Invitation to Rejoin the [https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:Translation_task_force Healthcare Translation Task Force] == [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|right|frameless|125px]] You have been a [https://mdwiki.toolforge.org/prior/index.php medical translators within Wikipedia]. We have recently relaunched our efforts and invite you to [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php join the new process]. Let me know if you have questions. Best [[User:Doc James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] ([[User talk:Doc James|talk]] · [[Special:Contributions/Doc James|contribs]] · [[Special:EmailUser/Doc James|email]]) 12:34, 13 August 2023 (UTC) <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_translators/10&oldid=25451576 --> :By the way we have a tool that fixes references after the translation is live.[https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php] It will run automatically after some time or you can run it manually it you want it to work faster. It gives you this [[Úsáideoir:Doc James/Work]] Best [[Úsáideoir:Doc James|Doc James]] ([[Plé úsáideora:Doc James|plé]]) 03:15, 30 Meán Fómhair 2023 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&project=all&year=2023&start=Filter joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. Consider joining '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|here]]''', there are no associated costs and we look forwards to working together in 2024. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Medical_Editors_2023&oldid=26031072 --> ::Was looking at this template [https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=Teimpl%C3%A9ad:Cite_book-en&action=edit] and it is not set up to handle ga terms for the item names... Adjusted to the en labels here[https://ga.wikipedia.org/w/index.php?title=D%C3%ADbh%C3%A9artaicl%C3%ADteas&action=history] Best [[Úsáideoir:Doc James|Doc James]] ([[Plé úsáideora:Doc James|plé]]) 15:56, 7 Eanáir 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2023 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2023 you '''[https://mdwiki.org/wiki/WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2023_(all) were one of the top medical editors in your language]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdWfjVFbDO4ji-_qn2SsAgdCflhcOZychLnr1JUacsPaBr1eA/viewform Consider joining for 2024]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translation of health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 22:25, 3 Feabhra 2024 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2023&oldid=26173705 --> == Cúrsaí ceadúnais == A Éamoinn a chara, tá mé i mbun oibre air seo faoi láthair: [[:en:Wikipedia:Image_license_migration]]. Chruthaigh tú roinnt pictiúr anseo a chuir tú faoin cheadúnas GFDL amháin. An mbeadh cead agam na pictiúir sin a athrú go "GFDL + CC-BY-SA"? Níos solúbtha sa chaoi sin. Dúradh liom gur leor do chead a thabhairt dom anseo, agus déanfaidh mé na hathruithe. Go raibh maith agat! [[Úsáideoir:Kevin Scannell|kscanne]] ([[Plé úsáideora:Kevin Scannell|plé]]) 21:16, 10 Meán Fómhair 2024 (UTC) :Tá cead agat. Is beag an ní nach cuidiú é! [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 20:03, 12 Meán Fómhair 2024 (UTC) == Translation request == Hello, Ériugena. Can you translate and upload the article about the prominent Turkish economist [[:en:Dani Rodrik]] in Irish Wikipedia? Kindest regards, [[Úsáideoir:Oirattas|Oirattas]] ([[Plé úsáideora:Oirattas|plé]]) 17:16, 14 Deireadh Fómhair 2024 (UTC) == Thank you for being a medical contributors! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|130px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you '''[[mdwiki:WikiProjectMed:WikiProject_Medicine/Stats/Top_medical_editors_2024_(all)|were one of the top medical editors in your language]]'''. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We really appreciate you and the vital work you do! Wiki Project Med Foundation is a [[meta:Wikimedia_thematic_organizations|thematic organization]] whose mission is to improve our health content. '''[[meta:Wiki_Project_Med#People_interested|Consider joining for 2025]]''', there are no associated costs. Additionally one of our primary efforts revolves around translating health content. We invite you to '''[https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/index.php try our new workflow]''' if you have not already. Our dashboard automatically [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php collects statistics] of your efforts and we are working on [https://mdwiki.toolforge.org/fixwikirefs.php tools to automatically improve formating]. |} Thanks again :-) -- [[mdwiki:User:Doc_James|<span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>]] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:23, 26 Eanáir 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Other_Language_Editors_2024&oldid=28172893 --> == Thank you for being a medical translator! == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> {| style="background-color: #fdffe7; border: 1px solid #fceb92;" |rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[File:Wiki Project Med Foundation logo.svg|100px]] |style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" |'''The 2024 Cure Translators Award''' |- | style="vertical-align: middle; padding: 3px;" |In 2024 you [https://mdwiki.toolforge.org/Translation_Dashboard/leaderboard.php?camp=all&project=all&year=2024&start=Filter joined us as a medical translator]. Thank you from [[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med]] for helping bring free, complete, accurate, up-to-date health information to the public. We look forwards to working together in 2025. |} Thanks again :-) -- [https://mdwiki.org/wiki/User:Doc_James <span style="color:#0000f1">'''Doc James'''</span>] along with the rest of the team at '''[[m:WikiProject_Med|Wiki Project Med Foundation]]''' 06:54, 26 Eanáir 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Doc James@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Top_Translators_2024&oldid=28173086 --> == Teastaíonn cabhair uaim chun iontráil Vicipéide a cheartú == Haigh, lig dom mé féin a chur in aithne: is mise Ines agus is mac léinn Iodálach mé. Tá duine de dhíth orm a bhfuil Gaeilge aige/aici agus atá toilteanach cabhrú liom le haistriúchán an ailt Vicipéide "Andrea Benetti" a fheabhsú – ealaíontóir cáiliúil Iodálach atá i gceist. Seo an nasc chuig an leathanach: https://ga.wikipedia.org/wiki/Andrea_Benetti Tá cabhair uaim chun an leathanach "Andrea Benetti" a fheabhsú, de réir na moltaí atá luaite ag tús an ailt. An féidir leat cabhrú liom, le do thoil? Mura bhfuil tú in ann cabhrú liom, an bhféadfá a rá liom cé chuige ar féidir liom dul chun an fhadhb seo a réiteach? Go raibh míle maith agat. [[Úsáideoir:InesVerlicchi|InesVerlicchi]] ([[Plé úsáideora:InesVerlicchi|plé]]) 22:38, 7 Bealtaine 2025 (UTC) :Va bene, farò del mio meglio![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 17:16, 8 Bealtaine 2025 (UTC) ::Go raibh maith agat, tá tú fíor-chineálta! Más gá duit aistriúcháin go hIodáilis, déan teagmháil liom. Feicfidh mé go luath thú. [[Úsáideoir:InesVerlicchi|InesVerlicchi]] ([[Plé úsáideora:InesVerlicchi|plé]]) 19:17, 8 Bealtaine 2025 (UTC) ::Dhearmad mé a iarraidh ort: le do thoil, nuair a bheidh an leathanach "Andrea Benetti" ceartaithe agat, seol teachtaireacht fógra chugam? Go raibh míle maith agat arís. [[Úsáideoir:InesVerlicchi|InesVerlicchi]] ([[Plé úsáideora:InesVerlicchi|plé]]) 08:14, 10 Bealtaine 2025 (UTC) ::Haigh @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]], an raibh tú in ann an t-alt a cheartú? https://ga.wikipedia.org/wiki/Andrea_Benetti ::Táim ag fanacht le do fhreagra, go raibh maith agat arís. [[Úsáideoir:InesVerlicchi|InesVerlicchi]] ([[Plé úsáideora:InesVerlicchi|plé]]) 16:19, 20 Bealtaine 2025 (UTC) == Cuireadh chuig Cruinniú Pobail – 27 Bealtaine == A chara, Tá súil agam go bhfuil tú go maith :) Tá Pobal Éireann Wikimedia | Wikimedia Community Ireland ag reáchtáil an chéad chruinniú pobail eile ar líne ar <nowiki>'''</nowiki>Dé Máirt, 27 Bealtaine ag 18:00<nowiki>'''</nowiki>. Ba bhreá linn tú a fheiceáil ann! Is deis é seo do Vicipéidéirí gníomhacha le: * Nuacht agus forbairtí a roinnt * Smaointe nua agus dúshláin a phlé * Vótáil ar an dréacht-Straitéis 2025–2028 <nowiki>'''</nowiki>Sonraí an chruinnithe:<nowiki>'''</nowiki> Ar Google Meet: [https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc<nowiki> meet.google.com/mnw-pubq-xyc]</nowiki> Fón: +353 1 571 2001 | PIN: 202 328 238# Is féidir an straitéis a léamh roimh ré anseo: [[commons:File:2025-2030_Strategic_Plan_Wikimedia_Community_Ireland-Draft.pdf|[nascaithe anseo]]] Muna bhfuil tu in ann dul ach ba mhaith leat do thuairim nó moltaí ar an straitéis a thabhairt, seol r-phost chugam ag: <nowiki>'''</nowiki>oifigeach.gaeilge<nowiki>{{@}}</nowiki>wikimedia.ie<nowiki>'''</nowiki> Le gach dea-ghuí, Amy ~ [Úsáideoir:OifigeachWMIE] [[Úsáideoir:OifigeachWMIE|OifigeachWMIE]] ([[Plé úsáideora:OifigeachWMIE|plé]]) 14:12, 23 Bealtaine 2025 (UTC) == Wikimedia Community Ireland Strategic Plan Vote and Online Meeting June 24th == Dia Duit! Sophie here from Wikimedia Community Ireland, to invite you to come along to our next C'''ommunity Meeting on Tuesday June 24th at 6pm.''' You can RSVP and find links to the Google Meet [https://wikimedia.ie/2025/06/11/join-the-next-community-meeting-tuesday-june-24th-6pm/ here]. At the meeting we will be '''voting on the revised draft of our strategic plan''' which can be found [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:2025-2030_Strategic_Plan_Revised_Draft.pdf here.] and we would love for as many community members as possible to have their say. We will also be discussing this months community edit-a-thon or MeithealWiki which is focused on improving content around '''climate change and the environment in Irelan'''d. You are most welcome to sign up and get involved [https://wikimedia.ie/2025/06/03/2572/ here.] There is even a [https://docs.google.com/spreadsheets/d/16r-LHcmDM2m9qrV-4xg54t1vkrm3J3SL967d5POtvZ8/edit?gid=0#gid=0 tasklist] of pages that need to be updated, written and added to. This is part of [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Wiki_Loves_Earth_2025_in_Ireland Wiki Loves Earth] so photo uploads are also encouraged. Really hope to see you there! Beir bua agus beannacht, Sophie [[File:Éinín with Wikimedia Community Ireland logo.jpg|thumb|Informal logo of Wikimedia Community Ireland]] [[Úsáideoir:Cailínréalta|Cailínréalta]] ([[Plé úsáideora:Cailínréalta|plé]]) 10:50, 18 Meitheamh 2025 (UTC) == Iarratas ar leathanach a sheiceáil == Dia duit @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]], scríobh mé leathanach https://ga.wikipedia.org/wiki/Andrea_Benetti tamall ó shin ach ar an drochuair creidim go bhfuil earráidí gramadaí ann (creidim ar a laghad) toisc go bhfuil teimpléad ann a deir go bhfuil earráidí ann (mar sin féin, creidim go bhfuil siad ceartaithe go páirteach). Ní féidir liom a thuiscint an bhfuil an leathanach ceart go leor anois. An féidir leat féachaint orainn agus má tá am agat, ceartaigh aon earráidí? Go raibh míle maith agat. [[Úsáideoir:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 13:20, 22 Meitheamh 2025 (UTC) :Tá go maith![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:16, 22 Meitheamh 2025 (UTC) ::Go raibh maith agat @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]]. ::Mar sin, an féidir liom an teimpléad a bhaint ag barr an leathanaigh? [[Úsáideoir:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 15:30, 22 Meitheamh 2025 (UTC) :::Lig do scíth! Déanfaidh mé é nuair a bheidh sé léite agus curtha in eagar agam. Táim díreach ar ais ó shaoire![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 15:01, 23 Meitheamh 2025 (UTC) ::::@[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] Go raibh maith agat as do fhreagra cineálta. Mar sin féach tú go luath agus sásta teacht abhaile! [[Úsáideoir:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 15:08, 23 Meitheamh 2025 (UTC) :::::Драго ми је што могу да помогнем. Tá áthas orm cabhrú leat. [[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 16:22, 23 Meitheamh 2025 (UTC) ::::::Go raibh maith agat @[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] bhí tú i ndáiríre cineálta. Má theastaíonn aistriúcháin Iodáilis uait, scríobh chugam agus beidh áthas orm cabhrú leat. [[Úsáideoir:PamelaBertaccini|<span style="font-family: 'Futura LT Pro Light', Futura, sans-serif; text-shadow: 1px 1px 2px #a5a5a5; font-size:110%; color:#01b30e">'''PamelaBertaccini'''</span>]] 20:40, 23 Meitheamh 2025 (UTC) :::::::GRMA ( Go raibh maith agat!) Mi fa piacere aiutarti.[[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 16:58, 24 Meitheamh 2025 (UTC) == Wikimedia Community Ireland Online Community Meeting October 21st 6pm == Dia Duit! [[File:Éinín_with_Wikimedia_Community_Ireland_logo.jpg|thumb|Informal logo of Wikimedia Community Ireland]] Please come along to Wikimedia Community Ireland's next Community Meeting online on '''Tuesday October 21st at 6pm'''. You can find more information [https://wikimedia.ie/2025/10/15/join-our-next-community-meeting-online-on-october-21st-at-6pm/ here] and the link to join [https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc here.] ''Bígí linn do chruinniú pobail seo chugainn ar líne de chuid Wikimedia Community Ireland ar '''an Máirt, an 21 Deireadh Fómhair ag 6 i.n.''' Is féidir tuilleadh eolais a fháil [https://wikimedia.ie/2025/10/15/join-our-next-community-meeting-online-on-october-21st-at-6pm/ anseo] agus an nasc le páirt a ghlacadh [https://meet.google.com/mnw-pubq-xyc anseo.]'' At the meeting we will be voting on the revised draft of our child protection policy and discussing the upcoming Board Election. We would love for as many community members as possible to have their say. Beimid ag vótáil ar an leagan athbhreithnithe dár bpolasaí cosanta leanaí agus ag plé toghchán an bhoird atá le teacht. Ba mhór againn dá mbeadh an oiread comhaltaí den phobal agus is féidir i láthair chun a dtuairim a thabhairt. You can find the minutes from previous meetings [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/Meeting_minutes_2025|here.]] Really hope to see you there! ''Tá miontuairiscí na gcruinnithe roimhe seo le fáil [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland/Meeting_minutes_2025|anseo.]]Tá súil mhór againn sibh a fheiceáil ansiúd!'' Beir bua agus beannacht, Sophie (Projects and Communications Manager [[metawiki:Wikimedia_Community_Ireland|Wikimedia Community Ireland]]) [[Úsáideoir:Cailínréalta|Cailínréalta]] ([[Plé úsáideora:Cailínréalta|plé]]) 13:32, 15 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) :GRMA Sophiwe for the reminder![[Úsáideoir:Ériugena|Ériugena]] ([[Plé úsáideora:Ériugena|plé]]) 14:23, 16 Deireadh Fómhair 2025 (UTC) == Next Community Meeting Tuesday November 25th at 6pm == Dia duit! The next Wikimedia Community Ireland Meeting will take place on Tuesday November 25th at 6pm over Google Meet. We will be giving the community updates about Projects we have been working on, changes happening within our staff and open the floor for discussion! All welcome! Please find more information (and the link to join the meeting) here: https://wikimedia.ie/2025/10/28/next-commmunity-meeting-november-25th-6pm-online/ Feel free to reach out with any questions. Hope to see you there! Le meas, Sophie (Projects and Communications Manager, Wikimedia Community Ireland) [[Úsáideoir:Cailínréalta|Cailínréalta]] ([[Plé úsáideora:Cailínréalta|plé]]) 13:19, 18 Samhain 2025 (UTC) == Translation request == Hello, Ériugena. Can you translate and upload the articles [[:en:Mount Bazardüzü]] as [[Sliabh Bazardüzü]] and [[:en:Phlegraean Fields]] as [[Campi Flegrei]] in Irish Wikipedia? The latter is an active supervolcano. Yours sincerely, [[Úsáideoir:Kurcke|Kurcke]] ([[Plé úsáideora:Kurcke|plé]]) 08:47, 26 Feabhra 2026 (UTC) == <span lang="en" dir="ltr">You may be eligible to vote in the U4C election</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am contacting you because you previously voted in elections related to the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]]. You may be eligible to vote in the current U4C election, which is open now and closes on 2 June 2026. You can find out more about the candidates and the election on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the election page on Meta]], and from there you can access the vote itself. Your participation in these elections is important to the governance of Wikimedia communities, and your time spent learning about the candidates and voting is appreciated. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> [[m:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 17:20, 20 Bealtaine 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30569831 --> o2f3betm3rgep1hide01al9r9gpxsak 0 17204 1314511 1237252 2026-05-21T04:53:49Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1314511 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba í '''Áine Kendal''' ([[1484]]–[[26 Iúil]] [[1506]] i Buda i m[[Búdaipeist]] sa [[An Ungáir|Ungáir]]) cuntaois Kendal agus banríon [[An Ungáir|na hUngáire]] agus [[poblacht na Seice|na Boihéime]]. Ba í bean [[rí]] Ladislas II Jogaila ó [[1502]] go dtí [[1506]] í. == Saol == Phós sí an [[rí]] Ladislas II Jogaila i Székesfehérvár<ref>Foghraíocht: [saeceisfehérvár], [[Aibítir Idirnáisiúnta Foghraíochta|AIF]]: [se:kεʃfεhe:rva:r]</ref> (i Laidin Alba Regalis), s[[an Ungáir]] ar [[29 Meán Fómhair]] [[1502]] agus corónaíodh í ina banríon i Székesfehérvár ar lá céanna freisin. Rugadh mac di nuair a bhásaigh sí sa bhliain [[1506]]. == Teaghlach == {| class="wikitable" border = "1" width="67%" |- | width="25%" align="center"| '''Seanathair a hathar'''<br /> [[Íomhá:Armoiries Foix-Béarn-Bigorre.svg|30px]] Seán I de Foix<br /> cunta Kendal | width="25%" align="center"| '''Seanmháthair a hathar'''<br /> [[Íomhá:Royal Arms of England (1340-1367).svg|30px]] Mairéad de la Pole<br /> cuntaois Kendal | width="25%" align="center"| '''Seanathair a máthar'''<br />[[Íomhá:Armoiries Foix-Béarn-Bigorre.svg|30px]] Gaston IV de Foix<br /> cunta Foix | width="25%" align="center"| '''Seanmháthair a máthar'''<br />[[Íomhá:Blason Royaume Navarre.svg|30px]] Eleonóra I na hAragóine<br />banríon [[Navarra]] |- | colspan="2" align="center"| '''Athair''' <br />[[Íomhá:Armoiries Navarre Foix.svg|30px]]Gaston II de Foix<br /> cunta Kendal | colspan="2" align="center"| '''Máthair'''<br />[[Íomhá:Armoiries Navarre Foix.svg|30px]]Caitilín de Foix<br />banphrionsa [[Navarra]] |- | colspan="4" align="center"| [[Íomhá:Armoiries Navarre Foix.svg|30px]] Áine Kendal<br />banríon [[An Ungáir|na hUngáire]]<br /> banríon [[An Chróit|na Cróite]]<br /> banríon [[poblacht na Seice|na Boihéime]] |} === Naisc le hArd-Ríthe na hÉireann === Is de sliocht [[Liosta Ard-Ríthe na hÉireann|an Ard-Rí]] [[Brian Bóramha|Bhriain Bhórumha]] [[Stair na hÉireann|na hÉireann]] agus [[Diarmaid Mac Murchadha|Dhiarmada Mac Murchadha]], [[rí]] [[Cúige Laighean|Laighean]] tríd an chlann de la Pole. == Pósadh agus Clann == Phós Áine Kendal Ladislas II Jogaila ([[1456]]–[[1516]]), [[Rí]] [[An Ungáir|na hUngáire]] agus [[poblacht na Seice|na Boihéime]] sa bhliain [[1502]]. Bhí dhá chlainn acu seo a leanas: * [[Áine Jogaila, Banríon na hUngáire|Áine Jogaila]] ([[1503]]–[[1547]]), banphrionsa ([[1503]]), ansin banríon ([[1526]]) [[An Ungáir|na hUngáire]] agus [[poblacht na Seice|na Boihéime]], ab í bhean Fherdinand I [[An Ostair|na hOstaire]]<ref>Is é mac Philib dathúil agus Joanna gealt agus deartháir [[Searlas V, Impire Naofa Rómhánach|An Impire Shearlais V]] é.</ref> Ard-diúc; [[Rí]] [[An Ungáir|na hUngáire]] agus [[poblacht na Seice|na Boihéime]]; Impire Naofa Rómhánach í ([[1521]]). * Laoiseach II Jogaila ([[1506]]–[[1526]]), [[Rí]] [[An Ungáir|na hUngáire]] agus [[poblacht na Seice|na Boihéime]] a phós Máire [[An Ostair|na hOstaire]]<ref>Is í deirfiúr le Ferdinand I í.</ref> sa bhliain [[1521]]. **[[János Wass]]; mac neamhdhlisteanach de chuid [[Angelitha Wass]], bean choimhdeachta na bhanríona Áine Kendal. == Tagairtí == {{reflist}} == Leabhair == * {{fr}} Anthony, Raoul: ''Identification et Étude des Ossements des Rois de Navarre inhumés dans la Cathédrale de Lescar'', Paris, Masson, 1931 * {{en}} Byrne, Francis John: ''Irish Kings and High-Kings'', London: Batsford, 1973 ISBN 0-7134-5882-8 == Naisc sheachtracha == * {{fr}} [http://racineshistoire.free.fr/LGN/PDF/Grailly_captals-de-Buch.pdf Seigneurs de Grailly Généalogie] * {{fr}} [http://www.foixstory.com Foix-Grailly Généalogie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120326094152/http://www.foixstory.com/ |date=2012-03-26 }} * {{en}} [http://fmg.ac/Projects/MedLands/TOULOUSE%20NOBILITY.htm#GastonIVFoixdied1472B Foundation for Medieval Genealogy/Foix Genealogy] * {{en}} [http://genealogy.euweb.cz/foix/foix3.html Euweb/Foix Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210114211845/http://genealogy.euweb.cz/foix/foix3.html |date=2021-01-14 }} * {{en}} [http://fmg.ac/Projects/MedLands/HUNGARY.htm#_Toc146273239 Foundation for Medieval Genealogy/Hungary, Kings Genealogy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120223201358/http://fmg.ac/Projects/MedLands/HUNGARY.htm#_Toc146273239 |date=2012-02-23 }} * {{en}} [http://fmg.ac/Projects/MedLands/IRELAND.htm#BrianBorudied1014 Foundation for Medieval Genealogy/Ireland Kings & High Kings Genealogy] * {{en}} [http://fmg.ac/Projects/MedLands/ENGLISH%20NOBILITY%20MEDIEVAL2.htm#MichaelPoleSuffolkdied1389B Foundation for Medieval Genealogy/De La Pole Genealogy] {{DEFAULTSORT:Aine Kendal, An Bhanrion}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1484]] [[Catagóir:Básanna i 1506]] [[Catagóir:Banríonacha na hUngáire]] [[Catagóir:Banríonacha na Boihéime]] [[Catagóir:Banríonacha na Cróite]] [[catagóir:Rítheaghlach de Foix]] [[catagóir:Rítheaghlach Jogaila]] [[Catagóir:Daoine Francacha]] [[Catagóir:Stair Navarre]] g7r88tgtqdkt36p7hpkf3hf8l5hi991 0 22004 1314399 1284965 2026-05-20T17:14:04Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314399 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Seán Ó Coileáin''' nó '''Michael Collins''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/collins-michael-a1860|teideal=Collins, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-08-21}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5039|teideal=Ó COILEÁIN, Mícheál (1890–1922)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2022-08-21}}</ref> Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]]. Bhí an Coileánach chun tosaigh ar na fórsaí a bhí ag cur in aghaidh de Valera sa chogadh seo. Bhí gean ag [[Gael|Gaeil]] ar an gCoileánach, agus é ina laoch mór acu chomh cróga is chomh beartach a bhí sé, ach mar sin féin, fuair sé [[bás]] ó lámh Éireannaigh i [[Béal na mBláth|mBéal na Blá]] in iarthar [[Contae Chorcaí|Chorcaí]]. == Tús a shaoil == Saolaíodh Mícheál Ó Coileáin in aice le [[Cloich na Coillte]] in Iarthar Chorcaí sa bhliain [[1890]]. B'eisean dríodar an chrúiscín, agus tháinig beirt mhac agus cúigear deirfiúracha roimhe. Níltear ar aon bharúil faoina bhreithlá, nó is é [[12 Deireadh Fómhair|an dóú lá déag de Mhí Dheireadh Fómhair]] atá le léamh ar leac a uaighe, ach is é an séú lá déag a thugann lucht scríofa a chuid beathaisnéisí. Taoisigh [[Ghael]]acha i gCúige Luimnigh ab ea a chuid sinsear, ach nuair a díshealbhaíodh iad, thosaigh siad ag saothrú talún. Ina dhiaidh sin féin, bhí an-tailte ag muintir Uí Choileáin, agus iad ina bhfeirmeoirí saibhre dá réir. Mar sin, nuair a rugadh an Coileánach, níorbh é an bochtanas a bhí i ndán dó go díreach, de réir na cuma a bhí ar na cúrsaí. Chuaigh deirfiúr le Mícheál, Eibhlín, sna mná rialta, agus is é an t-ainm a ghlac sí uirthi ná an tSiúr Mary Celestine. Bhí sí ag obair ina múinteoir i [[Londain]]. [[Íomhá:Michael Collins at 8 years old.jpg|clé|mion|1898, lena mhuintir]] Mícheál an t-ainm a bhí ar athair mo dhuine freisin. Chaith seisean seal s[[na Fíníní]] nuair a bhí sé óg, ach ansin, d'fhág sé an ghluaiseacht le dul le feirmeoireacht. Deirtear gur páiste cliste seanchríonna ab ea Mícheál óg. Bhí an-fhaghairt ann, agus tholg sé an [[náisiúnachas]] go hóg ó ghabha na háite, Séamas Santry. Ní raibh príomhoide na Scoile Náisiúnta, Donncha Lyons, ag maolú ar an gclaonadh seo ach an oiread, nó bhí sé ina bhall de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas na Poblachta]] ([[IRB]]). Stócach láidir scafánta ab ea an Coileánach, agus é an-tugtha do na lúthchleasa. Mar sin féin, bhí sé éirimiúil ó thaobh na hintleachta de, chomh maith. [[Íomhá:Michael Collins aged about nine.jpg|clé|mion|Naoi mbliana d'aois, 1899]] I bhFeabhra na bliana [[1906]], chuaigh an Coileánach faoi scrúdú na Státseirbhíse, agus é cúig bliana déag d'aois. Le pas a fháil, mhol sé [[Impireacht na Breataine|impireacht na Breataine Móire]] go hard na spéire in aiste a scríobh sé mar chuid den scrúdú. Nuair a bhí an scoil críochnaithe aige, chuaigh Mícheál ag obair in Oifig an Phoist i Londain, ar nós go leor Éireannach eile. Fuair sé lóistín in árasán a dheirféar, Hannie (Siobhán). Bhí sé naoi mbliana déag d'aois, nuair a chuaigh sé i mBráithreachas na Poblachta. B'é [[Somhairle Mag Uidhir]], Poblachtánach [[Protastúnach]] ó [[Chorcaigh]], a réitigh an bealach sin dó. Níor thóg sé deich mbliana air céimíocht cheannasach a bhaint amach dó san eagraíocht. == Éirí Amach na Cásca == Bhain an Coileánach an chéad cháil amach dó féin le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]]. Bhí an-scileanna aige i gcúrsaí eagraíochta, agus é cliste ar go leor bealaí eile freisin, rud a thabhaigh an-ómós dó ó bhaill eile an Bhráithreachais. Rinneadh comhairleoir airgeadais de don [[An Cunta Pluincéad|Chunta Pluincéad]], athair [[Seosamh Pluincéad|Sheosaimh Phluincéid]], agus le linn an Éirí Amach, bhí sé ina aidiúnach don Phluincéadach óg. [[Íomhá:Young Michael Collins Portrait.jpg|mion|Cáisc 1916 ]] [[Íomhá:Picture of Michael Collins and Arthur Griffith.jpg|mion|in éineacht le Arthur Griffith]] Nuair a thosaigh an tÉirí Amach féin, throid an Coileánach gualainn ar ghualainn le [[Pádraic Mac Piarais]] ag [[Ard-Oifig an Phoist]]. Mar a tuigeadh do chuid mhaith daoine roimh ré, theip ar an Éirí Amach go hiomlán mar bheart cogaíochta. Ábhar sásaimh ab ea é dóibh go raibh éirí amach nó ceannairc ar bith ann, agus iad ina mhuinín go dtabharfadh íobairt fola na gceannairceoirí inspioráid do dhaoine eile cath a chur ar son na hÉireann arís agus arís eile. Ní raibh an Coileánach sásta leis an dearcadh seo ar aon nós. Cháin sé amaitéarachas an Éirí Amach, go háirithe an dóigh ar sealbhaíodh foirgnimh fheiceálacha, ar nós Ard-Oifig an Phoist féin, nó bhí sé deacair a leithéidí d'áiteanna a chosaint, agus, dá dtiocfadh ort, a thréigean, agus ní raibh sé furasta ach an oiread soláthar a choinneáil leo. Le linn Chogadh na Saoirse, d'áitigh sé ar [[na hÓglaigh]] gan "targaidí ina suí" a dhéanamh díobh féin trí fhoirgnimh den chineál sin a shealbhú. A mhalairt ar fad, chuir sé béim ar an treallchogaíocht. Bhunaigh sé díormaí ar leith, mar atá, Colúin Reatha, le cogadh a chur ón eadarnaí. Bhíodh fir na gColún seo ag ionsaí go tobann agus ag éalú ó láthair an éachta chomh tobann céanna. Mar sin, coinníodh líon na dtaismeach lag, agus an cogadh ag éirí leis na hÉireannaigh.[[Íomhá:Michael Collins.jpg|mion|An Chéad Dáil, 1919 ]]Cosúil le cuid mhór acu siúd a ghlac páirt san Éirí Amach, gabhadh an Coileánach, agus bhí pionóis an bháis ag bagairt air ar feadh tamaill, go dtí gur tugadh go campa géibhinn [[Frongoch]] é. Ansin féin, thaispeáin sé go raibh comhábhair an cheannaire ann. Nuair a scaoileadh an chuid ba mhó de na cimí saor, bhí Mícheál Ó Coileáin ag fáil an lámh in uachtar ar [[Sinn Féin]] cheana. Ní raibh an páirtí leath chomh sáite san Éirí Amach agus a bhí bolscaireacht na Breataine Móire ag áitiú, ach nuair a chuaigh sé sa pháirtí, thosaigh an Coileánach ag glacadh buntáiste ar íomhá an náisiúnachais radacaigh a ghreamaigh de Shinn Féin de thoradh na bolscaireachta. Lena chuidiú féin, d'insíothlaigh na radacaigh an páirtí. I Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain [[1917]], bhí an Coileánach ina bhall de choiste feidhmitheach Shinn Féin agus ina stiúrthóir cúrsaí eagraíochta ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], agus Éamon de Valera i gceannas ar an dá eagraíocht sin. == An Chéad Dáil == [[Íomhá:Harry Boland and Michael Collins.jpg|mion|in éineacht lena chara ag an am, Harry Boland. Mansion House in 1919 ]]Ar nós bhaill shinsearacha Shinn Féin ar fad, moladh an Coileánach mar iarrthóir in olltoghcháin na bliana [[1918]] le suíochán a lorg mar Fheisire i d[[Teach na dTeachtaí]] i Londain. Cosúil le formhór mór na n-iarrthóirí, vótáladh an Coileánach isteach. Bhí sé ina Fheisire do dháilcheantar [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas. Bhí sé fógartha ag Sinn Féin, áfach, nach nglacfadh Feisirí an pháirtí a gcuid suíochán i Westminster. Ina ionad sin, tháinig siad le chéile ina bparlaimint scartha in Éirinn - [[Dáil Éireann]]. Chruinnigh [[an Chéad Dáil]] seo i d[[Teach an Ardmhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] i Mí Eanáir sa bhliain [[1919]]. Bhí Éamon de Valera agus roinnt Feisirí eile de chuid Shinn Féin gafa ag na [[Sasana]]igh cheana. Nó is amhlaidh go bhfuair an Coileánach foláireamh óna ghréasán spiaireachta go raibh a leithéid ar na bacáin ag na húdaráis, ach nuair a nocht sé an fhaisnéis seo do Dev, d'áitigh sé siúd ar na Sinn Féinithe eile gan a dhath a shíleadh den rabhadh. Chreid sé nach rachadh a leithéid de shluaghabháil ach chun dochair do na Gaill cibé, nó bheadh an-ábhar bolscaireachta ann do na Gaeil. Nuair a fuair an oiread sin ceannairí iad féin faoi ghlas, áfach, is beag duine a fágadh deis acu an bholscaireacht sin a chraobhscaoileadh. Nuair a bhí de Valera sa phríosún, toghadh [[Cathal Brugha]] ina Phríomh-Aire, ach tháinig Dev ina áit, nuair a d'éalaigh sé as [[Príosún Lincoln]] i Mí Aibreáin sa bhliain 1919, le cuidiú an Choileánaigh. [[Íomhá:Michael Collins On Bicycle.jpg|mion|Ar a "High Nelly" idir 1919-1922<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/michael-collinss-famous-high-nelly-bicycle-found/29573174.html|teideal=Michael Collins's famous 'high nelly' bicycle found|dáta=2013-09-12|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-08-22}}</ref>]] Is iomaí trá a bhí le freastal ag an gCoileánach sa bhliain 1919. Sa samhradh, cuireadh i gceannas ar an [[IRB]] é. I Mí Mheán Fómhair, chuaigh sé i mbun Rannóg Faisnéise na nÓglach. Thosaigh Cogadh na Saoirse ar an lá céanna agus a chéadchruinnigh an Dáil i Mí Eanáir sa bhliain 1919, nó b'ar an lá céanna a lámhach cathlán d'Óglaigh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] a bhí ag gardáil coinsíneacht geiligníte ar an t[[Luíochán Shulchóid Bheag|Sulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]]. Ní raibh orduithe faighte ag na hÓglaigh an t-éacht seo a dhéanamh.[[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|thumb|Londain, 1921, idirbheartaíocht a mhair ar feadh i bhfad]] == Aire airgeadais == Cé go raibh sé gnóthach cheana féin, fuair sé tuilleadh dualgais le comhlíonadh, nuair a rinne Éamon de Valera Aire Airgeadais de sa bhliain 1919. Bhí an tír ar barr lasrach le cogadh cruálach, agus [[Constáblacht Ríoga na hÉireann]] is na [[Dúchrónaigh]] ag rith damhsa fud fad na hÉireann. Mar sin, b'éigean do na h-"aireachtaí" (mar a thugtaí ar na ranna rialtais san am) gníomhú ar chúla téarmaí. Ní raibh sa chuid ba mhó acu ach cúpla duine agus iad ag obair i seomra beag i dteach príobháideach, má bhí an oiread sin féin ann. Scéal eile ar fad ab ea scéal an Airgeadais, agus an Coileánach ag freastal air. Bhí seisean agus a fhoireann ábalta móreisiúint bannaí stáit a chóiriú le bun a chur le státchiste na Poblachta. Chuaigh scéal na hiasachta náisiúnta seo a fhad le [[Vlaidímír Léinín|Léinín]], agus chuir seisean toscaire go hÉirinn le slám airgid a fháil ar iasacht ó na hÉireannaigh chun an phoblacht [[Sóivéid (comhdháil)|Shóivéadach]] s'aige féin a mhaoiniú. Thairg Léinín roinnt seoda de chuid Choróin na [[Rúis]]e Impiriúla mar chúlbhannaí. Fágadh na seoda seo i dtaisce go dtí na tríochaidí, agus iad ligthe i ndearmad ag cách. Sa deireadh, thángthas orthu de thaisme. An té a chaithfidh súil ar ais ar a ndearna an Coileánach, tiocfaidh iontas an domhain air i bhfianaise na n-iléachtaí sin. D'fhruiligh an Coileánach scuad feallmharfóireachta, "An Dáréag", le spiairí de chuid na Sasanach a mharú. Chóirigh sé an "Iasacht Náisiúnta". Bhí sé ag coinneáil na nÓglach ag imeacht, agus nuair a bhí de Valera ag taisteal [[na Stát Aontaithe]], b'éigean dó an chuid ba mhó de chúrsaí an rialtais a chomhordnú thar thréimhse fhada. Thairis sin, chaithfeadh sé airm a smuigleáil isteach le haghaidh na nÓglach. D'fhéadfá a rá gur réabhlóid aonair ab ea an fear féin. B'iad an Coileánach agus [[Risteard Ó Maolchatha]] príomheagraithe na nÓglach, a fhad is a bhí sé indéanta ar aon nós ord agus eagar a choinneáil ar dhíormaí scaipthe treallchogaíochta den chineál sin. Is gnách a rá gurbh é an Coileánach a d'eagraigh na Colúin Reatha le linn Chogadh na Saoirse, ach ar ndóighe, ní fhéadfadh sé a leithéid de rud a chur i gcrích gan chuidiú ó dhaoine eile. Bhí an-lámh aige san obair seo, ach b'é Risteard Mac Aodha an príomheagraí. Ní ba déanaí, chuir na Sasanaigh Mac Mhic Aodha chun báis mar dhíoltas i ndiaidh [[Domhnach na Fola (1920)|Dhomhnach na Fola 1920]]. Thairis sin, bhí na hÓglaigh go mór mór i dtuilleamaí na gceann feadhna áitiúil, beag beann ar an gCoileánach agus ar an Maolchathach.[[Íomhá:Michael Collins in military uniform.jpg|mion|Ag sochraid [[Art Ó Gríofa|Art O'Gríofa]] - Lúnasa 1922]]Sa bhliain [[1920]], an bhliain chéanna a shlánaigh an Coileánach tríocha bliain d'aois, bhí na Sasanaigh ag tairiscint deich míle punt airgid (ba mhillteanach an slám airgid é san am) ar gach eolas a chabhródh leo Mícheál Ó Coileáin a ghabháil nó a mharú. I measc na gceannairí náisiúnta, d'éirigh ina naimhdeas idir eisean agus beirt fhear ar leith: [[Cathal Brugha]], an tAire Cosanta, agus de Valera, an Príomh-Aire. Bhí Cathal Brugha in ainm a bheith ina Aire Cosanta. Fear dúthrachtach a bhí ann ceart go leor, ach ní raibh sé leath chomh héirimiúil leis an gCoileánach. Cé nach raibh Mícheál Ó Coileáin ach ina Aire Airgeadais, go hoifigiúil, is é an chuma a bhí ar na cúrsaí ná nach raibh de dheis ag Brugha a chuid cúraimí féin a fhreastal, agus an Coileánach á gcríochnú dó beag beann air féin. [[Íomhá:General Collins.jpg|mion|rinne an Ginearál cigireacht ar na trúpaí]] Bhí de Valera in éad lena chomhchogaí óg, go háirithe i ndiaidh an mhórchlú a bhain an Coileánach amach dó féin mar cheannaire sa bhaile, nuair a bhí de Valera féin ag lorg tacaíochta don Phoblacht sna Stáit Aontaithe, obair nach raibh mórán toraidh uirthi. Bhí sé le haithint ar a leasainmneacha féin an dóigh a raibh siad ag iompairc le chéile: "An Buachaill Ard" a bhítí ag tabhairt ar de Valera - fear ard as an ngnáth a bhí ann - ach nuair a bhí seisean i Meiriceá, bhaist na hÓglaigh an leasainm "An Buachaill Mór" ar an gCoileánach, rud nár thaitin le de Valera in aon chor. Ag filleadh abhaile dó, d'fhéach de Valera leis an gCoileánach a chur go dtí na Stáit Aontaithe, siocair is go mbeadh seisean ar an t-aon duine amháin a bheadh ábalta an obair a chur i gcrích thall ansin. Dhiúltaigh an Coileánach féin don áitiú seo, agus an chuid ba mhó de lucht ceannais Shinn Féin (cé is moite de Chathal Brugha agus [[Aibhistín de Staic]]) ag tacú leis. Mar sin, d'fhan sé in Éirinn. Nuair a tháinig an Sos Cogaidh, hullmhaíodh comhdháil síochána idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine Móire]] agus cinnirí na Poblachta nach bhfuair aitheantas idirnáisiúnta go fóill, ach amháin ón [[APSS|Aontas Sóivéadach]], a bhí go mór mór in anás airgead iasachta ó na hÉireannaigh. Cé go raibh de Valera agus [[Gael-Mheiriceánaigh]] chlúiteacha ag déanamh stocaireachta in [[Washington, D.C.]], agus [[Seán T. Ó Ceallaigh]] ag comhdháil síochána Versailles, le haitheantas a bhaint amach don Phoblacht, ní raibh sé le fáil. I Mí Lúnasa sa bhliain 1921, d'athraigh an Dáil oifig de Valera ón bPríomh-Aireacht go hUachtaránacht na hÉireann, le go mbeadh sé ar aon leibhéal leis an [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Rí Seoirse a Cúig]]. Ansin, chuir sé iontas ar an saol ar fad, nuair a d'fhógair sé nach nglacfadh sé páirt sna comhchainteanna, ach oiread leis an Rí. Ina áit sin, bhronn sé lánchumhacht ar thoscaireacht a chuir sé go Londain. Is é is brí leis an "lánchumhacht" ná go raibh sé ar chumas na dtoscairí seo conradh síochána a shíniú leis na Gaill gan faomhadh a fháil roimh ré uaidh féin. B'iad [[Art Ó Gríofa]] agus Mícheál Ó Coileáin a chuaigh i gceannas ar an toscaireacht. Bhí an Coileánach iontach míshásta leis an gcomhairle seo, nó is é an tuairim a bhí aige féin ná gur chóir do Dev féin na cúrsaí seo a phlé leis na Sasanaigh. Ina dhiaidh sin is uile, thoiligh sé dul go Londain. == An Conradh == Is é an toradh a tháinig as na comhchainteanna ná an [[Conradh Angla-Éireannach]], agus b'é an Conradh seo ba bhunús le stát nua Éireannach, mar atá, [[Saorstát Éireann]]. Bhí forálacha ann le haghaidh stát uile-Éireannach, ach san am céanna, d'fhág sé ar chumas sé chontae in oirthuaisceart an oileáin tarraingt siar as an stát seo, rud a rinne siad gan mhoill. Bhí sé leagtha amach sa Chonradh go gcaithfí coiste ar leith a chur ag obair leis an teorainn a atarraingt, dá dtogródh [[Tuaisceart Éireann|na Sé Chontae]] a leithéid a dhéanamh, agus is é an rud a bhí ar intinn an Choileánaigh go bhféadfaí, ar an mbealach seo, limistéar an stáitín thuaisceartaigh a laghdú an oiread sin is nach bhfágfaí maireachtáil ar bith ann ar chúrsaí eacnamaíocha. Bhí an beart sin incheaptha san am, nó bhí cónaí ar an gcuid ba mhó den phobal [[Aontachtach]] taobh istigh de shrianta cúnga in oirthear [[Uladh]]. Bheadh stádas Tiarnais ag an Saorstát nua, agus é á rialú ag parlaimint dhá theach. Bheadh an t-údarás iomlán dílsithe don Rí, ach san am céanna, bheadh sé á oibriú ag Rialtas dúchasach, agus b'í [[Dáil Éireann]], teach íochtarach na Parlaiminte nua, a cheapfadh an Rialtas sin. Bheadh cúirteanna dá gcuid féin ag na hÉireannaigh, agus tríd is tríd, bheadh níos mó neamhspleáchais ag an tír ná a rithfeadh le [[Charles Stewart Parnell]] nó le [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Pairliminteach]] [[John Redmond|Sheáin Réamainn]] a éileamh riamh. [[Íomhá:Anglo-Irish Treaty signatures.gif|clé|mion|An Conradh]] Is é an meas a bhí ag na dearg-Phoblachtánaigh ar an gConradh ná gur feillbheart a bheadh ann. In áit na Poblachta a bhí bainte amach le lámh láidir, thiocfadh Saorstát nach mbeadh ach stádas an Tiarnais taobh istigh d'[[Impireacht na Breataine]] aige, agus chaithfeadh na Teachtaí Dála dílseacht a mhóidiú go díreach don Rí, mar a cuireadh an scéal i bhfocail san am. (Le fírinne, ba don Saorstát a mhóideoidís an dílseacht, ach bhí an dílseacht don Rí ag dul leis an móid seo mar aguisín, mar a bhí leagtha amach sa Chonradh.) Chuaigh scoilt ar Shinn Féin faoin gConradh, agus de Valera ag dul le faicsean na fhrith-Chonraitheoirí le cur in aghaidh an ghéillte seo, mar a thuig sé é. Iad siúd nach raibh ag aontú leis, chuir siad ina leith go raibh a fhios aige ón tús nach mbeadh an Phoblacht inbhainte amach cibé scéal é, agus gur chuir sé an Coileánach i gceannas ar an toscaireacht d'aon turas, leis an náire a sheachaint. Dhiúltaigh de Valera do na líomhaintí seo, ach is é an chiall a bhaineann an chuid is mó de staraithe an lae inniu ná gurb é sin an freagra is fearr ar an gceist, cén fáth nach ndeachaigh seisean go Londain. D'áitigh an Coileán, siúd is nár thug an Conradh an tsaoirse d'Éirinn mar Phoblacht, gur bhronn sé de shaoirse ar na hÉireannaigh an tsaoirse sin a bhaint amach iad féin. Sa deireadh thiar thall, b'é de Valera féin a chruthaigh gurbh fhíor don Choileánach an méid sin. [[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|mion|Kitty Kiernan, i ngrá le Harry Boland agus an Coileánach]] == An tAitheantas Trípháirteach == De réir mar a bhí sé leagtha amach sa cháipéis féin, chaithfeadh trí pharlaimint a bhfaomhadh a thabhairt don Chonradh Angla-Éireannach. Fuair sé formhuiniú Pharlaimint na Breataine Móire, ar dtús. Ansin, chaithfeadh Dáil Éireann glacadh leis, freisin, cé nach raibh aon stádas dlíthiúil ag an Dáil de réir an dlí idirnáisiúnta, ó nach bhfuair sé aitheantas na n-údarás Gallda. Nó, ós rud é go raibh stádas ''de facto'' ag an Dáil, agus í ag oibriú chumhacht pholaitiúil Shinn Féin agus mhuintir na hÉireann, ní fhéadfaí ach an Conradh a chur faoi bhráid na Dála. Thairis sin, bhí an tríú Parlaimint ann, mar atá, Teach Teachtaí Dheisceart Éireann. De réir fhorálacha an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|Achta um Rialtas na hÉireann]], a bhí reachtaithe ag Parlaimint na Ríochta Aontaithe sa bhliain 1920, bhí a leithéid de chomhairle reachtach ann, cé nár tháinig sí le chéile riamh roimhe seo, ós rud é gurbh fhearr le formhór a cuid feisirí Dáil Éireann. Anois, áfach, chruinnigh an Teach sin faoi dheoidh. Bhí na frith-Chonraitheoirí á bhaghcatáil, ar ndóigh, ach tháinig na Saorstátairí agus an ceathrar Aontachtóirí nár ghlac páirt in obair na Dála riamh, agus ar ndóigh, dhearbhaigh siad an Conradh. [[Íomhá:Michael Collins addressing crowd in Cork cph.3b15295.jpg|mion|17 Márta 2022, sa Sciobairín in iarthar Chorcaí]] == An Rialtas Sealadach == Bhí Dáil Éireann ann i gcónaí, de réir a Bunreachta a bhí i bhfeidhm ón mbliain 1919 ar aghaidh. D'éirigh de Valera as an Uachtaránacht agus é ag súil leis go n-atoghfaí é, ar dhóigh is go n-éireodh leis an Conradh a chur ar neamhní ansin. B'é Art Ó Gríofa a vótáladh isteach ina áit, áfach, agus b'eisean a shealbhaigh an Uachtaránacht. Níor thug sé "Uachtarán na hÉireann" air féin, áfach, ach "Uachtarán na Dála" - is é sin, an [[Ceann Comhairle]], más maith leat. Mar sin féin, ní raibh aon stádas dlíthiúil ag an rialtas seo, de réir dhlí bunreachtúil na Breataine Móire, agus tháinig rialtas eile ar an bhfód, agus é, go foirmeálta, freagrach do Theach Teachtaí Dheisceart Éireann. B'é an Coileánach a bhí i gceannas ar an Rialtas Sealadach nua, agus is é an teideal a bronnadh air ná Uachtarán an Rialtais Shealadaigh - is é sin, an Príomh-Aire. San am céanna, choinnigh sé an Aireacht Airgeadais i rialtas Poblachtach an Ghríofaigh. Bhí na cúrsaí dlí iontach casta timpeall an scéil. De réir dhlí na Breataine Móire, bhí sé ina Phríomh-Aire anois, agus é ainmnithe ag an gCoróin agus insealbhaithe de réir na pribhléide ríoga. Le hinsealbhú a fháil, b'éigean dó cuairt fhoirmeálta a thabhairt ar an Viocúnta Fitzalan, Tiarna Leifteanant na hÉireann. Is é an dearcadh Poblachtánach ná go ndeachaigh an Coileánach ansin le go dtabharfadh an Viocúnta suas [[Caisleán Átha Cliath]] dó. De réir dhlíthe bunreachtúla na Breataine Móire, áfach, searmanas a bhí ann ar a dtugtar "pógadh na láimhe", is é sin, insealbhú Aire Rialtais de chuid na Corónach, agus gurbh é an teagmháil féin, seachas aon cháipéis a shíneofaí, a d'fhág an Coileánach i seilbh na Príomh-Aireachta. De réir mar a insítear, bhí an Coileánach seacht nóiméad mall ag teacht ar an searmanas, agus an Tiarna Leifteanant á cháineadh. Is é an freagra a thug an Coileánach ná: "Bhí ortsa seacht nóiméad a chaitheamh ag fanacht liom, agus sinne ag fanacht leis an lá seo le seacht gcéad bliain!" Tharraing ceist an Chonartha achrann millteanach anuas ar Éirinn. Thar aon rud eile, bhí Éamon de Valera míshásta go síneodh an Coileánach aon chonradh gan údarás ar leith a iarraidh air féin roimh ré. Sa bhreis air sin, ba chúis an-díospóireachta é an Conradh féin. Bhí de Valera agus roinnt mhaith eile de frith-Chonraitheoirí thábhachtacha ag lochtú an stádais a d'fhág an Conradh ag Éirinn, mar Thiarnas taobh istigh den Impireacht. An mhóid a chaithfí a mhionnú don Rí, bhí an-tábhacht shiombalach léi, fosta. Ní rabhthas róshásta leis ach oiread go gcoinneodh na Gaill [[Calafoirt an Chonartha]] acu féin le go bhféadfaí an [[Cabhlach cogaidh|Cabhlach]] Ríoga úsáid a bhaint astu. D'fhéadfadh na Sasanaigh an-smacht a choinneáil ar pholasaí eachtrach na hÉireann, dar leis na frith-Chonraitheoirí , agus na calafoirt sin acu, gan trácht ar an móid dílseachta. Nuair a caitheadh an vóta faoin gConradh, bhí beagnach duine as gach beirt de na Teachtaí ag cur in aghaidh an Chonartha, ach, i ndiaidh an iomláin, ghlac an tromlach leis, ar an seachtú lá de Mhí Eanáir sa bhliain [[1922]]. Caitheadh seacht vóta déag is dhá scór ina aghaidh, agus ceithre vóta is trí scór ar mhaithe leis. Mar sin féin, bhí an chuid ba mhó de na hÓglaigh ag cur in aghaidh an Chonartha, agus tháinig an chuma ar na cúrsaí go rachaidís chun cogaidh faoin scéal - go raibh cogadh cathartha ar na bacáin. Ag caitheamh súil an lae inniu ar na himeachtaí sin dúinn, is dócha gur ábhar iontais dúinn nach raibh an oiread sin tábhachta ag baint le ceist na críochdheighilte san am. Bhí na hÓglaigh suite siúráilte nach mbeadh teacht aniar i stáitín an Tuaiscirt cibé scéal é, agus bhí an Coileánach féin meáite ar an stáitín a chloí le treallchogaíocht. I dtús na bliana 1922, thosaigh sé ag cur fir agus trealamh cogaidh thar an Teorainn le cuidiú le hÓglaigh an oirthuaiscirt. Chuir an Cogadh Cathartha an plean seo ar neamhní, ach dá mbeadh sé i ndán don Choileánach teacht slán as an gCogadh Cathartha, is follasach nach bhfágfadh sé an Tuaisceart ag na Gaill gan treallchogadh a chur faoi. Mar sin, fuair sé tacaíocht an chuid ba mhó de na hÓglaigh sna Sé Chontae. Chuaigh níos mó ná míle fear acu siúd, fiú, in [[Arm an tSaorstáit]]. [[Íomhá:Michael Collins Commander-in-Chief of the Irish National Forces.jpg|mion|ardcheannasaí, 1922]] Go gairid roimh thús an Chogadh Chathartha i Mí an Mheithimh sa bhliain 1922, bhí an Coileánach go héadóchasach ag iarraidh an scoilt a dhúnadh agus cogadh a sheachaint. Thréig de Valera agus na frith-Chonraitheoirí eile an Dáil, ach shocraigh an Coileánach go rachadh an dá fhaicsean de Shinn Féin sa chéad toghchán in éineacht agus go mbeadh comhrialtas acu ina dhiaidh sin. Ar dtús, rith comhréiteach leis an gCoileánach: bheadh bunreacht Poblachtánach ag an Saorstát nach ndéanfadh trácht ar bith ar an Rí, ach ní dhiúltófaí don Chonradh. Bhí an smaoineamh seo inghlactha ag an gcuid ba mhó de na Poblachtánaigh, leis. Chun scoilt na nÓglach a leigheas, bhunaigh an Coileánach Coiste Athaontaithe an Airm, agus bhí toscairí ón dá thaobh ina mbaill den Choiste. Ghlac sé buntáiste, freisin, ar an seasamh a bhí aige san IRB leis na hÓglaigh a mhealladh chun toiliú leis an gConradh. Ansin, áfach, dhiúltaigh na Gaill don bhunreacht Phoblachtánach, agus ní raibh comhréiteach ar bith ar fáil ó na Poblachtánaigh a thuilleadh. Mar sin, ní raibh an cogadh cathartha le seachaint ní ba mhó. == An Cogadh Cathartha == [[Íomhá:Mícheál Ó Coileáin & Risteard Ó Maolchatha.png|thumb|Mícheál Ó Coileáin & Risteard Ó Maolchatha ag sochraid Stáit [[Art Ó Gríofa|Art Uí Ghríofa]] ar an 16ú Lúnasa , 1922]] I Mí Aibreáin sa bhliain 1922, shealbhaigh dhá chéad Óglach frith-Chonartha [[na Ceithre Cúirteanna]] i m[[Baile Átha Cliath]] i ndiúnas ar an Rialtas Sealadach. Bhí an Coileánach ag iarraidh cogadh cathartha a sheachaint, agus mar sin, staon sé ón bhfoirgneamh a ionsaí, go dtí nár fhág na Gaill an dara rogha aige. Ar [[22 Meitheamh|an dóú lá fichead de Mhí an Mheithimh]], mharaigh beirt Óglach Sior Henry Wilson, ginearál Gallda ar pinsean, i m[[Belgravia]] i Londain. San am sin, chreid an saol mór gurbh iad na hÓglaigh fhrith-Chonartha a rinne an obair. Bhagair [[Winston Churchill]] ar an gCoileánach [[Arm na Breataine]] a chur go Baile Átha Cliath leis na frith-Chonraitheoirí a chaitheamh amach as na Ceithre Chúirteanna, mura mbeadh an Coileánach sásta é a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|teideal=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson, Irish Historical Studies Iml. 28, Uimhir. 110, lch. 150-170|údar=Peter Hart|dáta=Samhain 1992|dátarochtana=2023}}</ref><ref>Bhí scéal eile ag Seosamh Dolan, a bhí ina bhall de scuad feallmharfóireachta an Choileánaigh i gCogadh na Saoirse agus a chuaigh ina Chaptaen in Arm an tSaorstáit ina dhiaidh sin, a nocht an méid sin sna caogaidí. D'inis sé freisin go bhfuair sé féin orduithe ón gCoileánach an bheirt fhear a mharaigh Wilson a tharrtháil sula gcuirfí chun báis iad.</ref> [[Íomhá:Michael Collins 12 August 1922.jpg|mion|[[12 Lúnasa]] [[1922]]. Feallmharaíodh é 10 lá ina dhiaidh]] Cibé scéal é, ní raibh de rogha ag an gCoileánach, ansin, ach dul i ndeabhaidh lann leis na frith-Chonraitheoirí, go háirithe nuair a d'fhuadaigh siad ginearál de chuid an tSaorstáit. Rinne sé an iarracht dheireanach áitiú ar na fir sna Cúirteanna gurbh fhearr dóibh scaipeadh. Nuair nach raibh toradh ar bith air sin, fuair sé áis dhá ghunna mhóra airtléire ó na Sasanaigh, agus thosaigh sé ag bombardú an fhoirgnimh go dtí gur ghéill na frith-Conraitheoirí ansin iad féin dó. Na himeachtaí seo a chuir tús le [[Cogadh Cathartha na hÉireann]], nuair a phléasc cathanna amach idir na frith-Chonraitheoirí agus trúpaí an tSaorstáit. Faoi cheannas an Choileánaigh, ghabh fórsaí an tSaorstáit an phríomhchathair go sciobtha. I Mí Iúil 1922 bhí na frith-Chonraitheoirí sách láidir i gCúige [[Mumhan]]. Thaobhaigh de Valera agus na Teachtaí Dála frith-Chonartha eile leis na hÓglaigh a bhí in aghaidh an tSaorstáit. Thart faoi lár na bliana, d'fhág an Coileánach uaidh cúraimí an Phríomh-Aire le bheith ina ardcheannasaí ar an Arm Náisiúnta. Arm ceart faoi shainéide ab ea é agus é ag fás timpeall ar an bhfaicsean de na hÓglaigh a bhí báúil leis an gConradh. Tháinig borradh mór ar arm an tSaorstáit le cuidiú na Sasanach, idir threalamh agus mhaoiniú, agus fir nua á bhfruiliú le haghaidh an chogaidh chathartha. Chinn an Coileánach in éineacht le h[[Eoin Ó Dufaigh]] agus Risteard Ó Maolchatha díormaí a thabhairt go dtí an Mhumhain ón bhfarraige. Chuaigh na Saorstátairí i dtír ar chósta na Mumhan in aice leis na críocha a bhí á gcoimeád ag na frith-Chonraitheoirí , agus i ndeireadh an tSamhraidh, d'athghabh saighdiúirí an tSaorstáit an Mhumhain agus iarthar na tíre. Chuaigh an Coileánach féin go Contae Chorcaí, a sheanfhód dúchais. Bhí mífhoighne air an cogadh a chríochnú chomh luath agus ab fhéidir, agus deirtear go raibh sé ag iarraidh teacht i dteagmháil leis na cinnirí frith-Chonartha le go bhféadfaí sos cogaidh a chur ar bun, ar a laghad. === Bás an Choileánaigh === [[Íomhá:Grave of Micheál Ó Coileáin.jpg|thumb|Plaic chuimhneacháin i m[[Béal na Blá]].]] D’imigh an Coileánach ar chigireacht mhíleata thart ar chúige Mumhan i mí Lúnasa. Ar a bhealach trí [[Contae Chorcaí|Chontae Chorcaí]], in aice le [[Béal na mBláth|Béal na Blá]], maraíodh Mícheál Ó Coileánach ar an dóú lá fichead de Mhí Lúnasa 1922. Is léir go raibh nasc idir a thuras cinniúnach agus an rún a bhí aige teacht ar shocrú éigin leis an bhfreasúra poblachtánach, agus bhí sé ag socrú cruinnithe le idirghabhálaithe. Bhí sé in aghaidh aon iarracht socrú crua ná cinsireacht dhian a bhualadh ar an bhfreasúra.<ref name=":0" /> Thiomáin a thionlacan isteach i ngaiste a chuir na frith-Chonraitheoirí áitiúla roimh. D'ordaigh an Coileánach do lucht a thionlactha stad agus an lámhach a fhreagairt, in áit tiomáint ar aghaidh agus é féin a choinneáil go sábháilte istigh ina charr armúrtha, mar ab fhearr leis an bhfear a bhí mar leathbhádóir aige, [[Emmet Daltún]]. Dealraíonn sé gur [[Piléar (gunna)|piléar]] strae a bhuail an Coileánach. B'eisean an t-aon duine amháin a fuair bás sa teagmháil. Ní raibh ach aon bhliain déag agus fiche slánaithe ag an gCoileánach, lá a bháis. D’fhreastail tuairim is 500,000 duine ar a [[Sochraid|shochraid]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Níltear ar aon fhocal faoi cé a mharaigh é. (Ach tá sé le léamh ar leabhair áirithe gurbh é Donncha Ó Néill, nó "Sonny", iar-aimsitheoir de chuid Arm na Breataine Móire a chuaigh sna hÓglaigh, a scaoil an t-urchar a bhuail é. Fuair "Sonny" bás sa bhliain [[1950]]). [[Íomhá:19220823 Rebels Kill Michael Collins - The Boston Post.jpg|mion]] == Oidhreacht an Choileánaigh == [[Íomhá:Bust of Micheál Ó Coileáin.jpg|mion|dealbh bhrád, Contae Chorcaí, áit a rugadh Collins, (Albert Power, 1920idí)]] Áirítear Mícheál Ó Coileáin ar ceann de na seansanna móra caillte i stair na hÉireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/ga/cuairteoir/conair-mhichil-ui-choileain|teideal=Conair Mhichíl Uí Choileáin|language=ga|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2022-08-21}}</ref> Fear ardéirimiúil, intleachtúil, paiseanta, dúthrachtach a bhí ann, agus chronaigh an stát úrbhunaithe go géar é, nuair nach raibh sé ann a thuilleadh. Beag beann ar an bhfreasúra, choinnigh sé soláthar agus tacaíocht leis na hÓglaigh i d[[Tuaisceart Éireann]], ach nuair a bhí sé imithe, d'éirigh lucht a chomharbais as an bpolasaí go sciobtha. Is éadócha go mbeadh sé chomh patuar i leith mholtaí Choimisiún na Teorann agus iad siúd a tháinig ina dhiaidh. Mhéadaigh sé ar mhéala a bháis go bhfuair an tUachtarán Ó Gríofa bás deich lá roimhe sin, le teann an stró a chuir imeachtaí na tíre air. Is ar éigean a chonacthas an Coileánach go poiblí i ndiaidh lá adhlactha a chara, agus é ag siúl ar lorg na cónra. Sula raibh seachtain iomlán thart, cuireadh an Coileánach féin sa reilig chéanna, [[Reilig Ghlas Naíon]] i mBaile Átha Cliath. Ábhar fiannaíochta ab ea na focail a labhair sé ar lá sínithe an Chonartha. Nuair a dúirt an Tiarna Birkenhead, agus é buartha faoin dóigh a rachadh an Conradh i bhfeidhm ar an mBreatain Mhór, go raibh eagla air gur shínigh sé barántas a bháis pholaitiúil, is é an freagra a fuair sé ón gCoileánach go raibh seisean i ndiaidh barántas a fhíorbháis a shíniú. Seo mar a scríobh an Coileánach chuig dlúthchara leis: :''"I ndiaidh an oiread sin allas a bhárcadh, i ndiaidh an oiread sin streachailte agus tromluithe, tá tú, go tobann, ag siúl na sráideanna i Londain agus iad fuar fliuch faoi aer na hoíche. Samhlaigh leat - céard atá agat le tabhairt d'Éirinn? Rud atá ag teastáil uaithi le seacht gcéad bliain. An sásóidh an margadh seo aon duine? Duine ar bith? Seo an méid a deirim leat: go moch ar maidin inniu, shínigh mé barántas mo bháis féin. Nuair a rinne mé é, is é an rud a bhí ar m'intinn ná: féach chomh haisteach, chomh háiféiseach atá sé - bheadh sé chomh maith ag an gcorr-philéar an jab a dhéanamh cúig bliana ó sin."'' Iad siúd a tháinig slán as pianta breithe na hÉireann, fir ar nós Éamon de Valera, [[Liam Tomás Mac Cosgair]], Risteard Ó Maolchatha agus Eoin Ó Dufaigh, choinnigh muintir na hÉireann cuimhne ar an dóigh ar éirigh leo an stát a chur ar bun agus a choinneáil ag imeacht. An Coileánach, arís, ó cailleadh chomh hóg sin é, ní chuimhnítear air ach mar idéalaí óg radacach nach gcaithfeadh riamh fadhbanna na síochána a fhuascailt. [[Íomhá:Michael Collins by John Lavery.jpg|thumb|'' Michael Collins (Love of Ireland)''; Pictiúr le [[John Lavery]] ]] Chuaigh de Valera i gcuimhne na ndaoine mar sheanfhear caoch ag caitheamh deireadh a shaoil leath ina phinsinéir ina Uachtarán ar Éirinn sna seascaidí agus i dtús na seachtóidí. Is é an chuimhne a choinnítear ar [[Liam Mac Cosgair]] ná gurbh eisean an Taoiseach ar thit sé ar a chrann cúrsaí airgeadais na tíre a chur ina seasamh arís i ndiaidh tuairteáil an stocmhalartáin sa [[Wall Street]]. Is é an rud is túisce a ritheann leis na daoine faoi Risteard Ó Maolchatha gurbh eisean a d'údaraigh bású na gcimí i rith an Chogaidh Chathartha. Maidir le hEoin Ó Dufaigh, b'eisean an póilín a chuaigh le polaitíocht agus a thug taitneamh d'fhaisisteachas [[Francisco Franco]]. An Coileánach, áfach, ní raibh sé i ndán dó a lámha a shalú i gcúrsaí na polaitíochta iarchogaidh. Eisean an fear óg glórmhar scafánta a bhí ábalta idir Phoblacht, Chonradh agus inspioráid mhillteanach a thabhairt do mhuintir na hÉireann, agus a fuair bás sular tháinig bláth ceart air, go díreach nuair a bhí a thír dhúchais ar thairseach an neamhspleáchais. == Sna scannáin == [[Íomhá:A Black and Tan on duty in Dublin.jpg|mion|Dúchrónach agus gunna Lewis, i mBÁC]] Sa bhliain [[1996]], tháinig scéal Mhíchíl Uí Choileáin ar an scáileán, nuair a rinne an stiúrthóir Neil Jordan scannán de. B'é [[Liam Neeson]] a bhí i ról an Choileánaigh féin, agus b'í [[Julia Roberts]] a rinne páirt a chailín, Caitríona Nic Thiarnáin. Thairis sin, chonacthas Aidan Quinn ag déanamh pháirt [[Énrí Ó Beóláin|Énrí Uí Bheóláin]], agus b'ar chrann [[Alan Rickman]] a thit sé ról [[Eamon de Valera]] a dhéanamh. B'é an stiúrthóir féin, Neil Jordan, a chum an script, agus b'é Elliot Goldenthal an ceolchumadóir a sholáthair an fuaimrian. Thaitin an scannán go mór leis na léirmheastóirí ar chúiseanna foirme, struchtúir agus insinte, ach san am céanna, bhí na staraithe ag fáil lochta ar an dóigh ar chuir Jordan fíricí na staire as a riocht le cur le teannas drámatúil na hinsinte. Agus an méid sin ráite, bhí an scannán seo ar an gceann ba rathúla a rinneadh in Éirinn riamh. Bhí na staraithe ag lochtú na ngnéithe seo leanas: * Sa suíomh a thaispeánann cruinniú rúnda [[Dáil Éireann|na Dála]], tagraítear don Choileán mar Aire Faisnéise. Le fírinne, bhí sé ina Aire Airgeadais, agus san am céanna, bhí sé i gceann na gcúrsaí faisnéise in [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]]. Ní raibh an dá ról seo ag baint le chéile ar aon nós. * Ní bhfuair [[Énrí Ó Beóláin]] an cineál báis a taispeánadh ar an scannán. * Níorbh é an Coileánach a bhí i gceannas ar an toscaireacht a chuaigh go Londain le haghaidh comhchainteanna faoin gConradh Angla-Éireannach. B'é Art Ó Gríofa an ceannasaí, agus an Coileánach ar an dara fear. * Sa scannán, mharaigh na [[Dúchrónaigh]] [[Éamonn Broy]] i ndiaidh dóibh breith air in Óstán Vaughan. Le fírinne, tháinig Broy slán as Cogadh na Saoirse agus as an g[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] féin, agus bhí sé ina Choimisinéir ar an n[[Garda Síochána]] sna [[1930í]]. * Tugadh le fios go raibh lámh éigin ag [[Eamon de Valera]] i marú an Choileánaigh. An buachaill óg a mharaigh an Coileánach ar an scannán, bhí sé i dteagmháil phearsanta le de Valera go gairid roimh an luíochán. Cé go raibh de Valera i gContae Chorcaí, níl fianaise ar bith ann go raibh freagracht chomh díreach sin air as an marú. Is iomaí duine a lochtaigh an ghné seo nó gnéithe eile den dóigh ar chuir an scannán síos ar Eamon de Valera. *[[Íomhá:Neil Jordan by David Shankbone.jpg|mion|Neil Jordan, 2010]]Ar an scannán, maraíodh foireann de bhleachtairí Aontachtacha ó [[Bhéal Feirste]] le carrbhuama taobh istigh de Chaisleán Bhaile Átha Cliath. Ní raibh anseo ach tagairt shoiléir do [[na Trioblóidí]] i gCúige Uladh, nó ní raibh carrbhuamaí á n-úsáid i gCogadh na Saoirse.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=14 Deireadh Fómhair 2025|title=Dráma stairiúil: cead athshamhlaithe|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 14}}</ref> Thairis sin, níor mharaigh na hÓglaigh péas ar bith istigh sa Chaisleán. * Ar an scannán, ghéill na reibiliúnaigh iad féin do na Sasanaigh os comhair Ard-Oifig an Phoist. Ní mar sin a tharla, áfach. * D'aithris an scannán na seanmhiotais gurbh iad an "mhóid dílseachta don Rí" (nach bhfuil a leithéid sa Chonradh ar aon nós) agus an [[Críochdheighilt na hÉireann|Chríochdheighilt]] ba phríomhchúis leis an scoilt idir na hÓglaigh. Is é stádas an Tiarnais, in ionad neamhspleáchas iomlán na Poblachta, a bhí ar an gcloch ba mhó ar phaidrín lucht na comhaimsire. Is é an chosaint a bhí ag Neil Jordan ná nach bhféadfaí athinsint chruinn na staire a fháscadh isteach i scannán chomh gairid, ó chaithfeadh sé a bheith intuigthe ag lucht féachana an uile dhomhain, iad siúd san áireamh a bhí ar bheagán eolais ar stair na hÉireann. Níor mhaolaigh an chosaint seo ar mhíshástacht na gcriticeoirí i leith an oiread ficsin a meascadh tríd an stair, go háirithe an dóigh ar bhaist sé ainm fíordhuine - Éamonn Broy - ar charachtar a bhí bunaithe ar níos mó ná aon duine amháin; an cur síos a tugadh ar de Valera agus ar bhás an Choileánaigh; agus an carrbhuama. Thug an scannán le fios gur bunaíodh an Saorstát i dtús na bliana 1922, agus is iomaí suíomh gréasáin a ghlac leis an ráiteas seo mar fhírinne, siúd is nár tháinig an stát ar an bhfód go foirmeálta roimh Mhí na Nollag sa bhliain chéanna. An carachtar ar ar tugadh "Éamonn Broy" ar an scannán, bhí tréithe a lán póilíní éagsúla le haithint air. Bhí Broy ina bhall den "Roinn G", brainse faisnéise Phóilíní Ceannchathartha Bhaile Átha Cliath (Dublin Metropolitan Police) nach raibh lonnaithe i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, ach i Sráid Marlborough. B'é Dáithí Ó Niallagáin príomhghníomhaire an Choileánaigh sa Chaisleán. Nuair a foilsíodh an scannán ar an DVD, cuireadh clár faisnéise leis a dhéanann trácht cuimsitheach ar an bhficsean atá fite tríd an bhfírinne sa scannán. Bhí sé ceaptha ar dtús go gcoiscfeadh cinsire na scannán ar pháistí ab óige ná cúig bliana déag féachaint air, ach ó bhí an oiread sin tábhachta leis ó thaobh na staire de, is é an t-aicmiú a fuair sé ná PG - is é sin, tá sé ceadaithe do na páistí óga féin an scannán a fheiceáil ach na tuismitheoirí a bheith i láthair á mhíniú dóibh. D'eisigh an cinsire preasráiteas inar thagair sé don scannán mar shaothar as an ngnáth, agus é barúlach "go bhfágaim faoi na tuismitheoirí féin, cé acu ba chóir dá gclann é a fheiceáil", ó fuair sé ábhar an scannáin chomh tábhachtach sin. == Féach freisin == * Scríobh [[Tim Pat Coogan]] beathaisnéis faoi as Béarla, agus sa bhliain [[1985]], d'fhoilsigh [[Pádraig Ó Braoin]] beathaisnéis Gaeilge <ref>Ó BRAOIN, Pádraig: ''Mícheál Ó Coileain'', Éigse na Mainistreach, 1985</ref>. * [[Béal na Blá]] agus [[Gleann na Ruaige]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.ucc.ie/celt/online/E900001-001/ The Path to Freedom; Bailiúchán de scríbhinní Mhíchíl Uí Choileáin] * {{en}} [http://www.michaelcollinscentre.com/index.html Michael Collins Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301105029/http://www.michaelcollinscentre.com/index.html |date=2012-03-01 }} * {{en}} [http://generalmichaelcollins.com/ Collins 22 Society] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Ó Coileáin, Mícheál}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] 7zvi1epmdfoon534m4kx68whdnvy7g0 1314401 1314399 2026-05-20T17:16:17Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314401 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba cheannaire míleata agus polaiteoir [[Éire]]annach é '''Mícheál Seán Ó Coileáin''' nó '''Michael Collins''' ([[16 Deireadh Fómhair]] [[1890]] – [[22 Lúnasa]] [[1922]]) a rugadh i g[[Contae Chorcaí]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.dib.ie/biography/collins-michael-a1860|teideal=Collins, Michael {{!}} Dictionary of Irish Biography|language=en|work=www.dib.ie|dátarochtana=2022-08-21}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=5039|teideal=Ó COILEÁIN, Mícheál (1890–1922)|language=ga-IE|work=ainm.ie|dátarochtana=2022-08-21}}</ref> Bhí sé beartach i g[[Cogadh na Saoirse in Éirinn|Cogadh na Saoirse]], agus bhí sé ina bhall den toscaireacht Éireannach a shínigh an [[Conradh Angla-Éireannach]] i [[1921]]. Ba theachtaí iad ó rialtas sealadach [[an Chéad Dáil|na Chéad Dála]]. De dheasca an chonartha seo a chuaigh an [[Críochdheighilt na hÉireann|chríochdheighilt]] ar Éirinn, agus í i bhfeidhm sa lá atá inniu ann. Níor thug [[Eamon de Valera|de Valera]] aitheantas don Chonradh, ach chuaigh sé i gceannas ar na fórsaí frith-Chonartha. Mar sin a cuireadh tús leis an [[Cogadh Cathartha na hÉireann|gCogadh Cathartha]]. Bhí an Coileánach chun tosaigh ar na fórsaí a bhí ag cur in aghaidh de Valera sa chogadh seo. Bhí gean ag [[Gael|Gaeil]] ar an gCoileánach, agus é ina laoch mór acu chomh cróga is chomh beartach a bhí sé, ach mar sin féin, fuair sé [[bás]] ó lámh Éireannaigh i [[Béal na mBláth|mBéal na Blá]] in iarthar [[Contae Chorcaí|Chorcaí]]. == Tús a shaoil == Saolaíodh Mícheál Ó Coileáin in aice le [[Cloich na Coillte]] in Iarthar Chorcaí sa bhliain [[1890]]. B'eisean dríodar an chrúiscín, agus tháinig beirt mhac agus cúigear deirfiúracha roimhe. Níltear ar aon bharúil faoina bhreithlá, nó is é [[12 Deireadh Fómhair|an dóú lá déag de Mhí Dheireadh Fómhair]] atá le léamh ar leac a uaighe, ach is é an séú lá déag a thugann lucht scríofa a chuid beathaisnéisí. Taoisigh [[Ghael]]acha i gCúige Luimnigh ab ea a chuid sinsear, ach nuair a díshealbhaíodh iad, thosaigh siad ag saothrú talún. Ina dhiaidh sin féin, bhí an-tailte ag muintir Uí Choileáin, agus iad ina bhfeirmeoirí saibhre dá réir. Mar sin, nuair a rugadh an Coileánach, níorbh é an bochtanas a bhí i ndán dó go díreach, de réir na cuma a bhí ar na cúrsaí. Chuaigh deirfiúr le Mícheál, Eibhlín, sna mná rialta, agus is é an t-ainm a ghlac sí uirthi ná an tSiúr Mary Celestine. Bhí sí ag obair ina múinteoir i [[Londain]]. [[Íomhá:Michael Collins at 8 years old.jpg|clé|mion|1898, lena mhuintir]] Mícheál an t-ainm a bhí ar athair mo dhuine freisin. Chaith seisean seal s[[na Fíníní]] nuair a bhí sé óg, ach ansin, d'fhág sé an ghluaiseacht le dul le feirmeoireacht. Deirtear gur páiste cliste seanchríonna ab ea Mícheál óg. Bhí an-fhaghairt ann, agus tholg sé an [[náisiúnachas]] go hóg ó ghabha na háite, Séamas Santry. Ní raibh príomhoide na Scoile Náisiúnta, Donncha Lyons, ag maolú ar an gclaonadh seo ach an oiread, nó bhí sé ina bhall de [[Bráithreachas na Poblachta|Bhráithreachas na Poblachta]] ([[IRB]]). Stócach láidir scafánta ab ea an Coileánach, agus é an-tugtha do na lúthchleasa. Mar sin féin, bhí sé éirimiúil ó thaobh na hintleachta de, chomh maith. [[Íomhá:Michael Collins aged about nine.jpg|clé|mion|Naoi mbliana d'aois, 1899]] I bhFeabhra na bliana [[1906]], chuaigh an Coileánach faoi scrúdú na Státseirbhíse, agus é cúig bliana déag d'aois. Le pas a fháil, mhol sé [[Impireacht na Breataine|impireacht na Breataine Móire]] go hard na spéire in aiste a scríobh sé mar chuid den scrúdú. Nuair a bhí an scoil críochnaithe aige, chuaigh Mícheál ag obair in Oifig an Phoist i Londain, ar nós go leor Éireannach eile. Fuair sé lóistín in árasán a dheirféar, Hannie (Siobhán). Bhí sé naoi mbliana déag d'aois, nuair a chuaigh sé i mBráithreachas na Poblachta. B'é [[Somhairle Mag Uidhir]], Poblachtánach [[Protastúnach]] ó [[Chorcaigh]], a réitigh an bealach sin dó. Níor thóg sé deich mbliana air céimíocht cheannasach a bhaint amach dó san eagraíocht. == Éirí Amach na Cásca == Bhain an Coileánach an chéad cháil amach dó féin le linn [[Éirí Amach na Cásca]] sa bhliain [[1916]]. Bhí an-scileanna aige i gcúrsaí eagraíochta, agus é cliste ar go leor bealaí eile freisin, rud a thabhaigh an-ómós dó ó bhaill eile an Bhráithreachais. Rinneadh comhairleoir airgeadais de don [[An Cunta Pluincéad|Chunta Pluincéad]], athair [[Seosamh Pluincéad|Sheosaimh Phluincéid]], agus le linn an Éirí Amach, bhí sé ina aidiúnach don Phluincéadach óg. [[Íomhá:Young Michael Collins Portrait.jpg|mion|Cáisc 1916 ]] [[Íomhá:Picture of Michael Collins and Arthur Griffith.jpg|mion|in éineacht le Arthur Griffith]] Nuair a thosaigh an tÉirí Amach féin, throid an Coileánach gualainn ar ghualainn le [[Pádraic Mac Piarais]] ag [[Ard-Oifig an Phoist]]. Mar a tuigeadh do chuid mhaith daoine roimh ré, theip ar an Éirí Amach go hiomlán mar bheart cogaíochta. Ábhar sásaimh ab ea é dóibh go raibh éirí amach nó ceannairc ar bith ann, agus iad ina mhuinín go dtabharfadh íobairt fola na gceannairceoirí inspioráid do dhaoine eile cath a chur ar son na hÉireann arís agus arís eile. Ní raibh an Coileánach sásta leis an dearcadh seo ar aon nós. Cháin sé amaitéarachas an Éirí Amach, go háirithe an dóigh ar sealbhaíodh foirgnimh fheiceálacha, ar nós Ard-Oifig an Phoist féin, nó bhí sé deacair a leithéidí d'áiteanna a chosaint, agus, dá dtiocfadh ort, a thréigean, agus ní raibh sé furasta ach an oiread soláthar a choinneáil leo. Le linn Chogadh na Saoirse, d'áitigh sé ar [[na hÓglaigh]] gan "targaidí ina suí" a dhéanamh díobh féin trí fhoirgnimh den chineál sin a shealbhú. A mhalairt ar fad, chuir sé béim ar an treallchogaíocht. Bhunaigh sé díormaí ar leith, mar atá, Colúin Reatha, le cogadh a chur ón eadarnaí. Bhíodh fir na gColún seo ag ionsaí go tobann agus ag éalú ó láthair an éachta chomh tobann céanna. Mar sin, coinníodh líon na dtaismeach lag, agus an cogadh ag éirí leis na hÉireannaigh.[[Íomhá:Michael Collins.jpg|mion|An Chéad Dáil, 1919 ]]Cosúil le cuid mhór acu siúd a ghlac páirt san Éirí Amach, gabhadh an Coileánach, agus bhí pionóis an bháis ag bagairt air ar feadh tamaill, go dtí gur tugadh go campa géibhinn [[Frongoch]] é. Ansin féin, thaispeáin sé go raibh comhábhair an cheannaire ann. Nuair a scaoileadh an chuid ba mhó de na cimí saor, bhí Mícheál Ó Coileáin ag fáil an lámh in uachtar ar [[Sinn Féin]] cheana. Ní raibh an páirtí leath chomh sáite san Éirí Amach agus a bhí bolscaireacht na Breataine Móire ag áitiú, ach nuair a chuaigh sé sa pháirtí, thosaigh an Coileánach ag glacadh buntáiste ar íomhá an náisiúnachais radacaigh a ghreamaigh de Shinn Féin de thoradh na bolscaireachta. Lena chuidiú féin, d'insíothlaigh na radacaigh an páirtí. I Mí Dheireadh Fómhair sa bhliain [[1917]], bhí an Coileánach ina bhall de choiste feidhmitheach Shinn Féin agus ina stiúrthóir cúrsaí eagraíochta ar [[Óglaigh na hÉireann (1913-1919)|Óglaigh na hÉireann]], agus Éamon de Valera i gceannas ar an dá eagraíocht sin. == An Chéad Dáil == [[Íomhá:Harry Boland and Michael Collins.jpg|mion|in éineacht lena chara ag an am, Harry Boland. Mansion House in 1919 ]]Ar nós bhaill shinsearacha Shinn Féin ar fad, moladh an Coileánach mar iarrthóir in olltoghcháin na bliana [[1918]] le suíochán a lorg mar Fheisire i d[[Teach na dTeachtaí]] i Londain. Cosúil le formhór mór na n-iarrthóirí, vótáladh an Coileánach isteach. Bhí sé ina Fheisire do dháilcheantar [[Contae Ard Mhacha|Ard Mhacha]] Theas. Bhí sé fógartha ag Sinn Féin, áfach, nach nglacfadh Feisirí an pháirtí a gcuid suíochán i Westminster. Ina ionad sin, tháinig siad le chéile ina bparlaimint scartha in Éirinn - [[Dáil Éireann]]. Chruinnigh [[an Chéad Dáil]] seo i d[[Teach an Ardmhéara]] i m[[Baile Átha Cliath]] i Mí Eanáir sa bhliain [[1919]]. Bhí Éamon de Valera agus roinnt Feisirí eile de chuid Shinn Féin gafa ag na [[Sasana]]igh cheana. Nó is amhlaidh go bhfuair an Coileánach foláireamh óna ghréasán spiaireachta go raibh a leithéid ar na bacáin ag na húdaráis, ach nuair a nocht sé an fhaisnéis seo do Dev, d'áitigh sé siúd ar na Sinn Féinithe eile gan a dhath a shíleadh den rabhadh. Chreid sé nach rachadh a leithéid de shluaghabháil ach chun dochair do na Gaill cibé, nó bheadh an-ábhar bolscaireachta ann do na Gaeil. Nuair a fuair an oiread sin ceannairí iad féin faoi ghlas, áfach, is beag duine a fágadh deis acu an bholscaireacht sin a chraobhscaoileadh. Nuair a bhí de Valera sa phríosún, toghadh [[Cathal Brugha]] ina Phríomh-Aire, ach tháinig Dev ina áit, nuair a d'éalaigh sé as [[Príosún Lincoln]] i Mí Aibreáin sa bhliain 1919, le cuidiú an Choileánaigh. [[Íomhá:Michael Collins On Bicycle.jpg|mion|Ar a "High Nelly" idir 1919-1922<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/michael-collinss-famous-high-nelly-bicycle-found/29573174.html|teideal=Michael Collins's famous 'high nelly' bicycle found|dáta=2013-09-12|language=en|work=Independent.ie|dátarochtana=2023-08-22}}</ref>]] Is iomaí trá a bhí le freastal ag an gCoileánach sa bhliain 1919. Sa samhradh, cuireadh i gceannas ar an [[IRB]] é. I Mí Mheán Fómhair, chuaigh sé i mbun Rannóg Faisnéise na nÓglach. Thosaigh Cogadh na Saoirse ar an lá céanna agus a chéadchruinnigh an Dáil i Mí Eanáir sa bhliain 1919, nó b'ar an lá céanna a lámhach cathlán d'Óglaigh beirt [[Constáblacht Ríoga na hÉireann|saighdiúirí dubha]] a bhí ag gardáil coinsíneacht geiligníte ar an t[[Luíochán Shulchóid Bheag|Sulchóid Bheag]] i g[[Contae Thiobraid Árann]]. Ní raibh orduithe faighte ag na hÓglaigh an t-éacht seo a dhéanamh.[[Íomhá:Michael Collins 1921.jpg|thumb|Londain, 1921, idirbheartaíocht a mhair ar feadh i bhfad]] == Aire airgeadais == Cé go raibh sé gnóthach cheana féin, fuair sé tuilleadh dualgais le comhlíonadh, nuair a rinne Éamon de Valera Aire Airgeadais de sa bhliain 1919. Bhí an tír ar barr lasrach le cogadh cruálach, agus [[Constáblacht Ríoga na hÉireann]] is na [[Dúchrónaigh]] ag rith damhsa fud fad na hÉireann. Mar sin, b'éigean do na h-"aireachtaí" (mar a thugtaí ar na ranna rialtais san am) gníomhú ar chúla téarmaí. Ní raibh sa chuid ba mhó acu ach cúpla duine agus iad ag obair i seomra beag i dteach príobháideach, má bhí an oiread sin féin ann. Scéal eile ar fad ab ea scéal an Airgeadais, agus an Coileánach ag freastal air. Bhí seisean agus a fhoireann ábalta móreisiúint bannaí stáit a chóiriú le bun a chur le státchiste na Poblachta. Chuaigh scéal na hiasachta náisiúnta seo a fhad le [[Vlaidímír Léinín|Léinín]], agus chuir seisean toscaire go hÉirinn le slám airgid a fháil ar iasacht ó na hÉireannaigh chun an phoblacht [[Sóivéid (comhdháil)|Shóivéadach]] s'aige féin a mhaoiniú. Thairg Léinín roinnt seoda de chuid Choróin na [[Rúis]]e Impiriúla mar chúlbhannaí. Fágadh na seoda seo i dtaisce go dtí na tríochaidí, agus iad ligthe i ndearmad ag cách. Sa deireadh, thángthas orthu de thaisme. An té a chaithfidh súil ar ais ar a ndearna an Coileánach, tiocfaidh iontas an domhain air i bhfianaise na n-iléachtaí sin. D'fhruiligh an Coileánach scuad feallmharfóireachta, "An Dáréag", le spiairí de chuid na Sasanach a mharú. Chóirigh sé an "Iasacht Náisiúnta". Bhí sé ag coinneáil na nÓglach ag imeacht, agus nuair a bhí de Valera ag taisteal [[na Stát Aontaithe]], b'éigean dó an chuid ba mhó de chúrsaí an rialtais a chomhordnú thar thréimhse fhada. Thairis sin, chaithfeadh sé airm a smuigleáil isteach le haghaidh na nÓglach. D'fhéadfá a rá gur réabhlóid aonair ab ea an fear féin. B'iad an Coileánach agus [[Risteard Ó Maolchatha]] príomheagraithe na nÓglach, a fhad is a bhí sé indéanta ar aon nós ord agus eagar a choinneáil ar dhíormaí scaipthe treallchogaíochta den chineál sin. Is gnách a rá gurbh é an Coileánach a d'eagraigh na Colúin Reatha le linn Chogadh na Saoirse, ach ar ndóighe, ní fhéadfadh sé a leithéid de rud a chur i gcrích gan chuidiú ó dhaoine eile. Bhí an-lámh aige san obair seo, ach b'é Risteard Mac Aodha an príomheagraí. Ní ba déanaí, chuir na Sasanaigh Mac Mhic Aodha chun báis mar dhíoltas i ndiaidh [[Domhnach na Fola (1920)|Dhomhnach na Fola 1920]]. Thairis sin, bhí na hÓglaigh go mór mór i dtuilleamaí na gceann feadhna áitiúil, beag beann ar an gCoileánach agus ar an Maolchathach.[[Íomhá:Michael Collins in military uniform.jpg|mion|Ag sochraid [[Art Ó Gríofa|Art O'Gríofa]] - Lúnasa 1922]]Sa bhliain [[1920]], an bhliain chéanna a shlánaigh an Coileánach tríocha bliain d'aois, bhí na Sasanaigh ag tairiscint deich míle punt airgid (ba mhillteanach an slám airgid é san am) ar gach eolas a chabhródh leo Mícheál Ó Coileáin a ghabháil nó a mharú. I measc na gceannairí náisiúnta, d'éirigh ina naimhdeas idir eisean agus beirt fhear ar leith: [[Cathal Brugha]], an tAire Cosanta, agus de Valera, an Príomh-Aire. Bhí Cathal Brugha in ainm a bheith ina Aire Cosanta. Fear dúthrachtach a bhí ann ceart go leor, ach ní raibh sé leath chomh héirimiúil leis an gCoileánach. Cé nach raibh Mícheál Ó Coileáin ach ina Aire Airgeadais, go hoifigiúil, is é an chuma a bhí ar na cúrsaí ná nach raibh de dheis ag Brugha a chuid cúraimí féin a fhreastal, agus an Coileánach á gcríochnú dó beag beann air féin. [[Íomhá:General Collins.jpg|mion|rinne an Ginearál cigireacht ar na trúpaí]] Bhí de Valera in éad lena chomhchogaí óg, go háirithe i ndiaidh an mhórchlú a bhain an Coileánach amach dó féin mar cheannaire sa bhaile, nuair a bhí de Valera féin ag lorg tacaíochta don Phoblacht sna Stáit Aontaithe, obair nach raibh mórán toraidh uirthi. Bhí sé le haithint ar a leasainmneacha féin an dóigh a raibh siad ag iompairc le chéile: "An Buachaill Ard" a bhítí ag tabhairt ar de Valera - fear ard as an ngnáth a bhí ann - ach nuair a bhí seisean i Meiriceá, bhaist na hÓglaigh an leasainm "An Buachaill Mór" ar an gCoileánach, rud nár thaitin le de Valera in aon chor. Ag filleadh abhaile dó, d'fhéach de Valera leis an gCoileánach a chur go dtí na Stáit Aontaithe, siocair is go mbeadh seisean ar an t-aon duine amháin a bheadh ábalta an obair a chur i gcrích thall ansin. Dhiúltaigh an Coileánach féin don áitiú seo, agus an chuid ba mhó de lucht ceannais Shinn Féin (cé is moite de Chathal Brugha agus [[Aibhistín de Staic]]) ag tacú leis. Mar sin, d'fhan sé in Éirinn. Nuair a tháinig an Sos Cogaidh, hullmhaíodh comhdháil síochána idir [[Rialtas na Ríochta Aontaithe|Rialtas na Breataine Móire]] agus cinnirí na Poblachta nach bhfuair aitheantas idirnáisiúnta go fóill, ach amháin ón [[APSS|Aontas Sóivéadach]], a bhí go mór mór in anás airgead iasachta ó na hÉireannaigh. Cé go raibh de Valera agus [[Gael-Mheiriceánaigh]] chlúiteacha ag déanamh stocaireachta in [[Washington, D.C.]], agus [[Seán T. Ó Ceallaigh]] ag comhdháil síochána Versailles, le haitheantas a bhaint amach don Phoblacht, ní raibh sé le fáil. I Mí Lúnasa sa bhliain 1921, d'athraigh an Dáil oifig de Valera ón bPríomh-Aireacht go hUachtaránacht na hÉireann, le go mbeadh sé ar aon leibhéal leis an [[Seoirse V na Ríochta Aontaithe|Rí Seoirse a Cúig]]. Ansin, chuir sé iontas ar an saol ar fad, nuair a d'fhógair sé nach nglacfadh sé páirt sna comhchainteanna, ach oiread leis an Rí. Ina áit sin, bhronn sé lánchumhacht ar thoscaireacht a chuir sé go Londain. Is é is brí leis an "lánchumhacht" ná go raibh sé ar chumas na dtoscairí seo conradh síochána a shíniú leis na Gaill gan faomhadh a fháil roimh ré uaidh féin. B'iad [[Art Ó Gríofa]] agus Mícheál Ó Coileáin a chuaigh i gceannas ar an toscaireacht. Bhí an Coileánach iontach míshásta leis an gcomhairle seo, nó is é an tuairim a bhí aige féin ná gur chóir do Dev féin na cúrsaí seo a phlé leis na Sasanaigh. Ina dhiaidh sin is uile, thoiligh sé dul go Londain. == An Conradh == Is é an toradh a tháinig as na comhchainteanna ná an [[Conradh Angla-Éireannach]], agus b'é an Conradh seo ba bhunús le stát nua Éireannach, mar atá, [[Saorstát Éireann]]. Bhí forálacha ann le haghaidh stát uile-Éireannach, ach san am céanna, d'fhág sé ar chumas sé chontae in oirthuaisceart an oileáin tarraingt siar as an stát seo, rud a rinne siad gan mhoill. Bhí sé leagtha amach sa Chonradh go gcaithfí coiste ar leith a chur ag obair leis an teorainn a atarraingt, dá dtogródh [[Tuaisceart Éireann|na Sé Chontae]] a leithéid a dhéanamh, agus is é an rud a bhí ar intinn an Choileánaigh go bhféadfaí, ar an mbealach seo, limistéar an stáitín thuaisceartaigh a laghdú an oiread sin is nach bhfágfaí maireachtáil ar bith ann ar chúrsaí eacnamaíocha. Bhí an beart sin incheaptha san am, nó bhí cónaí ar an gcuid ba mhó den phobal [[Aontachtach]] taobh istigh de shrianta cúnga in oirthear [[Uladh]]. Bheadh stádas Tiarnais ag an Saorstát nua, agus é á rialú ag parlaimint dhá theach. Bheadh an t-údarás iomlán dílsithe don Rí, ach san am céanna, bheadh sé á oibriú ag Rialtas dúchasach, agus b'í [[Dáil Éireann]], teach íochtarach na Parlaiminte nua, a cheapfadh an Rialtas sin. Bheadh cúirteanna dá gcuid féin ag na hÉireannaigh, agus tríd is tríd, bheadh níos mó neamhspleáchais ag an tír ná a rithfeadh le [[Charles Stewart Parnell]] nó le [[Páirtí Parlaiminteach na hÉireann|Páirtí Pairliminteach]] [[John Redmond|Sheáin Réamainn]] a éileamh riamh. [[Íomhá:Anglo-Irish Treaty signatures.gif|clé|mion|An Conradh]] Is é an meas a bhí ag na dearg-Phoblachtánaigh ar an gConradh ná gur feillbheart a bheadh ann. In áit na Poblachta a bhí bainte amach le lámh láidir, thiocfadh Saorstát nach mbeadh ach stádas an Tiarnais taobh istigh d'[[Impireacht na Breataine]] aige, agus chaithfeadh na Teachtaí Dála dílseacht a mhóidiú go díreach don Rí, mar a cuireadh an scéal i bhfocail san am. (Le fírinne, ba don Saorstát a mhóideoidís an dílseacht, ach bhí an dílseacht don Rí ag dul leis an móid seo mar aguisín, mar a bhí leagtha amach sa Chonradh.) Chuaigh scoilt ar Shinn Féin faoin gConradh, agus de Valera ag dul le faicsean na fhrith-Chonraitheoirí le cur in aghaidh an ghéillte seo, mar a thuig sé é. Iad siúd nach raibh ag aontú leis, chuir siad ina leith go raibh a fhios aige ón tús nach mbeadh an Phoblacht inbhainte amach cibé scéal é, agus gur chuir sé an Coileánach i gceannas ar an toscaireacht d'aon turas, leis an náire a sheachaint. Dhiúltaigh de Valera do na líomhaintí seo, ach is é an chiall a bhaineann an chuid is mó de staraithe an lae inniu ná gurb é sin an freagra is fearr ar an gceist, cén fáth nach ndeachaigh seisean go Londain. D'áitigh an Coileán, siúd is nár thug an Conradh an tsaoirse d'Éirinn mar Phoblacht, gur bhronn sé de shaoirse ar na hÉireannaigh an tsaoirse sin a bhaint amach iad féin. Sa deireadh thiar thall, b'é de Valera féin a chruthaigh gurbh fhíor don Choileánach an méid sin. [[Íomhá:Kitty Kiernan.jpg|mion|Kitty Kiernan, i ngrá le Harry Boland agus an Coileánach]] == An tAitheantas Trípháirteach == De réir mar a bhí sé leagtha amach sa cháipéis féin, chaithfeadh trí pharlaimint a bhfaomhadh a thabhairt don Chonradh Angla-Éireannach. Fuair sé formhuiniú Pharlaimint na Breataine Móire, ar dtús. Ansin, chaithfeadh Dáil Éireann glacadh leis, freisin, cé nach raibh aon stádas dlíthiúil ag an Dáil de réir an dlí idirnáisiúnta, ó nach bhfuair sé aitheantas na n-údarás Gallda. Nó, ós rud é go raibh stádas ''de facto'' ag an Dáil, agus í ag oibriú chumhacht pholaitiúil Shinn Féin agus mhuintir na hÉireann, ní fhéadfaí ach an Conradh a chur faoi bhráid na Dála. Thairis sin, bhí an tríú Parlaimint ann, mar atá, Teach Teachtaí Dheisceart Éireann. De réir fhorálacha an [[An tAcht um Rialtas na hÉireann|Achta um Rialtas na hÉireann]], a bhí reachtaithe ag Parlaimint na Ríochta Aontaithe sa bhliain 1920, bhí a leithéid de chomhairle reachtach ann, cé nár tháinig sí le chéile riamh roimhe seo, ós rud é gurbh fhearr le formhór a cuid feisirí Dáil Éireann. Anois, áfach, chruinnigh an Teach sin faoi dheoidh. Bhí na frith-Chonraitheoirí á bhaghcatáil, ar ndóigh, ach tháinig na Saorstátairí agus an ceathrar Aontachtóirí nár ghlac páirt in obair na Dála riamh, agus ar ndóigh, dhearbhaigh siad an Conradh. [[Íomhá:Michael Collins addressing crowd in Cork cph.3b15295.jpg|mion|17 Márta 2022, sa Sciobairín in iarthar Chorcaí]] == An Rialtas Sealadach == Bhí Dáil Éireann ann i gcónaí, de réir a Bunreachta a bhí i bhfeidhm ón mbliain 1919 ar aghaidh. D'éirigh de Valera as an Uachtaránacht agus é ag súil leis go n-atoghfaí é, ar dhóigh is go n-éireodh leis an Conradh a chur ar neamhní ansin. B'é Art Ó Gríofa a vótáladh isteach ina áit, áfach, agus b'eisean a shealbhaigh an Uachtaránacht. Níor thug sé "Uachtarán na hÉireann" air féin, áfach, ach "Uachtarán na Dála" - is é sin, an [[Ceann Comhairle]], más maith leat. Mar sin féin, ní raibh aon stádas dlíthiúil ag an rialtas seo, de réir dhlí bunreachtúil na Breataine Móire, agus tháinig rialtas eile ar an bhfód, agus é, go foirmeálta, freagrach do Theach Teachtaí Dheisceart Éireann. B'é an Coileánach a bhí i gceannas ar an Rialtas Sealadach nua, agus is é an teideal a bronnadh air ná Uachtarán an Rialtais Shealadaigh - is é sin, an Príomh-Aire. San am céanna, choinnigh sé an Aireacht Airgeadais i rialtas Poblachtach an Ghríofaigh. Bhí na cúrsaí dlí iontach casta timpeall an scéil. De réir dhlí na Breataine Móire, bhí sé ina Phríomh-Aire anois, agus é ainmnithe ag an gCoróin agus insealbhaithe de réir na pribhléide ríoga. Le hinsealbhú a fháil, b'éigean dó cuairt fhoirmeálta a thabhairt ar an Viocúnta Fitzalan, Tiarna Leifteanant na hÉireann. Is é an dearcadh Poblachtánach ná go ndeachaigh an Coileánach ansin le go dtabharfadh an Viocúnta suas [[Caisleán Átha Cliath]] dó. De réir dhlíthe bunreachtúla na Breataine Móire, áfach, searmanas a bhí ann ar a dtugtar "pógadh na láimhe", is é sin, insealbhú Aire Rialtais de chuid na Corónach, agus gurbh é an teagmháil féin, seachas aon cháipéis a shíneofaí, a d'fhág an Coileánach i seilbh na Príomh-Aireachta. De réir mar a insítear, bhí an Coileánach seacht nóiméad mall ag teacht ar an searmanas, agus an Tiarna Leifteanant á cháineadh. Is é an freagra a thug an Coileánach ná: "Bhí ortsa seacht nóiméad a chaitheamh ag fanacht liom, agus sinne ag fanacht leis an lá seo le seacht gcéad bliain!" Tharraing ceist an Chonartha achrann millteanach anuas ar Éirinn. Thar aon rud eile, bhí Éamon de Valera míshásta go síneodh an Coileánach aon chonradh gan údarás ar leith a iarraidh air féin roimh ré. Sa bhreis air sin, ba chúis an-díospóireachta é an Conradh féin. Bhí de Valera agus roinnt mhaith eile de frith-Chonraitheoirí thábhachtacha ag lochtú an stádais a d'fhág an Conradh ag Éirinn, mar Thiarnas taobh istigh den Impireacht. An mhóid a chaithfí a mhionnú don Rí, bhí an-tábhacht shiombalach léi, fosta. Ní rabhthas róshásta leis ach oiread go gcoinneodh na Gaill [[Calafoirt an Chonartha]] acu féin le go bhféadfaí an [[Cabhlach cogaidh|Cabhlach]] Ríoga úsáid a bhaint astu. D'fhéadfadh na Sasanaigh an-smacht a choinneáil ar pholasaí eachtrach na hÉireann, dar leis na frith-Chonraitheoirí , agus na calafoirt sin acu, gan trácht ar an móid dílseachta. Nuair a caitheadh an vóta faoin gConradh, bhí beagnach duine as gach beirt de na Teachtaí ag cur in aghaidh an Chonartha, ach, i ndiaidh an iomláin, ghlac an tromlach leis, ar an seachtú lá de Mhí Eanáir sa bhliain [[1922]]. Caitheadh seacht vóta déag is dhá scór ina aghaidh, agus ceithre vóta is trí scór ar mhaithe leis. Mar sin féin, bhí an chuid ba mhó de na hÓglaigh ag cur in aghaidh an Chonartha, agus tháinig an chuma ar na cúrsaí go rachaidís chun cogaidh faoin scéal - go raibh cogadh cathartha ar na bacáin. Ag caitheamh súil an lae inniu ar na himeachtaí sin dúinn, is dócha gur ábhar iontais dúinn nach raibh an oiread sin tábhachta ag baint le ceist na críochdheighilte san am. Bhí na hÓglaigh suite siúráilte nach mbeadh teacht aniar i stáitín an Tuaiscirt cibé scéal é, agus bhí an Coileánach féin meáite ar an stáitín a chloí le treallchogaíocht. I dtús na bliana 1922, thosaigh sé ag cur fir agus trealamh cogaidh thar an Teorainn le cuidiú le hÓglaigh an oirthuaiscirt. Chuir an Cogadh Cathartha an plean seo ar neamhní, ach dá mbeadh sé i ndán don Choileánach teacht slán as an gCogadh Cathartha, is follasach nach bhfágfadh sé an Tuaisceart ag na Gaill gan treallchogadh a chur faoi. Mar sin, fuair sé tacaíocht an chuid ba mhó de na hÓglaigh sna Sé Chontae. Chuaigh níos mó ná míle fear acu siúd, fiú, in [[Arm an tSaorstáit]]. [[Íomhá:Michael Collins Commander-in-Chief of the Irish National Forces.jpg|mion|ardcheannasaí, 1922]] Go gairid roimh thús an Chogadh Chathartha i Mí an Mheithimh sa bhliain 1922, bhí an Coileánach go héadóchasach ag iarraidh an scoilt a dhúnadh agus cogadh a sheachaint. Thréig de Valera agus na frith-Chonraitheoirí eile an Dáil, ach shocraigh an Coileánach go rachadh an dá fhaicsean de Shinn Féin sa chéad toghchán in éineacht agus go mbeadh comhrialtas acu ina dhiaidh sin. Ar dtús, rith comhréiteach leis an gCoileánach: bheadh bunreacht Poblachtánach ag an Saorstát nach ndéanfadh trácht ar bith ar an Rí, ach ní dhiúltófaí don Chonradh. Bhí an smaoineamh seo inghlactha ag an gcuid ba mhó de na Poblachtánaigh, leis. Chun scoilt na nÓglach a leigheas, bhunaigh an Coileánach Coiste Athaontaithe an Airm, agus bhí toscairí ón dá thaobh ina mbaill den Choiste. Ghlac sé buntáiste, freisin, ar an seasamh a bhí aige san IRB leis na hÓglaigh a mhealladh chun toiliú leis an gConradh. Ansin, áfach, dhiúltaigh na Gaill don bhunreacht Phoblachtánach, agus ní raibh comhréiteach ar bith ar fáil ó na Poblachtánaigh a thuilleadh. Mar sin, ní raibh an cogadh cathartha le seachaint ní ba mhó. == An Cogadh Cathartha == [[Íomhá:Mícheál Ó Coileáin & Risteard Ó Maolchatha.png|thumb|Mícheál Ó Coileáin & Risteard Ó Maolchatha ag sochraid Stáit [[Art Ó Gríofa|Art Uí Ghríofa]] ar an 16ú Lúnasa , 1922]] I Mí Aibreáin sa bhliain 1922, shealbhaigh dhá chéad Óglach frith-Chonartha [[na Ceithre Cúirteanna]] i m[[Baile Átha Cliath]] i ndiúnas ar an Rialtas Sealadach. Bhí an Coileánach ag iarraidh cogadh cathartha a sheachaint, agus mar sin, staon sé ón bhfoirgneamh a ionsaí, go dtí nár fhág na Gaill an dara rogha aige. Ar [[22 Meitheamh|an dóú lá fichead de Mhí an Mheithimh]], mharaigh beirt Óglach Sior Henry Wilson, ginearál Gallda ar pinsean, i m[[Belgravia]] i Londain. San am sin, chreid an saol mór gurbh iad na hÓglaigh fhrith-Chonartha a rinne an obair. Bhagair [[Winston Churchill]] ar an gCoileánach [[Arm na Breataine]] a chur go Baile Átha Cliath leis na frith-Chonraitheoirí a chaitheamh amach as na Ceithre Chúirteanna, mura mbeadh an Coileánach sásta é a dhéanamh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.jstor.org/stable/30008316|teideal=Michael Collins and the Assassination of Sir Henry Wilson, Irish Historical Studies Iml. 28, Uimhir. 110, lch. 150-170|údar=Peter Hart|dáta=Samhain 1992|dátarochtana=2023}}</ref><ref>Bhí scéal eile ag Seosamh Dolan, a bhí ina bhall de scuad feallmharfóireachta an Choileánaigh i gCogadh na Saoirse agus a chuaigh ina Chaptaen in Arm an tSaorstáit ina dhiaidh sin, a nocht an méid sin sna caogaidí. D'inis sé freisin go bhfuair sé féin orduithe ón gCoileánach an bheirt fhear a mharaigh Wilson a tharrtháil sula gcuirfí chun báis iad.</ref> [[Íomhá:Michael Collins 12 August 1922.jpg|mion|[[12 Lúnasa]] [[1922]]. Feallmharaíodh é 10 lá ina dhiaidh]] Cibé scéal é, ní raibh de rogha ag an gCoileánach, ansin, ach dul i ndeabhaidh lann leis na frith-Chonraitheoirí, go háirithe nuair a d'fhuadaigh siad ginearál de chuid an tSaorstáit. Rinne sé an iarracht dheireanach áitiú ar na fir sna Cúirteanna gurbh fhearr dóibh scaipeadh. Nuair nach raibh toradh ar bith air sin, fuair sé áis dhá ghunna mhóra airtléire ó na Sasanaigh, agus thosaigh sé ag bombardú an fhoirgnimh go dtí gur ghéill na frith-Conraitheoirí ansin iad féin dó. Na himeachtaí seo a chuir tús le [[Cogadh Cathartha na hÉireann]], nuair a phléasc cathanna amach idir na frith-Chonraitheoirí agus trúpaí an tSaorstáit. Faoi cheannas an Choileánaigh, ghabh fórsaí an tSaorstáit an phríomhchathair go sciobtha. I Mí Iúil 1922 bhí na frith-Chonraitheoirí sách láidir i gCúige [[Mumhan]]. Thaobhaigh de Valera agus na Teachtaí Dála frith-Chonartha eile leis na hÓglaigh a bhí in aghaidh an tSaorstáit. Thart faoi lár na bliana, d'fhág an Coileánach uaidh cúraimí an Phríomh-Aire le bheith ina ardcheannasaí ar an Arm Náisiúnta. Arm ceart faoi shainéide ab ea é agus é ag fás timpeall ar an bhfaicsean de na hÓglaigh a bhí báúil leis an gConradh. Tháinig borradh mór ar arm an tSaorstáit le cuidiú na Sasanach, idir threalamh agus mhaoiniú, agus fir nua á bhfruiliú le haghaidh an chogaidh chathartha. Chinn an Coileánach in éineacht le h[[Eoin Ó Dufaigh]] agus Risteard Ó Maolchatha díormaí a thabhairt go dtí an Mhumhain ón bhfarraige. Chuaigh na Saorstátairí i dtír ar chósta na Mumhan in aice leis na críocha a bhí á gcoimeád ag na frith-Chonraitheoirí , agus i ndeireadh an tSamhraidh, d'athghabh saighdiúirí an tSaorstáit an Mhumhain agus iarthar na tíre. Chuaigh an Coileánach féin go Contae Chorcaí, a sheanfhód dúchais. Bhí mífhoighne air an cogadh a chríochnú chomh luath agus ab fhéidir, agus deirtear go raibh sé ag iarraidh teacht i dteagmháil leis na cinnirí frith-Chonartha le go bhféadfaí sos cogaidh a chur ar bun, ar a laghad. === Bás an Choileánaigh === [[Íomhá:Grave of Micheál Ó Coileáin.jpg|thumb|Plaic chuimhneacháin i m[[Béal na Blá]].]] D’imigh an Coileánach ar chigireacht mhíleata thart ar chúige Mumhan i mí Lúnasa. Ar a bhealach trí [[Contae Chorcaí|Chontae Chorcaí]], in aice le [[Béal na mBláth|Béal na Blá]], maraíodh Mícheál Ó Coileánach ar an dóú lá fichead de Mhí Lúnasa 1922. Is léir go raibh nasc idir a thuras cinniúnach agus an rún a bhí aige teacht ar shocrú éigin leis an bhfreasúra poblachtánach, agus bhí sé ag socrú cruinnithe le idirghabhálaithe. Bhí sé in aghaidh aon iarracht socrú crua ná cinsireacht dhian a bhualadh ar an bhfreasúra.<ref name=":0" /> Thiomáin a thionlacan isteach i ngaiste a chuir na frith-Chonraitheoirí áitiúla roimh. D'ordaigh an Coileánach do lucht a thionlactha stad agus an lámhach a fhreagairt, in áit tiomáint ar aghaidh agus é féin a choinneáil go sábháilte istigh ina charr armúrtha, mar ab fhearr leis an bhfear a bhí mar leathbhádóir aige, [[Emmet Daltún]]. Dealraíonn sé gur [[Piléar (gunna)|piléar]] strae a bhuail an Coileánach. B'eisean an t-aon duine amháin a fuair bás sa teagmháil. Ní raibh ach aon bhliain déag agus fiche slánaithe ag an gCoileánach, lá a bháis. D’fhreastail tuairim is 500,000 duine ar a [[Sochraid|shochraid]] i m[[Baile Átha Cliath]]. Níltear ar aon fhocal faoi cé a mharaigh é. (Ach tá sé le léamh ar leabhair áirithe gurbh é Donncha Ó Néill, nó "Sonny", iar-aimsitheoir de chuid Arm na Breataine Móire a chuaigh sna hÓglaigh, a scaoil an t-urchar a bhuail é. Fuair "Sonny" bás sa bhliain [[1950]]). [[Íomhá:19220823 Rebels Kill Michael Collins - The Boston Post.jpg|mion]] == Oidhreacht an Choileánaigh == [[Íomhá:Bust of Micheál Ó Coileáin.jpg|mion|dealbh bhrád, Contae Chorcaí, áit a rugadh Collins, (Albert Power, 1920idí)]] Áirítear Mícheál Ó Coileáin ar ceann de na seansanna móra caillte i stair na hÉireann.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.corkcoco.ie/ga/cuairteoir/conair-mhichil-ui-choileain|teideal=Conair Mhichíl Uí Choileáin|language=ga|work=Comhairle Contae Chorcaí|dátarochtana=2022-08-21}}</ref> Fear ardéirimiúil, intleachtúil, paiseanta, dúthrachtach a bhí ann, agus chronaigh an stát úrbhunaithe go géar é, nuair nach raibh sé ann a thuilleadh. Beag beann ar an bhfreasúra, choinnigh sé soláthar agus tacaíocht leis na hÓglaigh i d[[Tuaisceart Éireann]], ach nuair a bhí sé imithe, d'éirigh lucht a chomharbais as an bpolasaí go sciobtha. Is éadócha go mbeadh sé chomh patuar i leith mholtaí Choimisiún na Teorann agus iad siúd a tháinig ina dhiaidh. Mhéadaigh sé ar mhéala a bháis go bhfuair an tUachtarán Ó Gríofa bás deich lá roimhe sin, le teann an stró a chuir imeachtaí na tíre air. Is ar éigean a chonacthas an Coileánach go poiblí i ndiaidh lá adhlactha a chara, agus é ag siúl ar lorg na cónra. Sula raibh seachtain iomlán thart, cuireadh an Coileánach féin sa reilig chéanna, [[Reilig Ghlas Naíon]] i mBaile Átha Cliath. Ábhar fiannaíochta ab ea na focail a labhair sé ar lá sínithe an Chonartha. Nuair a dúirt an Tiarna Birkenhead, agus é buartha faoin dóigh a rachadh an Conradh i bhfeidhm ar an mBreatain Mhór, go raibh eagla air gur shínigh sé barántas a bháis pholaitiúil, is é an freagra a fuair sé ón gCoileánach go raibh seisean i ndiaidh barántas a fhíorbháis a shíniú. Seo mar a scríobh an Coileánach chuig dlúthchara leis: :''"I ndiaidh an oiread sin allas a bhárcadh, i ndiaidh an oiread sin streachailte agus tromluithe, tá tú, go tobann, ag siúl na sráideanna i Londain agus iad fuar fliuch faoi aer na hoíche. Samhlaigh leat - céard atá agat le tabhairt d'Éirinn? Rud atá ag teastáil uaithi le seacht gcéad bliain. An sásóidh an margadh seo aon duine? Duine ar bith? Seo an méid a deirim leat: go moch ar maidin inniu, shínigh mé barántas mo bháis féin. Nuair a rinne mé é, is é an rud a bhí ar m'intinn ná: féach chomh haisteach, chomh háiféiseach atá sé - bheadh sé chomh maith ag an gcorr-philéar an jab a dhéanamh cúig bliana ó sin."'' Iad siúd a tháinig slán as pianta breithe na hÉireann, fir ar nós Éamon de Valera, [[Liam Tomás Mac Cosgair]], Risteard Ó Maolchatha agus Eoin Ó Dufaigh, choinnigh muintir na hÉireann cuimhne ar an dóigh ar éirigh leo an stát a chur ar bun agus a choinneáil ag imeacht. An Coileánach, arís, ó cailleadh chomh hóg sin é, ní chuimhnítear air ach mar idéalaí óg radacach nach gcaithfeadh riamh fadhbanna na síochána a fhuascailt. [[Íomhá:Michael Collins by John Lavery.jpg|thumb|'' Michael Collins (Love of Ireland)''; Pictiúr le [[John Lavery]] ]] Chuaigh de Valera i gcuimhne na ndaoine mar sheanfhear caoch ag caitheamh deireadh a shaoil leath ina phinsinéir ina Uachtarán ar Éirinn sna seascaidí agus i dtús na seachtóidí. Is é an chuimhne a choinnítear ar [[Liam Mac Cosgair]] ná gurbh eisean an Taoiseach ar thit sé ar a chrann cúrsaí airgeadais na tíre a chur ina seasamh arís i ndiaidh tuairteáil an stocmhalartáin sa [[Wall Street]]. Is é an rud is túisce a ritheann leis na daoine faoi Risteard Ó Maolchatha gurbh eisean a d'údaraigh bású na gcimí i rith an Chogaidh Chathartha. Maidir le hEoin Ó Dufaigh, b'eisean an póilín a chuaigh le polaitíocht agus a thug taitneamh d'fhaisisteachas [[Francisco Franco]]. An Coileánach, áfach, ní raibh sé i ndán dó a lámha a shalú i gcúrsaí na polaitíochta iarchogaidh. Eisean an fear óg glórmhar scafánta a bhí ábalta idir Phoblacht, Chonradh agus inspioráid mhillteanach a thabhairt do mhuintir na hÉireann, agus a fuair bás sular tháinig bláth ceart air, go díreach nuair a bhí a thír dhúchais ar thairseach an neamhspleáchais. == Sna scannáin == [[Íomhá:A Black and Tan on duty in Dublin.jpg|mion|Dúchrónach agus gunna Lewis, i mBÁC]] Sa bhliain [[1996]], tháinig scéal Mhíchíl Uí Choileáin ar an scáileán, nuair a rinne an stiúrthóir Neil Jordan scannán de. B'é [[Liam Neeson]] a bhí i ról an Choileánaigh féin, agus b'í [[Julia Roberts]] a rinne páirt a chailín, Caitríona Nic Thiarnáin. Thairis sin, chonacthas Aidan Quinn ag déanamh pháirt [[Énrí Ó Beóláin|Énrí Uí Bheóláin]], agus b'ar chrann [[Alan Rickman]] a thit sé ról [[Eamon de Valera]] a dhéanamh. B'é an stiúrthóir féin, Neil Jordan, a chum an script, agus b'é Elliot Goldenthal an ceolchumadóir a sholáthair an fuaimrian. Thaitin an scannán go mór leis na léirmheastóirí ar chúiseanna foirme, struchtúir agus insinte, ach san am céanna, bhí na staraithe ag fáil lochta ar an dóigh ar chuir Jordan fíricí na staire as a riocht le cur le teannas drámatúil na hinsinte. Agus an méid sin ráite, bhí an scannán seo ar an gceann ba rathúla a rinneadh in Éirinn riamh. Bhí na staraithe ag lochtú na ngnéithe seo leanas: * Sa suíomh a thaispeánann cruinniú rúnda [[Dáil Éireann|na Dála]], tagraítear don Choileán mar Aire Faisnéise. Le fírinne, bhí sé ina Aire Airgeadais, agus san am céanna, bhí sé i gceann na gcúrsaí faisnéise in [[Óglaigh na hÉireann (1919-1922)|Óglaigh na hÉireann]]. Ní raibh an dá ról seo ag baint le chéile ar aon nós. * Ní bhfuair [[Énrí Ó Beóláin]] an cineál báis a taispeánadh ar an scannán. * Níorbh é an Coileánach a bhí i gceannas ar an toscaireacht a chuaigh go Londain le haghaidh comhchainteanna faoin gConradh Angla-Éireannach. B'é Art Ó Gríofa an ceannasaí, agus an Coileánach ar an dara fear. * Sa scannán, mharaigh na [[Dúchrónaigh]] [[Éamonn Broy]] i ndiaidh dóibh breith air in Óstán Vaughan. Le fírinne, tháinig Broy slán as Cogadh na Saoirse agus as an g[[Cogadh Cathartha na hÉireann|Cogadh Cathartha]] féin, agus bhí sé ina Choimisinéir ar an n[[Garda Síochána]] sna [[1930í]]. * Tugadh le fios go raibh lámh éigin ag [[Eamon de Valera]] i marú an Choileánaigh. An buachaill óg a mharaigh an Coileánach ar an scannán, bhí sé i dteagmháil phearsanta le de Valera go gairid roimh an luíochán. Cé go raibh de Valera i gContae Chorcaí, níl fianaise ar bith ann go raibh freagracht chomh díreach sin air as an marú. Is iomaí duine a lochtaigh an ghné seo nó gnéithe eile den dóigh ar chuir an scannán síos ar Eamon de Valera. *[[Íomhá:Neil Jordan by David Shankbone.jpg|mion|Neil Jordan, 2010]]Ar an scannán, maraíodh foireann de bhleachtairí Aontachtacha ó [[Bhéal Feirste]] le carrbhuama taobh istigh de Chaisleán Bhaile Átha Cliath. Ní raibh anseo ach tagairt shoiléir do [[na Trioblóidí]] i gCúige Uladh, nó ní raibh carrbhuamaí á n-úsáid i gCogadh na Saoirse.<ref>{{Luaigh foilseachán|date=14 Deireadh Fómhair 2025|title=Dráma stairiúil: cead athshamhlaithe|journal=[[Scéal (nuachtán)|Scéal]]|pages=lch 14}}</ref> Thairis sin, níor mharaigh na hÓglaigh péas ar bith istigh sa Chaisleán. * Ar an scannán, ghéill na reibiliúnaigh iad féin do na Sasanaigh os comhair Ard-Oifig an Phoist. Ní mar sin a tharla, áfach. * D'aithris an scannán na seanmhiotais gurbh iad an "mhóid dílseachta don Rí" (nach bhfuil a leithéid sa Chonradh ar aon nós) agus an [[Críochdheighilt na hÉireann|Chríochdheighilt]] ba phríomhchúis leis an scoilt idir na hÓglaigh. Is é stádas an Tiarnais, in ionad neamhspleáchas iomlán na Poblachta, a bhí ar an gcloch ba mhó ar phaidrín lucht na comhaimsire. Is é an chosaint a bhí ag Neil Jordan ná nach bhféadfaí athinsint chruinn na staire a fháscadh isteach i scannán chomh gairid, ó chaithfeadh sé a bheith intuigthe ag lucht féachana an uile dhomhain, iad siúd san áireamh a bhí ar bheagán eolais ar stair na hÉireann. Níor mhaolaigh an chosaint seo ar mhíshástacht na gcriticeoirí i leith an oiread ficsin a meascadh tríd an stair, go háirithe an dóigh ar bhaist sé ainm fíordhuine - Éamonn Broy - ar charachtar a bhí bunaithe ar níos mó ná aon duine amháin; an cur síos a tugadh ar de Valera agus ar bhás an Choileánaigh; agus an carrbhuama. Thug an scannán le fios gur bunaíodh an Saorstát i dtús na bliana 1922, agus is iomaí suíomh gréasáin a ghlac leis an ráiteas seo mar fhírinne, siúd is nár tháinig an stát ar an bhfód go foirmeálta roimh Mhí na Nollag sa bhliain chéanna. An carachtar ar ar tugadh "Éamonn Broy" ar an scannán, bhí tréithe a lán póilíní éagsúla le haithint air. Bhí Broy ina bhall den "Roinn G", brainse faisnéise Phóilíní Ceannchathartha Bhaile Átha Cliath (Dublin Metropolitan Police) nach raibh lonnaithe i gCaisleán Bhaile Átha Cliath, ach i Sráid Marlborough. B'é Dáithí Ó Niallagáin príomhghníomhaire an Choileánaigh sa Chaisleán. Nuair a foilsíodh an scannán ar an DVD, cuireadh clár faisnéise leis a dhéanann trácht cuimsitheach ar an bhficsean atá fite tríd an bhfírinne sa scannán. Bhí sé ceaptha ar dtús go gcoiscfeadh cinsire na scannán ar pháistí ab óige ná cúig bliana déag féachaint air, ach ó bhí an oiread sin tábhachta leis ó thaobh na staire de, is é an t-aicmiú a fuair sé ná PG - is é sin, tá sé ceadaithe do na páistí óga féin an scannán a fheiceáil ach na tuismitheoirí a bheith i láthair á mhíniú dóibh. D'eisigh an cinsire preasráiteas inar thagair sé don scannán mar shaothar as an ngnáth, agus é barúlach "go bhfágaim faoi na tuismitheoirí féin, cé acu ba chóir dá gclann é a fheiceáil", ó fuair sé ábhar an scannáin chomh tábhachtach sin. == Féach freisin == * Scríobh [[Tim Pat Coogan]] beathaisnéis faoi as Béarla, agus sa bhliain [[1985]], d'fhoilsigh [[Pádraig Ó Braoin]] beathaisnéis Gaeilge <ref>Ó BRAOIN, Pádraig: ''Mícheál Ó Coileain'', Éigse na Mainistreach, 1985</ref>. * [[Béal na Blá]] agus [[Gleann na Ruaige]] == Naisc sheachtracha == * [http://www.ucc.ie/celt/online/E900001-001/ The Path to Freedom; Bailiúchán de scríbhinní Mhíchíl Uí Choileáin] * {{en}} [http://www.michaelcollinscentre.com/index.html Michael Collins Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120301105029/http://www.michaelcollinscentre.com/index.html |date=2012-03-01 }} * {{en}} [http://generalmichaelcollins.com/ Collins 22 Society] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{DEFAULTSORT:Ó Coileáin, Mícheál}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]] [[Catagóir:Básanna i 1922]] [[Catagóir:Airí Rialtais na hÉireann]] [[Catagóir:Baill d'Óglaigh na hÉireann (1917-1922)]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Éirí Amach na Cásca]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Ginearáil]] [[Catagóir:Oifigigh Óglaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] lzoib2vf3i9q4zj921p8g0361uty79b 0 27444 1314459 1305871 2026-05-20T20:03:59Z Conradder 34685 cat 1314459 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Éire]]annach í '''Margaret Ritchie''' (rugadh [[25 Márta]] [[1958]]). Toghadh í mar cheannaire ar [[Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre]] nó an [[SDLP]] ar [[7 Feabhra]] [[2010]]. Bhí sí ina hAire Forbartha Sóisialta i [[Tuaisceart Éireann|dTuaisceart Éireann]] ó [[8 Bealtaine]] [[2007]] amach. [[Íomhá:Margaret Ritchie.JPG|mion|clé]] == Oideachas == Bhain sí céim amach in [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] agus d'oibrigh sí mar chuntóir parlaiminte d'[[Eddie McGrady]] ó 1987 go 2003. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc Sheachtracha == * [http://www.margaretritchie.com/ Margaret Ritchie's Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100723181231/http://www.margaretritchie.com/ |date=2010-07-23 }} * [http://www.niassembly.gov.uk/members/biogs_03/ritchie_m.htm NI Assembly profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070309232719/http://www.niassembly.gov.uk/members/biogs_03/ritchie_m.htm |date=2007-03-09 }} * [http://www.stratagem-ni.com/resources_politician.aspx?dataid=358818 Stratagem profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716153508/http://www.stratagem-ni.com/resources_politician.aspx?dataid=358818 |date=2011-07-16 }} {{síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Ritchie, Margaret}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:An Dún Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] qqfz00j5sbf15rp1g5mbagnmikw4zr3 0 28837 1314454 1309167 2026-05-20T19:58:10Z Conradder 34685 cat 1314454 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Aontachtach]] de chuid an [[DUP]] i d[[Tuaisceart Éireann]] é '''Peter David Robinson''' ([[Gaeilge]]:''Peadar Dáithí MacRóibín''). Is é an chéad aire reatha agus ceannaire an DUP é. Chaill sé a shuíochán Westminster sa bhliain 2010 agus tá amhras ann faoi na rólanna thuasluaite. == Luathshaol == Rugadh i mBéal Feirste ar an 29 Mí na Nollag 1948 é. David McCrea Robinson agus Sheila Robinson a thuismitheoirí. D'fhreastail sé ar Annadale Grammar School (ar a dtugtar "Wellington College Belfast" anois). Tar éis dó an scoil a fhágáil d'fhreastail sé ar Castlereagh College (ar a dtugtar "Castlereagh Campus of Belfast Metropolitan College" anois). Thug sé seal mar ghníomhaí eastáit, agus ansin chuaigh sé leis an b[[polaitíocht]]. == Polaitíocht == Ba é Robinson rúnaí ginearálta an DUP ó 1975 go 1979. I dtoghchán 1979 toghadh é mar MP i bParlaimint na [[Ríochta Aontaithe]]. Tháinig sé i gcomharbas ar [[Ian Paisley]] mar cheannaire an DUP agus mar [[Céad-Aire Thuaisceart Éireann|Chéad Aire Thuaisceart Éireann]] sa bhliain 2008. == Féach freisin   == == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Robinson, Peter}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1948]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Coirpigh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Daoine Albanacha Ultacha]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Scríbhneoirí as Tuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Cincísigh Éireannacha]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] n0j9apkyszkj6wjzmsng4d2qo9kc9wf 0 30562 1314514 1273453 2026-05-21T06:14:23Z CommonsDelinker 440 Ag baint [[:Íomhá:Logo_de_la_FAI.svg|Logo_de_la_FAI.svg]] amach, scrios [[commons:User:DMacks|DMacks]] é ón Chómhaoin mar: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Complex logo of organization, no source given to back the claimed license 1314514 wikitext text/x-wiki {{glanadh-mar|go leor Béarla}} [[Íomhá:Global Terrorism Index 2015 by country.svg|mion|Innéacs, gníomhartha sceimhlitheoireachta % 2015]] Is éard atá i gceist leis an '''sceimhlitheoireacht''' ná úsáid [[Coireacht|chórasach]] an sceimhle agus an [[Foréigean|fhoréigin]] ar son cúise éigin. ''Sceimhlitheoirí'' a thugtar ar na daoine a úsáideann an sceimhlitheoireacht. Bíonn an téarma conspóideach go minic, mar ní ghlacann go leor daoine agus eagraíochtaí a dtugtar sceimhlitheoirí orthu leis. == Eagraíochtaí sceimhlitheoireachta == Dar leis na rialtais / eagraíochtaí idirnáisiúnta a luaitear {| class="wikitable" ! colspan="2"|Eagraíocht ! [[An Astráil]]<br /> [[Íomhá:Flag of Australia.svg|30px]] ! [[Ceanada]]<br /> [[Íomhá:Flag of Canada.svg|30px]] ! [[An tAontas Eorpach]]<br /> [[Íomhá:Flag of Europe.svg|30px]] ! [[An Ríocht Aontaithe]]<br /> [[Íomhá:Flag of the United Kingdom.svg|30px]] ! [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]]<br /> [[Íomhá:Flag of the United States.svg|30px]] ! [[An India]]<br /> [[Íomhá:Flag of India.svg|30px]] ! [[An Rúis]]<br /> [[Íomhá:Flag of Russia.svg|30px]] |- |[[Íomhá:Islamic State - East Asia Province.svg|234x234px]] | [[Abu Nidal Organization|Abu Nidal Eagraíocht]]/Al-Fatah - Comhairle na Réabhlóideach. | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05">{{cite web |url=http://www.publicsafety.gc.ca/prg/ns/le/cle-eng.aspx |teideal=Currently listed entities |author= |date=2010-03-05 |work= |publisher= |accessdate=2010-05-03 |dátarochtana=2010-09-01 |archivedate=2009-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090209042421/http://www.publicsafety.gc.ca/prg/ns/le/cle-eng.aspx }}</ref> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Abu Sayyaf Group|Abu Sayyaf braisle]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="australia-2009-09-15">{{Lua idirlín |url=http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/www/nationalsecurity.nsf/AllDocs/95FB057CA3DECF30CA256FAB001F7FBD?OpenDocument |teideal=Cóip cartlainne |dátarochtana=2010-09-01 |archivedate=2006-08-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060820151520/http://www.nationalsecurity.gov.au/agd/www/nationalsecurity.nsf/AllDocs/95FB057CA3DECF30CA256FAB001F7FBD?OpenDocument }}</ref> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | [[Íomhá:Flag of the African National Congress.svg|200x200px]] | [[An Chomhdháil Náisiúnta Afracach]] | | | | | [[Íomhá:Symbol unrelated.svg|20px]]<ref name=bbcvisa>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7340248.stm|teideal=US shamed by Mandela terror link|work=BBC News|date=2008-04-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/7484517.stm|teideal=Mandela taken off US terror list|work=BBC News|date=2008-07-01}}</ref> | | |- | | [[Al-Aqsa Foundation|Al-Aqsa E.V.]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- |[[Íomhá:Al-Aqsa Martyrs' Brigades.png|202x202px]] | [[Al-Aqsa Martyrs Brigade|Brigáid Shaidhí na Al-Aqsa]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Al-Badr flag.svg|200x200px]] | [[Al-Badr (India)|Al-Badr]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Al Ghurabaa|Al-Ghurabaa]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of Jihad.svg|200x200px]] | [[al-Haramain Foundation|Al-Haramain]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Flag of Jihad.svg|200x200px]] | [[Al Ittihad Al Islamia|Al-Ittihad Al Islamia]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of al-Qaeda.svg|200x200px]] | [[al-Qa'ida]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="australia-2009-09-15"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Flag of al-Qaeda in Iraq.svg|200x200px]] | [[al-Qa'ida in Iraq|al-Qa'ida san Iaráic]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="australia-2009-09-15"/> | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of Jihad.svg|200x200px]] | [[al-Qaeda Organization in the Islamic Maghreb|Al-Qaeda sa Maghreb Ioslamach]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="australia-2009-09-15"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Flag of Al-Umar-Mujahideen.svg|200x200px]] | [[Al-Umar-Mujahideen]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[All Tripura Tiger Force|Forlaigeán Tíogar Uile Tripura.]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Flag of Ansar al-Tawhid.svg|200x200px]] | [[Ansar al-Islam]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="australia-2009-09-15"/> | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Jamaat Ansar al-Sunna|Ansar us-Sunna]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Armed Islamic Group|Armed Islamic]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Asbat al-Ansar]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Aum symbol.svg|200x200px]] | [[Aum Shinrikyo]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Babbar Khalsa]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Balochistan flag.svg|200x200px]] | [[Baluchistan Liberation Army|Armáil Saoirse Baluchistán.]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:South Asian Communist Banner.svg|200x200px]] | [[Communist Party of India (Maoist)|Páirtí Cumannach na hIndia (Mhaoist)]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Communist Party of the Philippines|Páirtí Cumannach na hIndia]]/<br />[[New People's Army|Armáil na nDaoine Nua]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of Ireland.svg|200x200px]] | [[Continuity Irish Republican Army|An t]][[IRA Leanúnach]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Deendar Anjuman]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Dukhtaran-E-Millat]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Flag of Jihad.svg|200x200px]] | [[Egyptian Islamic Jihad|Íoslamach na Hiomhúchta Iordáin]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- | [[Íomhá:ETA BASQUE.svg|200x200px]] | [[ETA|Euskadi ta Askatasuna]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of Jihad.svg|200x200px]] | [[Fatah al-Islam|Fatah Al-Islam]] | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Sunburst Flag.svg|200x200px]] | [[Fianna na hÉireann]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:MPAIAC.svg|201x201px]] |[[MPAIAC]] | | |[[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[Gama'a al-Islamiyya]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Bandera del GRAPO.svg|200x200px]] | [[GRAPO]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- |[[Íomhá:IBDA-C.svg|200x200px]] | [[Great Eastern Islamic Raiders' Front|Frente na hIomaitheoirí Ioslamacha Mór-Oirthear]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- |[[Íomhá:Flag of al-Qassam Brigades.svg|200x200px]] | [[Hamas]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | [[Íomhá:Flag of Jihad.svg|200x200px]] | [[Harakat-Ul-Jihad-Ul-Islami|Harakat-ul-Jihad-ul-Islami]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Harakat-ul-Jihad-ul-Islami (Bangladesh)]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of Harkat-ul-Mujahideen.svg|200x200px]] | [[Harakat ul-Mujahidin]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Harakat-Ul-Mujahideen/Alami]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Hezbi Islami.svg|211x211px]] | [[Hezb-e Islami Gulbuddin]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Hezbollah]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Hizb ut-Tahrir]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- | | [[Hizbul Mujahideen]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Holy Land Foundation for Relief and Development|Fondúireacht na Talún Naofa le haghaidh Faoisimh agus Forbartha]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[Hynniewtrep National Liberation Council|Comhairle Saoirse Náisiúnta Hynniewtrep.]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Informal Anarchist Federation|Conradh Anairiceach Neamhfhoirmiúil]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[International Sikh Youth Federation|Conradh Óige Síochánta Idirnáisiúnta na Sikh]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Flag of Islamic State of Iraq.svg|200x200px]] | [[Islamic Army of Aden|Armáil Ioslamach Aden-Abyan]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Islamic Jihad — Jamaat of the Mujahideen|Jamaat of the Mujahideen]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Flag of the Islamic Jihad Union in Uzbekistan.svg|200x200px]] | [[Islamic Jihad Union|Islamic Jihad Aontas]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of Islamic State of Iraq.svg|200x200px]] | [[Islamic Movement of Uzbekistan|Gluaiseacht Ioslamach na hÚisbéiceastáine]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |[[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:StarryPlough.svg|200x200px]] | [[Arm Saoirse Náisiúnta na hÉireann]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Iplo flag.png|200x200px]] | [[Eagraíocht Fuascailte Phobail na hÉireann]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Jaishi-e-Mohammed.svg|200x200px]] | [[Jaish-e-Mohammed]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05" /> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Jamaat Ul-Furquan]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Jamaat-ul-Mujahideen Bangladesh]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Jamiat ul-Ansar]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | | | |- | | [[Jamiat-e Islami]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Jammu Kashmir Liberation Front flag.svg|200x200px]] | [[Jammu and Kashmir Islamic Front|Tosaigh Ioslamacha i Jammu agus Cachemira]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Flag of Jihad.svg|200x200px]] | [[Jemaah Islamiya]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- | | [[Jund Ash Sham]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Flag of Kach and Kahane Chai.svg|200x200px]] | [[Kach and Kahane Chai|Kach agus Kahane Chai]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of KYKL.jpg|200x200px]] | [[Kanglei Yaol Kanba Lup]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:South Asian Communist Banner.svg|200x200px]] | [[Kangleipak Communist Party|Páirtí Cumannach na hkangleipak]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Khalistan Commando Force|Forzaí Commando Khalistan]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Khuddam ul-Islam|Khuddam Ul-Islam]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Kurdistan Freedom Falcons|Iolarnaí Saoirse Kurdistán]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | [[Íomhá:Flag_of_Kurdistan_Workers_Party_(PKK).svg|200x200px]] | [[Kurdistan Workers' Party|Páirtí na Lucht Oibre Kurdistán]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | [[Íomhá:Flag of Lashkar-e-Taiba.svg|200x200px]] | [[Lashkar-e-Toiba]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Flag of Lashkar-e-Jhangvi.svg|200x200px]] | [[Lashkar-e-Jhangvi]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Liberation Tigers of Tamil Eelam|Tígeirí na Saoirse Eelam Tamil]] (LTTE) | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.dfat.gov.au/icat/persons_entities/2_proscribed_entities_10dec2001.html |teideal=Charter of the United Nations (Anti-terrorism — Persons and Entities) List 2001 (No. 2) |dátarochtana=2010-09-01 |archivedate=2013-12-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203001041/http://www.dfat.gov.au/icat/persons_entities/2_proscribed_entities_10dec2001.html }}</ref> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref>{{Lua idirlín |url=http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:023:0037:01:EN:HTML |teideal=Council Common Position 2009/67/CFSP of 26 January 2009 updating Common Position 2001/931/CFSP on the application of specific measures to combat terrorism and repealing Common Position 2008/586/CFSP |dátarochtana=1 Meán Fómhair 2010 |archivedate=27 Bealtaine 2012 |archiveurl=https://archive.today/20120527000307/http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2009:023:0037:01:EN:HTML }}</ref> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Libyan Islamic Fighting Group|Grúpa Ioslamach Lucht Comhraic Libia]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of the Loyalist Volunteer Force.svg|190x190px]] | [[Loyalist Volunteer Force]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Bandera FPRM Manipur.png|200x200px]] | [[Manipur People's Liberation Front|Frente na nDaoine Réabhlóideach Manipur.]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Moroccan Islamic Combatant Group|Grúpa Comhrac Ioslamach na Maracó]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Mujahideen e Khalq Logo.png|200x200px]] | [[Mujahedin-e Khalq|Eagraíocht na Mujahedín na nDaoine i Iran]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref>{{cite news|url=http://www.rfi.fr/actufr/articles/109/article_77771.asp|teideal=Les « Moudjahidine du Peuple » ne sont plus des terroristes|last=Mas|first=Monique|date=2009-01-26|work=[[Radio France Internationale|RFI]]|language=as [[Fraincis]]|accessdate=2010-03-05|dátarochtana=2010-09-01|archivedate=2018-01-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180108000606/http://www1.rfi.fr/actufr/articles/109/article_77771.asp}}</ref> | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Muslim Brotherhood Emblem.svg|200x200px]] | [[Muslim Brotherhood|Bráithreachas na Moslamach]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Front Nacional Democratic Bodoland.svg|200x200px]] | [[National Democratic Front of Bodoland|Frente Daonlathach Náisiúnta Bodoland]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Flag of ELN.svg|200x200px]] | [[National Liberation Army (Colombia)|Armáil Saoirse Náisiúnta]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of the National Liberation Front of Tripura.svg|200x200px]] | [[National Liberation Front of Tripura|Frente Saoirse Náisiúnta Tripura]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Flag of the Italian Communist Party.svg|200x200px]] | [[Nuclei Armati per il Comunismo]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[Nuclei di Iniziativa Proletaria]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[Nuclei Territoriali Antimperialisti]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[Nucleo di Iniziativa Proletaria Rivoluzionaria]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- |[[Íomhá:Emblem of the Orange Volunteers.png|190x190px]] | [[Orange Volunteers]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Palestine Liberation Front|Tosaigh Saoirse na Palaistíne]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Palestinian Islamic Jihad|Cogadh Ioslamach na Palaistíne]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |[[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Flag of the Majlis of Muslims of Ichkeria and Dagestan.png|200x200px]] | [[People's Congress of Ichkeria and Dagestan|Brat na Majlis na Muslamaigh de Ickéria agus Dagestáin]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="atimes.com">{{cite news|url=http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/EG22Ag01.html|teideal=Moscow turns up heat on radicals|last=Blagov|first=Sergei|date=July 22, 2003|work=Asia Times|location=Moscow|dátarochtana=Meán Fómhair 1, 2010|archivedate=Márta 21, 2017|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170321131646/http://www.atimes.com/atimes/Central_Asia/EG22Ag01.html}}</ref> |- |[[Íomhá:Flag of prepak.jpg|200x200px]] | [[People's Revolutionary Party of Kangleipak]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Popular Front for the Liberation of Palestine]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05" /> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:PFLP-GC Flag.svg|200x200px]] | [[Popular Front for the Liberation of Palestine-General Command|Tosaigh Phobail na hÁrdaíochta na Palaistíne - Conradh Ginearálta.]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05" /> | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Real IRA|Fíor-IRA]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref>{{cite web|url=http://www.state.gov/s/ct/rls/other/des/123085.htm|teideal=Foreign Terrorist Organizations|date=January 19, 2010|work=[[United States Department of State]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090513211359/http://www.state.gov/s/ct/rls/other/des/123085.htm|archivedate=Bealtaine 13, 2009|dátarochtana=Meán Fómhair 1, 2010}}</ref> | | |- |[[Íomhá:Flag of the Brigate Rosse.svg|200x200px]] | [[Red Brigades|Brigáid na Dearga]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- |[[Íomhá:Red hand commando Flag.png|200x200px]] | [[Red Hand Commando]]/[[Red Hand Defenders]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of the FARC-EP.svg|200x200px]] | [[Revolutionary Armed Forces of Colombia|Cnaipí Armáilte Réabhlóideach na Colóime]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Revolutionary Nuclei|Cnaipí Réabhlóideacha]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Drapeau de l'Organisation révolutionnaire du 17-Novembre.svg|200x200px]] | [[Revolutionary Organization 17 November|Eagraíocht Réabhlóideach 17 Samhain]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Dhkp.svg|200x200px]] | [[Revolutionary People's Liberation Party/Front|Líne na Saoirse Dhaonlathach na nDaoine Réabhlóideach]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Revolutionary Struggle|An Struggle Réabhlóideach]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[Saor Éire (1967-1975)|Saor Éire]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[The Saved Sect|An Fhíorscairte Slánaithe]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of Sendero Luminoso.svg|200x200px]] | [[Sendero Luminoso]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- |[[Íomhá:Flag of the Sipah-e-Sahaba.svg|200x200px]] | [[Sipah-e-Sahaba Pakistan|Sipah-e-Sahaba i bPacastáin]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | | [[Social Reform Society|Cumann um Athchóiriú Sóisialta]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- | | [[Society of the Revival of Islamic Heritage|Cumann Athbheochana Oidhreacht Ioslamach]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- | | [[Al-Aqsa Foundation|Al Aqsa]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- | | [[Students Islamic Movement of India|Gluaiseacht Ioslamach na Mac Léinn san India]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Supreme Military Majlis ul-Shura of the United Mujahideen Forces of Caucasus|Ard-Chomhairle Míleata na Shura d'Fhórsaí Aontaithe na Múislimí i gCaucásas.]] | | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="atimes.com"/> |- |[[Íomhá:ShababFlag.svg|200x200px]] | [[Takfir wal-Hijra]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | | |- |[[Íomhá:Flag of Taliban.svg|200x200px]] | [[Taliban]] | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] |- |[[Íomhá:Tnsm-flag.svg|200x200px]] | [[Tehreek-e-Nafaz-e-Shariat-e-Mohammadi]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of TNLA.png|200x200px]] | [[Tamil Nadu Liberation Army|Armáil Fuascailte Tamil Nadu]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[Tamil National Retrieval Troops|Trúpaí Aisghabhála Náisiúnta Tamil]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Vlajka Ulster Defence Association.png|190x190px]] | [[Ulster Defence Association]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of the UFF - East Belfast Brigade.png|190x190px]] | [[Ulster Freedom Fighters]] | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- |[[Íomhá:Flag of the Ulster Volunteer Force.svg|190x190px]] | [[Ulster Volunteer Force]] | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | | |- | [[Íomhá:Ulfa logo.svg|200x200px]] | [[United Liberation Front of Asom|Aghaidh Fuascailte Aontaithe Asom]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- | | [[United National Liberation Front|Fronta Saoirse Náisiúnta Aontaithe]] | | | | | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | |- |[[Íomhá:Flag of AUC.svg|200x200px]] | [[United Self-Defense Forces of Colombia|Fórsaí Féinchosanta Aontaithe na Colóime]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]] | | |- | | [[Vanguards of Conquest|Caomhnóirí an Choncais]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | | | | |- | | [[World Tamil Movement|Gluaiseacht Domhanda Tamailis]] | | [[Íomhá:Symbol confirmed.svg|20px]]<ref name="canada2010-03-05"/> | | | | |} == Tagairtí == {{reflist}} == Leabharliosta == * Terrorism: a history. Randall Law. Polity, 2009. * Terrorism: understanding the global threat, Volume 2006. David J. Whittaker. Pearson Education, 2007 == Naisc == * [http://untreaty.un.org/English/Terrorism.asp Conventions on Terrorism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220164658/http://untreaty.un.org/English/Terrorism.asp |date=2009-02-20 }} * [http://cicr.org/Web/fre/sitefre0.nsf/htmlall/terrorism Terrorisme et Droit international humanitaire] CICR [[Catagóir:Sceimhlitheoireacht]] [[Catagóir:Eachtraí sceimhlitheoireachta Ioslamacha]] gqetgbbldov6d6csj525ui3hy022nj9 0 30852 1314382 1311423 2026-05-20T17:03:09Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314382 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ollamh, [[Polaitíocht|polaiteoir]] [[Coimeádachas|caomhach]] Sasanach, agus briogáidire airm na Breataine ab ea '''John Enoch Powell''' ([[16 Meitheamh]] [[1912]] i [[Stechford]], [[Birmingham]] - [[8 Feabhra]] [[1998]] i Londain). Bhí sé ina bhall den [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Coimeádach]] agus de [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]]. [[Íomhá:Enoch Powell 27 Allan Warren.jpg|clé|mion|1987|398x398px]] == Saol == Ba as [[an Bhreatain Bheag]] a thuismitheoirí. Sa bhliain 1968, thug Powell aitheasc faoi ‘Aibhneacha Fola’.<ref>'Rivers of Blood' speech: "As I look ahead, I am filled with foreboding. Like the Roman, I seem to see 'the River Tiber foaming with much blood'."</ref>Tugadh bata is bóthar dó mar urlabhraí an bhinse tosaigh, ach d'fhan sé mar bhall den [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí]] Coimeádach go dtí 1974. I mí Dheireadh Fómhair 1974, fuair Powell dídean sa [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]], agus na dilseoirí úd ag cur síos air mar fháidh. Toghadh Powell mar MP sa Dún Theas don chéad uair.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.beo.ie/alt-an-foidin-meara-2.aspx|teideal=An Fóidín Meara|údar=Robert McMillen|dáta=Mei 2014|language=ga-IE|work=Beo!|dátarochtana=2024-03-31}}</ref> <ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/jeffrey-donaldson-dearbhaithe-ina-cheannaire-ar-an-dup/|teideal=Jeffrey Donaldson dearbhaithe ina cheannaire ar an DUP|dáta=2021-06-22|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-31}}</ref> Sa bhliain 1987, bhain Eddie McGrady den [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|SDLP]]<nowiki/>suíochán an Dún Theas de Enoch Powell, an sean-chaomhach frith-inimirce a bhí ina fheisire don UUP ó 1974.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/an-dun-theas-agus-beal-feirste-theas/|teideal=TOGHCHÁN WESTMINSTER: Suíocháin de chuid an SDLP faoi bhrú sa Dún Theas agus i mBéal Feirste Theas|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=4 Meitheamh 2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-03-31}}</ref> == Féach freisin == * [[An Dún Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Powell, Enoch}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1912]] [[Catagóir:Básanna i 1998]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Dún Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Daoine as Birmingham]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Filí Sasanacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Scoláirí]] [[Catagóir:Teangeolaithe Sasanacha]] [[Catagóir:Wolverhampton]] 6g70pt9nt6ogil6iq8wgcadhdmct1o0 0 32468 1314430 1301621 2026-05-20T19:41:25Z Conradder 34685 cat 1314430 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir agus abhcóide sinsearach de chuid [[Tuaisceart na hÉireann|Thuaisceart na hÉireann]] é '''James Hugh "Jim" Allister''' (Séamas Aodh Mac Alasdair), QC (a rugadh ar an [[2 Aibreán]] [[1953]]), sa [[An Chrois Ghearr|Chrois Ghearr]], [[Contae an Dúin]]. Bhunaigh sé [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe]] (TUV) sa bhliain 2007, nuair a tháinig scoilt sa DUP.<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/7131912.stm|teideal=New unionist group to be launched|dáta=2007-12-07|language=en-GB|dátarochtana=2024-06-16}}</ref> Ón lá a tháinig an páirtí ar an bhfód, tá sé á stiúradh ag [[Jim Allister]], a bhí ina theachta Neamhspleách i b[[Parlaimint na hEorpa]] go dtí an bhliain 2009. Chaill sé an suíochán sin in 2009, nuair a bhí sé ina iarrthóir ag an TUV féin. Toghadh Allister mar [[MLA]] in 2011. San [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref>, fuair Allister an ceann is fearr ar [[Ian Óg Paisley|Ian Paisley]] in [[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thuaidh]], agus tháinig deireadh le ré theaghlach Paisley sa pholaitíocht tar éis ceithre bliana is leathchéad.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-drochla-do-ritheaghlach-paisley-borradh-faoi-shinn-fein-agus-ceist-an-athaontaithe-torthai-thoghchan-westminster/|teideal=FÍSEÁN: Drochlá do rítheaghlach Paisley, borradh faoi Shinn Féin agus ceist an athaontaithe – torthaí thoghchán Westminster|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> Bhí farasbarr de 450 vóta de Jim Allister ar Paisley. Ní raibh aon choinne leis an toradh sin ar chor ar bith. Dúirt Allister é féin go raibh sé 'talamhchreathach'. == Féach freisin == * [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Allister, Jim}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Aontroim Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] jrvfmc15foccmp3v29cyqtg0eo55ou3 0 32837 1314440 1306659 2026-05-20T19:48:30Z Conradder 34685 cat 1314440 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Aontachtach]] é '''Danny Kennedy'''. Rugadh ar [[6 Iúil]] [[1959]] sa [[an Sruthán|Sruthán]] é. Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] agus bhí sé ina chathaoirleach an pháirtí ó 2019 go 2021. Ba [[Tionól Thuaisceart Éireann|Chomhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]], ó 1998 go 2017.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=11733&per=55&sel=1&ind=9&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-02-04}}</ref>. Bhí sé sa [[Feidhmeannas Thuaisceart Éireann|Fheidhmeannas]] fosta mar an [[An Roinn Bonneagair|Aire do Forbairt Réigiúnach]] ó 2011 go 2015. Ba é an Leas-Cheann Comhairle sa Tionól é ó 2016 go 2017. == Gairm pholaitiúil == Chuaigh sé sa Pháirtí Aontachtach Uladh i 1974. Toghadh ar [[Comhairle an Iúir agus Mhúrn|Chomhairle an Iúir agus Mhúrn]] é i 1985 do ceantar na bhFeá. Ba [[comhairleoir|chomhairleoir]] é go dtí 2011. Sa bhliain 1996, sheas sé sa Toghchán [[Fóram Thuaisceart Éireann|Fhóram Thuaisceart Éireann]] d'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha ach bhí sé gan rath. Sa bhliain 1997, sheas sé san [[Olltoghchán na Ríocht Aontaithe, 1997|Olltoghchán]]. Fuair sé 18,000 vóta agus tháinig sé i ndara háit. Toghadh ar an Tionól i 1998. Rinne sé cathaoirleacht ar an choiste d'[[An Roinn Oideachais, Tuaisceart Éireann|Oideachais]] ó 1998 go 2002 agus sa bhliain 2007 rinneadh ina chathaoirleach ar an choiste d'[[Oifig an Fheidhmeannais|Oifig an Chéad-Aire agus an LeasChéad-Aire]] é. Atoghadh ar an Tionól é sna blianta [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2003|2003]], [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|2007]], [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|2011]] agus [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|2016]] Sheas sé san Olltoghchán d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] sna blianta [[Olltoghchán na Ríocht Aontaithe, 2005|2005]], [[Olltoghchán na Ríocht Aontaithe, 2010|2010]] agus [[Olltoghchán na Ríocht Aontaithe, 2015|2015]]. Tháinig sé i gceathrú, tríú agus dara háit agus fuair sé 13.9%, 19.1% agus 32.7% den vóta faoi seach. Chaill Kennedy a shuíochán ar an Tionól sa [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|Toghchán 2017]]. Sa bhliain 2019, sheas Kennedy sa [[Toghchán Pharlaimint na hEorpa, 2019|Toghchán Pharlaimint na hEorpa]] do thoghcheantar [[Tuaisceart Éireann (toghcheantar na hEorpa)|Thuaisceart Éireann]]. Fuair sé 53,052 vótaí céadrogha agus tháinig sé sa séú háit mar sin níor toghadh é. Ar 23 Nollaig 2019, ceapadh ina chathaoirleach den PAU é. Thóg sé áit [[Reg Empey]] sa phost. D'éirigh sé as an phost i 2022 agus thóg [[Jill Macauley]] a áit. == Saol pearsanta== Tá sé pósta le Karen agus tá triúr páistí acu, Steven, Philip agus Hannah. Rinne sé staidéar ar [[Ardscoil an Iúir]] agus d'oibrínn sé le [[British Telecom]] ar feadh scór bliain sular toghadh é. Is ball den [[Ord Buí]] é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Kennedy, Danny}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] ov9f0f16srmddyuh5x46xe0zfzm9lbq 0 34456 1314437 1246382 2026-05-20T19:45:43Z Conradder 34685 1314437 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|nacionalitat=Éireannach}} Is [[Polaitíocht|polaiteoir]] Éireannach de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] í '''Carál Ní Chuilín''', atá lonnaithe sa Lóistín Nua, i dtuaisceart [[Béal Feirste|Bhéal Feirste]]. Tháinig sí i gcomharbas ar [[Nelson McCausland]] mar [[Aire Rialtas|Aire]] [[Cultúr|Cultúir]], [[Ealaín|Ealaíon]] agus Fóillíochta i d[[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Stormont]] sa bhliain 2011. == Beathaisnéis == Rugadh Carál Ní Chuilín sa Lóistín Nua i dtuaisceart Bhéal Feirste, áit a bhfuil cónaí uirthi go fóill. Gearradh príosún naoi mbliana uirthi sa bhliain [[1989]] as a bheith páirteach i bplean chun baill den [[RUC]] a mharú le tréanphléascáin, as ballraíocht den [[An tIRA Sealadach|IRA]] agus as pléascáin a bheith ina seilbh aici. Chaith sí ceithre bliana faoi ghlas sular scaoileadh saor í.<ref>{{Lua idirlín |url=http://saoirse32.blogsome.com/2006/03/26/ |teideal=Alt sa Sunday Life, 2006 le feiceáil anseo ar bhlag Shaoirse32 |dátarochtana=2011-09-06 |archivedate=2011-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110927092624/http://saoirse32.blogsome.com/2006/03/26/ }}</ref> Ar theacht amach ón phríosún di, bhain sí céim bhaitsiléara amach i Staidéar Sóisialta agus lean sí uirthi ina dhiaidh sin chun céim mháistir a dhéanamh sa bhainistíocht. I gcaitheamh a gairm bheatha go dtí seo, bhí sí ina comhordaitheoir ar an eagraíocht "Tar Anall", a dhéanann freastal ar theaghlaigh agus ar iarchimí poblachtanacha, agus ina comhchathaoirleach ar Bhord Comhpháirtíochta Bhéal Feirste Thuaidh. Anuas air sin, is í Carál Ní Chuilín príomhaoire Shinn Féin i d[[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Stormont]]. Toghadh í ina comhairleoir cathrach do cheantar na Seanpháirce i dtuaisceart Bhéal Feirste sa bhliain [[2005]] agus d'fhan sí sa phost sin ar feadh dhá bhliain. Ina dhiaidh sin, d'oibrigh sí mar Chomhalta den Tionól Reachtach don toghcheantar Béal Feirste Thuaidh. Sa bhliain 2011, i ndiaidh di bheith tofa mar CTR den dara huair as a chéile, ceapadh í mar Aire Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.nuacht24.com/nuacht/caral-ni-chuilinn-aire-cultuir-nua/ |teideal="Carál Ní Chuilín, Aire Cultúir nua", Nuacht 24, 16. Bealtaine 2011 |dátarochtana=2011-09-02 |archivedate=2012-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808152613/http://www.nuacht24.com/nuacht/caral-ni-chuilinn-aire-cultuir-nua/ }}</ref> == Tréimhse mar Aire Cultúir, Ealaíon agus Fóillíochta == Tharraing an tAire Ní Chuilín aird na meán nuair a d'fhreastail sí ar chluiche sacair fhoireann Thuaisceart Éireann i bPáirc Windsor, rud nach ndearna ball sinsearach den pháirtí riamh go dtí sin. Chomh maith leis sin, mhol sí iarrachtaí Chumann Sacair na hÉireann dul i ngleic le seicteachas, ag rá go raibh tréaniarracht ar bun ag na húdaráis leis an fhadhb sin a laghdú.<ref>[http://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-14466874 Alt ar shuíomh idirlín an BBC, 11 Lúnasa 2011]</ref> === Líofa 2015 === Tá suim ar leith ag Carál Ní Chuilín sa Ghaeilge, cé nach bhfuil an teanga ar a toil aici<ref>Gaelscéal, 2 Meán Fómhair 2011</ref> agus sheol sí an feachtas ''Líofa 2015'' i mí Mheán Fómhair na bliana 2011. Is é is cuspóir le ''Líofa 2015'' ná daoine san earnáil poiblí ó thuaidh a spreagadh le Gaeilge a fhoghlaim, agus le líofacht na Gaeilge a bhaint amach faoin spriocdháta sa bhliain [[2015]]. Tá an feachtas dírithe go mórmhór ar bhaill de na seirbhísí slándála agus ar réalta spóirt agus tá sé ráite ag Carál Ní Chuilín go bhfuil sí ag iarraidh cur ina luí ar dhaoine nár chóir go mbeadh fochialla polaitiúla ag baint le teanga ar bith, an Ghaeilge san áireamh.<ref>{{Lua idirlín |url=http://www.nuacht24.com/nuacht/liofa-2015/ |teideal=Alt ar Nuacht 24 mar gheall ar fheachtas Líofa 2015 |dátarochtana=2011-09-04 |archivedate=2012-09-09 |archiveurl=https://archive.today/20120909005228/http://www.nuacht24.com/nuacht/liofa-2015/ }}</ref> [[Íomhá:Joe Brolly celebrates Líofa.jpg|clé|mion]] Tuairiscíodh ar lá seolta an fheachtais, is é sin an [[5 Meán Fómhair|5. Meán Fómhair]] [[2015]], go raibh tuairim is 150 ball de [[Seirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann|Sheirbhís Phóilíneachta Thuaisceart Éireann]], an Leasardchonstábla Judith Gillespie ina measc, i ndiaidh glacadh le dúshlán an Aire Ní Chuilín le líofacht a bhaint amach faoin bhliain 2015. Chuir roinnt polaiteoirí aontachtacha, cosúil le [[Basil McCrea]], fear de bhoic mhóra an [[UUP]], fáilte roimh an tionscnamh fosta.<ref>[http://uk.news.yahoo.com/police-sign-irish-lessons-170027044.html;_ylt=A7x9TQH9EWZOilgAPwPJfMl_;_ylu=X3oDMTNyajFpdWI2BG1pdANUb3BTdG9yeSBDcmltZVNTRgRwa2cDMGUxYWFjZWMtOTMxMS0zMjM1LTgxMGYtYmJjYTQ1NDI4NWIzBHBvcwM3BHNlYwN0b3Bfc3RvcnkEdmVyA2QyMDZlYmYwLWQ3ZTAtM Nuacht Yahoo!, 5ú Meán Fómhair 2011]</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Cuilin, Caral Ni}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Baill den IRA Sealadach]] 4zn1vp1ylmfgq1o5e0llzgs9kq9njrb 0 34488 1314451 1293415 2026-05-20T19:55:12Z Conradder 34685 cat 1314451 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is Comhalta den Tionól Reachtach de chuid [[UUP|Pháirtí Aontachtach Uladh]] é '''Basil McCrea''', a sheasann i dtoghcheantar Ghleann an Lagáin, i g[[Contae Aontroma]]. Rugadh é ar an [[13 Samhain]] [[1959]] i mbaile [[Dún na nGall|Dhún na nGall]] agus fuair sé a chuid oideachais in Acadamh Ríoga Bhéal Feirste agus in [[Birmingham|Ollscoil Birmingham]]. Sa bhliain 2010, chuaigh sé san iomaíocht in aghaidh Tom Elliott le ceannaireacht an pháirtí a bhaint amach, ach níor éirigh leis. Is é an tuairim choitianta, sna [[meáin chumarsáide]] ach go háirithe, ná go mbaineann Basil McCrea le [[eite chlé]] an pháirtí.<ref>[http://sluggerotoole.com/2010/09/07/uup-establishment-worried-about-basil-mccrea/ "UUP Establishment worried about Basil McCrea?", Sluger O'Toole 2010]</ref> D'fhreastail Basil McCrea ar sheoladh an fheachtais ''Líofa 2015'' i Meán Fómhair na bliana [[2011]] agus dúirt ag an ócáid go raibh sé ag iarraidh tuiscint níos fearr ar ról na b[[An Protastúnachas|Protastúnach]] a stair na Gaeilge a chur chun cinn. Cé nach bhfuil sé de rún aige féin páirt a ghlacadh sa tionscnamh, chuir sé fáilte roimhe is ghuigh gach rath air.<ref>[http://uk.news.yahoo.com/police-sign-irish-lessons-170027044.html;_ylt=A7x9TQH9EWZOilgAPwPJfMl_;_ylu=X3oDMTNyajFpdWI2BG1pdANUb3BTdG9yeSBDcmltZVNTRgRwa2cDMGUxYWFjZWMtOTMxMS0zMjM1LTgxMGYtYmJjYTQ1NDI4NWIzBHBvcwM3BHNlYwN0b3Bfc3RvcnkEdmVyA2QyMDZlYmYwLWQ3ZTAtM Nuacht Yahoo!, 5ú Meán Fómhair 2011]</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:McCrea, Basil}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Innealtóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe Gaeilge]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] lfb94k3o6h6tfihqw4k7koxy7xrz72h 0 35464 1314529 1294170 2026-05-21T11:44:22Z Iora Rua 48887 1314529 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Teachta Dála]] do cheantar [[Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)|Cheatharlaigh-Chill Chainnigh]] ón mbliain [[1997]] é '''John James McGuinness''' nó '''Seán Séamas Mac Aonghusa'''. Ar an [[15 Márta]] [[1955]] a rugadh é i g[[Cill Chainnigh]]. Tá sé ina bhall d'[[Fianna Fáil|Fhianna Fáil]]. Iar-Aire stáit atá ann. == Saol Pearsanta == Phós McGuinness Margaret Redmond sa bhliain 1979, agus tá ceathrar clainne acu. Tá a mac Andrew ina chomhairleoir ar [[Comhairle Contae Chill Chainnigh|Chomhairle Chontae Chill Chainnigh]] ón mbliain 2004.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.independent.ie/irish-news/joy-for-pac-chairman-john-mcguinness-as-his-son-is-elected-on-first-count/a/140584595.html|teideal=Joy for PAC chairman John McGuinness as his son is elected on first count|dáta=2014-05-26|language=en|work=Irish Independent}}</ref> == Féach freisin == * [[Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 31ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 32ú Dáil}} {{síol-ie}} {{DEFAULTSORT:McGuinness, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1955]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Corcaigh]] [[Catagóir:Baill den 28ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 29ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 30ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 31ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 32ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 33ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Fhianna Fáil]] [[Catagóir:Comhairleoirí Áitiúla]] [[Catagóir:Daoine as Contae Chill Chainnigh]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Méaraí Éireannacha]] [[Catagóir:Ceatharlach–Cill Chainnigh (Dáilcheantar)]] [[Catagóir:Baill den 34ú Dáil]] hgpfz66nlkc6u7pxtpgt73ujxxs3ya4 0 36966 1314307 1291251 2026-05-20T14:22:17Z Darren J. Prior 877 /* Rialú agus ionadaíocht áitiúil */ 1314307 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}}[[Íomhá:Ongar Square - Ongar Village.jpg|mion|280px|Cearnóg Ongar]] [[File:Bilingual signs Ongar Dublin (2014).jpg|thumb|280px]] [[File:Ongar Dublin 15 (2014).jpg|thumb|280px|]] [[File:Ongar Community Centre Polling Station (2025).jpg|thumb|280px|Ionad Pobail Ongar ar lá an Toghcháin Uachtaránachta 2024]] Is ceantar suite i [[Cluain Saileach | gCluain Saileach]] in Iarthuaisceart [[Bhaile Átha Cliath]] é '''Ongar''' ([[Béarla]]: ''Ongar''). Tá an ceantar suite in aice le [[Páirc Hans]] agus [[Cluain Aodha]] agus níl sé i bhfad ó [[Baile Bhlainséir | Bhaile Bhlainséir]] freisin. Freastalaíonn busanna Bhus Átha Cliath an 39 agus 39a agus bus an 139 de chuid Go-Ahead Ireland ar an gceantar. Tá [[Stáisiún Pháirc Hans]] lonnaithe in aice leis an gceantar freisin. ==Rialú agus ionadaíocht áitiúil== Tá an ceantar mar chuid de "Toghlimistéar Áitiúil Ongar" i [[Comhairle Contae Fhine Gall|gComhairle Contae Fhine Gall]] agus tá sé suite i [[dáilcheantair | ndáilcheantar]] [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar) | Bhaile Átha Cliath Thiar]]. Is iad na comhairleoirí do Ongar idir 2024-2029 ná: Tom Kitt (Fianna Fáil), Kieran Dennison (Fine Gael), Angela Donnelly (Sinn Féin), Gerard Sheehan (Aontú) agus Tania Doyle (Neamhspleách).<ref>https://www.fingal.ie/ga/taxonomy/term/404 | Comhairle Contae Fhine Gall – Ongar – Comhairleoirí (2024)</ref> ==Féach freisin== * [[Cluain Saileach]] * [[Stáisiún Pháirc Hans]] * [[Comhairle Contae Fhine Gall]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} {{Síol-tír-ie}} [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] mg2rwk6dp622j31ndv4v5ewms2rsipc 0 39264 1314397 1304644 2026-05-20T17:12:43Z Marcas.oduinn 33120 /* Ard-ríogacht na hÉireann */ Aistriú 1314397 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Sword of Nuada.png|mion|deas|200px|Claíomh Solais Nuada, siombail bhrataí Dhál gCais]] Seantreibh [[Gaeil|Ghaelach]] a bhí i n'''Dál gCais''', a bhí i mbarr a réime sa [[10ú haois]] ar bhruacha na [[An tSionainn|Sionainne]] agus an réigiún máguaird sa seanríocht úd, [[Tuamhain]]. Glactar leis gur craobh de Dhéisi na Mumhan a bhí ann agus iad síolraithe ó Chormac Cas. [[Íomhá:Septs of the Dalcassians.png|clé|mion]] Bhí [[Brian Bóramha]] ar dhuine de na ríthe is cáiliúla a bhí iontu. == Stair == === Bunúis, Déise Mumhan v. Deirgtine === Dar lena nginealaigh féin, rianaigh Dál gCais a sinsearacht siar go dtí [[Cormac Cas]], a mhair sa 2a agus sa 3ú haois, a deirtear. Is é dar leo dara mac [[Ailill Aulom|Ailealla Auloim]] desna [[Deirgtine]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] agus [[Leath Mhogha]], nasctha leis an mbandia [[Áine]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] i [[Scéalaíocht na Ríthe]]. Dúradh gur dheartháir níos óige é Cormac le [[Éogan Mór|hEoghan]], sinsear na [[Eoghanachta|nEoghanacht]], ríthe na Mumhan leis na céadta. Cé gur glacadh ann scéal seo le tamall fada, measann scoláirí An lae inniu gur bolscaireacht pholaitiúil atá ann. Le teacht i réim [[Mathgamain mac Cennétig|Mhathúna]] agus a dhearthár [[Brian Bóramha]] sa 10ú haois, ba bhreá le Dál gCais a ndlisteanacht a neartú agus gaol ársa lena gcéilí comhraic á mhaíomh acu. [[Íomhá:Shannon air, Clare.jpg|mion|deis|Radharc aeir ar an [[Sionainn]], áit a tháinig gCais chun cinn.]] Maítear anois gur ghéag de [[Déisi Muman|Dhéise Mumhan]] iad Dál gCais.<ref>Koch, 2006, lch. 554</ref><ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Bhí mion-ríocht ag na Déise úd faoi thionchar na Eoghanacht, suite i b[[Port Láirge]] mar atá inniu ann. Le himeacht ama, bhog roinnt acu siar ó thuaidh chuig an [[Sionainn]], idir na 5ú agus 8ú haoiseanna; ghlaoití Déise Deiscirt agus [[Déisi Tuaiscirt|Déise Tuaiscirt]] ansin orthu. Deirtear gur ghéag den dara ach siúd iad Dál gCais.<ref>Koch, 2006, lch. 554</ref> Feictear an t-ainm Dál gCais don chéad uair i n[[Annála Inis Faithlinn]] faoin mbliain 934, agus tásc an aba agus rí, Rebachán mac Mothlai, á thuairisc.<ref>[[Annála Inis Faithlinn]], AI 934.1</ref> Tá Déise Mumhan féin ina bpríomhábhar an scéil [[Tairired na nDéssi]] i Scéalaíocht na Ríthe. Tá an scéal suite le linn réimeas an [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Cormac mac Airt]]. Insítear chás a cuireadh an ruaig ar [[Dál Fiachrach Suighe|Dhál Fhiachrach Suí]] (gaoil leis na [[Connachta]] agus sliochtaigh [[Fedlimid Rechtmhar|Fheilimí Rechtmhair]]) as [[Teamhair|Teamhraigh]], a lonnaigh sa Mumhain tar éis eachtraí móra. Chuaigh géag amháin faoi Shell chuig [[an Bhreatain|an mBreatain]] sa 4ú haois, agus d'éirigh i réim i [[Ríocht Dyfed]]. D'fhéadfadh é gur thug [[Magnus Maximus]], [[Impireacht na Róimhe|Impire Rómhánach]], tacaíocht dóibh mar chosantóirí in aghaidh foghlaí mara ar [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]].<ref>Davies, 1994, lch. 52</ref> Bhí clann [[Uí Liatháin]] sa cheantar chomh maith.<ref>[[Eoin Mac Néill]]</ref> === Ard-ríogacht na hÉireann === Glacadh an t-ainm Dál gCais agus thángadar chun cinn le linn na 10ú haoise le hathrú rítheaghlaigh.<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Tar éis bhás Reabhacháin mhic Mhothla de chlann [[Uí Aengusa|Uí Aonghasa]], tháinig a ngaol [[Uí Thairdelbaig|Uí Thoirdhealbhaigh]] i réim.<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Thosaigh [[Cennétig mac Lorcáin|Cinnéide mac Lorcáin]],<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> [[Ríthe Thuamhan|rí Thuamhan]] Dhál gCais, a dhúshlán a thabhairt na hEoghanachta, cé gur cloíodh é féin i gCath Ghort Rodacháin ag [[Ceallachán Chaisil]], rí Mumhan, sa bhliain 944. Pléitear fós fáth an teachta chun cinn seo. Moltar go minic gur scéim [[Uí Néill]] a bhí i gceist chun cumhacht na nEoghanacht a laghdú.<ref>Rynne, 1967, lch. 230</ref> [[Íomhá:Brian Boru, King of Munster.jpg|mion|160px|right|[[Brian Bóramha]], [[Ardrí na hÉireann]], pearsa Dhál gCais is cáiliúla]] Thóg clann Chinnéide ar a raibh bainte amach ag a n-athair. D'éirigh a iníon Órlaith ina banríon Éireann, tar éis di [[Donnchad Donn]], ardrí de [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]], [[Uí Néill an Deiscirt]], a phósadh. D'éirigh [[Mathgamain mac Cennétig|Mathúin]] ina rí Mumhan, agus [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] tugtha aige ó from [[Máel Muad mac Brain|Mhaol Mhuadh mac Brain]] na nEoghanacht. Roimhe seo, bhí [[Íomhar Luimnigh]] clóite aige i g[[Cath Sulcoit]] sa bhliain 968. Ghabh [[Donnabhán mac Cathail]] Mathúin agus mharaigh Maol Mhuadh é sa bhliain 976, agus tháinig na hEoghanachta ar ais i gcoróin ag Caiseal le dhá bhliain. Bhainfeadh deartháir níos óige Mhathúna, [[Brian Bóramha]], a dhíoltas amach. Cuireadh cogadh ar Íomhar sa bhliain 977-78, agus cloíodh agus maraíodh é ag [[Inis Cathaigh]]. Tháinig Brian ar Luimneach féin. Bhuaigh Dál gCais i g[[Cath Bhealach Leachta|Bealach Leachta]] an bhliain chéanna agus tháinig i réim sa Mumhain arís tar éis do Mhaol Mhuadh a mharú. Dhírigh Brian ansin a intinn ar rud thailte [[Máel Sechnaill mac Domnaill]], Ardrí. Tar éis chogaidh 15 bliain, tháinig Dál gCais chun cinn a bháis lena gcabhlach. Lorg Maol Seachnaill síocháin sa bhliain 997, agus d'aithin sé Brian mar cheannaire [[Leath Mhogha]]. Chuadar le chéile ar fheachtas in éadan [[Ríocht Átha Cliath]] na Lochlannach agus na [[Laigin|Laighean]] faoin cheannas [[Máel Mórda mac Murchada|Mhaoil Mhórdha mhic Mhurchadha]]. Clóigh na Laighin i [[Cath Ghleann Máma|nGleann Máma]] sa bhliain 999. D'éiríodar amach arís sa bhliain 1014 i g[[Cath Chluain Tarbh]]. Briseadh cumhacht na Lochlannach in Éirinn mar thoradh an chatha seo, cé gur maraíodh Brian ann. Idir an dá linn, rinneadh Ardrí de Bhrian sa bhliain 1002 agus chothaigh sé dea-chaidreamh leis an eaglais ag [[Ard Mhacha]]. Tar éis bás Bhriain, chuaigh a beirt mhac, [[Donnchad mac Briain|Donnchadh]] agus [[Tadhg mac Briain|Tadhg]], i ngleic ar a chéile. Agus Donnchadh ina Ardrí, bhí go leor ríthe eile ina éadan ríthe Laighean, Connacht agus Uladh ina measc. Curtha as sa bhliain 1063, theith sé go dtí an Róimh. De réir roinnt foinsí, bheinn sé coróin na hÉireann ar [[Pápa Urban II|Urban II]].<ref group=n name=Donnchad>''Theith Donnchad go Deimhin chun na Róimhe agus Alannah é sa '[[Basilica di Santo Stefano al Monte Celio]]''. Insíonn [[Seathrún Céitinn]] a scéal sa 17ú haois, cé go raibh amhras air. Tógadh an scéal sa 19ú haois chun ''[[Laudabiliter]]'' a mhíniú.</ref> Tháinig [[Toirdhealbhach Ua Briain|Toirdhealbhach]] mac Taidhg i gcoróin ansin, agus bhunaigh sé comhaontas buan le [[Diarmait mac Maíl na mBó|Diarmaid mac Maol na mBó]]. Níor cheannaire míleata é ach ina ionad sin polaiteoir den scoth. Scríobhadh ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'', scéal bolscaireachta in ómós eachtraí Briain, le linn a tréimhse. Ba é [[Muircheartach Ua Briain|Muircheartach]], mac Thoirdhealbhaigh, an t-ardrí deireanach de chuid Dál gCais, i réim ón mbliain 1101-19. Rinne Muircheartach iarracht an ríogacht Éireannach a nuachóiriú ar nós monarcaithe na hEorpach. Bhí suim aige i ngnóthaí eachtracha, ag dul i gcomhghuaillíocht le h[[Arnulf de Montgomery]] as [[Tailte Teorann na Breataine Bige]] in aghaidh [[Anraí I Shasana]]. == Tagairtí == {{reflist}} <references group="note"/> {{Síol-ie}} [[Catagóir:Dál gCais| ]] [[Catagóir:Contae an Chláir]] [[Catagóir:Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hÉireann]] rosbf1ftoc0xwc681zv9p71t6s6eqq5 1314398 1314397 2026-05-20T17:13:38Z Marcas.oduinn 33120 /* Nótaí */ Nótaí 1314398 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Sword of Nuada.png|mion|deas|200px|Claíomh Solais Nuada, siombail bhrataí Dhál gCais]] Seantreibh [[Gaeil|Ghaelach]] a bhí i n'''Dál gCais''', a bhí i mbarr a réime sa [[10ú haois]] ar bhruacha na [[An tSionainn|Sionainne]] agus an réigiún máguaird sa seanríocht úd, [[Tuamhain]]. Glactar leis gur craobh de Dhéisi na Mumhan a bhí ann agus iad síolraithe ó Chormac Cas. [[Íomhá:Septs of the Dalcassians.png|clé|mion]] Bhí [[Brian Bóramha]] ar dhuine de na ríthe is cáiliúla a bhí iontu. == Stair == === Bunúis, Déise Mumhan v. Deirgtine === Dar lena nginealaigh féin, rianaigh Dál gCais a sinsearacht siar go dtí [[Cormac Cas]], a mhair sa 2a agus sa 3ú haois, a deirtear. Is é dar leo dara mac [[Ailill Aulom|Ailealla Auloim]] desna [[Deirgtine]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] agus [[Leath Mhogha]], nasctha leis an mbandia [[Áine]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] i [[Scéalaíocht na Ríthe]]. Dúradh gur dheartháir níos óige é Cormac le [[Éogan Mór|hEoghan]], sinsear na [[Eoghanachta|nEoghanacht]], ríthe na Mumhan leis na céadta. Cé gur glacadh ann scéal seo le tamall fada, measann scoláirí An lae inniu gur bolscaireacht pholaitiúil atá ann. Le teacht i réim [[Mathgamain mac Cennétig|Mhathúna]] agus a dhearthár [[Brian Bóramha]] sa 10ú haois, ba bhreá le Dál gCais a ndlisteanacht a neartú agus gaol ársa lena gcéilí comhraic á mhaíomh acu. [[Íomhá:Shannon air, Clare.jpg|mion|deis|Radharc aeir ar an [[Sionainn]], áit a tháinig gCais chun cinn.]] Maítear anois gur ghéag de [[Déisi Muman|Dhéise Mumhan]] iad Dál gCais.<ref>Koch, 2006, lch. 554</ref><ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Bhí mion-ríocht ag na Déise úd faoi thionchar na Eoghanacht, suite i b[[Port Láirge]] mar atá inniu ann. Le himeacht ama, bhog roinnt acu siar ó thuaidh chuig an [[Sionainn]], idir na 5ú agus 8ú haoiseanna; ghlaoití Déise Deiscirt agus [[Déisi Tuaiscirt|Déise Tuaiscirt]] ansin orthu. Deirtear gur ghéag den dara ach siúd iad Dál gCais.<ref>Koch, 2006, lch. 554</ref> Feictear an t-ainm Dál gCais don chéad uair i n[[Annála Inis Faithlinn]] faoin mbliain 934, agus tásc an aba agus rí, Rebachán mac Mothlai, á thuairisc.<ref>[[Annála Inis Faithlinn]], AI 934.1</ref> Tá Déise Mumhan féin ina bpríomhábhar an scéil [[Tairired na nDéssi]] i Scéalaíocht na Ríthe. Tá an scéal suite le linn réimeas an [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Cormac mac Airt]]. Insítear chás a cuireadh an ruaig ar [[Dál Fiachrach Suighe|Dhál Fhiachrach Suí]] (gaoil leis na [[Connachta]] agus sliochtaigh [[Fedlimid Rechtmhar|Fheilimí Rechtmhair]]) as [[Teamhair|Teamhraigh]], a lonnaigh sa Mumhain tar éis eachtraí móra. Chuaigh géag amháin faoi Shell chuig [[an Bhreatain|an mBreatain]] sa 4ú haois, agus d'éirigh i réim i [[Ríocht Dyfed]]. D'fhéadfadh é gur thug [[Magnus Maximus]], [[Impireacht na Róimhe|Impire Rómhánach]], tacaíocht dóibh mar chosantóirí in aghaidh foghlaí mara ar [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]].<ref>Davies, 1994, lch. 52</ref> Bhí clann [[Uí Liatháin]] sa cheantar chomh maith.<ref>[[Eoin Mac Néill]]</ref> === Ard-ríogacht na hÉireann === Glacadh an t-ainm Dál gCais agus thángadar chun cinn le linn na 10ú haoise le hathrú rítheaghlaigh.<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Tar éis bhás Reabhacháin mhic Mhothla de chlann [[Uí Aengusa|Uí Aonghasa]], tháinig a ngaol [[Uí Thairdelbaig|Uí Thoirdhealbhaigh]] i réim.<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Thosaigh [[Cennétig mac Lorcáin|Cinnéide mac Lorcáin]],<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> [[Ríthe Thuamhan|rí Thuamhan]] Dhál gCais, a dhúshlán a thabhairt na hEoghanachta, cé gur cloíodh é féin i gCath Ghort Rodacháin ag [[Ceallachán Chaisil]], rí Mumhan, sa bhliain 944. Pléitear fós fáth an teachta chun cinn seo. Moltar go minic gur scéim [[Uí Néill]] a bhí i gceist chun cumhacht na nEoghanacht a laghdú.<ref>Rynne, 1967, lch. 230</ref> [[Íomhá:Brian Boru, King of Munster.jpg|mion|160px|right|[[Brian Bóramha]], [[Ardrí na hÉireann]], pearsa Dhál gCais is cáiliúla]] Thóg clann Chinnéide ar a raibh bainte amach ag a n-athair. D'éirigh a iníon Órlaith ina banríon Éireann, tar éis di [[Donnchad Donn]], ardrí de [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]], [[Uí Néill an Deiscirt]], a phósadh. D'éirigh [[Mathgamain mac Cennétig|Mathúin]] ina rí Mumhan, agus [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] tugtha aige ó from [[Máel Muad mac Brain|Mhaol Mhuadh mac Brain]] na nEoghanacht. Roimhe seo, bhí [[Íomhar Luimnigh]] clóite aige i g[[Cath Sulcoit]] sa bhliain 968. Ghabh [[Donnabhán mac Cathail]] Mathúin agus mharaigh Maol Mhuadh é sa bhliain 976, agus tháinig na hEoghanachta ar ais i gcoróin ag Caiseal le dhá bhliain. Bhainfeadh deartháir níos óige Mhathúna, [[Brian Bóramha]], a dhíoltas amach. Cuireadh cogadh ar Íomhar sa bhliain 977-78, agus cloíodh agus maraíodh é ag [[Inis Cathaigh]]. Tháinig Brian ar Luimneach féin. Bhuaigh Dál gCais i g[[Cath Bhealach Leachta|Bealach Leachta]] an bhliain chéanna agus tháinig i réim sa Mumhain arís tar éis do Mhaol Mhuadh a mharú. Dhírigh Brian ansin a intinn ar rud thailte [[Máel Sechnaill mac Domnaill]], Ardrí. Tar éis chogaidh 15 bliain, tháinig Dál gCais chun cinn a bháis lena gcabhlach. Lorg Maol Seachnaill síocháin sa bhliain 997, agus d'aithin sé Brian mar cheannaire [[Leath Mhogha]]. Chuadar le chéile ar fheachtas in éadan [[Ríocht Átha Cliath]] na Lochlannach agus na [[Laigin|Laighean]] faoin cheannas [[Máel Mórda mac Murchada|Mhaoil Mhórdha mhic Mhurchadha]]. Clóigh na Laighin i [[Cath Ghleann Máma|nGleann Máma]] sa bhliain 999. D'éiríodar amach arís sa bhliain 1014 i g[[Cath Chluain Tarbh]]. Briseadh cumhacht na Lochlannach in Éirinn mar thoradh an chatha seo, cé gur maraíodh Brian ann. Idir an dá linn, rinneadh Ardrí de Bhrian sa bhliain 1002 agus chothaigh sé dea-chaidreamh leis an eaglais ag [[Ard Mhacha]]. Tar éis bás Bhriain, chuaigh a beirt mhac, [[Donnchad mac Briain|Donnchadh]] agus [[Tadhg mac Briain|Tadhg]], i ngleic ar a chéile. Agus Donnchadh ina Ardrí, bhí go leor ríthe eile ina éadan ríthe Laighean, Connacht agus Uladh ina measc. Curtha as sa bhliain 1063, theith sé go dtí an Róimh. De réir roinnt foinsí, bheinn sé coróin na hÉireann ar [[Pápa Urban II|Urban II]].<ref group=n name=Donnchad>''Theith Donnchad go Deimhin chun na Róimhe agus Alannah é sa '[[Basilica di Santo Stefano al Monte Celio]]''. Insíonn [[Seathrún Céitinn]] a scéal sa 17ú haois, cé go raibh amhras air. Tógadh an scéal sa 19ú haois chun ''[[Laudabiliter]]'' a mhíniú.</ref> Tháinig [[Toirdhealbhach Ua Briain|Toirdhealbhach]] mac Taidhg i gcoróin ansin, agus bhunaigh sé comhaontas buan le [[Diarmait mac Maíl na mBó|Diarmaid mac Maol na mBó]]. Níor cheannaire míleata é ach ina ionad sin polaiteoir den scoth. Scríobhadh ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'', scéal bolscaireachta in ómós eachtraí Briain, le linn a tréimhse. Ba é [[Muircheartach Ua Briain|Muircheartach]], mac Thoirdhealbhaigh, an t-ardrí deireanach de chuid Dál gCais, i réim ón mbliain 1101-19. Rinne Muircheartach iarracht an ríogacht Éireannach a nuachóiriú ar nós monarcaithe na hEorpach. Bhí suim aige i ngnóthaí eachtracha, ag dul i gcomhghuaillíocht le h[[Arnulf de Montgomery]] as [[Tailte Teorann na Breataine Bige]] in aghaidh [[Anraí I Shasana]]. == Nótaí == {{reflist | group=n}} == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ie}} [[Catagóir:Dál gCais| ]] [[Catagóir:Contae an Chláir]] [[Catagóir:Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hÉireann]] an54awwekjrq401740dxype7v6yewbq 1314400 1314398 2026-05-20T17:14:09Z Marcas.oduinn 33120 1314400 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Sword of Nuada.png|mion|deas|200px|Claíomh Solais Nuada, siombail bhrataí Dhál gCais]] Seantreibh [[Gaeil|Ghaelach]] a bhí i n'''Dál gCais''', a bhí i mbarr a réime sa [[10ú haois]] ar bhruacha na [[An tSionainn|Sionainne]] agus an réigiún máguaird sa seanríocht úd, [[Tuamhain]]. Glactar leis gur craobh de Dhéisi na Mumhan a bhí ann agus iad síolraithe ó Chormac Cas. [[Íomhá:Septs of the Dalcassians.png|clé|mion]] Bhí [[Brian Bóramha]] ar dhuine de na ríthe is cáiliúla a bhí iontu. == Stair == === Bunúis, Déise Mumhan v. Deirgtine === Dar lena nginealaigh féin, rianaigh Dál gCais a sinsearacht siar go dtí [[Cormac Cas]], a mhair sa 2a agus sa 3ú haois, a deirtear. Is é dar leo dara mac [[Ailill Aulom|Ailealla Auloim]] desna [[Deirgtine]], [[ríthe na Mumhan|rí Mumhan]] agus [[Leath Mhogha]], nasctha leis an mbandia [[Áine]] na [[Tuatha Dé Danann|dTuath Dé Danann]] i [[Scéalaíocht na Ríthe]]. Dúradh gur dheartháir níos óige é Cormac le [[Éogan Mór|hEoghan]], sinsear na [[Eoghanachta|nEoghanacht]], ríthe na Mumhan leis na céadta. Cé gur glacadh ann scéal seo le tamall fada, measann scoláirí An lae inniu gur bolscaireacht pholaitiúil atá ann. Le teacht i réim [[Mathgamain mac Cennétig|Mhathúna]] agus a dhearthár [[Brian Bóramha]] sa 10ú haois, ba bhreá le Dál gCais a ndlisteanacht a neartú agus gaol ársa lena gcéilí comhraic á mhaíomh acu. [[Íomhá:Shannon air, Clare.jpg|mion|deis|Radharc aeir ar an [[Sionainn]], áit a tháinig gCais chun cinn.]] Maítear anois gur ghéag de [[Déisi Muman|Dhéise Mumhan]] iad Dál gCais.<ref>Koch, 2006, lch. 554</ref><ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Bhí mion-ríocht ag na Déise úd faoi thionchar na Eoghanacht, suite i b[[Port Láirge]] mar atá inniu ann. Le himeacht ama, bhog roinnt acu siar ó thuaidh chuig an [[Sionainn]], idir na 5ú agus 8ú haoiseanna; ghlaoití Déise Deiscirt agus [[Déisi Tuaiscirt|Déise Tuaiscirt]] ansin orthu. Deirtear gur ghéag den dara ach siúd iad Dál gCais.<ref>Koch, 2006, lch. 554</ref> Feictear an t-ainm Dál gCais don chéad uair i n[[Annála Inis Faithlinn]] faoin mbliain 934, agus tásc an aba agus rí, Rebachán mac Mothlai, á thuairisc.<ref>[[Annála Inis Faithlinn]], AI 934.1</ref> Tá Déise Mumhan féin ina bpríomhábhar an scéil [[Tairired na nDéssi]] i Scéalaíocht na Ríthe. Tá an scéal suite le linn réimeas an [[Ardrí na hÉireann|Ardrí]], [[Cormac mac Airt]]. Insítear chás a cuireadh an ruaig ar [[Dál Fiachrach Suighe|Dhál Fhiachrach Suí]] (gaoil leis na [[Connachta]] agus sliochtaigh [[Fedlimid Rechtmhar|Fheilimí Rechtmhair]]) as [[Teamhair|Teamhraigh]], a lonnaigh sa Mumhain tar éis eachtraí móra. Chuaigh géag amháin faoi Shell chuig [[an Bhreatain|an mBreatain]] sa 4ú haois, agus d'éirigh i réim i [[Ríocht Dyfed]]. D'fhéadfadh é gur thug [[Magnus Maximus]], [[Impireacht na Róimhe|Impire Rómhánach]], tacaíocht dóibh mar chosantóirí in aghaidh foghlaí mara ar [[Muir Éireann|Mhuir Éireann]].<ref>Davies, 1994, lch. 52</ref> Bhí clann [[Uí Liatháin]] sa cheantar chomh maith.<ref>[[Eoin Mac Néill]]</ref> === Ard-ríogacht na hÉireann === Glacadh an t-ainm Dál gCais agus thángadar chun cinn le linn na 10ú haoise le hathrú rítheaghlaigh.<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Tar éis bhás Reabhacháin mhic Mhothla de chlann [[Uí Aengusa|Uí Aonghasa]], tháinig a ngaol [[Uí Thairdelbaig|Uí Thoirdhealbhaigh]] i réim.<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> Thosaigh [[Cennétig mac Lorcáin|Cinnéide mac Lorcáin]],<ref>Duffy, 2004, lch. 121</ref> [[Ríthe Thuamhan|rí Thuamhan]] Dhál gCais, a dhúshlán a thabhairt na hEoghanachta, cé gur cloíodh é féin i gCath Ghort Rodacháin ag [[Ceallachán Chaisil]], rí Mumhan, sa bhliain 944. Pléitear fós fáth an teachta chun cinn seo. Moltar go minic gur scéim [[Uí Néill]] a bhí i gceist chun cumhacht na nEoghanacht a laghdú.<ref>Rynne, 1967, lch. 230</ref> [[Íomhá:Brian Boru, King of Munster.jpg|mion|160px|right|[[Brian Bóramha]], [[Ardrí na hÉireann]], pearsa Dhál gCais is cáiliúla]] Thóg clann Chinnéide ar a raibh bainte amach ag a n-athair. D'éirigh a iníon Órlaith ina banríon Éireann, tar éis di [[Donnchad Donn]], ardrí de [[Clann Cholmáin|Chlann Cholmáin]], [[Uí Néill an Deiscirt]], a phósadh. D'éirigh [[Mathgamain mac Cennétig|Mathúin]] ina rí Mumhan, agus [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] tugtha aige ó from [[Máel Muad mac Brain|Mhaol Mhuadh mac Brain]] na nEoghanacht. Roimhe seo, bhí [[Íomhar Luimnigh]] clóite aige i g[[Cath Sulcoit]] sa bhliain 968. Ghabh [[Donnabhán mac Cathail]] Mathúin agus mharaigh Maol Mhuadh é sa bhliain 976, agus tháinig na hEoghanachta ar ais i gcoróin ag Caiseal le dhá bhliain. Bhainfeadh deartháir níos óige Mhathúna, [[Brian Bóramha]], a dhíoltas amach. Cuireadh cogadh ar Íomhar sa bhliain 977-78, agus cloíodh agus maraíodh é ag [[Inis Cathaigh]]. Tháinig Brian ar Luimneach féin. Bhuaigh Dál gCais i g[[Cath Bhealach Leachta|Bealach Leachta]] an bhliain chéanna agus tháinig i réim sa Mumhain arís tar éis do Mhaol Mhuadh a mharú. Dhírigh Brian ansin a intinn ar rud thailte [[Máel Sechnaill mac Domnaill]], Ardrí. Tar éis chogaidh 15 bliain, tháinig Dál gCais chun cinn a bháis lena gcabhlach. Lorg Maol Seachnaill síocháin sa bhliain 997, agus d'aithin sé Brian mar cheannaire [[Leath Mhogha]]. Chuadar le chéile ar fheachtas in éadan [[Ríocht Átha Cliath]] na Lochlannach agus na [[Laigin|Laighean]] faoin cheannas [[Máel Mórda mac Murchada|Mhaoil Mhórdha mhic Mhurchadha]]. Clóigh na Laighin i [[Cath Ghleann Máma|nGleann Máma]] sa bhliain 999. D'éiríodar amach arís sa bhliain 1014 i g[[Cath Chluain Tarbh]]. Briseadh cumhacht na Lochlannach in Éirinn mar thoradh an chatha seo, cé gur maraíodh Brian ann. Idir an dá linn, rinneadh Ardrí de Bhrian sa bhliain 1002 agus chothaigh sé dea-chaidreamh leis an eaglais ag [[Ard Mhacha]]. Tar éis bás Bhriain, chuaigh a beirt mhac, [[Donnchad mac Briain|Donnchadh]] agus [[Tadhg mac Briain|Tadhg]], i ngleic ar a chéile. Agus Donnchadh ina Ardrí, bhí go leor ríthe eile ina éadan ríthe Laighean, Connacht agus Uladh ina measc. Curtha as sa bhliain 1063, theith sé go dtí an Róimh. De réir roinnt foinsí, bheinn sé coróin na hÉireann ar [[Pápa Urban II|Urban II]].<ref group=n name=Donnchad>''Theith Donnchad go Deimhin chun na Róimhe agus Alannah é sa ''[[Basilica di Santo Stefano al Monte Celio]]''. Insíonn [[Seathrún Céitinn]] a scéal sa 17ú haois, cé go raibh amhras air. Tógadh an scéal sa 19ú haois chun ''[[Laudabiliter]]'' a mhíniú.</ref> Tháinig [[Toirdhealbhach Ua Briain|Toirdhealbhach]] mac Taidhg i gcoróin ansin, agus bhunaigh sé comhaontas buan le [[Diarmait mac Maíl na mBó|Diarmaid mac Maol na mBó]]. Níor cheannaire míleata é ach ina ionad sin polaiteoir den scoth. Scríobhadh ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'', scéal bolscaireachta in ómós eachtraí Briain, le linn a tréimhse. Ba é [[Muircheartach Ua Briain|Muircheartach]], mac Thoirdhealbhaigh, an t-ardrí deireanach de chuid Dál gCais, i réim ón mbliain 1101-19. Rinne Muircheartach iarracht an ríogacht Éireannach a nuachóiriú ar nós monarcaithe na hEorpach. Bhí suim aige i ngnóthaí eachtracha, ag dul i gcomhghuaillíocht le h[[Arnulf de Montgomery]] as [[Tailte Teorann na Breataine Bige]] in aghaidh [[Anraí I Shasana]]. == Nótaí == {{reflist | group=n}} == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ie}} [[Catagóir:Dál gCais| ]] [[Catagóir:Contae an Chláir]] [[Catagóir:Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Contae Thiobraid Árann]] [[Catagóir:Teaghlaigh ríoga na hÉireann]] h26s5k9o5gt51nb4p4svkdr6vkpub9y 0 41235 1314308 1308628 2026-05-20T14:30:12Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1314308 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:WMCON18 Partnerships Playbook Chapter 2 - Putting it on the road.pdf|mion|Sampla: Wikimedia sa bhliain 2018]] [[Íomhá:CE October 2018 Quarterly Check In (QCI Q2) Slide deck.pdf|mion|Sampla: Wikipedia sa bhliain 2018]] Is éard is '''Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara''' ann ná an próiseas ina ndéanann eagraíocht daoine a bheith bainteach léi. Is daoine iad seo ar féidir go mbeidh tionchar acu sin ar chinntí a ghlacann an eagraíocht nó daoine ar féidir leo dul i bhfeidhm ar chinntí na heagraíochta. Is féidir leis na daoine seo tacú nó dul i gcoinne na gcinntí sin, dul i bhfeidhm ar an eagraíocht nó sa chomhphobal ina n-oibríonn sí, róil oifigiúla a bheith acu nó is féidir leis an eagraíocht difear a dhéanamh dóibh féin. == Gnéithe den Rannpháirteachas == Is cuid lárnach é an rannpháirteachas seo den [[freagracht shóisialta chorparáideach|fhreagracht shóisialta chorparáideach]] agus an [[An bhunlíne thriarach|bhunlíne thriarach]] á baint amach. Déanann comhlachtaí rannpháirtithe a spreagadh le páirt a ghlacadh i ndioscúrsa le fáil amach a bhfuil ag teastáil ó thaobh na sochaí is na timpeallachta de. [[Íomhá:Guidelines on the development of open educational resources policies.pdf|mion]] Is uirlis atá ann a mbaineann eagraíochta poiblí agus príobháideacha úsáid aisti, ach go háirithe nuair is mian leo comhthuiscint agus teacht le chéile a bhaint amach ar shaincheisteanna faoi leith nó ceisteanna atá casta go maith. Bunchloch den Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara ná go mbíonn deis ag rannpháirtithe dul in bhfeidhm ar chóras na gcinntí. Is é seo a shainíonn an Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara, murb ionann agus próiseas cumarsáide ina ndéantar iarracht dul i bhfeidhm ar ghrúpa le go dtiocfaidh sé le cinneadh a glacadh cheana. Tá creat a chruthaigh <ref name="ALTRIA">{{Lua idirlín|url=http://self.gutenberg.org/article/WHEBN0023449104/Stakeholder%20engagement|teideal=Stakeholder engagement {{!}} Project Gutenberg Self-Publishing - eBooks {{!}} Read eBooks online|work=self.gutenberg.org|dátarochtana=2021-04-25|archivedate=2021-04-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210425102901/http://self.gutenberg.org/article/WHEBN0023449104/Stakeholder%20engagement}}</ref> [http://www.the-environment-council.org.uk The Environment Council] ar fáil anseo [http://www.the-environment-council.org.uk/what-we-do/authentic-engagement.html Principles of Authentic Engagement] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130507110941/http://www.the-environment-council.org.uk/what-we-do/authentic-engagement.html |date=2013-05-07 }}. Is minic gur iad an [[gnó]], [[eagraíochtaí neamhrialtasacha]], [[eagraíochtaí saothair]], tionscalaíocht, rialtais agus eagraíochtaí airgeadais a chleachtann an Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara.<ref name="A21">{{Lua idirlín|url=http://www.accountability21.net/uploadedFiles/publications/Stakeholder%20Engagement_Practitioners%27%20Perspectives.pdf|teideal=accountability21.net|work=www.accountability21.net|dátarochtana=2021-04-25}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Gnéithe === Is gá go gcomhaontódh daoine ar rialacha na n-imeachtaí agus go dtuigfeadh daoine an ról ar leith atá ag gach éinne eile.<ref name=A21 /> Tá [[Ceannach isteach]] riachtanach má táthar ag súil go n-éireoidh le Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.ifc.org/wps/wcm/connect/Topics_Ext_Content/IFC_External_Corporate_Site/Sustainability-At-IFC/Publications/Publications_Handbook_StakeholderEngagement__WCI__1319577185063|teideal=Stakeholder Engagement: A Good Practice Handbook for Companies Doing B|language=en|work=www.ifc.org|dátarochtana=2021-04-25}}</ref> === Buntáistí === Le Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara, cuirtear deiseanna ar fáil a thógann cleachtais ghnó agus riachtanais agus an méid lena bhfuil an tsochaí ag súil a thabhairt le chéile, ar bhealach a chothaíonn an inmharthaineacht agus luach do na rannpháirtithe.<ref name=ALTRIA /> == Féach freisin == * [[Freagracht shóisialta chorparáideach]] == Naisc Sheachtracha == * [https://www.triplepundit.com/ Ailt ar Rannpháirteachas le páirtithe leasmhara ar TriplePundit]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.triplepundit.com/|teideal=TriplePundit {{!}} We report the business case for sustainability|work=www.triplepundit.com|dátarochtana=2021-04-25}}</ref> * [http://www.the-environment-council.org.uk The Environment Council] * [http://www.globalreporting.org/Home Global Reporting Initiative] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080616060215/http://www.globalreporting.org/Home |date=2008-06-16 }} == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Pleanáil don ghnó]] [[Catagóir:Pleanáil do eagraíochtaí]] [[Catagóir:Freagracht shóisialta]] [[Catagóir:Bainistiú stráistéiseach]] [[Catagóir:Gnó]] [[Catagóir:Eitic ghnó]] g2ibd65uz7drr9dnpuqi9uewoeza2ww 0 55134 1314358 1313291 2026-05-20T16:49:07Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314358 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaitíocht|pholaiteoir]] [[An Bhreatain|Briotanach]] de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]] é '''Anthony Neil Wedgwood "Tony" Benn''' (3 Aibreán 1925 - 14 Márta 2014), a bhí i bhfad amach ar an [[eite chlé]]. "Leantóir Íosa", mar a dúirt sé, [[Agnóiseachas|agnóisí]] ba é i ndáiríre.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.churchtimes.co.uk/articles/2014/14-march/news/uk/tony-benn-leaves-life-to-spend-less-time-on-politics|teideal=Tony Benn leaves life to spend less time on politics|work=www.churchtimes.co.uk|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> [[Íomhá:Tony Benn 1967.jpg|clé|mion|177x177px|1967]] [[Íomhá:2013-03-13-Tony Benn--Raw--04.jpeg|clé|mion|150x150px|2013]] == Gairm == Toghadh Benn mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|MP]] i m[[Briostó]] sa bhliain 1950 don chéad uair. Ball den uasaicme, bronnadh [[tiarna]]í<ref>i mBéarla, ''peerage''</ref> air sa bhliain 1960, rud nár thaitin ar chor ar bith leis. An tAire Fuinnimh ab ea é sa rialtas [[James Callaghan|Callaghan]] (1974-1979). Cé nach raibh Benn i [[rialtas]] sa Bhreatain ó 1979 i leith, bhí tionchar nach beag ag Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, [[Meáin chumarsáide|meáin]] agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|teideal=Tony Benn i ndiaidh a bháis {{!}} Raidió Fáilte|dáta=2017-11-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-03-13|archivedate=2017-11-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171121172120/http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/}}</ref> Bhí Benn i gcónaí i bhfách le h[[athaontú na hÉireann]]. == Féach freisin == * [[Hilary Benn]], a mhac agus Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Benn, Tony}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1925]] [[Catagóir:Básanna in 2014]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Dara Cogadh Domhanda]] [[Catagóir:Briostó]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine faoi mhíchumas]] [[Catagóir:Dírbheathaisnéisithe]] [[Catagóir:Eitleoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feiminigh Shasanacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe cearta daonna]] [[Catagóir:Gníomhaithe na heite chlé]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Poblachtánaigh na hÉireann]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] 0jj5qgj828e5jv0zxdh0w6nqa97m796 0 66117 1314442 1305873 2026-05-20T19:49:55Z Conradder 34685 cat 1314442 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Éireannach é '''Alasdair McDonnell''' atá ina bhall den Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre (PSDLO nó SDLP), agus a bhí tráth ina Fheisire Parlaiminte do [[Béal Feirste Thiar (Toghlach do Pharlaimint na Ríochta Aontaithe)|Bhéal Feirste Thiar]], ón bhliain 2011 ar aghaidh go dtí 2017.<ref name="RTE1">[http://www.rte.ie/news/2011/1105/sdlp.html "Alasdair McDonnell elected SDLP leader"]. ''[[RTÉ News and Current Affairs|RTÉ News]]''. 5 November 2011.</ref> Bhí sé ina chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann do Bhéal Feirste Thiar ón bhliain 1998 go dtí 2015. Ba Cheannaire an SDLP é ó 2011 go dtí 2015. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McDonnell, Alasdair}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1949]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] se6005a2gk65a6ug67rooei7ksjqzei 0 66168 1314475 1305872 2026-05-20T20:14:03Z Conradder 34685 +cat 1314475 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Éireannach ó [[Baile an Doire|Bhaile an Doire]] é '''Patsy McGlone''' . Is Ball é de [[Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre]] (PSDLO). Is Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann) é do Lár Ulaidh, agus ina iar-Leas- Cheannaire ar an PSDLO ( 2010-11 ). Tá sé ina Chomhalta den Tionól Reachtach (CTR) ón bhliain 2003 ar aghaidh. Ó 1993 go dtí 2009, bhí McGlone freisin ina Comhairleoir i [[Comhairle Ceantair na Coirre Críochaí|Chomhairle Ceantair na Coirre Críochaí]]. Bhí sé ina chathaoirleach ar an gcomhairle ó 2002-03 agus ó 2005-06. Ba thoscaire é ag na cainteanna a ba chúis le [[Comhaontú Aoine an Chéasta |Chomhaontú Aoine an Chéasta]] agus bhí sé ina thoscaire chuig [[Fóram um Shíocháin agus Athmhuintearas|Fóram um Shíocháin agus Athmhuintearas]] i mí na Nollag 2002. Le linn dó a bheith ag mangaireacht ó dhoras go doras i gcomhair McGlone sna toghcháin áitiúla agus tionóil, d'ionsaigh [[Dílseachas|dílseoirí]] gluaisteán de chuid na n-oibrithe toghchán le buama peitril san [[An Cuach|Chuach]] {{DEFAULTSORT:McClone, Patsy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] 89gdovf5lzd9plqhsppx5lo5x82m7qn 0 69570 1314458 1306655 2026-05-20T20:03:16Z Conradder 34685 1314458 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid Shinn Féin é '''Conor Terence Murphy'''<ref>[http://www.ukwhoswho.com/view/article/oupww/whoswho/U45752 Profile], ukwhoswho.com; accessed 29 November 2015.</ref> (rugadh ar 10 Iúil 1963 é) agus tá sé ina Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart É[[Poblachtánachas in Éirinn|ireann]] don Iúr agus Ard Mhacha. Bhí sé ina Fheisire Parlaiminte do Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha ó 2005 go dtí 2015.<ref>[http://archive.niassembly.gov.uk/members/biogs_03/murphy_c.htm Northern Ireland Assembly: Conor Murphy]</ref><ref>{{Lua idirlín |url=http://m.politics.co.uk/reference/conor-murphy |teideal=Conor Murphy biography |dátarochtana=2017-02-20 |archivedate=2012-07-09 |archiveurl=https://archive.today/20120709213323/http://m.politics.co.uk/reference/conor-murphy }}</ref> Rugadh Murphy i g[[Camloch|Camlo]]<nowiki/>ch, A[[Contae Ard Mhacha|rd Mhacha Theas]] agus chuaigh sé san IRA [[IRA Sealadach|Sealadach]], le linn [[Stailc ocrais 1981|stailceanna ocrais 1981]].<ref name="AnPhoblacht">{{cite web|url=http://republican-news.org/archive/2001/May10/10newr.html|teideal=Sinn Féin can take Newry/Armagh|publisher=[[An Phoblacht]]|accessdate=12 February 2007}}</ref>Sa bhliain 1982,  gearradh pionós cúig bliana i bpríosún air, as ballraíocht san IRA agus as pléascán a bheith ina sheilbh aige.<ref>{{cite web|teideal=Back to jail for politicians|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/northern_ireland/2010320.stm|publisher=[[BBC News]]|date=27 May 2002|accessdate=20 February 2007}}</ref> Idir 1989 agus 1997, bhí sé ina chomhairleoir ar Chomhairle Ceantair [[Comhairle an Iúir agus Mhúrn|an Iúir agus Mhúrn le]] haghaidh limistéar [[Na Feadha|na bhFeadh]],<ref>[http://www.ark.ac.uk/elections/85-89lgnandm.htm Newry and Mourne election results] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110316014640/http://www.ark.ac.uk/elections/85-89lgnandm.htm |date=2011-03-16 }} ARK, accessed 1 April 2011</ref> in Ard Mhacha Theas agus an Dún Theas, agus d'fhreastail sé mar ghrúpcheannaire an pháirtí ag an leibhéal sin. Sa bhliain 1998, toghadh Murphy agus ball eile den pháirtí go [[Tionól Thuaisceart Éireann]] , do Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha. Atoghadh é féin, agus beirt eile dá chomhghleacaithe, ina gcomhaltaí den Tionól sa bhliain 2003.<ref>{{cite web|url=http://www.ark.ac.uk/elections/ananda.htm|teideal=Newry and Armagh|publisher=ARK|accessdate=12 February 2007|dátarochtana=20 Feabhra 2017|archivedate=13 Samhain 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141113004312/http://www.ark.ac.uk/elections/ananda.htm}}</ref> Tá sé ina chónaí i g[[Camloch]], [[Contae Ard Mhacha]], lena bhean, Catherine, a iníon, Áine agus a mhac, Oisín. D'fhreastail sé ar Choláiste Cholmáin san Iúr, [[Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] agus [[Ollscoil Uladh]]. Sa bhliain 2001, chuaigh sé san iomaíocht i gcomhair suíocháin i nDáilcheantar parlaiminte 'Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha'. Tháinig sé sa dara háit i ndiaidh an fhir a bhí ina fheisire don Dáilcheantar, mar a bhí, Séamus Mallon de chuid an [[Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre|PSDLO]] (Páirtí Sóisialta Daonlathach an Lucht Oibre). Nuair a chinn Mallon ar gan seasamh sa toghchán arís, tháinig Murphy i dtreis agus toghadh é ar 5 Bealtaine 2005.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/vote_2005/northern_ireland/4409729.stm|teideal=Changes certain in race for poll|publisher=BBC News|accessdate=12 February 2007|date=5 April 2005}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/vote_2005/northern_ireland/4497985.stm|teideal = =Sinn Féin win Newry and Armagh|publisher=BBC News|accessdate=12 February 2007|date=6 May 2005}}</ref> == Féach freisin == * [[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] * [[:Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Polaiteoirí in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] (toghcheantar na Ríochta Aontaithe) == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Murphy, Conor}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1963]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill den IRA Sealadach]] [[Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] rdrmpok0xkm8cmt9nttzrsnmjlarche 0 73258 1314396 1200157 2026-05-20T17:09:56Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314396 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Conchubhar Ó Coileáin''' ([[13 Samhain]] [[1881]] - [[23 Samhain]] [[1937]]).<ref name='Ainm'>{{Cite web-en|url=https://www.ainm.ie/Bio.aspx?ID=704|title=Ó COILEÁIN, Conchubhar (1881–1937) {{!}} ainm.ie|author=[[Diarmuid Breathnach]] agus [[Máire Ní Mhurchú]]|access-date=2024-02-19|language=ga|work=[[Ainm.ie|An Bunachar Náisiúnta Beathaisnéisí Gaeilge]] (Ainm.ie)}}</ref> Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Ó Coileáin, Conchubhar}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1881]] [[Catagóir:Básanna i 1937]] [[Catagóir:Baill de BPÉ]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] fct1etgsu9ac7vxw1qzczjyoz5kpxxh 0 73336 1314311 1032308 2026-05-20T14:58:34Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314311 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''John Joseph Clancy''' ([[23 Eanáir]] [[1890]] - [[1 Bealtaine]] [[1932]]). Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Clancy, J. J.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Shligigh]] 69jjs09p6r3tg1cx6thjlncg5lk99pw 1314312 1314311 2026-05-20T14:59:03Z Seachránaí 53315 1314312 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''John Joseph Clancy''' ([[23 Eanáir]] [[1890]] - [[1 Bealtaine]] [[1932]]). Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Clancy, J. J.}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1890]] [[Catagóir:Básanna i 1932]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Shligigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] csqax5f46znhgbotq2qaqyuqfstrgdr 0 73337 1314402 1183000 2026-05-20T17:17:00Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314402 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir [[Éire]]annach ab ea '''Michael Colivet''' ([[29 Márta]] [[1882]] - [[4 Bealtaine]] [[1955]]). Bhí sé ina bhall de [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Dála an 1ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 2ú Dáil}} {{Teachtaí Dála an 3ú Dáil}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Colivet, Michael}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1882]] [[Catagóir:Básanna i 1955]] [[Catagóir:Baill den 1ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 2ú Dáil]] [[Catagóir:Baill den 3ú Dáil]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Daoine as Luimneach]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Chnocán Iaróm]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Luimnigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] eqnizsxf8adpif9jqldifi6vsja7s58 0 75087 1314365 1310891 2026-05-20T16:53:55Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314365 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaitíocht|pholaiteoir]] agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é '''Alexander Frederick Douglas-Home, Barún Home of the Hirsel,''' ([[2 Iúil]] [[1903]] – [[9 Deireadh Fómhair]] [[1995]]). {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-gd}} {{DEFAULTSORT:Douglas-Home, Alec}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1903]] [[Catagóir:Básanna i 1995]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Ceannairí an Chogaidh Fhuair]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Imreoirí cruicéid]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] [[Catagóir:Polaiteoirí Albanacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] fkiulena9ntlp27685bmrn8g75tix5c 0 75992 1314360 1312343 2026-05-20T16:51:01Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314360 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaitíocht|pholaiteoir]] agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é '''William Cavendish-Bentinck''', 3ú Diúc Portland, a rugadh ar an [[14 Aibreán]] [[1738]] – [[30 Deireadh Fómhair]] [[1809]]. == Féach freisin == * [[William Cavendish, 4ú Diúc Devonshire]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cavendish-Bentinck, William}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1738]] [[Catagóir:Básanna i 1809]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Ard-Leifteanaint na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Buckinghamshire]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Herefordshire]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Nottinghamshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] [[Catagóir:Teaghlach Cavendish]] rv05pg4au4nfqtmo607foewsh59cqhn 1314361 1314360 2026-05-20T16:51:21Z Seachránaí 53315 1314361 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaitíocht|pholaiteoir]] agus Phríomh-Aire na Ríochta Aontaithe é '''William Cavendish-Bentinck''', 3ú Diúc Portland, a rugadh ar an [[14 Aibreán]] [[1738]] – [[30 Deireadh Fómhair]] [[1809]]. == Féach freisin == * [[William Cavendish, 4ú Diúc Devonshire]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-beath-ie}} {{DEFAULTSORT:Cavendish-Bentinck, William}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1738]] [[Catagóir:Básanna i 1809]] [[Catagóir:Acadóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Ard-Leifteanaint na hÉireann]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:Buckinghamshire]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Herefordshire]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Nottinghamshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Príomh-Airí na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Teaghlach Cavendish]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 3atubk1d84yv3lvssrz3px8ogoap5qv 0 81804 1314314 1102761 2026-05-20T15:03:24Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314314 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Fear gnó (le [[Facebook]]) agus polaiteoir de chuid [[an Páirtí Daonlathach Liobrálach]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Nicholas William Peter Clegg'''. Rugadh é i Chalfont St Giles, [[Buckinghamshire]] ar an [[7 Eanáir]] [[1967]]. {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Clegg, Nick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1967]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach]] [[Catagóir:Buckinghamshire]] [[Catagóir:Facebook]] [[Catagóir:Feiminigh Shasanacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí polaitiúla]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Sasanacha]] [[Catagóir:Yorkshire Theas]] gda76ab5rkemwwb7vw0dlzyvf2ygsjq 1314502 1314314 2026-05-20T23:15:38Z TGcoa 21229 1314502 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Fear gnó (le [[Meta Platforms|Meta]] agus [[Facebook]]) agus iar-pholaiteoir de chuid [[an Páirtí Daonlathach Liobrálach]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea Sir '''Nicholas William Peter Clegg'''. Rugadh é i Chalfont St Giles, [[Buckinghamshire]] ar an [[7 Eanáir]] [[1967]]. LeasPhríomh-Aire na Ríochta Aontaithe ba ea é, 2010-2015. D'éirigh sé ansin ina bhrústocaire do Meta. == Féach freisin == [[Meta Platforms]] == Tagairtí == {{reflist}}{{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Clegg, Nick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1967]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Daonlathach Liobrálach]] [[Catagóir:Buckinghamshire]] [[Catagóir:Facebook]] [[Catagóir:Feiminigh Shasanacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí polaitiúla]] [[Catagóir:Scríbhneoirí neamhfhicsin Sasanacha]] [[Catagóir:Yorkshire Theas]] [[Catagóir:Meta Platforms]] [[Catagóir:Brústocairí]] cpkweezmkk8wl7z24cis40bz7kaikn7 0 82741 1314378 1311337 2026-05-20T17:01:32Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314378 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Anthony James McNulty'''. Rugadh í in [[Kensington]], [[Londain]] ar an [[3 Samhain]] [[1958]]. {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:McNulty, Tony}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Learphoill]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Londain Mhór]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] otcv1sg3bqo1oaycha2ffutf6hcspfi 0 82989 1314387 1298807 2026-05-20T17:04:47Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314387 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Jacob William Rees-Mogg'''. Tá sé i bhfad amach ar an eite dheis; Breatimeachtóir agus Eoraisceipteach, creideann sé sa tsaoriomaíocht. Chaill sé a shuíochán mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|Fheisire Parlaiminte]] san [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.sky.com/story/general-election-the-tory-heavyweights-projected-to-lose-their-seats-in-wipeout-13162314|teideal=Tory big beasts who have lost their seats: Liz Truss, Penny Mordaunt and Grant Shapps among ministers to go|language=en|work=Sky News|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Gairm == Rugadh Rees-Mogg i [[Hammersmith]], [[Londain]] ar an [[24 Bealtaine]] [[1969]]. Bhí sí seanórtha mar pháiste rinneadh clár faisnéis faoi sa bhliain 1981, agus in aois 12 dó.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Jacob, 12 years old, precocious trader and fan of Thatcher|url=https://www.youtube.com/watch?v=6Bp0Szk19J8|language=en|author=INA|date=1981}}</ref> D'hfreastail sé ar Eton agus [[Ollscoil Oxford]]. ==== Beartaí comhcheilge ==== Idir 2018-2019, bhí treáaniarrachtaí déanta ag Rees-Mogg a chomhghleacaithe a ghríosú chun tabhairt faoi cheannaire na dTóraithe [[Theresa May]] a dhíbirt.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/rabhadh-eile-tugtha-ag-rees-mogg-faoi-cheannaireacht-may-agus-tus-curtha-le-dushlan-an-dup/|teideal=Rabhadh eile tugtha ag Rees-Mogg faoi cheannaireacht May agus tús curtha le dúshlán an DUP|údar=Nuacht RTÉ|dáta=2018|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-23}}</ref> Dúirt sé ag anm nach mbeadh i ndán do na Tóraithe ach May a bheith fós ina príomh-aire faoi thoghchán 2020 mura ndéanfaí an deis a thapú fáil réidh léi. ==== Ceannaire Theach na dTeachtaí, 2019-2022 ==== Sa bhliain 2021, thug Rees-Mogg 'teanga iasachta' ar an m[[An Bhreatnais|Breatnais]]. Dúirt sé go raibh “modest quotation in foreign languages” ceadaithe ach nach raibh óráidí iomlána i dteanga eile seachas an Béarla ceadaithe.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-raic-in-westminster-faoi-fheisire-a-labhair-gaeilge-agus-breatnais/|teideal=FÍSEÁN: Raic in Westminster faoi fheisire a labhair Gaeilge agus Breatnais|údar=tuairisc.ie|dáta=2021|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-09-23}}</ref> ==== Aire, 2022- ==== Sa bhliain 2022, cheap [[Liz Truss]] Rees-Mogg mar Aire Gnó agus Fuinneamh. Thug sé isteach bearta rialaithe nua chun [[fraiceáil]] (scoilteadh hiodrálach) a cheadú i Sasana. Níl sé cinnte go bhfuil an aeráid ag athrú.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.theguardian.com/global/2022/sep/06/record-of-climate-denialism-indicates-how-rees-mogg-will-handle-energy-brief|teideal=Record of climate denialism indicates how Rees-Mogg will handle energy brief|dáta=2022-09-06|language=en|work=the Guardian|dátarochtana=2022-09-22}}</ref> == Pearsanta == Is [[Eaglais Chaitliceach Rómhánach|Caitliceach]] é Rees-Mogg agus go tréan ar son na beatha.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.catholicworldreport.com/2019/07/29/the-unashamedly-catholic-and-conservative-jacob-rees-mogg/|teideal=The unashamedly Catholic and conservative Jacob Rees-Mogg|údar=catholicworldreport.com|dáta=2019|dátarochtana=2022}}</ref> Phós sé Helena Anne Beatrix Wentworth Fitzwilliam de Chair sa bhliain 2007, san [[Ardeaglais Canterbury]] agus an t-[[Aifreann Laidineach|aifreann i Laidin]]. Tá seisear clainne orthu. == Féach freisin == * [[Breatimeacht]] * [[An Nualiobrálachas]] == Tagairtí == <references responsive="1"></references> {{DEFAULTSORT:Rees-Mogg, Jacob}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Craoltóirí]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Pobalóirí]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Somerset]] l3aiqkaosrsie307hch44hxzhwvp37w 0 83447 1314376 1311303 2026-05-20T16:59:26Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314376 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''David Lindon Lammy'''. Rugadh é i d[[Tottenham]], [[Londain]] ar an [[19 Iúil]] [[1972]]. Tá sé ag feidhmiú mar Rúnaí Gnóthaí Eachtracha ó bhí mí Iúil 2024 ann. Ball de Pháirtí an Lucht Oibre, tá sé ina Fheisire Parlaiminte (FP) do Tottenham ó fhothoghchán Tottenham i 2000. Bhí poist airí shóisearacha éagsúla ag Lammy roimhe seo faoi [[Tony Blair]] agus [[Gordon Brown]] idir 2002 agus 2010. Rugadh Lammy i [[Holloway, Londain|Holloway]], agus d'fhreastail sé ar ''The King's (The Cathedral) School'', [[Peterborough]]. Rinne sé staidéar ar an dlí i Scoil an Léinn Oirthearaigh agus Afracaigh (SLOA), [[Ollscoil Londan]] agus glaodh chun an bharra é sa bhliain 1994. Rinne sé staidéar ina dhiaidh sin do chéim 'Máistir Dlíthe' in [[Ollscoil Harvard]], agus é ar an gcéad Bhriotanach gorm a rinne staidéar i scoil Dlí Harvard. Sa bhliain 2000, rinne Lammy seirbhís go hachomair i gComhthionól Londan sular toghadh é chun na Parlaiminte sa bhliain 2000. Cheap an Príomh-Aire Tony Blair é mar Fho-Rúnaí Stáit Parlaiminte don tSláinte Phoiblí sa bhliain 2002 agus rinneadh Fo-Státrúnaí Parlaiminte do Ghnóthaí Bunreachtúla de sa bhliain 2003. Tugadh ardú céime dó agus ceapadh é ina Aire Stáit Cultúir sa bhliain 2005. Sa bhliain 2007, cheap an Príomh-Aire Gordon Brown é ina Fho-Rúnaí Parlaiminte Stáit don Nuálaíocht, Ollscoileanna agus Scileanna sular oibrigh Lammy mar Aire Stáit don Ardoideachas ó 2008 go 2010. Tar éis briseadh an Lucht Oibre in olltoghchán 2010, thacaigh Lammy le David Miliband i dtoghchán ceannaireachta an Lucht Oibre 2010 agus dhiúltaigh sé ina dhiaidh sin páirt a ghlacadh i Scáth-Chomh-Aireacht Ed Miliband. Chaith sé an chéad deich mbliana eile ansin ar na cúlbhinsí, agus bhí sé ina iarrthóir i roghnú mhéara Pháirtí an Lucht Oibre i Londain 2015, ach chríochnaigh sé sa cheathrú háit sa deireadh. Thacaigh Lammy le Keir Starmer i dtoghchán ceannaireachta an Lucht Oibre 2020 agus ceapadh é ina Scáth-Rúnaí Stáit Dlí agus Cirt agus ina Scáth-Ard-Sheansailéir ina Scáth-Chomh-Aireachta. In athrú airí na Scáth-Chomh-Aireachta i mí na Samhna 2021, tugadh ardú céime dó mar Scáth-Rúnaí Eachtrach. Tar éis bua an Lucht Oibre in olltoghchán 2024, cheap Starmer Lammy mar Rúnaí Gnóthaí Eachtracha ina rialtas nua. {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Lammy, David}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1972]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Harvard]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine Briotanacha gorma]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Láithreoirí raidió]] [[Catagóir:Londain Mhór]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] k19mj5eoj2udz8w9q7lofl6qxdo689s 0 84946 1314510 1312233 2026-05-21T03:40:31Z InternetArchiveBot 47196 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 1314510 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File dátheangach ón [[An Ghúisearáit|Ghúisearáit]] san [[An India|India]] is ea '''Vihang A. Naik''' nó '''Vihang Ashokbhai Naik''' (2 September 1969) <ref>{{cite web|teideal=Sahitya Akademi : Who's Who of Indian Writers|url=http://sahitya-akademi.gov.in/sahitya-akademi/SASearchSystem/sauser/writerinfo.jsp?wrids=4061|website=Sahitya Akademi|publisher=Sahitya Akademi|accessdate=27 October 2015}}</ref>, agus Gúisearáitis aige mar theanga dhúchais. Tá a lán cnuasach filíochta foilsithe aige i mBéarla agus i nGúisearáitis, agus aistríonn sé ábhar ó Ghúisearáitis go Béarla.<ref name="Vihang A. Naik">{{cite web|author= Europa Publications |url= https://books.google.com/books?id=mAY2Ja6t6eAC&pg=PA1134|teideal= International Who's Who in Poetry 2005|publisher=Europa Publications, 2005}}</ref><ref name="Vihang A. Naik - The Poet">{{cite web|author= Research Scholar |url= http://researchscholar.co.in/downloads/35-dr-jitendra-arolia.pdf |teideal= Kaleidoscopic Vision in the Vihang Naik's Poetry |publisher= ResearchScholar, May 2013}}</ref><ref name=" About Vihang A. Naik">{{cite web |author= Magnus Publishing |url= http://www.magnuspublishing.com/thecontext/2349-4948-57.pdf |teideal= Reflective and Aesthetic Landscapes: The Poetry of Vihang A. Naik |publisher= Magnus Publishing, April 2015 |dátarochtana= 2018-07-11 |archivedate= 2016-03-04 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304040041/http://www.magnuspublishing.com/thecontext/2349-4948-57.pdf }}</ref><ref name=" Vihang A. Naik - News">{{cite web |author= AkilaNews |url= http://www.akilanews.com/30112014/nri-news/1417281704-6753 |teideal= Vihang A. Naik |publisher= Akila News |dátarochtana= 2018-07-11 |archivedate= 2017-06-14 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170614210328/http://www.akilanews.com/30112014/nri-news/1417281704-6753 }}</ref><ref name=" Vihang A. Naik on MeriNews">{{cite web|author= Dr. Ratan Bhattacharjee|url= http://www.merinews.com/article/vihang-anaik-a-versatile-poet-with-compassion/15870772.shtml|teideal= Vihang A. Naik, a versatile poet with compassion|publisher= Meri News|dátarochtana= 2018-07-11|archivedate= 2017-06-20|archiveurl= https://web.archive.org/web/20170620144541/http://www.merinews.com/article/vihang-anaik-a-versatile-poet-with-compassion/15870772.shtml}}</ref> ==Beatha agus saothar== Rugadh é in Surat in Gujarat, agus d’aistrigh ina dhiaidh sin chun cathracha eile. Fuair sé céim bhaitsiléara i mBéarla agus i bhFealsúnacht, agus fuair céim mháistir (Litríocht Bhéarla agus Litríocht Indiach aistrithe go Béarla) ó Ollscoil Maharaja Sayajirao in Baroda.<ref name=" Vihang A. Naik - Translation of his own book">{{cite web |author= Scilet |url= http://www.scilet.in/download/KB/KB20.pdf |teideal= Kavya Bharati |publisher= Scilet |dátarochtana= 2018-07-11 |archivedate= 2020-09-21 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20200921102252/http://www.scilet.in/download/KB/KB20.pdf }}</ref> Tá a chuid filíochta le fáil ina lán díolamaí agus irisí, leithéidí ''Anthology of Contemporary Indian Poetry'',<ref>{{cite web|teideal=Anthology of Contemporary Indian Poetry|url=http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Vihang_A_Naik.html|publisher=BigBridge.Org|accessdate=9 June 2016|dátarochtana=11 Iúil 2018|archivedate=19 Samhain 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181119025235/http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/Vihang_A_Naik.html}}</ref> ''The Dance of the Peacock'',<ref name=brook>{{cite news|last1=Grove|first1=Richard|teideal=The Dance of the Peacock:An Anthology of English Poetry from India|url=http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|accessdate=5 January 2015|issue=|publisher=Hidden Brook Press, Canada|dátarochtana=11 Iúil 2018|archivedate=29 Meán Fómhair 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180929050126/http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html}}</ref><ref name=press>{{cite web|last1=Press|first1=Hidden Brook|teideal=Hidden Brook Press|url=http://hiddenbrookpress.com/|publisher=Hidden Brook Press|accessdate=5 January 2015|dátarochtana=11 Iúil 2018|archivedate=17 Nollaig 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217053047/http://hiddenbrookpress.com/}}</ref> ''The Indian P.E.N.'',''The Journal of Poetry Society (India)'',''The Journal of Literature and Aesthetics'', ''Indian Literature'', ''The Brown Critique'', ''Poetry Chain'', ''Kavya Bharati'', ''The Journal of Indian Writing In English'', ''Coldnoon: Travel Poetics'', ''Muse India''.<ref>{{cite web|teideal=Vihang A Naik: In Conversation with Ajit Kumar|date=Sep–Oct 2016|issue=69|ISSN=0975-1815|url=http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831|website=Muse India|accessdate=18 November 2016|dátarochtana=11 Iúil 2018|archivedate=18 Samhain 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161118165132/http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831}}</ref><ref name=" Vihang A. Naik - Poems in other journals and magazines">{{cite web |author= Achievers Journal |url= http://theachieversjournal.com/tag/dr-sanjay-prasad-pandey-in-conversation-with-vihang-a-naik |teideal= Vihang A. Naik on City Times and Other Poems |publisher= Achievers Journal |dátarochtana= 2018-07-11 |archivedate= 2017-06-29 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20170629032513/https://theachieversjournal.com/tag/dr-sanjay-prasad-pandey-in-conversation-with-vihang-a-naik/ }}</ref><ref name=" Vihang A Naik in other literary journals and Magazines">{{cite web |author= LangLit |url= http://www.langlit.org/files/bookreviews/3.Book%20REVIEW%20Vihang%20A%20Naik.pdf |teideal= Vihang A Naik's City Times and Other Poems |publisher= LangLit - An International Peer-Reviewed Open Access Journal |dátarochtana= 2018-07-11 |archivedate= 2016-08-24 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20160824201900/http://www.langlit.org/files/bookreviews/3.Book%20REVIEW%20Vihang%20A%20Naik.pdf }}</ref> ==Liosta== '''Cnuasacha '''.<ref name=" Vihang A. Naik - Books">{{cite web|author= Criterion |url= http://www.the-criterion.com/V3/n4/VishwanathBite.pdf |teideal= Vihang A. Naik - Books|publisher= Criterion}}</ref><ref name=" Vihang A. Naik - City Times and Other Poems">{{cite web|author= SpectralHues|url= http://www.spectralhues.com/press-release/2014/11/vihang-a-naik-new-book-city-times-poems-receives-rave-reviews|teideal= Vihang A. Naik's City Times and Other Poems|publisher= Spectralhues}}{{Dead link|date=Bealtaine 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ''City Times and Other Poems'', foilsithe ag Kolkata: Writers Workshop, an India 1993.<ref name=" Vihang A Naik's Book - City Times and Other Poems">{{cite web|author= Vihang A Naik|url= https://www.worldcat.org/title/city-times-other-poems/oclc/32209677 |teideal= Vihang A. Naik's Book - City Times and Other Poems|publisher= Dr.Sachin Ketkar reviewed at Worldcat.Org, OCLC Number:32209677}}</ref> * ''Poetry Manifesto (New & Selected Poems)'', foilsithe ag Indialog Publications Pvt Ltd, [[New Delhi]], 2010.<ref name=" Vihang A Naik's Book - Poetry Manifesto">{{cite web|author= Vihang A Naik|url= http://www.literarycognizance.com/pdf/Issue02/Review/1_Review_Handibag_YS.pdf|teideal= Vihang A. Naik's Book - Poetry Manifesto|publisher= Literary Cognizance|dátarochtana= 2018-07-11|archivedate= 2016-03-04|archiveurl= https://web.archive.org/web/20160304041136/http://www.literarycognizance.com/pdf/Issue02/Review/1_Review_Handibag_YS.pdf}}</ref> * ''Making A Poem'' ([[Mumbai]]: [[Allied Publishers]], 2004) <ref name=" Vihang A. Naik - Making A Poem">{{cite journal|work= [[Indian Literature (journal)|Indian Literature]] |volume= 50|number= 4 (234)|date=July–August 2006|pp= 191–193 |publisher= [[Sahitya Akademi]]|location=New Delhi|jstor= 23346451|title= ''Making a Poem'' by Vihang Naik, Review by: Patricia Prime }}</ref> * ''Jeevangeet'' (filíocht i nGúisearáitis), foilsithe ag Navbharat Sahitya Mandir, Ahmedabad, 2001. ''' Dánta sna díolamaí a leanas:''' * ''Poets’ Travelogue : The Grand Indian Express '' (eag. an Dr. Ananad Kumar), 2017. * ''Selfhood: Varieties of Experience ''. [[United States]] (eag. Dustin Pickering agus Kiriti Sengupta), 2016. * ''Anthology of Contemporary Indian Poetry ''. Na Stáit Aontaithe (eag. Menka Shivdasani),2013.<ref>{{cite web|teideal=Anthology of Contemporary Indian Poetry|url=http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/indian-poetry-anthology-contents.html|publisher=BigBridge (USA)|accessdate=24 April 2017|dátarochtana=11 Iúil 2018|archivedate=7 Meitheamh 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180607163051/http://bigbridge.org/BB17/poetry/indianpoetryanthology/indian-poetry-anthology-contents.html}}</ref> * ''The Dance of Peacock: An Anthology of English Poetry ''. Ceanada (eag. Vivekanand Jha), 2013.<ref>{{cite web|teideal=The Dance of the Peacock : An Indo/English Poetry Anthology|url=http://www.hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html|publisher=Hidden Brook Press (Canada)|accessdate=24 April 2017|dátarochtana=11 Iúil 2018|archivedate=29 Meán Fómhair 2018|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180929050126/http://hiddenbrookpress.com/Book-Indo-EnglishPoetry.html}}</ref> * ''Indo–Australian Anthology of Contemporary Poetry '' (eag. an Dr. Sunil Sharma agus an Dr. Rob Harle), 2013. * ''Scaling Heights : An Anthology of Contemporary Indian English Poetry'' (eag. an Dr. Gopal Lahiri agus an Dr.Kirti Sengupta.) '', 2013. * ''Exiled Among Natives'' (eag. an tOllamh Charu Sheel Singh agus an Dr. Binod Mishra), 2013. * ''The Golden Treasure of Writers Workshop Poetry''. Writers Workshop, India (eag. Rubana Huq), 2008. * ''A New Book of Indian Poems In English '' Writers Workshop, an India (eag. Gopi Krishnan Kottoor), 2000. * ''Accent on Indian English Poetry''. Indian Literature. Delhi Nua, an India: Iris dhémhíosúil Sahitya Akademi, an India (eag. H. S. Shivaprakash), 1998. * ''A Decade of Poetry : Special edition of Poiesis : A Journal of Poetry Circle, Bombay'' (eag. Prabhanjan K. Mishra), 1997-98. '''Agallaimh:''' *''Modern Research Studies: An International Journal of Humanities and Social Sciences''(2017) <small>[http://files.hostgator.co.in/hostgator201172/file/2017040106.pdf Interview: Unfolding the World of Vihang A. Naik: Interview of an Indian Poet by Goutam Karmakar]{{Dead link|date=Lúnasa 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</small> *''Muse India''(2016), <small>[http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831 Interview: Vihang A. Naik in conversation with Dr. Ajit Kumar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161118165132/http://www.museindia.com/regularcontent.asp?issid=69&id=6831 |date=2016-11-18 }}</small> *''The Criterion ''(2012), <small>[http://www.the-criterion.com/V3/n4/VNVB.pdf Interview: Vihang A. Naik, Indian Poet in Conversation with Vishwanath Bite]</small> ==Naisc== [[Litríocht Indiach i mBéarla]] ==Nótaí== {{Reflist|30em}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.vihang.org Suíomh Oifigiúil] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180714093037/http://vihang.org/ |date=2018-07-14 }} * [http://www.recoursaupoeme.fr/po%C3%A8tes/vihang-naik I dtaobh Vihang A. Naik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170612112525/http://www.recoursaupoeme.fr/po%C3%A8tes/vihang-naik |date=2017-06-12 }} [[Catagóir:Litríocht Indiach]] [[Catagóir:Litríocht Indiach i mBéarla]] kw2r9so73rncn7czrsp1bo8gvbtkblv 0 85053 1314391 1311695 2026-05-20T17:06:10Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314391 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Iar-pholaiteoir de chuid [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Coimeádach]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Ann Noreen Widdecombe'''. Rugadh í in m[[Bath, Somerset]], [[Sasana]] ar an [[4 Deireadh Fómhair]] [[1947]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Widdecombe, Ann}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Craoltóirí]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Somerset]] lajwj5plqxmktuw53n90isdr2uwa7bo 0 86371 1314461 1305859 2026-05-20T20:05:38Z Conradder 34685 cat 1314461 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Sinn Féin]] i d[[Tuaisceart Éireann]] é '''Francie Molloy'''. ({{lang-ga|Proinsias Ó Maolmhuaidh}}; rugadh 16 Nollaig 1950). Ba chomhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] é do [[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]] ó 1998 go 2013. I bhfothoghchán i mí Mhárta 2013, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[Lár Uladh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Lár Uladh]]. D'éirigh sé as an phost in 2024. == Féach freisin == * [[Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] * [[Lár Uladh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Molloy, Francie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1950]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Fear Manach agus Tír Eoghain Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] oi7nwv2xc4grhbx3awuvct436d1hv1z 0 86373 1314433 1313300 2026-05-20T19:43:11Z Conradder 34685 cat 1314433 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba pholaiteoir de chuid [[Shinn Féin]] i d[[Tuaisceart Éireann]] é '''Michael Brady''' (7 Deireadh Fómhair 1950 - [[16 Eanáir]], [[2026]]<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cx2lrne42r9o|teideal=Mickey Brady: Tributes paid after death of former Sinn Féin MP|dáta=2026-01-17|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-01-17}}</ref>). Ba [[Tionól Thuaisceart Éireann|Chomhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]], ó 2007 go 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=2346&per=209&sel=1&ind=1&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2026-01-17}}</ref> agus b'eisean an [[Teachta Parlaiminte]] d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] ó 2015 go 2024. == Saol roimh pholaitíocht== Rugadh agus tógadh in [[Iúr Cinn Trá]] é agus chuaigh sé ar Bhunscoil na Mainistreach agus [[Scoil na Mainistreach (Iúr Cinn Trá)|Scoil na Mainistreach]]. I ndiaidh sin, rinne sé staidéar ar ollscoil i [[Learpholl]]. D'oibríodh sé i ngrúpa pobail agus ritheadh sé in ionad comhairle do shochair ó 1981 go 2007. == Gairm pholaitíochta== Ba ball [[Shinn Féin]] é agus toghadh ar [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Thuaisceart Éireann]] é in [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2007|2007]] d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar Tionóil)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] agus toghadh é arís in [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2011|2011]]. I mí na Bealtaine 2015, toghadh Brady den chéad uair ina theachta parlaiminte d'[[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] agus atoghadh é sna Olltoghcháin i [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|2017]] agus [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|2019]]. I mí Feabhra 2024, d'fhógair sé gur éirigh sé as an suíochán ag an [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|toghcháin seo chugainn]]. == Saol pearsanta == Bhí sé pósta le Caroline agus bhí ceathrar páistí aige. ==Bás== Fuair Brady bás ar 16 Eanáir 2026. Mhol [[Mary Lou McDonald]], [[Michelle O'Neill]] agus eile as. Sa [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól]], bhí dhá nóiméad ciúnais ann ina chuimhne agus rinne an Ceann Comhairle, [[Edwin Poots]], agus baill as rionnt páirtithe, náisiúnach agus [[aontachtach]], comhbhrón lena theaghlach <ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/officialreport/report.aspx?&eveDate=2026/01/19&docID=466141|teideal=Official Report: Monday 19 January 2026|údar=NI Assembly|dáta=19-01-2026|work=www.niassembly.gov.uk|language=en-GB}}</ref> == Féach freisin == * [[Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] * [[:Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Polaiteoirí in Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha]] (toghcheantar na Ríochta Aontaithe) == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Brady, Mickey}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1950]] [[Catagóir:Básanna in 2026]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] f5kskvlo0jre53o61qawpd83g5uda5n 0 86376 1314436 1256140 2026-05-20T19:45:02Z Conradder 34685 cat 1314436 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Sinn Féin]] i d[[Tuaisceart Éireann]] é '''Chris Hazzard'''. Rugadh é ar an 20 Lúnasa 1984. I mí Mheitheamh 2017, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[An Dún Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Dún Theas]]. Bhuaigh sé arís in 2019 agus san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[An Dún Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Hazzard, Chris}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1984]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:An Dún Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] p6jbcfonkjjwyaxqe8r3iddf18c8z55 0 86378 1314453 1308705 2026-05-20T19:56:52Z Conradder 34685 cat 1314453 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Polaitíocht|polaiteoir]] poblachtánach as [[Contae Thír Eoghain|Tír Eoghain]] é '''Barra Mac Giolla Dhuibh''' ({{lang-en|Columba Barry McElduff}}) a rugadh ar 16 Lúnasa 1966.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-52791331|teideal=Barry McElduff defends conduct over social distancing|dáta=2020-05-24|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2021-01-05}}</ref> [[Íomhá:Barry McElduff MLA signs the Book of Condolence to Martin McGuinness.jpg|clé|mion|Barry McElduff: leabhar comhbhróin Martin McGuinness]] == Saol == Sa bhliain 1998, bhí Mac Giolla Dhuibh tofa don chéad uair mar theachta [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionóil]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.sinnfein.ie/contents/14977|teideal=West Tyrone - Barry McElduff {{!}} Sinn Féin|dáta=2010-05-04|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-01-05|archivedate=2010-05-04|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100504103102/http://www.sinnfein.ie/contents/14977}}</ref> I mí Mheitheamh 2017, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte [[Teach Theachtaí na Ríochta Aontaithe|Westminster]] do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Thír Eoghain Thiar]]. Choinnigh Pat Doherty, Sinn Féin, an suíocháin go dtí gur éirigh sé as roimh olltoghchán 2017 nuair a tháinig Barra Mac Giolla Dhuibh i gcomharbacht air agus bua gan aon stró aige.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sinn-fein-is-laidre-i-gconai-i-dtir-eoghain-thiar-agus-lar-uladh/|teideal=Sinn Féin is láidre i gcónaí i dTír Eoghain Thiar agus Lár Uladh|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-05}}</ref>[[Íomhá:Prizefighter Draw at Stormont.jpg|clé|mion|2012ː Mac Giolla Dhuibh ar dheis]] === Conspóid === Ní raibh bliain féin ag Mac Giolla Dhuibh mar fheisire sula mb’éigean dó éirí as nuair a mhaslaigh sé íobartaigh an tsléachta ag Kingsmill le scigfhíseán seafóideach. Ar an 5 Eanáir 2018, scaip Barra Mac Giolla Dhuibh [[físeán]] ar na meáin shóisialta de féin agus builín [[Arán|aráin]] ... de dhéantús Kingsmill ... leagtha ar a cheann aige, cothrom an lae i ndiaidh na h[[Sléácht Kingsmill (1976)|eachtra Kingsmill]],<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/neart-gaeilgeoiri-tofa-ar-chomhairle-fhear-manach-agus-na-homai/|teideal=Neart Gaeilgeoirí tofa ar chomhairle Fhear Manach agus na hÓmaí|údar=Anton Mac Cába|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-05}}</ref> cothrom an lae 42 bliain i ndiaidh na heachtra inar maraíodh deichniúr oibrithe as monarcha teicstíle agus iad ar a slí abhaile ón obair. D’éirigh Mac Giolla Dhuibh as a phost ar 15 Eanáir 2018, de bharr na conspóide a bhain leis.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=McElduff to stand down as MP over Kingsmill video|url=https://www.rte.ie/news/2018/0115/933385-mcelduff-sinn-fein-westminster/|date=2018-01-15|language=en|author=RTÉ News|journal=|volume=|issue=}}</ref> === Toghchán áitiúil, 2019 === Sa bhliain 2019, fuair Mac Giolla Dhuibh an dara vóta ab airde ar an chéad comhaireamh i dtoghchán áitiúil.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/neart-gaeilgeoiri-tofa-ar-chomhairle-fhear-manach-agus-na-homai/|teideal=Neart Gaeilgeoirí tofa ar chomhairle Fhear Manach agus na hÓmaí|údar=Antón Mac Cába|dáta=2019|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-01-05}}</ref> === Pearsanta === Cainteoir líofa Gaeilge agus Béarla é Mac Giolla Dhuibh. == Naisc sheachtracha == * [https://twitter.com/barrymcelduff Twitter] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Mac Giolla Dhuibh, Barra}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] 9704hl1u467tft5fwtxsyru4aze1sml 2 88613 1314484 1289041 2026-05-20T20:33:03Z Ériugena 188 1314484 wikitext text/x-wiki *Is mise '''Conchúr'''. *'''Conor''' an t-ainm "rialtais" atá orm. * Tá mé i mo chónai in Ard Mhacha Theas. *Oibrím i ríomhaireacht san earnáil phoiblí<br/> *Tá céim sa "Chórais Ríomhaireachta" agam ([[Ollscoil Uladh]]) agus tá teastas iarchéime san "Eolaíocht Sonraí" agam (Ollscoil Uladh fosta).<br/> *Faoi láthair, tá mé ag déanamh staidéir ar dhioplóma sa Ghaeilge (Ollscoil Uladh arís!). <br/> *Is maith liom ceol, scannáin, Foirmle a hAon agus rudaí eile do leadránaithe.<br/> *Twitter: [https://twitter.com/conradder @conradder] - ach ní úsáidim é níos mó - is mise [https://bsky.app/profile/conradder.bsky.social @conradder.bsky.socail] ar [[Bluesky]] fosta. ojvmr6i79apo6fw7uih0hgz2hkqx4p1 0 88977 1314374 1311076 2026-05-20T16:58:39Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314374 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Douglas Richard Hurd, Baron Hurd of Westwell'''. Rugadh é i [[Marlborough, Wiltshire]] ar an [[8 Márta]] [[1930]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Hurd, Douglas}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oxfordshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] [[Catagóir:Wiltshire]] tnw34euq2z8nbawnckn84bcvv8inujq 1314375 1314374 2026-05-20T16:58:52Z Seachránaí 53315 1314375 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Douglas Richard Hurd, Baron Hurd of Westwell'''. Rugadh é i [[Marlborough, Wiltshire]] ar an [[8 Márta]] [[1930]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Hurd, Douglas}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1930]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Oxfordshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Taidhleoirí Briotanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] [[Catagóir:Wiltshire]] of13yn1mvywlvcwgiwf0a3dm1b4i4cr 0 89061 1314441 1313344 2026-05-20T19:49:15Z Conradder 34685 cat 1314441 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Thuaisceart Éireann]] é '''Gregory Lloyd Campbell''' a rugadh ar an [[15 Feabhra]], [[1953]]. I mí an Mheithimh 2001, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Doire Thoir]]. Toghadh é arís san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> === 2026 === Agus Uachtarán Connolly ar cuairt oifigiúil ar Chathair Dhoire, dúirt Campbell léi, "Tá tú i dtír s'againne". Dúirt sé freisin "níl muid ag fágáil na Ríochta Aontaithe, anois ná go deo, mar sin sílim gur fearr a bheas muid má dhéanann muid iarracht gan tabhairt faoi athscríobh na staire agus muid ar fad ag tógáil don todhchaí." Ag labhairt leis na meáin ina dhiaidh sin, dúirt an tAontachtóir gur chuir sé "fáilte fial roimpi chuig an gcuid seo den Ríocht Aontaithe, mar a chuirim fáilte roimh gach cuairteoir ó thíortha eile. Bhí díomá an-mhór orm gur luaigh sí 'Derry' go minic ina hóráid, ach nár thagair sí oiread is uair amháin do 'Londonderry' ".<ref>{{Luaigh foilseachán|title='Tá tú i dtír s'againne' arsa Feirisire DUP leis an Uachtarán|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0205/1556926-ta-tu-i-dtir-sagainne-arsa-feirisire-dup-leis-an-uachtaran/|date=2026-02-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Campbell, Gregory}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Cruthaíochtaithe]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Doire Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] qifryv2gtdqia4u6evxmd0869mbjjjh 0 89067 1314462 1305876 2026-05-20T20:06:23Z Conradder 34685 cat 1314462 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é '''Samuel Wilson''' a rugadh ar an [[4 Aibreán]], [[1953]]. I mí na Bealtaine 2005, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thoir]]. Toghadh é arís san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[Aontroim Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Wilson, Sammy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Múinteoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] n11oqkmqei68ifa4ajli9w10rhrnn7l 0 89097 1314473 1225516 2026-05-20T20:13:10Z Conradder 34685 +cat 1314473 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é '''Paul Girvan''' (a rugadh ar an [[6 Iúil]] [[1963]]). I mí an Mheithimh 2017, bhí sé tofa don chéad uair mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|theachta parlaiminte]] do [[Aontroim Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Theas]]. San [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> thóg [[Robin Swann|Robin Swann,]] ó [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]], an suíochán in [[Aontroim Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Theas]] ó Girvan.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Olltoghchán buaite go rábach ag Páirtí Lucht Oibre na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0705/1458355-olltoghchan-buaite-go-rabach-ag-pairti-lucht-oibre-na-breataine/|date=2024-07-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Girvan, Paul}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1963]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Aontroim Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] jdgr8q69117h004aoak4zfc0lp1sn7q 0 89098 1314480 1305853 2026-05-20T20:16:00Z Conradder 34685 +cat 1314480 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Thuaisceart Éireann]] é '''Richard James Shannon''' a rugadh ar an [[25 Márta]], [[1955]]. I mí na Bealtaine 2010, bhí sé tofa don chéad uair mar theachta parlaiminte do [[Loch Cuan (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Loch Cuan]]. Toghadh é arís san [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[Loch Cuan (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Shannon, Jim}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1955]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] gm1vzhzh33fpaf3jvc86hh5iy4jt5qx 0 89099 1314464 1270871 2026-05-20T20:08:04Z Conradder 34685 cat 1314464 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é '''Thomas David Simpson''' a rugadh ar an [[16 Feabhra]], [[1959]]. B'eisean an [[Teachta Parlaiminte]] don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Bhanna Uachtarach]] ó 2005 go dtí [[2019]]. Roimhe sin, ba chomhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] é don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach ]] ó 2003 go dtí 2010. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Simpson, David}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1959]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Cruthaíochtaithe]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] kszz5sl04vuz5khgijdsuk06rwhrcx6 0 89100 1314447 1309165 2026-05-20T19:53:07Z Conradder 34685 cat 1314447 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Thuaisceart Éireann]] é '''Ian Óg Richard Kyle Paisley''', nó '''Ian Paisley Jr.''' a rugadh ar an [[12 Nollaig]], [[1966]]. Is ball den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] é. I mí Bealtaine 2010, toghadh é den chéad uair mar theachta parlaiminte do [[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thuaidh]]. [[Íomhá:Official portrait of Ian Paisley crop 1.jpg|clé|mion|2017]] Sa bhliain 2024, bhí Paisley i measc na bpolaiteoirí sin a bhí ar chóisir lá breithe [[Nigel Farage]] agus gníomhach sa pháirtí [[Reform UK]] ag an am céanna; bhí Paisley i measc na bhfeisirí sin a bhí dubh dóite i gcoinne an mhargaidh ([[Creat Windsor]]) ar ghlac an DUP leis, ar mholadh [[Jeffrey Donaldson]], chun dul ar ais sa [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól]] in 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/dup-ag-cruachan-in-aghaidh-na-hanachaine/|teideal=DUP ag cruachan in aghaidh na hanachaine|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=7 Aibreán 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-04-07}}</ref> San [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref>, fuair ceannaire an [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe|TUV]] [[Jim Allister]] an ceann is fearr ar [[Ian Óg Paisley|Ian Paisley]] in [[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thuaidh]], agus tháinig deireadh le rítheaghlach Paisley tar éis ceithre bliana is leathchéad.<ref name=":2">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/fisean-drochla-do-ritheaghlach-paisley-borradh-faoi-shinn-fein-agus-ceist-an-athaontaithe-torthai-thoghchan-westminster/|teideal=FÍSEÁN: Drochlá do rítheaghlach Paisley, borradh faoi Shinn Féin agus ceist an athaontaithe – torthaí thoghchán Westminster|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> Bhí farasbarr de 450 vóta de Jim Allister ar Paisley. Ní raibh aon choinne leis seo ar chor ar bith. Dúirt Allister é féin go raibh talamhchreathach. == Féach freisin == * [[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Thuaidh]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Paisley, Ian Óg}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Daoine Albanacha Ultacha]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Aontroim Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] 84titood3lvli0vkmgm3pe0ixcazrk2 0 89111 1314463 1305881 2026-05-20T20:07:12Z Conradder 34685 1314463 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Baron Nigel Alexander Dodds of Duncairn, OBE, PC,''' a rugadh ar an [[20 Lúnasa]] [[1958]]. Ba é scéal mór an toghcháin é in 2019 nuair a bhain [[John Finucane]],<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Tromlach glan ag na Tóraithe - bua rábach|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2019/1212/1098828-beo-toradh-olltoghchan-na-breataine-baruil-mhaith-ag-10-a-chlog/|date=2019-12-12|language=ga|author=Ciarán Lenoach}}</ref> [[Sinn Féin]] an suíochán Westminster ó [[Nigel Dodds]], leascheannaire an [[DUP]] ag an am. Chuaigh Dodds chuig [[Teach na dTiarnaí]] in Westminster in 2021. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Dodds, Nigel}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Éireannach]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] j0x3bftnfsm8a2vjo80nc5s4ipi4dp5 0 89125 1314368 1311029 2026-05-20T16:55:52Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314368 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[Polaitíocht|polaiteoir]] [[Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann|Briotanach]] é '''Damian Howard Green''' (rugadh 17 Eanáir 1956) a bhí ina Chéad-Státrúnaí agus ina Aire d’Oifig na Comh-Aireachta ó Mheitheamh go Nollaig 2017, sa Dara Aireacht de chuid [[Theresa May|Thersa May]]. Mar bhall den [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Coimeádach]], bhí sé ina Fheisire Parlaiminte (FP) d'[[Ashford (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Ashford]] ó 1997. Rugadh Green in [[Y Barri]], [[Bro Morgannwg]], [[an Bhreatain Bheag]] ar an [[17 Eanáir]] [[1956]] agus rinne sé staidéar ar an bhfealsúnacht, polaitíocht agus eacnamaíocht i gColáiste Balliol, Oxford. Tar éis dó obair mar iriseoir don [[BBC]], [[Channel 4]] agus [[The Times]], tháinig sé isteach sa Pharlaimint i dtoghchán 1997 trí shuíochán [[Ashford (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Ashford]], [[Kent]] a bhaint amach. D’fheidhmigh Green i roinnt post scáth-aireachta, lena n-áirítear an Scáth-Rúnaí Iompair agus an Scáth-Rúnaí Oideachais agus Scileanna. Tháinig sé chun suntais ar bhonn náisiúnta i mí na Samhna 2008 tar éis dó a bheith gafa agus tar éis gur thug póilíní ruathar faoina oifig pharlaiminteach, cé nár tugadh aon chás chun cinn. Bhí sé sa chomhrialtas Cameron-Colegg go dtí Iúil 2014, ar dtús mar Aire Stáit Inimirce agus ansin mar Aire Stáit Póilíneachta agus Ceartais Choiriúil. Cheap an Príomh-Aire Theresa May Green mar Rúnaí Stáit um Obair agus Pinsin i mí Iúil 2016. Tar éis olltoghchán mhí an Mheithimh 2017, fuair sé ardú céime dó mar an Chéad-Státrúnaí agus ina Aire d’Oifig na Comh-Aireachta. Tar éis torthaí fiosrúcháin. ar líomhaintí go ndearna sé gnéaschiapadh ar bhean agus gur fhéach sé ar phornagrafaíocht ar ríomhaire oibre, a bheith foilsithe, fuarthas amach gur sháraigh sé an cód aireachta agus tugadh treoir dó éirí as an gComh-Aireacht i measc líomhaintí mhí-iompar gnéis i Westminster sa bhliain 2017. Rinneadh Cathaoirleach ar an ''One Nation Conservatives'' de, tar éis bhunú rialtas [[Boris Johnson]] i mí Iúil 2019. I mí Eanáir 2023, rinneadh Cathaoirleach Gníomhach den Choiste Digiteach, Cultúir, Meán agus Spóirt de tar éis do Julian Knight éirí as.I mí Eanáir 2023, rinneadh Cathaoirleach Gníomhach den Choiste um chúrsaí Digiteacha, Cultúir, Meán agus Spóirt (DCMS) de tar éis do Julian Knight éirí as. ==Luathshaol== Rugadh Green in [[Y Barri]], [[Bro Morgannwg]], [[an Bhreatain Bheag]]. D'fhás sé aníos i [[Reading, Berkshire|Reading]], [[Berkshire]] agus fuair sé a chuid oideachais i Reading School. Chuaigh sé go Coláiste Balliol, [[[[Ollscoil Oxford|Oxford]]]], ag déanamh staidéir ar an bhFealsúnacht, an Pholaitíocht agus an Eacnamaíocht. Bhí sé ina Uachtarán ar an ''Oxford Union'' i 1977 agus bhí sé ina leaschathaoirleach ar Chónaidhm na Mac Léinn Coimeádach (ar a dtugtar ''Conservative Future'' anois) ó 1980 go dtí 1982. Le linn a chuid ama in Oxford, bhris Green a rosta tar éis do ghrúpa mac léinn eile uíochán a dhéanamh roimhé agus é a chaitheamh isteach in an Abhainn Cherwell. Tuairiscíodh go raibh [[Dominic Grieve]] sa ghrúpa, agus níos déanaí ar aghaidh bhí sé ag obair i cuideachta Green mar Aire Comh-Aireachta. ==Gairmréim luath== Sa bhliain 1978, cheap ''BBC Radio'' Green mar iriseoir airgeadais, sular thosaigh sé ag obair le ''Channel 4 News'' mar léiritheoir gnó i 1982. Thosaigh sé ag obair le ''The Times'' ar feadh bliana i 1984 mar eagarthóir nuachta gnó sular fhill sé ar an iriseoireacht teilifíse agus ar ''Channel 4'' mar eagarthóir gnó i 1985. Rinneadh eagarthóir na [[Cathair Londan|Cathrach]] de agus bhí sé ina láithreoir teilifíse freisin ar chlár teilifíse Channel 4, an ''Business Daily'' sa bhliain 1987, go dtí gur fhág sé an teilifís chun dul isteach in Aonad Beartais an Phríomh-Aire [[John Major]] sa bhliain 1992. Bhí Green ag feidhmiú mar scríbhneoir ó am go chéile do Major ó 1988 i leith. D'fhág sé 10 Sráid Downing i 1994 chun a sheirbhís sainchomhairleoireachta féin a reáchtáil i ngnóthaí poiblí. ==Gairm pholaitiúil== Sheas Green i gcoinne [[Ken Livingstone]] de chuid an [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Lucht Oibre]] i mBrent Thoir in olltoghchán 1992, ach chaill sé 5,971 vóta. Toghadh chuig Teach na dTeachtaí é do shuíochán Kent d'[[Ashford (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Ashford]] in olltoghchán 1997 tar éis don FP de chuid na dTóraithe Keith Speed éirí as. Bhí an suíochán ag Green le tromlach de 5,345 agus tá sé fós ina FP san toghcheantar. Thug sé a chéad óráid sa Teach ar 20 Bealtaine 1997. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-cy}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Green, Damian}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1956]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Daoine cúisithe as coireanna gnéis]] [[Catagóir:De Morgannwg]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Iriseoirí Breatnacha]] [[Catagóir:Kent]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] q0l5ezl0o96qwe04cj3upjr0hne76o7 0 89126 1314372 1311057 2026-05-20T16:57:33Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314372 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Dame Margaret Eve Hodge, Lady Hodge'''. Rugadh í i g[[Caireo]], [[an Éigipt]] ar an [[8 Meán Fómhair]] [[1944]]. {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Hodge, Margaret}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1944]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Giúdaigh Shasanacha]] [[Catagóir:Inimircigh]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Síónaigh]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] cwaf2rcm3u5np0u5y2hlzfby0zvuad9 0 89229 1314432 1306646 2026-05-20T19:42:24Z Conradder 34685 cat 1314432 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] é '''Cathal Boylan''' ({{lang-ga|Cathal Ó Baoighealláin}}). Rugadh é ar an [[30 Aibreán]], [[1964]]. Tá sé ina Chomhalta de [[Tionól_Thuaisceart_Éireann|Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] don Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Boylan, Cathal}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] eof2463tympncvqnsi89uex15sxsu6v 0 89435 1314373 1311074 2026-05-20T16:57:58Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314373 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Jeremy Richard Streynsham Hunt''' (a rugadh é in [[Kennington]], [[Londain]] ar an [[1 Samhain]] [[1966]]) agus seansailéir Státchiste na Ríochta Aontaithe ó Deireadh Fómhiair 2022. === Gairm === Bhí Hunt ina Aire Sláinte agus Gnóthaí Eachtracha idir 2012-2019. I mí Iúil 2022, chuir Hunt a ainm chun cinn don Phríomh-Aireacht ach cheal dóthain tacaíochta; ansin thacaigh Hunt le feachtas [[Rishi Sunak]]. Ar 14 Deireadh Fómhair, fógraíodh go raibh Hunt ceaptha ina Sheansailéir, an ceathrú duine sa ról sin i mbliana.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bata-agus-bothar-faighte-ag-seansaileir-statchiste-na-breataine-kwasi-kwarteng/|teideal=Bata agus bóthar faighte ag Seansailéir Státchiste na Breataine Kwasi Kwarteng|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-10-15}}</ref> {{Main|Géarchéim fhioscach na Ríochta Aontaithe, 2022}} == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-gnó}} {{DEFAULTSORT:Hunt, Jeremy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine as Surrey]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Seansailéirí Státchiste na Ríochta Aontaithe]] 2g185925nag8wpe9l4csu920co7zjm2 0 89750 1314457 1131961 2026-05-20T20:02:13Z Conradder 34685 cat 1314457 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] í '''Naomi Rachel Long''' (née '''Johnston'''), a rugadh ar an [[13 Nollaig]], [[1971]]. Tá sí ina Ceannaire ar an [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|bPáirtí Comhghuaillíochta]] ó Deireadh Fómhair 2016 leith. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Long, Naomi}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Ard-Mhéaraí Bhéal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na hEorpa as Éirinn]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Comhghuaillíochta (Tuaisceart Éireann)]] 1g1prsmkrhc0z9s82udk598i2jwp3wj 0 90109 1314353 1310594 2026-05-20T16:44:42Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314353 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Lord Beaverbrook 1947b.jpg|thumb|An Ró-Onórach The Lord Beaverbrook|clé]]{{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] ab ea '''William Maxwell Aitken, 1st Baron Beaverbrook'''. Rugadh é '''William Maxwell Aitken''' i Maple, [[Ontario]], [[Ceanada]] ar an [[25 Bealtaine]] [[1879]] agus fuair sé bás ar an [[9 Meitheamh]] [[1964]]. {{Síol-ceanada}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Aitken, Max}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1879]] [[Catagóir:Básanna i 1964]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Bailitheoirí ealaíne]] [[Catagóir:Daoine as Manchain]] [[Catagóir:Daoine Ceanadacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Foilsitheoirí]] [[Catagóir:Lucht ollscoile]] [[Catagóir:Ontario]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Preispitéirigh]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Scríbhneoirí Ceanadacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 9lvxwszn8w1l4v830k706zam6pl9a10 0 90318 1314443 1306664 2026-05-20T19:50:36Z Conradder 34685 cat 1314443 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] é '''Jim Wells''', (a rugadh ar an [[27 Aibreán]] [[1957]]). Bhí ball é de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] ó 1976 go 2022. Bhí [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Dún Theas (Toghcheantar Tionóil)|Dún Theas]], ó 1998 go 2022. == Saol pearsanta == Tá sí pósta le Grace Wells. Tá triúr páistí acu. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Wells, Jim}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Cruthaíochtaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh Éireannacha]] [[Catagóir:Baistigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] k5piisuyyr5s069b7n7qytchs6ttctv 0 90321 1314438 1305878 2026-05-20T19:46:41Z Conradder 34685 cat 1314438 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] é '''Edwin Poots''', (a rugadh ar an [[27 Bealtaine]] [[1965]]). Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Ba [[Tionól Thuaisceart Éireann|Chomhalta den Tionól Reachtach]] é do Gleann an Lagáin, ó 1998 go 2022. Is Comhalta den Tionól Reachtach é do Béal Feirste Theas, ó [[7 Márta]] [[2022]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-60651388|teideal=DUP confirm Edwin Poots will take Christopher Stalford's South Belfast seat|dáta=2022-03-07|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2022-03-08}}</ref>. === Polasaithe === * [[Prótacal Thuaisceart Éireann.]] Dúirt Poots i mí na Bealtaine 2021 nach bhfuil sé d'aidhm aige freastal ar chruinnithe na Comhairle Thuaidh-Theas, go dtí go mbeidh ceist an Phrótacail réitithe.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Ráiteas Poots séanta ag an Aire Coveney|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0516/1221955-raiteas-poots-seanta-ag-an-aire-coveney/|date=2021-05-16|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Iar-Cheannaire ar an DUP === Sa bhliain 2021, toghadh Poots ina cheannaire ar an DUP tar éis dó an ceann is fearr a fháil ar a chéile comhraic [[Jeffrey Donaldson]]. 36 feisire ar fad atá ag an bpáirtí ag an am, agus vótáil 19 díobh ar son Edwin Poots agus 17 ar son Jeffrey Donaldson.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Edwin Poots ceannaire nua an DUP|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0514/1221654-edwin-poots-ceannaire-nua-an-dup/|date=2021-05-14|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Cúpla seachtain níos déanaí, ghlac Edwin Poots - trí mhainneachtain ar aon chuma - le cinneadh Rialtas na Breataine a fógraíodh go deireanach aréir Acht Gaeilge a rith i Westminster mura rithfí é i Stormont faoi dheireadh Mheán Fómhair.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Edwin Poots éirithe as mar cheannaire an DUP|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0617/1228799-edwin-poots-eirithe-as-mar-cheannaire-an-dup/|date=2021-06-17|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Ach bhí formhór fheisirí an pháirtí ar buile faoi. Ar 18 Meitheamh 2021, d'éirigh Poots as mar cheannaire an DUP tar éis d'fhormhór fheisirí an pháirtí cur in aghaidh a chinnidh Céad-Aire a ainmniú ainneoin a gcuid míshástachta faoi chinneadh Rialtas na Breataine Acht Gaeilge a thabhairt isteach sa Tuaisceart. Ag cruinniu, chuir formhór fheisirí comhthionóil agus parlaiminte an DUP a míshástacht in iúl faoi chur chuige cheannaire an pháirtí. Vótáil 24 den 28 feisire comhthionóil agus seachtar den ochtar feisire parlaiminte ag an gcrunniú in aghaidh a raibh beartaithe ag Edwin Poots.<ref name=":0" /> === Saol pearsanta === Is [[Cruthaíochtachas|cruthaíochtaí]] é Poots.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newstatesman.com/blogs/politics/2012/07/creationism-and-political-power-northern-ireland|teideal=Creationism and political power in Northern Ireland|language=en|work=www.newstatesman.com|dátarochtana=2021-05-17}}</ref> Ní ghlacann sé le [[Teoiric na hÉabhlóide|teoiric éabhlóide]] [[Charles Darwin|Darwin]]. Creideann sé gur cruthaíodh an domhan 6,000 bliain ó shin agus ní raibh na [[Dineasár|dineasáir]] ann riamh. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Poots, Edwin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Cruthaíochtaithe]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Feirmeoirí Éireannacha]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] gk94wd4p9zaqee9ny74d2wh1mv9jz9c 0 90378 1314445 1109771 2026-05-20T19:52:28Z Conradder 34685 cat 1314445 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] é '''John Fitzgerald O'Dowd''' (rugadh ar [[10 Bealtaine]] [[1967]] é) agus tá sé ina [[Tionól Thuaisceart Éireann|Chomhalta de Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] don Bhanna Uachtarach. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:O'Dowd, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1967]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Fir]] sp2rqli2caefrl8x5t8v923yyfxuxrm 0 90400 1314439 1202631 2026-05-20T19:47:32Z Conradder 34685 cat 1314439 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|nacionalitat=Éireannach}} Is polaiteoir Éireannach í '''Michelle O'Neill''' (née '''Doris''';a saolaíodh 10 Eanáir 1977 ), atá mar Chéad-Aire Thuaisceart Éireann ó mhí Feabhra 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/la-stairiuil-ar-chnoc-an-anfa-agus-michelle-oneill-tofa-ina-cead-aire/|teideal=Lá stairiúil ar Chnoc an Anfa agus Michelle O’Neill tofa ina Céad-Aire|dáta=2024-02-03|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-05}}</ref> Bhí sí in oifig roimhe seo mar an LeasChéad-Aire ó 2020 go 2022. Is Comhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] í do [[Lár Uladh (Toghcheantar Tioníol)|Lár Uladh]], ó 2007 ar aghaidh. [[Íomhá:Michelle O'Neill MLA (39760728833).jpg|clé|mion|Michelle O'Neill in 2018]] [[Íomhá:Michelle O'Neill (4 April 2022).jpg|clé|mion|2022]] == Saol == I [[Mainistir Fhear Maí]] i g[[contae Chorcaí]] a rugadh Michelle Doris sa mbliain 1977 ach i g[[Cluain Eo]] i gcontae Thír Eoghain a tógadh í i dteaghlach Poblachtach. Chaith a hathair Brendan Doris seal i ngéibheann mar bhall den IRA agus ina dhiaidh sin bhí sé ina Chomhairleoir de chuid Shinn Féin i n[[Dún Geanainn]]. In 2005 chuir Michelle O'Neill tús lena saol sa bpolaitíocht nuair a ghlac sí suíochán a hathar ar Chomhairle Buirge Dhún Geanainn agus ba ise an chéad bhean riamh a bhí ina méara ar an mbaile sin. Dhá bhliain ina dhiaidh sin a toghadh ar dtús í go dtí an [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól]] i Stormont agus í i dteannta bheirt sheanfhondúirí an pháirtí, [[Martin McGuinness]] agus [[Francie Molloy]], agus iad ina n-ionadaithe ag [[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]]. Nuair a ceapadh ina hAire Sláinte í in 2015 is ea is mó a tháinig sí i mbéal an phobail agus ise a chuir deireadh leis an gcosc a bhí ar fhir aeracha aon fhuil a dheonú lena mbeo. Nuair a bhásaigh Martin McGuinness in 2017, ba í O'Neill a ceapadh ina ceannaire ar Shinn Féin i Stormont agus an bhliain dár gcionn ceapadh í mar Leas-Uachtarán ar pháirtí Shinn Féin. Sa mbliain 2020, toghadh O’Neill mar LeasChéad-Aire ar Thionól Stormont.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-51077397 |teideal=Stormont deal: Arlene Foster and Michelle O'Neill new top NI ministers |date=12 January 2020 |work=[[BBC News]] |access-date=19 January 2020 |archive-date=13 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200113064911/https://www.bbc.co.uk/news/uk-northern-ireland-51077397 |url-status=live}}</ref> Ar an [[3 Feabhra]] [[2024]], ainmníodh O’Neill mar [[Chéad-Aire]] ar [[Feidhmeannas Thuaisceart Éireann|Fheidhmeannas]] an [[Tuaisceart Éireann|Tuaiscirt]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=An Taoiseach dóchasach go seasfaidh Comhthionól Stormont|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0203/1430333-long-agus-swan-mar-a-bhi-sna-haireachtai/|date=2024-02-03|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Clúmhilleadh == I mí na Bealtaine 2023, thionscain O'Neill caingean chlúmhillte in éadan chomhairleoir an DUP John Carson; tar éis tráchta a rinne sé ar na meáin shóisialta i mí Aibreáin 2021, agus ar ghabh sé leithscéal ina dhiaidh sin ina leith.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/crime-law/courts/2023/05/18/michelle-oneill-wins-libel-action-against-dup-councillor-who-said-she-should-be-put-back-in-her-kennel/|teideal=Michelle O’Neill wins libel action against DUP councillor who said she should be ‘put back in her kennel’|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2024-03-09}}</ref> I mí na Samhna 2023, rialaigh an Ard-Chúirt Bhreithiúnai, "''no award of damages is payable''" mar d'fhan a cáil slán. D'aithin an chúirt go raibh an trácht "''abusive, highly offensive and misogynistic''" ach chinn an breitheamh gur theip air a bheith clúmhillteach. Ordaíodh do gach páirtí a gcostais dlí féin de bhreis agus £ 12,000 an ceann a íoc.<ref>{{Cite news |date=2023-11-07 |teideal=Michelle O'Neill awarded no damages over kennel remark |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-67350145 |access-date=2023-11-22 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122062345/https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-67350145 |url-status=live }}</ref> Chinn an Breitheamh Bell gur mionchás a bhí ann, nár cheart go sroichfí an Ard-Chúirt choíche. Chuir an DUP Carson ar fionraí ar feadh trí mhí, nuair a d’aimsigh an coimisinéir rialtais áitiúil um chaighdeái '''Mr Carson had breached the code of conduct for councillors''<nowiki/>' agus forchuireadh smachtbhanna comhchosúil.<ref>{{Cite news |date=2022-10-10 |teideal=John Carson: DUP councillor suspended over Michelle O'Neill post |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63205216 |access-date=2023-11-22 |archive-date=22 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231122060842/https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-63205216 |url-status=live }}</ref>[[Íomhá:Michelle O'Neill at the Foyle Assembly election launch 2022 (cropped).jpg|clé|mion|2022]] == Mar Chéad Aire == Ar an 8 Márta 2024, nuair a foilsíodh tuarascáil eatramhach de chuid [[Fiosrúchán Kenova|Kenova]], ghabh O'Neill leithscéal leis na teaghlaigh ar fad ar maraíodh daoine muinteartha leo le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]] mar gur síleadh gur brathadóirí a bhí iontu. Dúirt sí go raibh aiféala uirthi faoi chuile dhuine a bhí thíos leis na Trioblóidí ó [[Tuaisceart Éireann|Thuaidh]]. D'admhaigh sí go raibh sé mícheart an bealach a ndeachaigh an tIRA i ngleic leis an dream a raibh siad in amhras fúthu i dtaca le brathadóireacht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Leithscéal gafa ag Céad Aire an Tuaiscirt faoina bhfuil i Kenova|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0308/1436814-leithsceal-gafa-ag-cead-aire-an-tuaiscirt-faoina-bhfuil-i-kenova/|date=2024-03-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:O'Neill, Michelle}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1977]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] 0ikp432dd6jiw1d42l426v6e4fef43n 0 90410 1314452 1109752 2026-05-20T19:56:00Z Conradder 34685 cat 1314452 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir i [[Tuaisceart Éireann|dTuaisceart Éireann]] í '''Michelle McIlveen'''. Rugadh í ar an [[21 Eanáir]], [[1971]]. Is Comhalta den [[Tionól_Thuaisceart_Éireann|Tionól Reachtach]] í do Loch Cuan, ó 2007 ar aghaidh. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McIlveen, Michelle}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 9brhp1cjvo7dteeepqdxaws5foqtf2r 0 90412 1314336 1109804 2026-05-20T15:53:41Z Conradder 34685 CAT 1314336 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid Thuaisceart Éireann é '''Maurice Bradley''' a rugadh ar an [[5 Aibreán]], 1954. Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do Dhoire Thoir, ó 2016 ar aghaidh. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Bradley, Maurice}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1954]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 9haxkcpbu0oleeyzu3k2loldmqs2uqr 0 90414 1314315 1225458 2026-05-20T15:41:44Z Conradder 34685 cat 1314315 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|nacionalitat=Éireannach}} Is polaiteoir de chuid [[Sinn Féin]] i d[[Tuaisceart Éireann]] í '''Caoimhe Archibald'''. Rugadh í ar an [[20 Feabhra]], [[1981]]. Is Comhalta den [[Tionól_Thuaisceart_Éireann|Tionól Reachtach]] í do [[Doire Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Dhoire Thoir]], ó 2016 ar aghaidh. == Féach freisin == * [[Doire Thoir (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Doire Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Archibald, Caoimhe}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1981]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Bitheolaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Paiteolaithe]] [[Catagóir:Doire Thoir (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] nh210ovqgctzwovscpd5g2bj0c9b2cx 0 90415 1314429 1310805 2026-05-20T19:40:38Z Conradder 34685 cat 1314429 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[Poblachtánachas in Éirinn|poblachtach Éireannach]] de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] é '''Gerard "Gerry" Kelly''' ({{Lang-ga|Gearárd Ó Ceallaigh}}); a saolaíodh an [[5 Aibreán]] [[1953]], agus iaróglach de chuid [[An tIRA Sealadach|na Sealadaigh]] ([[An tIRA Sealadach|PIRA]]). Bhí ról ceannródaíoch aige i rith an phróisis idirbheartaíochta a raibh [[Comhaontú Aoine an Chéasta]] mar thoradh orthu, ar an 10 Aibreán 1998.<ref>[http://opapp.gov.ph/index.php?Itemid=115&id=281&option=com_content&task=view British, Irish accord experts hold lecture on N. Ireland experience] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110823182024/http://opapp.gov.ph/index.php?Itemid=115&id=281&option=com_content&task=view |date=23 August 2011 }}</ref> Faoi láthair, is ball d'Ard-Chomhairle Shinn Féin é agus is Comhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] (CTR) é do [[Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Thuaidh]], ó 1998 ar aghaidh.<ref>[http://www.niassembly.gov.uk/members/biogs_03/kelly_g.htm Gerry Kelly - Biography from NI Assembly] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060811090632/http://www.niassembly.gov.uk/members/biogs_03/kelly_g.htm|date=11 August 2006}}</ref><ref>[https://www.irishtimes.com/history/2025/12/27/gerry-kelly-named-as-dominant-figure-of-1996-ira-leadership-in-garda-security-document/Gerry Kelly named as ‘dominant figure’ of 1996 IRA leadership in Garda security document]{{Dead link|date=Aibreán 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Luathshaol== Rugadh Gerard Francis Kelly ar 5 Aibreán 1953 ar Shráid Raglan i gceantar Íochtarach na bhFál, i mBéal Feirste. Íochtarach i mBéal Feirste. Tá sé ar dhuine d'aon leanbh déag, seachtar buachaillí agus ceathrar cailíní.<ref>{{Cite web |teideal=INTERVIEW : Gerry Kelly, H-Block escapee and Sinn Féin Assembly member for North Belfast {{!}} An Phoblacht |url=https://www.anphoblacht.com/contents/17911 |access-date=2026-02-28 |website=www.anphoblacht.com}}</ref> Chuaigh sé go dtí St Finian's Primary School ar Bhóthar na bhFál. Ní raibh a mhuintir thar a bheith polaitiúil; mar sin féin bhí a sheanathair ina thacaitheoir de chuid Pháirtí an Lucht Oibre. Chuaigh Kelly ar aghaidh ina dhiaidh sin go dtí St Peter's Secondary School, áit ar bhain sé a chuid O-Leibhéil amach, sular fuair sé a chéad phost, in aois a 17, sa Státseirbhís mar oifigeach cléireachais i Roinn Leictreachais [[Comhairle Cathrach Bhéal Feirste|Chorparáid Bhéal Feirste]]. Sa bhliain 1971, chuaigh Kelly isteach in eagraíocht óige mhíleata na bPoblachtánach, Fianna Éireann. Gabhadh é níos déanaí i Lúnasa 1971 agus cuireadh i b[[Príosún Mhuinseo]] é ar feadh roinnt míonna. I mí Eanáir 1972, d'éalaigh sé, agus chuaigh sé isteach in Óglaigh Shealadacha na hÉireann i gceantar na Carraige Gile/Bhaile Uí Mhurchú ar a fhilleadh go Béal Feirste.<ref>{{Cite web |last=O'Toole |first=Jason |teideal=The Fugitive |url=https://www.hotpress.com/culture/the-fugitive-4497783 |access-date=2024-07-16 |website=Hotpress}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Kelly, Gerry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill den IRA Sealadach]] [[Catagóir:Baill den Fhóram Thuaisceart Éireann]] gmh85vnp89jmtks01wrchfip6xlqz6k 0 90757 1314403 1310961 2026-05-20T17:17:00Z Marcas.oduinn 33120 /* Seanscéal */ Nasc 1314403 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], mac [[Mug Nuadat|Mogha Nuadhad]] agus rí deisceart na hÉireann ba ea '''Ailill Ólom''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Oilill Olum'''). Phós [[Sadb ingen Chuinn|Sadhbh]] iníon [[Conn Cétchathach|Choinn Chéadchathaigh]] Ailill, a dara pósadh. Roinn sé a ríocht idir a mhic [[Eoghan Mór]], [[Cormac Cas]] agus [[Cian (rí)|Cian]]. Sinsear na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ba ea Eoghan. D'éirigh mac Saidhbhe, agus mac altrama Ailealla, [[Lugaid mac Con]], ina [[Ard-Rí na hÉireann]]. Faightear sa [[Leabhar Laighneach]] dánta luaite le hAilill. Curtha sa 3ú haois é sa saothair luath-nua-aimseartha, [[Leabhar na nGinealach]].<!--''The O'Sullivans are one of the number of surnames listed as descendants of Ailill Ollom.''--> Tá ginealach na gclann Eoghanacht le fáil san [[An Leabhar Muimhneach|Leabhar Muimhneach]]. ==Seanscéal== Le linn réim Ailealla, rí na Mumhan, ní fhásfadh an féar ina chluainte. Gan féar, ní tréada; gan tréada, d'fhágfaí ocras ar a mhuintir. Dúirt Ferchess draoi leis dul go [[Cnoc Áine]] oíche Shamhna. Nuair a tháinig sé ann, thit leath-chodladh air. Bhí fís aige inar tháinig chuige [[Áine]], bandia na torthúlachta. Tógtha le háilíos, bhrúigh sé é féin uirthi, ionsaí ar chuir Áine deireadh leis trína chluas a bhaint de. Is dá bharr a leasainm ''Ó-lom'', "cluas amháin". De réir [[an Féineachas|dlí ársa]] na nGael, níorbh fhéidir ach le duine gan smál bheith ina rí. Rinne Áine neamhfhóirsteanach é le bheith ina rí tríd an íde a thug sí air - mar bandia an fhlaithis, d'fhéadfadh sí ceart rialaithe an duine a bhronnadh agus a bhaint.<ref name=Meehan>[http://themodernantiquarian.com/site/7737/cnoc_aine.html Cnoc Áine], ''Sacred Ireland'' le Cary Meehan</ref> ==Féach freisin== * [[Deirgtine]] * [[Gailenga]] * [[Luigne Chonnacht]] ==Naisc sheachtracha== *[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm Eberian Kings] * [http://www.iol.ie/~kevnilse/eoghantx.html Ginealaigh na nEoghanacht] ón Leabhar Muimhneach. ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 1tx4601ebufykdnkj61ccbdofx0tdy0 1314404 1314403 2026-05-20T17:19:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Nasc marbh 1314404 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} I [[Miotaseolaíocht na nGael]], mac [[Mug Nuadat|Mogha Nuadhad]] agus rí deisceart na hÉireann ba ea '''Ailill Ólom''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Oilill Olum'''). Phós [[Sadb ingen Chuinn|Sadhbh]] iníon [[Conn Cétchathach|Choinn Chéadchathaigh]] Ailill, a dara pósadh. Roinn sé a ríocht idir a mhic [[Eoghan Mór]], [[Cormac Cas]] agus [[Cian (rí)|Cian]]. Sinsear na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ba ea Eoghan. D'éirigh mac Saidhbhe, agus mac altrama Ailealla, [[Lugaid mac Con]], ina [[Ard-Rí na hÉireann]]. Faightear sa [[Leabhar Laighneach]] dánta luaite le hAilill. Curtha sa 3ú haois é sa saothair luath-nua-aimseartha, [[Leabhar na nGinealach]].<!--''The O'Sullivans are one of the number of surnames listed as descendants of Ailill Ollom.''--> Tá ginealach na gclann Eoghanacht le fáil san [[An Leabhar Muimhneach|Leabhar Muimhneach]]. ==Seanscéal== Le linn réim Ailealla, rí na Mumhan, ní fhásfadh an féar ina chluainte. Gan féar, ní tréada; gan tréada, d'fhágfaí ocras ar a mhuintir. Dúirt Ferchess draoi leis dul go [[Cnoc Áine]] oíche Shamhna. Nuair a tháinig sé ann, thit leath-chodladh air. Bhí fís aige inar tháinig chuige [[Áine]], bandia na torthúlachta. Tógtha le háilíos, bhrúigh sé é féin uirthi, ionsaí ar chuir Áine deireadh leis trína chluas a bhaint de. Is dá bharr a leasainm ''Ó-lom'', "cluas amháin". De réir [[an Féineachas|dlí ársa]] na nGael, níorbh fhéidir ach le duine gan smál bheith ina rí. Rinne Áine neamhfhóirsteanach é le bheith ina rí tríd an íde a thug sí air - mar bandia an fhlaithis, d'fhéadfadh sí ceart rialaithe an duine a bhronnadh agus a bhaint.<ref name=Meehan>[http://themodernantiquarian.com/site/7737/cnoc_aine.html Cnoc Áine], ''Sacred Ireland'' le Cary Meehan</ref> ==Féach freisin== * [[Deirgtine]] * [[Gailenga]] * [[Luigne Chonnacht]] ==Naisc sheachtracha== *[https://web.archive.org/web/20070807234048/http://www.carroll.co.uk/irish/chapt01.htm Eberian Kings] <!--* [http://www.iol.ie/~kevnilse/eoghantx.html Ginealaigh na nEoghanacht] ón Leabhar Muimhneach.--> ==Tagairtí== {{reflist}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] 0a8hoi82dv8ie3dqxe8jw8tag6opn0n 0 90785 1314370 1311054 2026-05-20T16:57:00Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314370 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Nicholas Le Quesne Herbert'''. Rugadh é i g[[Cambridge]] ar an [[7 Aibreán]] [[1963]]. {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Herbert, Nick}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1963]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Cambridgeshire]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir aeracha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sussex Thiar]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] igwdrsx8k3j5eqg8nl0isctzk7dxt87 0 90787 1314384 1297551 2026-05-20T17:03:56Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314384 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Angela Rayner'''. Rugadh í '''Angela Bowen''' i [[Stockport]] ar an [[28 Márta]] [[1980]]. Ceapadh í in 2024 mar Leas-Phríomh-Aire faoi [[Keir Starmer]] agus Rúnaí Stáit Tithíochta. D’éirigh sí as a post mar leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe (lena n-áirítear a héirí as a post mar Aire Tithíochta) i mí Mheán Fómhair 2025 tar éis scannal a bhain lena híocaíocht dleachta stampa.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/12-me%C3%A1n-f%C3%B3mhair-2025-luimneach/id1525428808?i=1000726654705|teideal=Nuacht Mhall (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=12 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-09-20}}</ref> [[Íomhá:Official portrait of Angela Rayner crop 2.jpg|clé|mion|293x293px|2017]] [[Íomhá:Angela Rayner, 2020 Labour Party deputy leadership election hustings, Bristol (cropped).jpg|clé|mion|294x294px|2020]] [[Íomhá:Keir Starmer and Angela Rayner.jpg|clé|mion|220x220px|2024 le [[Keir Starmer]]]] == 2025 == I mí Feabhra 2025, ag labhairt faoi [[Loscadh Thúr Grenfell]], dúirt Rayner le teaghlaigh na n-íospartach go raibh an cinneadh déanta ag an rialtas an foirgneamh a leagan chun talaimh. Bhí freagraí measctha ag an chinneadh seo; bhí roinnt daoine sa phobal sásta go mbeadh sé á bhaint síos. Ach bhí daoine eile ag iarraidh go mairfeadh Túr Grenfell mar chuimhne ar an tragóid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> Comhartha drámatúil go bhfuil an caidreamh idir Páirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain agus na ceardchumainn sin ag dul in olcas is ea cinneadh Unite, an ceardchumann is mó sa Bhreatain, ballraíocht Angela Rayner, Leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe, a chur ar fionraí. === Scannail === I mí Iúil 2025 bhí Rayner curtha ar fionraí ón gceardchumann is mó sa Bhreatain, Unite. Dúirt Ard-Rúnaí Unite ag an am, Sharon Graham, nach bhfuil páirtí Keir Starmer ag seasamh le lucht oibre na Breataine. Tháinig an cinneadh i ndiaidh díospóireacht fhíochmhar sna ceardchumainn sa Bhreatain faoi pholasaithe an rialtais, go háirithe maidir le liúntais bhreosla do phinsinéirí, a cuireadh ar ceal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/07/leas-phriomhaire-na-breataine-curtha-ar-fionrai-on-gceardchumann-is-mo/|teideal=Leas-phríomhaire na Breataine curtha ar fionraí ón gceardchumann is mó – An Páipéar|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2025-07-18|language=ga-IE|dátarochtana=2025-07-27}}</ref> D’éirigh Rayner as a post mar leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe (lena n-áirítear a héirí as a post mar Aire Tithíochta) i mí Mheán Fómhair 2025 tar éis scannal a bhain lena híocaíocht dleachta stampa.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Keir Starmer]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Rayner, Angela}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1980]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Manchain Mhór]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] 22tx28xffnfxpt0p6wf7z5zwsasqiam 1314385 1314384 2026-05-20T17:04:19Z Seachránaí 53315 Catagóir:Daoine as Manchain 1314385 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)|Pháirtí an Lucht Oibre]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Angela Rayner'''. Rugadh í '''Angela Bowen''' i [[Stockport]] ar an [[28 Márta]] [[1980]]. Ceapadh í in 2024 mar Leas-Phríomh-Aire faoi [[Keir Starmer]] agus Rúnaí Stáit Tithíochta. D’éirigh sí as a post mar leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe (lena n-áirítear a héirí as a post mar Aire Tithíochta) i mí Mheán Fómhair 2025 tar éis scannal a bhain lena híocaíocht dleachta stampa.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/12-me%C3%A1n-f%C3%B3mhair-2025-luimneach/id1525428808?i=1000726654705|teideal=Nuacht Mhall (Luimneach)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=12 Meán Fómhair 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-09-20}}</ref> [[Íomhá:Official portrait of Angela Rayner crop 2.jpg|clé|mion|293x293px|2017]] [[Íomhá:Angela Rayner, 2020 Labour Party deputy leadership election hustings, Bristol (cropped).jpg|clé|mion|294x294px|2020]] [[Íomhá:Keir Starmer and Angela Rayner.jpg|clé|mion|220x220px|2024 le [[Keir Starmer]]]] == 2025 == I mí Feabhra 2025, ag labhairt faoi [[Loscadh Thúr Grenfell]], dúirt Rayner le teaghlaigh na n-íospartach go raibh an cinneadh déanta ag an rialtas an foirgneamh a leagan chun talaimh. Bhí freagraí measctha ag an chinneadh seo; bhí roinnt daoine sa phobal sásta go mbeadh sé á bhaint síos. Ach bhí daoine eile ag iarraidh go mairfeadh Túr Grenfell mar chuimhne ar an tragóid.<ref>{{Lua idirlín|url=https://podcasts.apple.com/ca/podcast/8-feabhra-2025-ard-mhacha/id1525428808?i=1000690265747|teideal=Nuacht Mhall (Ard Mhacha)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=8 Feabhra 2025|language=ga-IE|work=Apple Podcasts|dátarochtana=2025-02-08}}</ref> Comhartha drámatúil go bhfuil an caidreamh idir Páirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain agus na ceardchumainn sin ag dul in olcas is ea cinneadh Unite, an ceardchumann is mó sa Bhreatain, ballraíocht Angela Rayner, Leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe, a chur ar fionraí. === Scannail === I mí Iúil 2025 bhí Rayner curtha ar fionraí ón gceardchumann is mó sa Bhreatain, Unite. Dúirt Ard-Rúnaí Unite ag an am, Sharon Graham, nach bhfuil páirtí Keir Starmer ag seasamh le lucht oibre na Breataine. Tháinig an cinneadh i ndiaidh díospóireacht fhíochmhar sna ceardchumainn sa Bhreatain faoi pholasaithe an rialtais, go háirithe maidir le liúntais bhreosla do phinsinéirí, a cuireadh ar ceal.<ref>{{Lua idirlín|url=https://xn--anpipar-jwa8e.ie/2025/07/leas-phriomhaire-na-breataine-curtha-ar-fionrai-on-gceardchumann-is-mo/|teideal=Leas-phríomhaire na Breataine curtha ar fionraí ón gceardchumann is mó – An Páipéar|údar=Eoin Ó Murchú|dáta=2025-07-18|language=ga-IE|dátarochtana=2025-07-27}}</ref> D’éirigh Rayner as a post mar leas-phríomhaire na Ríochta Aontaithe (lena n-áirítear a héirí as a post mar Aire Tithíochta) i mí Mheán Fómhair 2025 tar éis scannal a bhain lena híocaíocht dleachta stampa.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Keir Starmer]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Rayner, Angela}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1980]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Ceardchumannaithe]] [[Catagóir:Daoine as Manchain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Manchain Mhór]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] 4u0k683sj2id4dg0yz72if46kiopby4 2 90902 1314412 1314103 2026-05-20T17:36:47Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1314412 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]] == James Clarence Mangan == {{short description|Irish poet (1803–1849)}} {{other people|James Mangan}} {{Use dmy dates|date=February 2022}} {{Use Irish English|date=February 2022}} [[File:James Clarence Mangan.jpg|right|thumb|Memorial bust of Mangan in [[St. Stephen's Green]], sculpted by [[Oliver Sheppard]]]] '''James Clarence Mangan''', born '''James Mangan''' ({{langx|ga|Séamus Ó Mangáin}}; 1 May 1803 – 20 June 1849), was an [[Irish poetry|Irish poet]]. He freely translated works from German, Turkish, Persian, Arabic, and Irish, with his translations of [[Goethe]] gaining special interest. Starting around 1840, and with increasing frequency after the [[Great_Famine_(Ireland)|Great Famine]] began, he wrote patriotic poems, such as ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Mangan was troubled, eccentric, and an alcoholic. He died early from cholera, amid the continuing dire conditions of the Famine. After his death, Mangan was hailed as Ireland's first national poet and admired by writers such as [[James Joyce]] and [[William Butler Yeats]]. == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ e6qkrytedx1xzwxbwljj20i4k93sg9f 1314413 1314412 2026-05-20T17:41:10Z Marcas.oduinn 33120 /* James Clarence Mangan */ 1314413 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]] [[Séamus Ó Mangáin]] == James Clarence Mangan == {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg | mion | Memorial bust of Mangan in [[Faiche Stiabhna]], déanta ag [[Oliver Sheppard]]]] '' '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), ({{langx|ga|Séamus Ó Mangáin}}; 1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849), was an [[Irish poetry|Irish poet]]. He freely translated works from German, Turkish, Persian, Arabic, and Irish, with his translations of [[Goethe]] gaining special interest. Starting around 1840, and with increasing frequency after the [[an Gorta Mór]] began, he wrote patriotic poems, such as ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. '' Mangan was troubled, eccentric, and an alcoholic. He died early from cholera, amid the continuing dire conditions of the Famine. After his death, Mangan was hailed as Ireland's first national poet and admired by writers such as [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ e7fgvmuffupkd6xwenbcl2j7yv998am 1314414 1314413 2026-05-20T17:41:25Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1314414 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] == James Clarence Mangan == {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg | mion | Memorial bust of Mangan in [[Faiche Stiabhna]], déanta ag [[Oliver Sheppard]]]] '' '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), ({{langx|ga|Séamus Ó Mangáin}}; 1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849), was an [[Irish poetry|Irish poet]]. He freely translated works from German, Turkish, Persian, Arabic, and Irish, with his translations of [[Goethe]] gaining special interest. Starting around 1840, and with increasing frequency after the [[an Gorta Mór]] began, he wrote patriotic poems, such as ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. '' Mangan was troubled, eccentric, and an alcoholic. He died early from cholera, amid the continuing dire conditions of the Famine. After his death, Mangan was hailed as Ireland's first national poet and admired by writers such as [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 68tz40i3h5cx2248pwe3jzc97zpwf0o 1314415 1314414 2026-05-20T17:57:00Z Marcas.oduinn 33120 /* James Clarence Mangan */ 1314415 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] == James Clarence Mangan == {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg | mion | Memorial bust of Mangan in [[Faiche Stiabhna]], déanta ag [[Oliver Sheppard]]]] File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair ar [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], Persian, [[Arabais]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ ec32bi9apsssh8f4de006kg03vdtky1 1314416 1314415 2026-05-20T17:57:15Z Marcas.oduinn 33120 1314416 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] == James Clarence Mangan == {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg | mion | Memorial bust of Mangan in [[Faiche Stiabhna]], déanta ag [[Oliver Sheppard]]]] File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair ar [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], Persian, [[Arabais]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ q4h3hrpq4gkgj9sn95j3mlkrdlsbesq 1314417 1314416 2026-05-20T17:59:10Z Marcas.oduinn 33120 /* James Clarence Mangan */ 1314417 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] == James Clarence Mangan == {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg | mion | Dealbh bhrád cuimhneacháin den Mangán i bh[[Faiche Stiabhna]], déanta ag [[Oliver Sheppard]]]] File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair ar [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], Persian, [[Arabais]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí {{reflist | refs = }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ rh7k678g5h1hlbtwqbwo7ik92jvi2xm 1314418 1314417 2026-05-20T17:59:17Z Marcas.oduinn 33120 1314418 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ pl6ugmg020s6ix1ljhvkj8kjevnfnb7 1314519 1314418 2026-05-21T07:15:08Z Marcas.oduinn 33120 /* */ 1314519 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == {{short description|Village in County Tipperary, Ireland}} {{EngvarB|date=July 2016}} {{Use dmy dates|date=August 2020}} {{Infobox settlement |name = Ahenny |native_name = {{lang|ga|Áth Eine}} |native_name_lang = ga |settlement_type = Village |image_skyline = Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg |image_caption = Ahenny High Crosses-Kilclispeen Graveyard |pushpin_map = Ireland |pushpin_label_position = right |pushpin_map_caption = Location in Ireland |subdivision_type = Country |subdivision_name = Ireland |subdivision_type1 = [[Provinces of Ireland|Province]] |subdivision_name1 = Munster |subdivision_type3 = [[Counties of Ireland|County]] |subdivision_name3 = [[County Tipperary]] |established_title = |established_date = |unit_pref = Metric |area_footnotes = |area_total_km2 = |population_as_of = |population_footnotes = |population_total = |population_density_km2 = auto |timezone1 = |utc_offset1 = +0 |timezone1_DST = |utc_offset1_DST = -1 |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} |elevation_footnotes = |elevation_m = |blank_name = [[Irish grid reference system|Irish Grid Reference]] |blank_info = <!-- {{iem4ibx|??????}} --> |footnotes = }} '''Ahenny''' ({{Irish place name|Áth Eine|ford of Eine}}) is a small village and [[townland]] in [[County Tipperary]], [[Republic of Ireland|Ireland]].<ref>[https://www.logainm.ie/47434.aspx Placenames Database of Ireland]</ref> It is notable for its ancient Irish [[high cross]]es.<ref name="MonkSheehan1998">{{cite book|author1=Michael A. Monk|author2=John Sheehan|title=Early Medieval Munster|url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127|page=127}}</ref> Close to the village is the early Christian foundation of Kilclispeen monastery<ref name="KEANE1867">{{cite book|author=Marcus KEANE|title=The Towers and Temples of Ancient Ireland|publisher=Hodges, Smith|url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ|year=1867|pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> and in the adjoining graveyard stand two celebrated Irish High Crosses: the Ahenny High Crosses.<ref name="Hourihane2012">{{cite book|author=Colum Hourihane|title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture|url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16|page=16}}</ref><ref name="HerrenBrown2002">{{cite book|author1=Michael W. Herren|author2=Shirley Ann Brown|title=Christ in Celtic Christianity|url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201|year=2002|page=201}}</ref> == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ lhplhoxe1v219b9gza05zaetgj1kino 1314520 1314519 2026-05-21T07:40:24Z Marcas.oduinn 33120 /* Áth Eine */ 1314520 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == [[Íomhá:Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg | mion | '' Ardchrois Áth Eine - Reilig {{h|Cill Chlispín}}]] |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} Is sráidbhaile agus [[baile fearainn]] é '''Áth Eine''' (Béarla: '''Ahenny''') suite i g[[Chontae Thiobraid Árann]].<ref name=logainm /> Tá clú agus cáil aige as ucht na n[[Ardchros]] Gaelach le fáil ann.<ref name=MonkSheehan1998 /> Gar den sráidbhaile i Mainistir {{h|Cill Chlispín}},<ref name=Keane1867 /> feictear dhá chros den scoth.<ref name=Hourihane2012 /><ref name=HerrenBrown2002 /> == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/47434.aspx | teideal = Áth Eine | work = logainm.ie | dátarochtana = 21-05-2026}}</ref> </ref> <ref name=MonkSheehan1998>{{cite book | author=Michael A. Monk | author2=John Sheehan | title=Early Medieval Munster | url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127 | page=127}}</ref> <ref name=Keane1867>{{cite book | author=Marcus Keane | title=The Towers and Temples of Ancient Ireland | publisher=Hodges, Smith | url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ | year=1867 | pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> <ref name=Hourihane2012>{{cite book | author=Colum Hourihane | title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture | url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16 | page=16}}</ref> <ref name=HerrenBrown2002>{{cite book | author=Michael W. Herren | author2=Shirley Ann Brown | title=Christ in Celtic Christianity | url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201 | year=2002 | page=201}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ d2xlz05x8zadyf4lh1x60y2q29owkyh 1314521 1314520 2026-05-21T08:27:46Z Marcas.oduinn 33120 1314521 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == [[Íomhá:Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg | mion | '' Ardchrois Áth Eine - Reilig {{h|Cill Chlispín}}]] |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} Is sráidbhaile agus [[baile fearainn]] é '''Áth Eine''' (Béarla: '''Ahenny''') suite i g[[Chontae Thiobraid Árann]].<ref name=logainm /> Tá clú agus cáil aige as ucht na n[[Ardchros]] Gaelach le fáil ann.<ref name=MonkSheehan1998 /> Gar den sráidbhaile i Mainistir {{h|Cill Chlispín}},<ref name=Keane1867 /> feictear dhá chros den scoth.<ref name=Hourihane2012 /><ref name=HerrenBrown2002 /> == Stair '' Ahenny is situated close to the border dividing counties [[County Tipperary|Tipperary]] and [[County Kilkenny|Kilkenny]] and nestles on the slopes of Carrigadoon Hill overlooking the valley of the river Lingaun.<ref>{{cite web|url=http://www.themountainguide.co.uk/ireland/carrigadoon-hill-map.htm |title=Carrigadoon Hill map &#124; Ireland &#124; UK hills & mountain Guide |website=Themountainguide.co.uk |accessdate=2017-03-03}}</ref> Scattered remnants of a once thriving slate industry spanning the Tipperary-Kilkenny border-lands, act as reminders of modern Ahenny's roots.<ref name="Curtis1829">{{cite book|author=Thomas Curtis|title=The London encyclopaedia |publisher=T. Tegg|url=https://archive.org/details/londonencyclopae12curt|year=1829|pages=[https://archive.org/details/londonencyclopae12curt/page/167 167]–}}</ref> '' A number of megalithic tombs dot the landscape surrounding Ahenny, which was located in the ancient [[Kingdom of Ossory]]. Two kilometres east on Killmacoliver Hill is the Baunfree megalithic tomb, while two kilometres north, the [[Knockroe Passage Tomb|passage tomb of Knockroe]] (the Coshel) sits on a hill summit.<ref name="society1879">{{cite book|author=Ossory archaeological society|title=Transactions|url=https://archive.org/details/transactions51socigoog|year=1879}}</ref> The Knockroe passage tomb shares similarities with [[Newgrange]], [[Knowth]] and [[Loughcrew]] and is one of the most decorated tombs outside of the Boyne valley group.<ref name="Jones2012">{{cite book|author=Andrew Meirion Jones|title=Prehistoric Materialities|url=https://books.google.com/books?id=h3q2Y3GVpAEC&pg=PA41|page=41}}</ref> '' Ten kilometres to the west is [[Slievenamon]] Hill, again with a [[Neolithic]] summit cairn. The river Lingaun rises on Slievenamon and flows east for some ten kilometres before turning south to flow through a valley between Carrigadoon and Kilmacoliver hills. This bend occurs some six kilometres north of Ahenny and it marks the boundary of [[Leinster]] from [[Munster]], and the boundary between County Tipperary and County Kilkenny. It also lies at the intersection of three ecclesiastic [[diocese]]s: [[Roman Catholic Diocese of Ossory|Ossory]], Waterford and Cashel. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/47434.aspx | teideal = Áth Eine | work = logainm.ie | dátarochtana = 21-05-2026}}</ref> </ref> <ref name=MonkSheehan1998>{{cite book | author=Michael A. Monk | author2=John Sheehan | title=Early Medieval Munster | url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127 | page=127}}</ref> <ref name=Keane1867>{{cite book | author=Marcus Keane | title=The Towers and Temples of Ancient Ireland | publisher=Hodges, Smith | url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ | year=1867 | pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> <ref name=Hourihane2012>{{cite book | author=Colum Hourihane | title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture | url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16 | page=16}}</ref> <ref name=HerrenBrown2002>{{cite book | author=Michael W. Herren | author2=Shirley Ann Brown | title=Christ in Celtic Christianity | url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201 | year=2002 | page=201}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ m1phzzm43d9p8qnd6oqb914l6vtluya 1314522 1314521 2026-05-21T09:11:20Z Marcas.oduinn 33120 1314522 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == [[Íomhá:Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg | mion | '' Ardchrois Áth Eine - Reilig {{h|Cill Chlispín}}]] |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} Is sráidbhaile agus [[baile fearainn]] é '''Áth Eine''' (Béarla: '''Ahenny''') suite i g[[Chontae Thiobraid Árann]].<ref name=logainm /> Tá clú agus cáil aige as ucht na n[[Ardchros]] Gaelach le fáil ann.<ref name=MonkSheehan1998 /> Gar den sráidbhaile i Mainistir {{h|Cill Chlispín}},<ref name=Keane1867 /> feictear dhá chros den scoth.<ref name=Hourihane2012 /><ref name=HerrenBrown2002 /> == Stair '' Ahenny is situated close to the border dividing counties [[County Tipperary|Tipperary]] and [[County Kilkenny|Kilkenny]] and nestles on the slopes of Carrigadoon Hill overlooking the valley of the river Lingaun. <ref name=carrigadoon>{{cite web|url=http://www.themountainguide.co.uk/ireland/carrigadoon-hill-map.htm |title=Carrigadoon Hill map &#124; Ireland &#124; UK hills & mountain Guide |website=Themountainguide.co.uk |accessdate=2017-03-03}}</ref> Scattered remnants of a once thriving slate industry spanning the Tipperary-Kilkenny border-lands, act as reminders of modern Ahenny's roots.<ref name="Curtis1829">{{cite book|author=Thomas Curtis|title=The London encyclopaedia |publisher=T. Tegg|url=https://archive.org/details/londonencyclopae12curt|year=1829|pages=[https://archive.org/details/londonencyclopae12curt/page/167 167]–}}</ref> '' A number of megalithic tombs dot the landscape surrounding Ahenny, which was located in the ancient [[Kingdom of Ossory]]. Two kilometres east on Killmacoliver Hill is the Baunfree megalithic tomb, while two kilometres north, the [[Knockroe Passage Tomb|passage tomb of Knockroe]] (the Coshel) sits on a hill summit.<ref name="society1879">{{cite book|author=Ossory archaeological society|title=Transactions|url=https://archive.org/details/transactions51socigoog|year=1879}}</ref> The Knockroe passage tomb shares similarities with [[Newgrange]], [[Knowth]] and [[Loughcrew]] and is one of the most decorated tombs outside of the Boyne valley group.<ref name="Jones2012">{{cite book|author=Andrew Meirion Jones|title=Prehistoric Materialities|url=https://books.google.com/books?id=h3q2Y3GVpAEC&pg=PA41|page=41}}</ref> '' Ten kilometres to the west is [[Slievenamon]] Hill, again with a [[Neolithic]] summit cairn. The river Lingaun rises on Slievenamon and flows east for some ten kilometres before turning south to flow through a valley between Carrigadoon and Kilmacoliver hills. This bend occurs some six kilometres north of Ahenny and it marks the boundary of [[Leinster]] from [[Munster]], and the boundary between County Tipperary and County Kilkenny. It also lies at the intersection of three ecclesiastic [[diocese]]s: [[Roman Catholic Diocese of Ossory|Ossory]], Waterford and Cashel. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/47434.aspx | teideal = Áth Eine | work = logainm.ie | dátarochtana = 21-05-2026}}</ref> </ref> <ref name=MonkSheehan1998>{{cite book | author=Michael A. Monk | author2=John Sheehan | title=Early Medieval Munster | url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127 | page=127}}</ref> <ref name=Keane1867>{{cite book | author=Marcus Keane | title=The Towers and Temples of Ancient Ireland | publisher=Hodges, Smith | url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ | year=1867 | pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> <ref name=Hourihane2012>{{cite book | author=Colum Hourihane | title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture | url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16 | page=16}}</ref> <ref name=HerrenBrown2002>{{cite book | author=Michael W. Herren | author2=Shirley Ann Brown | title=Christ in Celtic Christianity | url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201 | year=2002 | page=201}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 6ymqux9me828sxl590kv3enaey8ng5u 1314526 1314522 2026-05-21T11:03:05Z Marcas.oduinn 33120 /* Áth Eine */ 1314526 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == [[Íomhá:Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg | mion | '' Ardchrois Áth Eine - Reilig Chill Chlispín]] |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} Is sráidbhaile agus [[baile fearainn]] é '''Áth Eine''' (Béarla: '''Ahenny''') suite i g[[Chontae Thiobraid Árann]].<ref name=logainm /> Tá clú agus cáil aige as ucht na n[[Ardchros]] Gaelach le fáil ann.<ref name=MonkSheehan1998 /> Gar den sráidbhaile i Mainistir Chill Chlispín,<ref name=Keane1867 /> feictear dhá chros den scoth.<ref name=Hourihane2012 /><ref name=HerrenBrown2002 /> == Stair '' Ahenny is situated close to the border dividing counties Tipperary and [[Contae Chill Chainnigh]], on the slopes of Carrigadoon Hill overlooking the valley of the river Lingaun. <ref name=carrigadoon>{{cite web|url=http://www.themountainguide.co.uk/ireland/carrigadoon-hill-map.htm |title=Carrigadoon Hill map &#124; Ireland &#124; UK hills & mountain Guide |website=Themountainguide.co.uk |accessdate=2017-03-03}}</ref> Scattered remnants of a once thriving slate industry spanning the Tipperary-Kilkenny border-lands, act as reminders of modern Ahenny's roots. <ref name=Curtis1829>{{cite book|author=Thomas Curtis|title=The London encyclopaedia |publisher=T. Tegg|url=https://archive.org/details/londonencyclopae12curt|year=1829|pages=[https://archive.org/details/londonencyclopae12curt/page/167 167]–}}</ref> '' A number of megalithic tombs dot the landscape surrounding Ahenny, which was located in the ancient [[Osraige]]. Two kilometres east on Killmacoliver Hill is the Baunfree megalithic tomb, while two kilometres north, the [[Tuama Pasáiste an Chnoic Rua]] sits on a hill summit. <ref name=society1879>{{cite book|author=Ossory archaeological society|title=Transactions|url=https://archive.org/details/transactions51socigoog|year=1879}}</ref> The Knockroe passage tomb shares similarities with [[Sí an Bhrú]], [[Cnóbha]] agus [[Loch Craobh]] and is one of the most decorated tombs outside of the Boyne valley group. <ref name=Jones2012>{{cite book|author=Andrew Meirion Jones|title=Prehistoric Materialities|url=https://books.google.com/books?id=h3q2Y3GVpAEC&pg=PA41|page=41}}</ref> '' Ten kilometres to the west is [[Sliabh na mBan]], again with a [[Neoiliteach]] summit cairn. The An Loinneán rises on Sliabh na mBan and flows east for some ten kilometres before turning south to flow through a valley between Carraig an Dúin and Coill Mhic Oiliféara hills. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/47434.aspx | teideal = Áth Eine | work = logainm.ie | dátarochtana = 21-05-2026}}</ref> </ref> <ref name=MonkSheehan1998>{{cite book | author=Michael A. Monk | author2=John Sheehan | title=Early Medieval Munster | url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127 | page=127}}</ref> <ref name=Keane1867>{{cite book | author=Marcus Keane | title=The Towers and Temples of Ancient Ireland | publisher=Hodges, Smith | url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ | year=1867 | pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> <ref name=Hourihane2012>{{cite book | author=Colum Hourihane | title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture | url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16 | page=16}}</ref> <ref name=HerrenBrown2002>{{cite book | author=Michael W. Herren | author2=Shirley Ann Brown | title=Christ in Celtic Christianity | url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201 | year=2002 | page=201}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ oj30q61t7o59yv4caxcbvxp1221chox 1314527 1314526 2026-05-21T11:37:58Z Marcas.oduinn 33120 /* Áth Eine */ 1314527 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == [[Íomhá:Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg | mion | '' Ardchrois Áth Eine - Reilig Chill Chlispín]] |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} Is sráidbhaile agus [[baile fearainn]] é '''Áth Eine''' (Béarla: '''Ahenny''') suite i g[[Chontae Thiobraid Árann]].<ref name=logainm /> Tá clú agus cáil aige as ucht na n[[Ardchros]] Gaelach le fáil ann.<ref name=MonkSheehan1998 /> Gar den sráidbhaile i Mainistir Chill Chlispín,<ref name=Keane1867 /> feictear dhá chros den scoth.<ref name=Hourihane2012 /><ref name=HerrenBrown2002 /> == Stair '' Ahenny is situated close to the border dividing counties Tipperary and [[Contae Chill Chainnigh]], on the slopes of Carrigadoon Hill overlooking the valley of the river Lingaun.<ref name=carrigadoon /> Scattered remnants of a once thriving slate industry spanning the Tipperary-Kilkenny border-lands, act as reminders of modern Ahenny's roots.<ref name=Curtis1829 /> '' A number of megalithic tombs dot the landscape surrounding Ahenny, which was located in the ancient [[Osraige]]. Two kilometres east on Killmacoliver Hill is the Baunfree megalithic tomb, while two kilometres north, the [[Tuama Pasáiste an Chnoic Rua]] sits on a hill summit.<ref name=society1879 /> The Knockroe passage tomb shares similarities with [[Sí an Bhrú]], [[Cnóbha]] agus [[Loch Craobh]] and is one of the most decorated tombs outside of the Boyne valley group.<ref name=Jones2012 /> '' Ten kilometres to the west is [[Sliabh na mBan]], also with a [[Neoiliteach]] summit cairn. The An Loinneán rises on Sliabh na mBan and flows east for ten kilometres before turning south to flow through a valley idir na cnoic Carraig an Dúin agus Coill Mhic Oiliféara. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/47434.aspx | teideal = Áth Eine | work = logainm.ie | dátarochtana = 21-05-2026}}</ref> </ref> <ref name=MonkSheehan1998>{{cite book | author=Michael A. Monk | author2=John Sheehan | title=Early Medieval Munster | url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127 | page=127}}</ref> <ref name=Keane1867>{{cite book | author=Marcus Keane | title=The Towers and Temples of Ancient Ireland | publisher=Hodges, Smith | url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ | year=1867 | pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> <ref name=Hourihane2012>{{cite book | author=Colum Hourihane | title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture | url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16 | page=16}}</ref> <ref name=HerrenBrown2002>{{cite book | author=Michael W. Herren | author2=Shirley Ann Brown | title=Christ in Celtic Christianity | url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201 | year=2002 | page=201}}</ref> <ref name=carrigadoon>{{lua idirlín | url = http://www.themountainguide.co.uk/ireland/carrigadoon-hill-map.htm | teideal = Carrigadoon Hill map &#124; Ireland &#124; UK hills & mountain Guide | work = Themountainguide.co.uk | dátarochtana = 2017-03-03}}</ref> <ref name=Curtis1829>{{cite book | author=Thomas Curtis | title=The London encyclopaedia | publisher=T. Tegg | url=https://archive.org/details/londonencyclopae12curt | year=1829 | pages=[https://archive.org/details/londonencyclopae12curt/page/167 167]–}}</ref> <ref name=society1879>{{cite book | author=Ossory archaeological society | title=Transactions | url=https://archive.org/details/transactions51socigoog | year=1879}}</ref> <ref name=Jones2012>{{cite book | author=Andrew Meirion Jones | title=Prehistoric Materialities | url=https://books.google.com/books?id=h3q2Y3GVpAEC&pg=PA41 | page=41}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ mnjbe5ut6490hsbc0goarg3kxjk0huo 1314528 1314527 2026-05-21T11:43:28Z Marcas.oduinn 33120 /* Áth Eine */ 1314528 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == [[Íomhá:Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg | mion | '' Ardchrois Áth Eine - Reilig Chill Chlispín]] |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} Is sráidbhaile agus [[baile fearainn]] é '''Áth Eine''' (Béarla: '''Ahenny''') suite i g[[Chontae Thiobraid Árann]].<ref name=logainm /> Tá clú agus cáil aige as ucht na n[[Ardchros]] Gaelach le fáil ann.<ref name=MonkSheehan1998 /> Gar den sráidbhaile i Mainistir Chill Chlispín,<ref name=Keane1867 /> feictear dhá chros den scoth.<ref name=Hourihane2012 /><ref name=HerrenBrown2002 /> == Stair '' Ahenny is situated close to the border dividing counties Tipperary and [[Contae Chill Chainnigh]], on the slopes of Carrigadoon Hill overlooking the valley of the river Lingaun.<ref name=carrigadoon /> Scattered remnants of a once thriving slate industry spanning the Tipperary-Kilkenny border-lands, act as reminders of modern Ahenny's roots.<ref name=Curtis1829 /> '' A number of megalithic tombs dot the landscape surrounding Ahenny, which was located in the ancient [[Osraige]]. Two kilometres east on Killmacoliver Hill is the Baunfree megalithic tomb, while two kilometres north, the [[Tuama Pasáiste an Chnoic Rua]] sits on a hill summit.<ref name=society1879 /> The Knockroe passage tomb shares similarities with [[Sí an Bhrú]], [[Cnóbha]] agus [[Loch Craobh]] and is one of the most decorated tombs outside of the Boyne valley group.<ref name=Jones2012 /> '' Ten kilometres to the west is [[Sliabh na mBan]], also with a [[Neoiliteach]] summit cairn. The An Loinneán rises on Sliabh na mBan and flows east for ten kilometres before turning south to flow through a valley idr na cnoic Carraig an Dúin agus Coill Mhic Oiliféara. == Crosa [[Íomhá:Kilklispeencross.jpg | mion | '' The Kilclispeen cross: an illustration from the 1857 book ''Illustrations of Some of the Most Interesting Sculptured Crosses of Ancient Ireland'']] '' The Ossory group of [[ardchros]]a are amongst the earliest (8th/9th century) examples of Celtic high crosses to be found in Ireland.<ref name=MonkSheehan1998 /> The Ahenny high crosses ([[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|séadchomharthaí náisiúnta]] #124) are early examples, which still bear resemblance to their wooden predecessors. == Tagairtí {{reflist mar| refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/47434.aspx | teideal = Áth Eine | work = logainm.ie | dátarochtana = 21-05-2026}}</ref> </ref> <ref name=MonkSheehan1998>{{cite book | author=Michael A. Monk | author2=John Sheehan | title=Early Medieval Munster | url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127 | page=127}}</ref> <ref name=Keane1867>{{cite book | author=Marcus Keane | title=The Towers and Temples of Ancient Ireland | publisher=Hodges, Smith | url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ | year=1867 | pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> <ref name=Hourihane2012>{{cite book | author=Colum Hourihane | title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture | url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16 | page=16}}</ref> <ref name=HerrenBrown2002>{{cite book | author=Michael W. Herren | author2=Shirley Ann Brown | title=Christ in Celtic Christianity | url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201 | year=2002 | page=201}}</ref> <ref name=carrigadoon>{{lua idirlín | url = http://www.themountainguide.co.uk/ireland/carrigadoon-hill-map.htm | teideal = Carrigadoon Hill map &#124; Ireland &#124; UK hills & mountain Guide | work = Themountainguide.co.uk | dátarochtana = 2017-03-03}}</ref> <ref name=Curtis1829>{{cite book | author=Thomas Curtis | title=The London encyclopaedia | publisher=T. Tegg | url=https://archive.org/details/londonencyclopae12curt | year=1829 | pages=[https://archive.org/details/londonencyclopae12curt/page/167 167]–}}</ref> <ref name=society1879>{{cite book | author=Ossory archaeological society | title=Transactions | url=https://archive.org/details/transactions51socigoog | year=1879}}</ref> <ref name=Jones2012>{{cite book | author=Andrew Meirion Jones | title=Prehistoric Materialities | url=https://books.google.com/books?id=h3q2Y3GVpAEC&pg=PA41 | page=41}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ az856iz7qoad712vm0ekan48peflams 1314530 1314528 2026-05-21T11:44:24Z Marcas.oduinn 33120 1314530 wikitext text/x-wiki [ [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Tionscadal|Tionscadal]] ] * [[Speisialta:Statistics]] (23/10/25 -> reatha) ** 134 -> {{NUMBEROFACTIVEUSERS}} duine ar bhonn rialta ** 62,524 -> {{NUMBEROFARTICLES}} alt * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Teimpléid|Teimpléid]] atá ar fáil * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Wikidata list|Wikidata list]]s * [[:Catagóir:Leathanaigh le luas-scrios]] * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/An Féineachas|An Féineachas]]- * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Réigiúin|Réigiúin]]- (an tAontas Eorpach, NUTS srl.) * -[[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Lochanna|Lochanna]]- * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Comhshaol|Comhshaol]]/Timpeallacht * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Tuamaí|Tuamaí]]) * ([[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Téamh Domhanda|Téamh Domhanda]]) * [[Úsáideoir:Marcas.oduinn/Clár Dubh/Scéalta|Scéalta]] # [[James Clarence Mangan]]=[[Séamus Ó Mangáin]] # [[Áth Eine]] == Áth Eine == [[Íomhá:Ahenny high crosses, Co. Tipperary - geograph.org.uk - 206930.jpg | mion | '' Ardchrois Áth Eine - Reilig Chill Chlispín]] |coordinates = {{coord|52.4122|-7.3938|dim:100000_region:IE|format=dms|display=inline,title}} Is sráidbhaile agus [[baile fearainn]] é '''Áth Eine''' (Béarla: '''Ahenny''') suite i g[[Chontae Thiobraid Árann]].<ref name=logainm /> Tá clú agus cáil aige as ucht na n[[Ardchros]] Gaelach le fáil ann.<ref name=MonkSheehan1998 /> Gar den sráidbhaile i Mainistir Chill Chlispín,<ref name=Keane1867 /> feictear dhá chros den scoth.<ref name=Hourihane2012 /><ref name=HerrenBrown2002 /> == Stair '' Ahenny is situated close to the border dividing counties Tipperary and [[Contae Chill Chainnigh]], on the slopes of Carrigadoon Hill overlooking the valley of the river Lingaun.<ref name=carrigadoon /> Scattered remnants of a once thriving slate industry spanning the Tipperary-Kilkenny border-lands, act as reminders of modern Ahenny's roots.<ref name=Curtis1829 /> '' A number of megalithic tombs dot the landscape surrounding Ahenny, which was located in the ancient [[Osraige]]. Two kilometres east on Killmacoliver Hill is the Baunfree megalithic tomb, while two kilometres north, the [[Tuama Pasáiste an Chnoic Rua]] sits on a hill summit.<ref name=society1879 /> The Knockroe passage tomb shares similarities with [[Sí an Bhrú]], [[Cnóbha]] agus [[Loch Craobh]] and is one of the most decorated tombs outside of the Boyne valley group.<ref name=Jones2012 /> '' Ten kilometres to the west is [[Sliabh na mBan]], also with a [[Neoiliteach]] summit cairn. The An Loinneán rises on Sliabh na mBan and flows east for ten kilometres before turning south to flow through a valley idr na cnoic Carraig an Dúin agus Coill Mhic Oiliféara. == Crosa [[Íomhá:Kilklispeencross.jpg | mion | '' The Kilclispeen cross: an illustration from the 1857 book ''Illustrations of Some of the Most Interesting Sculptured Crosses of Ancient Ireland'']] '' The Ossory group of [[ardchros]]a are amongst the earliest (8th/9th century) examples of Celtic high crosses to be found in Ireland.<ref name=MonkSheehan1998 /> The Ahenny high crosses ([[Séadchomharthaí Náisiúnta na hÉireann|séadchomharthaí náisiúnta]] #124) are early examples, which still bear resemblance to their wooden predecessors. == Tagairtí {{reflist | refs = <ref name=logainm>{{lua idirlín | url = https://www.logainm.ie/47434.aspx | teideal = Áth Eine | work = logainm.ie | dátarochtana = 21-05-2026}}</ref> </ref> <ref name=MonkSheehan1998>{{cite book | author=Michael A. Monk | author2=John Sheehan | title=Early Medieval Munster | url=https://books.google.com/books?id=lRjFBdR3cLgC&pg=PA127 | page=127}}</ref> <ref name=Keane1867>{{cite book | author=Marcus Keane | title=The Towers and Temples of Ancient Ireland | publisher=Hodges, Smith | url=https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ | year=1867 | pages=[https://archive.org/details/bub_gb__tZUAAAAcAAJ/page/n176 145]–}}</ref> <ref name=Hourihane2012>{{cite book | author=Colum Hourihane | title=The Grove Encyclopedia of Medieval Art and Architecture | url=https://books.google.com/books?id=FtlMAgAAQBAJ&pg=PA16 | page=16}}</ref> <ref name=HerrenBrown2002>{{cite book | author=Michael W. Herren | author2=Shirley Ann Brown | title=Christ in Celtic Christianity | url=https://books.google.com/books?id=zDT-4fTqbgAC&pg=PA201 | year=2002 | page=201}}</ref> <ref name=carrigadoon>{{lua idirlín | url = http://www.themountainguide.co.uk/ireland/carrigadoon-hill-map.htm | teideal = Carrigadoon Hill map &#124; Ireland &#124; UK hills & mountain Guide | work = Themountainguide.co.uk | dátarochtana = 2017-03-03}}</ref> <ref name=Curtis1829>{{cite book | author=Thomas Curtis | title=The London encyclopaedia | publisher=T. Tegg | url=https://archive.org/details/londonencyclopae12curt | year=1829 | pages=[https://archive.org/details/londonencyclopae12curt/page/167 167]–}}</ref> <ref name=society1879>{{cite book | author=Ossory archaeological society | title=Transactions | url=https://archive.org/details/transactions51socigoog | year=1879}}</ref> <ref name=Jones2012>{{cite book | author=Andrew Meirion Jones | title=Prehistoric Materialities | url=https://books.google.com/books?id=h3q2Y3GVpAEC&pg=PA41 | page=41}}</ref> }} == Buntásc== __NOINDEX__ __NOTOC__ 1ancwqtcv1a7fj2qmn96z5oczz1drdx 0 90942 1314377 1311316 2026-05-20T17:00:57Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314377 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Coimeádach]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Sir David Roy Lidington'''. Rugadh é i [[Lambeth]], [[Londain]] ar an [[30 Meitheamh]] [[1956]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Lidington, David}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1956]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Buckinghamshire]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] [[Catagóir:Ridirí]] ljhq08iu6cinh86sl3t4uuiopgkiwrm 0 90943 1314383 1311425 2026-05-20T17:03:33Z Seachránaí 53315 1314383 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Victoria Mary Boswell Prentis'''. Rugadh í i m[[Banbury]] ar an [[24 Márta]] [[1971]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Prentis, Victoria}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí Sasanacha]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Oxfordshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] ieupvptf26f4jv7js1g0viriju0rq75 0 90945 1314379 1311340 2026-05-20T17:01:53Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314379 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Coimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Maria Frances Lewis Miller'''. Rugadh í i [[Wolverhampton]], [[Staffordshire]] ar an [[26 Márta]] [[1964]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Miller, Maria}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Hampshire]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Wolverhampton]] nxl9plbllm9iefxxtacgksz7n8d18ox 0 90950 1314390 1311680 2026-05-20T17:05:51Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314390 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Graham Charles Stuart'''. Rugadh é i [[Cathair Luail]], Cumberland ar an [[12 Márta]] [[1962]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Stuart, Graham}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1962]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Cumbria]] [[Catagóir:East Riding of Yorkshire]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] p0vhzyf0edz0zoo1tvtkti8snr6uryf 0 91745 1314342 1314231 2026-05-20T16:21:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314342 wikitext text/x-wiki Géag [[Eoghanachta]] na Mumhan ab ea an '''Eoghanacht Chaisil''', a bhí i gceannas le linn na 5ú go 10ú haoiseanna. Ainmnithe as [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Caiseal]] a bhí siad, príomhchathair ríocht luath-Chríostaí na Mumhan. De shliocht [[Óengus mac Nad Froích|Aonghusa mhic Nadh Froigh]], an chéad [[Ríthe na Mumhan|rí]] Críostaí na Mumhan, trína mhac, [[Feidlimid mac Óengusa|Feilimí mac Aonghusa]], ba ea iad. Sa seachtú haois, scar an teaghlach óna chéile ina dá leath. De shliocht [[Fíngen mac Áedo Duib|Fínghin mhic Aodha Dhuibh]] ba ea '''Cineál Finghín''', le clanna [[Uí Shúilleabháin]] agus [[Mhic Giolla Codha]]. Ba é de shliocht Fínghin é [[Feidlimid mac Crimthainn|Feilimí mac Criomhthainn]]. Agus de shliocht [[Faílbe Flann mac Áedo Duib|Failbhe Fhlainn mhic Aodha Dhuibh]] ba ea '''Clann Failbhe''', le clanna [[Mhic Cárthaigh]], [[Uí Cheallacháin]] agus [[Mhic Amhlaoibh]]. Bhí Mhic Cárthaigh i gceannas i [[Ríocht Dheasumhan]], tar éis do chuir na [[Normannaigh]] an ruaig orthu. Measadh gur bhall de chiorcal istigh na nEoghanacht ab ea an Eoghanacht Chaisil, i dteannta leis an [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]] agus an [[Eoghanacht Áine]]. Dháileadh na trí ghéag seo ríogacht na Mumhan eatarthu sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna. Tháinig an chuid is mó desna ríthe sa 9ú agus 10ú haoiseanna as an ngéag Chaisil ==Ríthe na nEoghanacht Chaisil== * [[Fíngen mac Áedo Duib]], bás 618 * '''[[Faílbe Flann mac Áedo Duib]]''', bás 639 * [[Máenach mac Fíngin]], bás 661 * [[Colgú mac Faílbe Flaind]], bás 678 * [[Cormac mac Ailello]], bás 712 * [[Tnúthgal mac Donngaile]], bás 820 * '''[[Feilimí mac Criomhthainn]]''', bás 847 * [[Áilgenán mac Donngaile]], bás 853 * [[Máel Gualae mac Donngaile|Máel Gualae]], bás 859 * '''[[Cormac mac Cuilennáin]]''', bás [[908]] * [[Cellachán Caisil]], bás 954 * [[Donnchad mac Cellacháin]], bás 963 ==Tagairtí sna hannála== Féach [[Annála Inis Faithlinn]] (AI) * AI954.2: ''Quies Duib Inse, sui-epscoip h-Erend, & Cellacháin, ríg Cassil, & Eladaich sapientis, abb Ruis Ailithir, & h-Uaraich, epscoip Imlecha Ibair, & Celechair, abb Cluana M. Nóis & Cluana Iraird, & Cormaicc h-Uí Maíl Sluaig, suí Muman, & Lugdach h-Ú Maíl Sempail, abb Domnaig Pátraic, & Cind Fáelad m. Suibne,{folio 17d} anchara Cluana Ferta Brenainn.'' <!-- * AI954.2: ''Repose of Dubh Inse, learned bishop of Ireland, and of Ceallachán, rí Chaisil, and of Éaladach the learned, abbot of [[Ros Ó gCairbre|Ros Ailithir]], and of Uarach, bishop of [[Imleach (Tiobraid Árann)|Imleach Iúir]], and of Céleachair, abbot of [[Cluain Mhic Nóis]] and [[Cluain Ioraird]], and of Cormac Ua Maíl Shluaig, learned sage na [[Mumhan]], and of Lugaid Ua Maíl Shempail, abbot of Domhnach Pádraig, and of Cenn Faelad son of Suibne, anchorite of [[Cluain Fearta|Cluain Fearta Bréanainn]]. --> ==Foinsí== * Byrne, Francis John (2001), ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm#eoghanacht Ireland's History in Maps] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] [[Catagóir:Eoghanachta]] 2wu06axjjtblobv1wo7z464hvkja7gc 0 91746 1314343 1239951 2026-05-20T16:22:02Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314343 wikitext text/x-wiki Géag na [[Eoghanachta|nEoghanacht]], ríthe na Mumhan le linn na 5ú-10ú haoiseanna, ab ea an '''Eóganacht Ghleanndamhnach'''. Ainmnithe as Gleanndamhnach ([[Gleannúir]], Contae Chorcaí) a bhí siad. De shliocht [[Óengus mac Nad Froích|Aonghusa mhic Nadh Fraoigh]], an chéad rí Críostaí na Mumhan, ab ea iad, trína mhac [[Eochaid mac Óengusa|Eochaidh mac Aonghasa]] agus a gharmhac, [[Crimthann Srem mac Echado|Criomhthann Sreamh mac Eochada]]. Measadh gur bhall de chiorcal istigh na nEoghanacht ab ea an Eoghanacht Ghleanndamhnach, i dteannta leis an [[Eoghanacht Chaisil]] agus an [[Eoghanacht Áine]]. Dháileadh na trí ghéag seo ríogacht na Mumhan eatarthu sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna. De réir rollaí na ríthe don 6ú haois, thagadh gach rí as an ngéag Gleanndamhnach. Dóibh siúd bunaithe ar na ''[[Laud 610|Sioncronachtaí Laud]]'', ámh, is dócha go bhfuil claonadh ann, óir gur scríobhadh iad i Mainistir [[Cluain, Contae Chorcaí|Chluana]], Contae Chorcaí, i lár na 8ú haoise, mainistir a bhíodh ag taibhiú leis an ngéag Gleanndamhnach. Fuair rí deireanach na géaga Gleanndamhnaigh sa bhliain 821. Níos deireanaí, tháinig an chlann [[Uí Chaoimh]] i gceannas Seo a leanas ríthe Caisil agus na Mumhan de chuid na hEoghanachta Gleanndamhnaigh: <i> * [[Coirpre Cromm mac Crimthainn]], bás 577 * [[Cathal mac Áedo]], bás 627 * [[Cathal Cú-cen-máthair]], bás 665 * [[Finguine mac Cathail]], bás 696 * [[Ailill mac Cathail]], bás 701 * '''[[Cathal mac Finguine]]''', bás 742 * [[Artrí mac Cathail]], bás 821 </i> ==Foinsí== * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm#eoghanacht Ireland's History in Maps] le Dennis Walsh ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] [[Catagóir:Eoghanachta]] s7pu2xtcioammzbfexytabpmvl9l5yj 0 91747 1314346 1180281 2026-05-20T16:23:22Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314346 wikitext text/x-wiki Géag [[Eoghanachta]] na Mumhan, i gceannas le linn na 5ú–12ú haoiseanna, ba ea an '''Eoghanacht Áine (Cliach)'''. De shliocht '''Ailealla mhic Nadh Fraoigh''', deartháir [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fraoigh]], an chéad rí Críostaí na Mumhan, ba ea iad. Ainmnithe as an gcnoc le taobh an tsráidbhaile, [[Cnoc Áine]], in oirthear [[Contae Luimnigh]], atá siad. Faightear an tuath seo, darb ainm ''Cliú'', i lár {{h|barúntacht}} [[An Déis Bheag|na Déise Bige]]. Príomhionad eaglasta na Mumhan ab ea an sráidbhaile in aice láimhe, [[Imleach Iubhair]], i rith na haimsire úd. Measadh gur bhall de chiorcal istigh na nEoghanacht ab ea an Eoghanacht Áine, i dteannta leis an [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]] agus an [[Eoghanacht Chaisil]]. Dháileadh na trí ghéag seo ríogacht na Mumhan eatarthu sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna. Sa 7ú agus 8ú haoiseanna, ba é muintir Uí Éanna, de shliocht Éanna mhic Criomhthainn ua Ailealla, príomhchlann na hEoghanachta Áine. Ba é ''[[Cenn Fáelad hua Mugthigirn]]'' ar dhuine desna ríthe dearanacha na Mumhan ón teaghlach seo. Faoin 12ú haois, ba é muintir Uí Chiarmhaic agus/nó [[Uí Chiarba]] an phríomhchlann. Cuireadh ó rath iad le h[[ionradh na Normannach ar Éirinn]]. ==Foinsí== * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm#eoghanacht Ireland's History in Maps] le Dennis Walsh ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] [[Catagóir:Eoghanachta]] aqz7bz47625y5krcdr2a5h62rn4jql9 0 91748 1314344 1314233 2026-05-20T16:22:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314344 wikitext text/x-wiki Géag [[Eoghanachta]] na Mumhan ab ea an '''Eoghanacht Locha Léin''' nó '''Ui Chaibre Luachra'''. Áirítear iad sa chiorcal amuigh na nEoghanacht. Bhí a gcuid tailte suite san [[Iarmhumhain]]. Seanainm is ea Luachair a thugtaí ar cheantar mór ar theorainneacha na gContaetha Corcaí, Ciarraí agus Luimnigh. Tá Sliabh Luachra ann fós, agus tá [[Loch Léin]] gar do [[Cill Áirne|Chill Airne]]<ref name="Book of Munster">''Leabhar Muimhneach''</ref> Sinsear na géige ab ea Caibre Luachra mac [[Conall Corc| Coirc mhic ''Lugdach'']] le [[Mongfind|Moingfhionn]] iníon ''Feredaigh'', rí na [[Cruithnigh|gCruithnach]]. Sliocht den séú glúin aníos ó [[Eoghan Mór]], sinsear na nEoghanacht, ab ea Caibre. Chuaigh sé siar thar ''Luachair Deadhaid'' (Sliabh Luachra) chun a ríora a bhunaigh.<ref name="Book of Munster"/> Bhí roinnt clann i gceannas Locha Léin, san áireamh na clanna Uí Chathail, Uí Fhlainn, Uí Mhuircheartaigh agus Uí Chearbhaill. Faoin 12ú haois, bhí an Eoghanacht úd clóite ag na hUí Dhonnchadha den [[Eoghanacht Raithlinn]] as Corcaigh.<ref>''Annals of Innisfallen''</ref> Bhí gaol saorchineáil ag an ngéag Locha Léin le ríthe Caisil, agus glaoitear go minic orthu sna hannála ríthe Iarluachra<ref>T. M. Charles-Edwards</ref> nó ríthe Locha Léin. Óir nár bhaill den chiorcal istigh iad, níor creideadh ach go hannamh duine acu ina rí Caisil, ach san áireamh a leanas:<ref>T.M.Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland''</ref> * ''[[Dauí Iarlaithe mac Maithni]] (c. 500) * [[Áed Bennán mac Crimthainn|Aodh Beannáin mac Criomhthainn]], bás 618 * [[Máel Dúin mac Áedo|Maol Dúin mac Aodha]], bás 786 * ''[[Ólchobar mac Cináeda|Ólchobhar mac Cinnéide]], bás 851 (Eoghanacht Áine?) ==Féach freisin== * [[Eoghanachta]] * [[Ríthe na Mumhan]] ==Foinsí== * O'Keeffe, ''Book of Munster'' ==Naisc sheachtracha== * ''[http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/munster.htm The tribes of Munster]'' le Dennis Walsh ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] [[Catagóir:Eoghanachta]] 5fgtvicnlumvd0otuts4iyg8o5f2v3h 0 91749 1314345 1314226 2026-05-20T16:23:00Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314345 wikitext text/x-wiki Géag [[Eoghanachta]] na [[Mumhan]], a bhí i gceannas i gcaitheamh na 5ú-10ú haoiseanna, ab ea an '''Eoghanacht Raithlinn''' nó '''Uí Eochach Mumhan'''. Ainmnithe as Raithleann atá siad, ceantar thart timpeall [[Droichead na Bandan]]. Creideann seandálaithe go bhféadfadh sé go mbeadh Ráth an Gharráin, i bparóiste Theampall Mártan gar do Bhandain, é ríchathaoir na hEoghanachta Raithlinn. De shliocht Eochaid mac Cais mhic [[Conall Corc|Conaill Choirc]] atá siad. ==Stair== Sa 6ú haois, scar an chlann Uí Eochach Mumhan ina dhá leath, Uí Laoghaire agus an Cineál Aodha (Sean-Ghaeilge ''Cenél nÁeda''). De shliocht garmhac Eochada, [[Áed Ualgarb mac Crimthainn|Aodh Ualgarbh mac Criomhthainn]], ab ea an Cineál Aodha. Tá barúntacht Chineál Aodha i ndeisceart Chontae Chorcaí ainmnithe astu. Fo-chalnn thábhtacht an chineáil seo ab ea an Cineál Béice (Sean-Ghaeilge ''Cenél mBéicce''), de shliocht Bhéic mhic Fearghasa, a bhfuil barúntacht [[Cineál mBéice]] ainmnithe as. In am trátha, Uí Mhathghamhna nó Uí Mhathúna ab ea iad. Ba bhall den ghéag seo ab ea [[Máel Muad mac Brain|Maol Muadh mac Brain]]. De shliocht garmhac Eochada, [[Lóegaire mac Crimthainn|Laoghaire mac Criomhthainn]], ab ea an Cineál Laoghaire. Leath siad siar i dtreo Bheanntraí chomh luath is an 8ú haois. Príomhchlann níos deireanaí ina measc ab ea Uí Donnchadha, clann a lonnaigh níos deireanaí fós i gContae Chiarraí, agus a d'éirigh i gceannas ar an [[Eoghanacht Locha Léin]]. Seasann [[Uí Dhonnchadha na nGleann]], Tiarna Ghleann Fleisce, fós i measc [[Rítheaghlaigh Ghaelacha|Rítheaghlach Gaelach]]. Ní raibh baill den ghéag Raithlinn ach go hannamh ina rí na Mumhan. De réir an seanchais, fuair Mac Cais bás roimh a athair, thóg Conall Corc oidhreacht a mhic, agus chuir sé ina ionad a gharmhac féin, ''Echu'', agus dá bharr<!--ní thuigim???--> cuireadh cosc orthu as ciorcal istigh na nEoghanacht. * [[Feidlimid mac Tigernaig|Feilimí mac Tiarnaigh]] * ''Dub-dá-Bairenn mac Domnaill * [[Máel Muad mac Brain|Maol Muaidh mac Brain]] Bhí an ghéag Raithlinn leath-neamhspleách i n[[Deasmhumhain]], cé go bhféadfadh é go raibh siad faoi cheannas na hEoghanachta Locha Léin ó an go ham go déanach sa 6ú agus 7ú haoiseanna, agus iad i mbarr a gcumhacht. Ina dhiaidh sin ámh, bhain na hUí Dhonnchadha an lámh in uachtar amach sa cheantar úd, le cabhair ó Chaiseal féin. ==Féach freisin== * [[Deasmhumha]] * [[Iarmhumha]] ==Foinsí== * Byrne, Francis John (2001), ''Irish Kings and High-Kings'', Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm#eoghanacht Ireland's History in Maps] le Dennis Walsh ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] [[Catagóir:Eoghanachta]] 41ziq9j5w98xcssavbfksdm9d4afoa0 0 91750 1314347 1241911 2026-05-20T16:23:52Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314347 wikitext text/x-wiki Géag [[Eoghanachta]] na Mumhan, a bhí i gceannas le linn na 5ú-10 haoiseanna, an rá an '''Eoghanacht Oirthir Cliach''' ([[Sean-Ghaeilge]] ''Eóganacht Airthir Cliach''). Ainmnithe as Cliú, tuath in oirthear [[Contae Luimnigh|Luimnigh]] agus cuid de [[Contae Thiobraid Árann|Thiobraid Árann]], thart timpeall [[Tiobraid Árann (baile)|baile Thiobraid Árann]]. De shliocht [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fraoigh]], chéad rí Críostaí na Mumhan trína mhac, [[Eochaid mac Óengusa|Eochaidh]] agus garmhac, Crimthann ''Dearcon''. Ina ball den Arada Cliach, miondream as Cliú, ab ea Dearcon, máthair Criomhthainn, . Bíodh is gur ghaolmhar ab ea Oirthear Cliú ó thaobh ginealaigh agus tíreolaíochta le ciorcal istigh na nEoganacht (Gleanndamhnach, Caiseal agus [[Eoghanacht Áine|Áine]] san áireamh), níor roinneadh ríogacht na Mumhan leo sa 7ú agus formhór den 8ú haoiseanna. Ba é [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]] an t-aon rí deimhnithe amháin ón ngéag seo. ==Foinsí== * Byrne, Francis John (2001), Irish Kings and High-Kings, Baile Átha Cliath: Four Courts Press, {{ISBN|978-1-85182-196-9}} * Charles-Edwards, T. M. (2000), ''Early Christian Ireland'', Cambridge: Cambridge University Press, {{ISBN|0-521-36395-0}} * ''[http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/munster.htm#eoghanacht Ireland's History in Maps]'' le Dennis Walsh ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] [[Catagóir:Eoghanachta]] inn4tqmgdr293hbxr62zqaz5ej4d9ha 0 91751 1314348 1314242 2026-05-20T16:24:20Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314348 wikitext text/x-wiki Géag [[Eoghanachta]] na Mumhan ba ea an '''Eoghanacht ''Ninussa'''''. De réir Francis John Byrne: :Lonnaigh siad i n-iarthuaisceart Chontae an Chláir<ref>[[Corca Mrua]] agus [[Boirinn]]</ref> agus Árainn, is amhlaidh tar éis conas an cheantair úd sa 5ú haois, agus bhí siad tábhacht go leor le go gcuirfí iad leis na seacht bpríomhghéaga na nEoghanacht agus [[Leabhar Gabhála na hÉireann]] á thiomsú san 8ú haois. Bhí an oiread sin cáile acu c. 900 um laoch seanscéil cháiliúil a sholáthar,<ref>Ailill Ochair Ága, athair Mhaoil Dhúin, laoch an scéil ''[[Maol Dúin|Immram curaig Mail Dúin]]''</ref> ach is amhlaidh gur sáraíodh iad faoi dheireadh na 10ú haoise, agus ní fhaightear iad sna hannála nó na ginealaigh. Níl ach tagairtí fánacha níos deireanaí díobh, agus iad siúd mealltach seachas eolasach, agus tugann siad le tuiscint gur seanchaite nach mór iad. Is iad baile agus dún [[Eoghanacht (baile fearainn)|Eoghanachta]]<ref>cf. [[Dún Aonghasa]]</ref> ar oileán Árann an t-aon iarsma cinnte amháin acu. ==Foinsí== * "The Eóganacht Ninussa", [[Francis John Byrne]], in ''[[Éigse (iriseán)|Éigse]]'' 9, 1958/61, cuid 1, ll.&nbsp;18–29, 200 [corrig.]. * "Origins of the Eoghnachta", David Sproule, ''[[Ériu (iriseán)|Ériu]]'' 35, 1984, ll.&nbsp;31–37. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} {{DEFAULTSORT:Eoghanacht Ninussa}} [[Catagóir:Ríthe na Mumhan]] [[Catagóir:Eoghanachta]] nmwnlrooxaqikhy9qg2nifbtrwrc8gk 0 91984 1314394 1302871 2026-05-20T17:07:22Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ 1314394 wikitext text/x-wiki Dream Gaelach in Éirinn ná meánaoise ba ea na '''Chiarraí''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Ciarraige'''). ==Sanasaíocht== Is éard atá san ainm ''Ciarraige'' na ''Ciar'' mac [[Fergus mac Róich|Fearghasa mhic Róigh]], agus ''-riage'', ríocht (muintir, fine), 'sé sin, de shliocht Chiar. ==Géaga Ciarraí== Fuarthas géaga Ciarraí ar fud na hÉireann: * ''[[Ciarraige Luachra]]'' – suite i dtuaisceart [[Contae Chiarraí|Chontae Chiarraí]] agus [[Sliabh Luachra]], a bhfuil dtús ainmnithe a astu * ''Ciarraige Altraige - Mocu Alti''; ina gcónaí thar timpeall Thrá Laoi Tralee, iarthuaisceart Chontae.{{sfn|Kenney|1883|p=53}} * ''[[Ciarraige Cuirche]]'' – suite taobh ó dheas de [[Cathair Chorcaí|Chathair Chorcaí]] mar atá inniu ann, i g[[cúige Mumhan]]. * ''[[Ciarraige Aí]]'' – ''[[Magh Luirg]]'', [[Contae Ros Comáin]], i g[[cúige Chonnacht]]. * ''[[Ciarraige Locha na nÁirne]]'' – oirthear [[Contae Mhaigh Eo]] i gConnachta. * ''[[Ciarraige Airtig]]'' – ar Mhaigh Airtigh, iarthuaisceart Chontae Ros Comáin, paróiste Tigh Baoithín. * ''Ciarraige Diurgí'' – áit éigin i Mumhain. * ''Ciarraige Irluachra'' – taobh thiar de [[Sliabh Luachra|Shliabh Luachra]], gar do [[Ciarraige Luachra|Chiarraí Luachra]]. * ''Ciarraige Sléibhe'' – suite i g[[Contae Phort Láirge]] mar atá inniu ann. * ''Ciarraige Muman'' * ''Ciarraige Choinchenn'' – láthair éiginnte. * ''Ciarraige Conmend'' – láthair éiginnte. * ''Ciarraige Maige Glais'' – oirthuaisceart ''[[Ciarraige Aí|Maigh Ai]]'' i Magh Loirg, tuaisceart Ros Comáin.{{sfn|MacNeill|1932|p=15}} * ''Ciarraige Des Cechair'' – b'fhéidir i ''d[[Tethba]]'', i g[[Contae an Longfoirt]] sa lá atá inniu ann. * ''[[Ciarraige Óic Bethra]]'' – suite i ''n[[Aidne]]'', taobh ó dheas de [[Contae na Gaillimhe|Chontae na Gaillimhe]] anois. ==Féach freisin== * [[Conmhaicne]] ==Foinsí== * ''Irish Kings and High Kings'', ll. 160, 236, 247, [[Francis John Byrne]], 3ú heagrán, Baile Átha Cliath, 2001 * ''Ciarraige'', ll. 165-174, ''Some Early Connacht Population Groups'', [[Nollaig Ó Muraíle]], in ''Seachas: Studies in Early and Medieval Irish Archaeology, History and Literature in Honour of [[Francis J. Byrne]]'', eag. Alfred P. Smyth, Four Courts Press, Baile Átha Cliath, ll. 161–177, 2000. {{ISBN|1-85182-489-8}}. * {{ cite journal | last = Mac Néill | first = Eoin | author-link = Eoin Mac Néill | title = The Vita Tripartita of St. Patrick. | journal = Ériu | volume = 11 | year = 1932 | pages = 1–41 | ref = harv | jstor = 30008085 }} *{{ cite journal | title = The Legend of St. Brendan | journal = Proceedings and transactions of the Royal Society of Canada. Délibérations et mémoires de la Société royale du Canada | first = James F. | last = Kenney | publisher = Royal Society of Canada | year = 1883 | url = https://archive.org/download/proceedingstrans314roya/proceedingstrans314roya.pdf#53 | ref = harv }} ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Category:Ulaid]] {{síol}} 2hsn5sjpqcxct41r2lrhxx85o4ur3cl 0 91986 1314393 1267674 2026-05-20T17:06:57Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Teimpléad 1314393 wikitext text/x-wiki [[Tuath]] Gaelach i g[[Contae an Chláir]] ba ea '''Corco Mrua'''.<ref>J. MacKillop, A Dictionary of Celtic Mythology. 2004</ref> Tá [[barúntacht]] ann leis an ainm céanna sa lá atá inniu ann. [[Íomhá:Baronies of Clare.jpg|thumb|Barúntachtaí Contae an Chláir of Clare, le Corca Mrua taobh ó thuaidh.]] ==Ríthe Chorca Mrua== Féach [[Annála Inis Faithlinn]] le tuilleadh tagairtí: * Torpaid, bás 769. * Flaithbertach mac Dub Ruip, bás 873. * Cet mac Flaithbertach, 907-919 * Aniudán mac Mael Gorm, bás 936. * Conchobar mac Mael Sechnaill, fl. 993, bás 1003. * Cathal mac Conchobur, bás 1015 * Lochlainn, bás 1015. * Conchobar mac Mael Sechnaill, bás 1027. * Congalach Ua Lochlainn, bás 1045. * Anad Ua Lochlainn, maraithe 1060. * Conchobar Ua Chonchobuir, bás 1104 ==Annála Inis Faithlinn== Faightear an Chorca Mrua i n[[Annála Inis Faithlinn]] mar a leanas (neamh iomlán): {| class=wikitable ! width=20% | # ! width=40% | Sean-Ghaeilge ! width=40% | NuaGhaeilge |- valign=top | 907.2 | Cett mc. Flaithbertaich do gabail rige Corcu Mruad. | Ceat mac Flaithbheartaigh, do ghabh ríoga Chorca Mrua. |- valign=top | 919.1 | Mors Ceitt mc. Flaithbertaich, rí Corcu Mruad. | ''Mors'' (bás) Cheit mhic Flaithbheartaigh, rí Chorca Mrua. |- valign=top | 936.2 | Mors Ánrudain meicc Maíl Guirm, rig Corcu Mruad. | Mors Ánrudhán mhic Mhaoil Ghoirm, rí Chorca Mrua. |- valign=top | 983.2 | Coblach mór la Brian mc. Cennetich h-i crich Connacht co rubad anaill<!--?--> dia Sluag and, .i. Mael Sechnaill mc. Coscraig & Find mc. Dubchróin, & Lochlaind mc. Maíl Sechnaill, rigdomna Corcu Mruad. Dochotar a Suatrich iar tír in h-Ú Briuin coro lad ár mór ettarru & h-Ui Briuin. | Cabhlach mór le Brian mac Cinnéide i gcríocha Connachta agus maraíodh cuid dá shlua ann, .i. Maol Seachnaill mac of Coscraigh agus Fionn mac Dubhchróin agus Lochlainn mac Maoil Sheachnaill, rídhamhna<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/rídhamhna rídhamhna], oidhre ríoga, ar teanglann.ie</ref> Chorca Mrua. Chuaigh a suaitrigh<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/suaitreach suaitreach], saighdiúir, ar</ref> ar tír in Uí Bhriúin, agus ár mór eatarthu agus Uí Bhriúin. |- valign=top | 993 | Ár mór for Connachta ré ríg Corcu Mruad, .i. re Conchobur mc. Maíl Sechnaill, co torchair<ref>[https://www.teanglann.ie/ga/fgb/torchair torchair], tit, ar teanglann.ie</ref> and Ruaidri macc Coscraich, rí h-Ua m-Briuin, & alii multi | Ár mór ar Chonnachta le rí Chorca Mrua, .i. le Conchúr mac Maoil Sheachnaill, agus gur thit ann Ruaidrí mac Coscraigh, rí Uí Briúin, agus ''alii multi |- valign=top | 996.7 | Ár Corcu Mruad i Connachtaib i torchair Muirgius mc. Ruadri. | Ár Chorca Mrua i gConnachta, inar thit ''Muirgius'' mac Ruairí |- valign=top | 1003.3 | Guin Conchobuir m. Maíl Sechnaill, ríg Corcu Mruad ... | Goin Conchúir mhic Mhaoil Sheachnaill, rí Chorca Modruad, ... |- valign=top | 1015.4 | Cathal mc. Conchobuir & Lochlaind a brathair do marbad tre f(ell )gail a n-dis assa rig(e), cách díb i n-degaid alaile i r-rígu Corcu Mdruad | Maraíodh go fealltach Cathal mac Conchúir agus Lochlainn a bhráthair, an dís as a ríogacht, cách díobh i ndiaidh a chéile i ríogacht Chorca Mrua |- valign=top | 1016.6 | Ár n-Arne diaro marbad h-Ua Lochlaind, rígdamna Corcu Mruad, h-i Purt Chiarain i n-Áraind, .i. Conmacne rod marb. | Ár Árann, inar maraíodh Ua Lochlainn, rídhamhna Chorca Mrua, i bPort Chiaráin i nÁrainn, .i. ''Conmaicne'' do mharú. |- valign=top | 1017.4 | Mors Donnchada mc. Duib da Bairend do marbad do Mael Muad. | Mors Donnchadha mac Duibh dá Baireann. Maol Muadh do mharú. |- valign=top | 1023.5 | h-Ua Duib da Bairend do dallad | Ua Duibh dá Baireann do dhallú |- valign=top | 1027.5 | Bás Conchobuir m. Maíl Sechnaill, rí Corcu Mruad. | Bás Conchúir mhic Mhaoil Sheachnaill, rí Chorca Mrua |- valign=top | 1094.3 | Sil Murethaig do chor áir móir for Corco Mbruad & for iarthur Connacht, ocus h-Ua Flaithfertaig & h-Ua Conchobair meic Maíl Sechnaill do élúd ass. | Chuir [[Síol Muireadaigh]] ár mór ar an Chorca Mrua agus ar iarthair Connacht, d'éalaigh Ua Flaithbheartaigh agus ó Conchúir, mhic Mhaoil Sheachnaill as. |} ==Féach freisin== * [[Fergus mac Róich|Corc mac Fearghasa]] ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Ulaid]] {{síol}} s0xgn6rymailelo6481q445osgelg51 0 92100 1314515 1313887 2026-05-21T06:43:47Z Marcas.oduinn 33120 /* Foinsí */ Naisc 1314515 wikitext text/x-wiki Téacs meánaoiseach is ea '''Seanchas Fála Chaisil''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Senchas Fagbála Caisil''') a insítear an scéal faoi bhunúis ríogacht [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Chaisil]]. Tá dhá leagan atá ar marthain, san fhoinse chéanna. Measann Myles Dillon go dtéann an chéad chiud (§§ 1-3) siar go dtí an 8ú haois, agus an dara chuid (§§ 4-8) go coinníollach go dtí an 10ú haois.<ref>Dillon, "The Story of the Finding of Cashel." ll. 63-4.</ref><ref>Iontráil ''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Senchas_fagb%C3%A1la_Caisil_ocus_beandacht_r%C3%ADg Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg]'' ar CODECs</ref> ==Fianaise== Caomhnaítear téacs na leaganacha ach amháin sa [[Seanchas Mór]]<ref>[[Seanchas Mór]], Ollscoil na Tróinide, LS 1336, cód seilf H. 3.17, V, coll.&nbsp;768 – 773</ref> in [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]. Déantar tagairt fhánach don scéal i [[Leabhar na gCeart]].<ref>Dillon, ''Lebor na Cert''. ll. 2-5.</ref> ==Achoimre== ===An chéad leagn, §§ 1-3=== Bhí ''Duirdriu'', muicí rí [[Éile]], agus ''Cuirirán'', muicí rí [[Múscraige|Mhúscraí]], ag tabhairt measa dá gcuid muc i gcoillte Caisil nuair a thit a chodladh orthu. Bhí fís acu ansion, ina raibh aingeal Dé ag beannacht an chéad rí Caisil, [[Conall Corc]] mac ''Luigdech'', agus ríthe [[Eoghanachta]] na Mumhan dá shliocht. Agus an scéal seo inste aige dá rí féin, ''Conall mac Nenta Con'', fuair Duirdriu na tailte timpeall Caisil agus dhíol sé do Chonall Corc iad. Is é de bharr seo go raibh ceart seacht gcumhal tugtha dá shliocht, ''Uí Duirdrenn'', ag an rí Caisil. Tugtar ansin liosta ríthe ó Chonall Corc go [[Dub Lachtna]] (9ú haois), i dteannta le roscaireacht darb ainm ''Dicta Cuirirán Muiceda''. ===An dara leagan, §§ 4-8=== Oíche amháin, d'fhan dhá mhuicí, ''Duirdriu'' agus ''Cuirirán'' ag ''Clais Duirdrenn'', taobh ó thuaidh de Chaiseal. Bhí fís fháidhiúil acu beirt, ina bhac siúd teacht [[Naomh Pádraig|Néimh Phádraig]] go hÉirinn. An oíche dár gcionn, bhí dara dtús acu, they enjoyed a magnificent feast agus d'fhógair aingeal go mbronnfaí ríogacht na Mumhan ar an gcéad duine a lasfadh tine ar Chaiseal. D'inis ''Cuirirán'' scéal a fhíse do Chonall Corc, mac rí na Mumhan, a rith gan mhoill chun tine a lasadh ag Dún Coirc i gCaiseal. D'eagraigh sé ann fleá fhlaithiúil, an chéad cheann ar Chaiseal. Ar iarratas Choirc, chuaigh na muicithe chuig a ríthe féin, um cuireadh chun na fleá a thabhairt dóibh. Ag ''Fíad Duma in Muiceda'', d'inis ''Druidriu'' [''sic'' in ionad ''Duirdriu''] an scéala do Chonall rí Éile. Dheimhnigh na draoithe an scéal, ar an drochuair dó, óir go raibh na tailte i seilbh a ríochta. Dá bharr, mháirseáil Conall ó dheas go Caiseal. Ar a theacht ann, ámh, cuireadh fáilte roimh Chonall. Ar a iarratas, thug ''Druidriu'' beannacht ainglí do Chorc agus d'fhógair sé é mar rí na Mumhan. As ucht seo, bhronn Corc luach a shaothair ar an muicí. Ón am sin i leith, bhíodh sé de cheart ag ''Uí Druidrenn'' gach rí nua Caisil a fhógairt, agus thugtaí seacht gcumhala dóibh mar chúiteamh. Chosnódh an bheannacht i dteannta sin ríthe Caisil ar anbhás mura dhéanfaidís faillí ina gcuid dualgas fhírinne agus cheart dlí (''cf''. ''[[fír flathemon]]''). Leanann an téacs ar aghaidh, ag insint gur tharla seo seasca bliain roimh bhaisteadh [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadha Fraoigh]] le Naomh Pádraig; agus gur chuir Aonghas "Cáin Bhaisteadh Phádraig" tri-bhliaintiúil i bhfeidhm sa Mhumhain, a gearradh go dtí réimse rí Chormaic. ==Foinsí== * [[Myles Dillon|Dillon, Myles]] (eag. agus aistr.), "The Story of the Finding of Cashel." ''Ériu'' 16 (1952): 61-73 H 3.17. Faightear ábhair le haghaidh eagrán Dillon sna hiriseáin a leanas: ** [[Vernam Hull|Hull, Vernam]], "Two passages in ''The Story of the Finding of Cashel''." [[Zeitschrift für celtische Philologie]] 30 (1967). 14-6. ** Hull, Vernam, "Varia Hibernica, no. 2: ''móaigid''." ''[[Celtica (iriseán)|Celtica]]'' 5 (1960): 136–7. ** Hull, Vernam, "Notes on Irish texts, no. 3: A passage in ''Senchas fagbála Caisil''." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 29 (1962/64): 187–8. * Dillon, Myles (eag. agus aistr.). ''Lebor na Cert. The Book of Rights''. Irish Texts Society 46 (1962). * ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G102900 Lebor na Cert]'' ar CELT. ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20080507075717/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Senachas_Fagbala_Caisil.htm Cycles of the Kings, by Dan M. Wiley]. * [http://www.ucd.ie/tlh Thesaurus Linguae Hibernicae] (le haghaidh eagráin digitigh le Dillon) * [https://codecs.vanhamel.nl/Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg Senchas fagbála Caisil ⁊ beandacht ríg] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} {{DEFAULTSORT:Senchas Fagbala Caisil}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] tpx98alve25oibs3am9kfwcr8obhw2g 1314516 1314515 2026-05-21T06:44:39Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ Eagrú 1314516 wikitext text/x-wiki Téacs meánaoiseach is ea '''Seanchas Fála Chaisil''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Senchas Fagbála Caisil''') a insítear an scéal faoi bhunúis ríogacht [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Chaisil]]. Tá dhá leagan atá ar marthain, san fhoinse chéanna. Measann Myles Dillon go dtéann an chéad chiud (§§ 1-3) siar go dtí an 8ú haois, agus an dara chuid (§§ 4-8) go coinníollach go dtí an 10ú haois.<ref>Dillon, "The Story of the Finding of Cashel." ll. 63-4.</ref><ref>Iontráil ''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Senchas_fagb%C3%A1la_Caisil_ocus_beandacht_r%C3%ADg Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg]'' ar CODECs</ref> ==Fianaise== Caomhnaítear téacs na leaganacha ach amháin sa [[Seanchas Mór]]<ref>[[Seanchas Mór]], Ollscoil na Tróinide, LS 1336, cód seilf H. 3.17, V, coll.&nbsp;768 – 773</ref> in [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]. Déantar tagairt fhánach don scéal i [[Leabhar na gCeart]].<ref>Dillon, ''Lebor na Cert''. ll. 2-5.</ref> ==Achoimre== ===An chéad leagn, §§ 1-3=== Bhí ''Duirdriu'', muicí rí [[Éile]], agus ''Cuirirán'', muicí rí [[Múscraige|Mhúscraí]], ag tabhairt measa dá gcuid muc i gcoillte Caisil nuair a thit a chodladh orthu. Bhí fís acu ansion, ina raibh aingeal Dé ag beannacht an chéad rí Caisil, [[Conall Corc]] mac ''Luigdech'', agus ríthe [[Eoghanachta]] na Mumhan dá shliocht. Agus an scéal seo inste aige dá rí féin, ''Conall mac Nenta Con'', fuair Duirdriu na tailte timpeall Caisil agus dhíol sé do Chonall Corc iad. Is é de bharr seo go raibh ceart seacht gcumhal tugtha dá shliocht, ''Uí Duirdrenn'', ag an rí Caisil. Tugtar ansin liosta ríthe ó Chonall Corc go [[Dub Lachtna]] (9ú haois), i dteannta le roscaireacht darb ainm ''Dicta Cuirirán Muiceda''. ===An dara leagan, §§ 4-8=== Oíche amháin, d'fhan dhá mhuicí, ''Duirdriu'' agus ''Cuirirán'' ag ''Clais Duirdrenn'', taobh ó thuaidh de Chaiseal. Bhí fís fháidhiúil acu beirt, ina bhac siúd teacht [[Naomh Pádraig|Néimh Phádraig]] go hÉirinn. An oíche dár gcionn, bhí dara dtús acu, they enjoyed a magnificent feast agus d'fhógair aingeal go mbronnfaí ríogacht na Mumhan ar an gcéad duine a lasfadh tine ar Chaiseal. D'inis ''Cuirirán'' scéal a fhíse do Chonall Corc, mac rí na Mumhan, a rith gan mhoill chun tine a lasadh ag Dún Coirc i gCaiseal. D'eagraigh sé ann fleá fhlaithiúil, an chéad cheann ar Chaiseal. Ar iarratas Choirc, chuaigh na muicithe chuig a ríthe féin, um cuireadh chun na fleá a thabhairt dóibh. Ag ''Fíad Duma in Muiceda'', d'inis ''Druidriu'' [''sic'' in ionad ''Duirdriu''] an scéala do Chonall rí Éile. Dheimhnigh na draoithe an scéal, ar an drochuair dó, óir go raibh na tailte i seilbh a ríochta. Dá bharr, mháirseáil Conall ó dheas go Caiseal. Ar a theacht ann, ámh, cuireadh fáilte roimh Chonall. Ar a iarratas, thug ''Druidriu'' beannacht ainglí do Chorc agus d'fhógair sé é mar rí na Mumhan. As ucht seo, bhronn Corc luach a shaothair ar an muicí. Ón am sin i leith, bhíodh sé de cheart ag ''Uí Druidrenn'' gach rí nua Caisil a fhógairt, agus thugtaí seacht gcumhala dóibh mar chúiteamh. Chosnódh an bheannacht i dteannta sin ríthe Caisil ar anbhás mura dhéanfaidís faillí ina gcuid dualgas fhírinne agus cheart dlí (''cf''. ''[[fír flathemon]]''). Leanann an téacs ar aghaidh, ag insint gur tharla seo seasca bliain roimh bhaisteadh [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadha Fraoigh]] le Naomh Pádraig; agus gur chuir Aonghas "Cáin Bhaisteadh Phádraig" tri-bhliaintiúil i bhfeidhm sa Mhumhain, a gearradh go dtí réimse rí Chormaic. ==Foinsí== * [[Myles Dillon|Dillon, Myles]] (eag. agus aistr.), "The Story of the Finding of Cashel." ''Ériu'' 16 (1952): 61-73 H 3.17. Faightear ábhair le haghaidh eagrán Dillon sna hiriseáin a leanas: ** [[Vernam Hull|Hull, Vernam]], "Two passages in ''The Story of the Finding of Cashel''." [[Zeitschrift für celtische Philologie]] 30 (1967). 14-6. ** Hull, Vernam, "Varia Hibernica, no. 2: ''móaigid''." ''[[Celtica (iriseán)|Celtica]]'' 5 (1960): 136–7. ** Hull, Vernam, "Notes on Irish texts, no. 3: A passage in ''Senchas fagbála Caisil''." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 29 (1962/64): 187–8. * Dillon, Myles (eag. agus aistr.). ''Lebor na Cert. The Book of Rights''. Irish Texts Society 46 (1962). * ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G102900 Lebor na Cert]'' ar CELT. ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20080507075717/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Senachas_Fagbala_Caisil.htm Cycles of the Kings], le Dan M. Wiley. * [http://www.ucd.ie/tlh Thesaurus Linguae Hibernicae] (le haghaidh eagráin digitigh le Dillon) * [https://codecs.vanhamel.nl/Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg Senchas fagbála Caisil ⁊ beandacht ríg] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} {{DEFAULTSORT:Senchas Fagbala Caisil}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] fpsga3hb7tw12dqc88tp3jkq6r442k7 1314517 1314516 2026-05-21T06:46:03Z Marcas.oduinn 33120 /* An chéad leagn, §§ 1-3 */ Nasc 1314517 wikitext text/x-wiki Téacs meánaoiseach is ea '''Seanchas Fála Chaisil''' ([[Sean-Ghaeilge]] '''Senchas Fagbála Caisil''') a insítear an scéal faoi bhunúis ríogacht [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Chaisil]]. Tá dhá leagan atá ar marthain, san fhoinse chéanna. Measann Myles Dillon go dtéann an chéad chiud (§§ 1-3) siar go dtí an 8ú haois, agus an dara chuid (§§ 4-8) go coinníollach go dtí an 10ú haois.<ref>Dillon, "The Story of the Finding of Cashel." ll. 63-4.</ref><ref>Iontráil ''[https://www.vanhamel.nl/codecs/Senchas_fagb%C3%A1la_Caisil_ocus_beandacht_r%C3%ADg Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg]'' ar CODECs</ref> ==Fianaise== Caomhnaítear téacs na leaganacha ach amháin sa [[Seanchas Mór]]<ref>[[Seanchas Mór]], Ollscoil na Tróinide, LS 1336, cód seilf H. 3.17, V, coll.&nbsp;768 – 773</ref> in [[Coláiste na Tríonóide, Baile Átha Cliath]]. Déantar tagairt fhánach don scéal i [[Leabhar na gCeart]].<ref>Dillon, ''Lebor na Cert''. ll. 2-5.</ref> ==Achoimre== ===An chéad leagn, §§ 1-3=== Bhí ''Duirdriu'', muicí rí [[Éile]], agus ''Cuirirán'', muicí rí [[Múscraige|Mhúscraí]], ag tabhairt measa dá gcuid muc i gcoillte Caisil nuair a thit a chodladh orthu. Bhí fís acu ansion, ina raibh aingeal Dé ag beannacht an chéad rí Caisil, [[Conall Corc]] mac ''Luigdech'', agus ríthe [[Eoghanachta]] na Mumhan dá shliocht. Agus an scéal seo inste aige dá rí féin, ''Conall mac Nenta Con'', fuair Duirdriu na tailte timpeall Caisil agus dhíol sé do Chonall Corc iad. Is é de bharr seo go raibh ceart seacht gcumhal tugtha dá shliocht, ''Uí Duirdrenn'', ag an rí Caisil. Tugtar ansin liosta ríthe ó Chonall Corc go [[Dub Lachtna mac Máele Gualae|Dub Lachtna]] (9ú haois), i dteannta le roscaireacht darb ainm ''Dicta Cuirirán Muiceda''. ===An dara leagan, §§ 4-8=== Oíche amháin, d'fhan dhá mhuicí, ''Duirdriu'' agus ''Cuirirán'' ag ''Clais Duirdrenn'', taobh ó thuaidh de Chaiseal. Bhí fís fháidhiúil acu beirt, ina bhac siúd teacht [[Naomh Pádraig|Néimh Phádraig]] go hÉirinn. An oíche dár gcionn, bhí dara dtús acu, they enjoyed a magnificent feast agus d'fhógair aingeal go mbronnfaí ríogacht na Mumhan ar an gcéad duine a lasfadh tine ar Chaiseal. D'inis ''Cuirirán'' scéal a fhíse do Chonall Corc, mac rí na Mumhan, a rith gan mhoill chun tine a lasadh ag Dún Coirc i gCaiseal. D'eagraigh sé ann fleá fhlaithiúil, an chéad cheann ar Chaiseal. Ar iarratas Choirc, chuaigh na muicithe chuig a ríthe féin, um cuireadh chun na fleá a thabhairt dóibh. Ag ''Fíad Duma in Muiceda'', d'inis ''Druidriu'' [''sic'' in ionad ''Duirdriu''] an scéala do Chonall rí Éile. Dheimhnigh na draoithe an scéal, ar an drochuair dó, óir go raibh na tailte i seilbh a ríochta. Dá bharr, mháirseáil Conall ó dheas go Caiseal. Ar a theacht ann, ámh, cuireadh fáilte roimh Chonall. Ar a iarratas, thug ''Druidriu'' beannacht ainglí do Chorc agus d'fhógair sé é mar rí na Mumhan. As ucht seo, bhronn Corc luach a shaothair ar an muicí. Ón am sin i leith, bhíodh sé de cheart ag ''Uí Druidrenn'' gach rí nua Caisil a fhógairt, agus thugtaí seacht gcumhala dóibh mar chúiteamh. Chosnódh an bheannacht i dteannta sin ríthe Caisil ar anbhás mura dhéanfaidís faillí ina gcuid dualgas fhírinne agus cheart dlí (''cf''. ''[[fír flathemon]]''). Leanann an téacs ar aghaidh, ag insint gur tharla seo seasca bliain roimh bhaisteadh [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadha Fraoigh]] le Naomh Pádraig; agus gur chuir Aonghas "Cáin Bhaisteadh Phádraig" tri-bhliaintiúil i bhfeidhm sa Mhumhain, a gearradh go dtí réimse rí Chormaic. ==Foinsí== * [[Myles Dillon|Dillon, Myles]] (eag. agus aistr.), "The Story of the Finding of Cashel." ''Ériu'' 16 (1952): 61-73 H 3.17. Faightear ábhair le haghaidh eagrán Dillon sna hiriseáin a leanas: ** [[Vernam Hull|Hull, Vernam]], "Two passages in ''The Story of the Finding of Cashel''." [[Zeitschrift für celtische Philologie]] 30 (1967). 14-6. ** Hull, Vernam, "Varia Hibernica, no. 2: ''móaigid''." ''[[Celtica (iriseán)|Celtica]]'' 5 (1960): 136–7. ** Hull, Vernam, "Notes on Irish texts, no. 3: A passage in ''Senchas fagbála Caisil''." [[Zeitschrift für celtische Philologie|ZCP]] 29 (1962/64): 187–8. * Dillon, Myles (eag. agus aistr.). ''Lebor na Cert. The Book of Rights''. Irish Texts Society 46 (1962). * ''[http://www.ucc.ie/celt/published/G102900 Lebor na Cert]'' ar CELT. ==Naisc sheachtracha== * [https://web.archive.org/web/20080507075717/http://www.hastings.edu/academic/english/kings/Senachas_Fagbala_Caisil.htm Cycles of the Kings], le Dan M. Wiley. * [http://www.ucd.ie/tlh Thesaurus Linguae Hibernicae] (le haghaidh eagráin digitigh le Dillon) * [https://codecs.vanhamel.nl/Senchas_fagbála_Caisil_ocus_beandacht_ríg Senchas fagbála Caisil ⁊ beandacht ríg] ar CODECS ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} {{DEFAULTSORT:Senchas Fagbala Caisil}} [[Catagóir:Scéalaíocht na Ríthe]] jznipj6y99q0rp860q51w7j79a1ixmr 0 92116 1314364 1310885 2026-05-20T16:53:01Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314364 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Páirtí Choimeádach]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Nadine Vanessa Dorries''' (née ''' Bargery'''). Rugadh í i [[Liverpool]], [[Merseyside]] ar an [[21 Bealtaine]] [[1957]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Dorries, Nadine}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1957]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Banaltraí]] [[Catagóir:Bedfordshire]] [[Catagóir:Daoine as Learpholl]] [[Catagóir:Daoine disléicseacha]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Gníomhaithe]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] nkfacs5tffoyeusjqv6mmmn9xnjj95u 0 92227 1314359 1313305 2026-05-20T16:49:52Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314359 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Robert James Buckland'''. Rugadh é i [[Llanelli]], [[Sir Gaerfyrddin]] ar an [[22 Meán Fómhair]] [[1968]]. {{Síol-cy}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-dlí}} {{DEFAULTSORT:Buckland, Robert}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1968]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Abhcóidí agus pléadálaithe]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] cdo7v63b1e1xizgxdfmqvbcfiktuens 0 92228 1314369 1296606 2026-05-20T16:56:35Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314369 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Matthew John David Hancock'''. Rugadh é i [[Chester]] ar an [[2 Deireadh Fómhair]] [[1978]]. Bhí Hancock ceaptha mar Rúnaí Sláinte na Breataine sa bhliain 2019. === Scannal === [[Íomhá:2014 Canada Europe Energy Summit (15199258873).jpg|clé|mion|Hancock, 2014 Canada Europe Energy Summit]] D'éirigh Hancock as a chuid dualgas mar Rúnaí Sláinte i mí an Mheithimh 2021. Sárú ar fhorálacha Covid-19 faoi ndear é seo.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rúnaí Sláinte na Breataine éirithe as|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0626/1231542-runai-slainte-na-breataine-eirithe-as/|date=2021-06-26|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'admhaigh Hancock féin gur sháraigh sé treoracha [[COVID-19|Covid-19]] nuair a rug sé barróg ar dhuine dá chomhghleacaithe oifige. [[Íomhá:FinTech Night (26329373639).png|clé|mion|Hancock, FinTech Night, 2017 ]] Bhí leithscéal gafa ag Hancock as ucht a chuid iompar agus bhí glactha ag an bPríomh-Aire Boris Johnson leis an leithscéal. Ach lean an brú air agus faoi dheireadh, b'éigean dó éirí as a phost. Ghabh an tUasal Hancock leithscéal arís barróg a thug sé do chomhleacaí dá chuid. Bhraith sé gurbh fhearr dó seasamh i leataobh, a dúirt sé, 'ionas nach mbainfí ar aon bhealach ó obair an Rialtais agus é ag dul i ngleic le Covid'.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rúnaí nua Sláinte na Breataine ag cur tús lena chúram|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0627/1231608-runai-nua-slainte-na-breataine-ag-cur-tus-lena-churam/|date=2021-06-27|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Phós Hancock Martha Hoyer Millar, [[oistéapat]], sa bhliain 2006 agus bhí triúr clainne acu. D'fhág sé a bhean chéile agus d'imigh le bean eile, Gina Coladangelo (agus triúr clainne aici),<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Gina Coladangelo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gina_Coladangelo&oldid=1030680515|journal=Wikipedia|date=2021-06-27|language=en}}</ref> timpeall an ama chéanna. == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Hancock, Matt}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1978]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Oxford]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Cheshire]] [[Catagóir:Daoine disléicseacha]] [[Catagóir:Eacnamaithe]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Paindéim COVID-19]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Scannail]] [[Catagóir:Suffolk]] t9dnwubtzss8gm8wg850pkqjw8bfht7 0 92248 1314362 1310713 2026-05-20T16:51:57Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314362 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Briotanach í '''Thérèse Anne Coffey''' (rugadh 18 Samhain 1971) atá ina [[Státrúnaí Comhshaoil, Bia agus Gnóthaí Tuaithe]] ó Dheireadh Fómhair 2022. Ball den [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]], agus roimhe sin bhí sí ina Leas-Phríomh-Aire ar an Ríocht Aontaithe agus ina Státrúnaí Sláinte agus Cúraim Shóisialaigh ó Mheán Fómhair go Deireadh Fómhair 2022, agus ina Státrúnaí Oibre agus Pinsean ó 2019 go 2022. Is í an chéad bhean í a raibh an teideal Leas-Phríomh-Aire aici,] tá sí ina Feisire Parlaiminte do Suffolk Coastal ó 2010. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Coffey, Thérèse}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Ceimiceoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Cuntasóirí Briotanacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Ríochta Aontaithe (gan Tuaisceart na hÉireann)]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Lancashire]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Suffolk]] [[Catagóir:Uaisleacht Eorpach]] 1labzyr35dukm6pd7keu7wa9i3w88hq 0 92262 1314392 1311698 2026-05-20T17:06:32Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314392 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Gavin Alexander Williamson'''. Rugadh é in [[Scarborough (Yorkshire Thuaidh)|Scarborough]], [[Yorkshire Thuaidh]] ar an [[25 Meitheamh]] [[1976]]. {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Williamson, Gavin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1976]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hÉireann]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pobal Éireannach na Breataine]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Yorkshire Thuaidh]] 6regysdgl77d0f9c6gy6ecajzocrcjl 0 92263 1314367 1295886 2026-05-20T16:54:57Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314367 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Official portrait of George Eustice crop 4.jpg|250px|thumb|George Eustice|clé]]{{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Polaiteoir]] de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Charles George Eustice'''. Rugadh é i b[[Pen Sans]], [[Corn na Breataine]] ar an [[28 Meán Fómhair]] [[1971]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath}} {{Síol-kw}} {{DEFAULTSORT:Eustice, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Corn na Breataine]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] 4gwhie25vv0aebog7990t8u1whc8ueu 1314395 1314367 2026-05-20T17:08:16Z Seachránaí 53315 Síol-beath-en 1314395 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Official portrait of George Eustice crop 4.jpg|250px|thumb|George Eustice|clé]]{{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Polaiteoir]] de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Charles George Eustice'''. Rugadh é i b[[Pen Sans]], [[Corn na Breataine]] ar an [[28 Meán Fómhair]] [[1971]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{Síol-kw}} {{DEFAULTSORT:Eustice, George}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Corn na Breataine]] [[Catagóir:Eoraisceiptigh]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí Neamhspleáchais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] fg9q9vrrvqtc428y0pd82gc4n5ayuxe 0 92271 1314389 1311456 2026-05-20T17:05:28Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314389 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Polaiteoir]] de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Grant Shapps'''. Rugadh é i gCroxley Green, [[Hertfordshire]] ar an [[14 Meán Fómhair]] [[1968]]. Thacaigh sé le Rishi Sunak seachas [[Liz Truss]] do cheannaireacht an Pháirtí Chaomhaigh sa samhradh 2022.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Rúnaí Gnóthaí Baile na Breataine éirithe as oifig|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1019/1330191-runai-gnothai-baile-na-breataine-eirithe-as-oifig/|date=2022-10-19|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhí Shapps ceaptha ina Rúnaí Gnóthaí Baile ag [[Liz Truss]] ar 19 Deireadh Fómhair 2022. Chaill sé a shuíochán mar [[MP]] san [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://news.sky.com/story/general-election-the-tory-heavyweights-projected-to-lose-their-seats-in-wipeout-13162314|teideal=Tory big beasts who have lost their seats: Liz Truss, Penny Mordaunt and Grant Shapps among ministers to go|language=en|work=Sky News|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Shapps, Grant}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1968]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Giúdaigh Shasanacha]] [[Catagóir:Hertfordshire]] [[Catagóir:Lucht gnó Shasana]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] 3khovpbm46f72a8pzjgs56opkv9n6ah 0 92304 1314388 1263603 2026-05-20T17:05:27Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Catagóir, teimpléad 1314388 wikitext text/x-wiki Dream ársa, b'fhéidir Cruithneach ó dhúchas, lonnaithe in Éirinn roimh an ré Chríostaí, ba ea an '''Chorca Oíche'''.<ref>leaganacha eile Corco Óchae, Corcu Oche, Corco Che, Corcuighe, Corcoiche</ref> ==Bunúis: Cruithne & Ulaid== Ní fios fíorbhunúis Chorca Oíche. I measc seanscéalta is seanphearsana, athraíodh a gcuid staire i gcaitheamh na mblianta chúiseanna polaitiúla, mar ba ghnách le treibheanna Gealacha eile. Is féidir mar sin féin scéal a staire, idir miotasach nó eile, a insint as na hannála is seanscéalta atá ar marthain. Más fíor gur Chrutihne iad, d'fhéadfadh go bhfuil suas síolraithe ó Oíche (''Óchae''), iníon Chroinn Bhadhraoi<ref name=":0">{{ cite journal | last = Africa | first = Dorothy C. | date = 1985-01-01 | title = St. Malachy the Irishman: Kinship, Clan, and Reform | jstor = 20557161 | journal = Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium | volume = 5 | pages = 103–127 }}</ref> de [[Dál nAraidi|Dhál Araí]], agus a mac Fearghas Fogha (''[[Fergus Foga]]''), de chiorrú coil lena deartháir, Fraochar Foirtre (''Fróecher Furtre'').<ref name=":0" /> Deirtear gur bhrúigh Fraochar uirthi agus é ar meisce, agus tá [[Machaire Rátha Meisce]], [[Contae Aontroma]], ainmnithe as an eachtra seo .<ref>{{cite web | url = http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=10867 | teideal = Place Names NI - Home | website = www.placenamesni.org | access-date = 2016-12-20 | dátarochtana = 2020-04-09 | archivedate = 2021-05-06 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20210506192550/http://www.placenamesni.org/resultdetails.php?entry=10867 }}</ref> Tá nasc mollta idir Fearghas agus with [[Fergus mac Róich|Fearghas mac Róigh]] laoch na [[Rúraíocht]]a. De réir fhoinse amháin, ba é Fearghas a cheap an fogha (gá beag), nó ar a laghad an chéad duine in Éirinn a leithéid a úsáid .<ref>{{ cite book | title = Cóir Anmann | last = Stokes | first = Whitley | publisher = S. Hirzel | year = 1897 | }}</ref> Bhain sé cáil (nó míchlú) amach áfach mar rí deireanach na nUlad a bheith i réim ag [[Eamhain Mhacha]], nuair a mharaigh é i g[[Cath Achaidh Leithdeircc]], ag troid in éadan [[Colla Uais|na dTrí Colla]]. I ndiaidh an chatha, dóigh na Trí Colla Eamhain Mhacha chun talaimh,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100005A/text030.html | teideal = Cuid 30, Annála na gCeithre Máistrí | suíomh = www.ucc.ie | dátarochtana = 2016-12-17 }}</ref> ionghabh mórchuid de chríocha na nUlad, ar a glaodh níos deireanaí [[Oirialla]] orthu, agus bhrúigh na hUlaid soir thar [[an Bhanna|an mBanna]]. D'fhéadfadh seo bheith ina chúis imirce. Toisc go bhfuil mórán litrithe ar an ainm Fogha, mar shampla 'Foiche', d'fhéadfadh é gur truailliú ar Oíche atá ann. Más fíor, b'fhéidir é go raibh gaol idir Fochae (Foicheadh, Fochadh) Beag (a bhfuil dar le roinnt foinsí Corca Oíche na Mumhan síolraithe as<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/names/irishclans/corca-oiche.php | teideal = Corca Oiche | sloinne = Woulfe | ainm = Patrick | suíomh = www.libraryireland.com | dátarochtana = 2016-12-17 }}</ref>) i dteannta lena seisear mac Fiodhach, Oineann, Cronan, Caiseadha, Baithe agus Inge,<ref>{{ cite book | title = The great book of Irish genealogies, Leabhar Mór na nGenealach / compiled (1645-66) by Dubhaltach Mac Fhirbhisigh ; edited with translation and indexes by Nollaig Ó Muraíle | last = Mac Firbhisigh | first = Dubhaltach | publisher = De Búrca | year = 2003–2004 | isbn = 9780946130368 | location = Baile Átha Cliath }}</ref> agus Fearghas Fogha nó a mháthair. Molann roinnt foinsí gur de shliocht an laoich leathstairiúil, [[Dubthach Dóeltenga|Dubhthach Daolteanga]], í an Chorca.<ref>{{ cite journal | last = Mac Néill | first = Eoin | date = 1929-01-01 | title = The Mythology of Lough Neagh | jstor = 20521566 | journal = Béaloideas | volume = 2 | issue = 2 | pages = 115–121 |doi = 10.2307/20521566 }}</ref><ref>{{ cite journal | last = Dobbs | first = Margaret E. | date = 1939-01-01 | title = The Ui Dercco Céin | jstor = 20627274 | journal = Ulster Journal of Archaeology | volume = 2 | pages = 112–119 }}</ref> Is féidir gabháil an ainm de shinsear baineann máthairlíneachas a chur in úil, mar ba ghnách i measc na [[Cruithnigh|gCruithneach]].<ref>{{ cite journal | last = Schlegel | first = Donald M. | date = 2002-01-01 | title = Reweaving the Tapestry of Ancient Ulster | jstor = 27699470 | journal = Clogher Record | volume = 17 | issue = 3 | pages = 689–750 | doi = 10.2307/27699470 }}</ref> Tá nasc idir Corca Oíche agus na h[[aitheachthuatha]], dream cíosach inmhalartaithe leis na [[Déise]], toisc b'fhéidir gur cuireadh iad le ginealach [[Dál gCais|Dhál Chais]] tar éis na bliana 890<ref name=":3">{{ cite journal | last = Westropp | first = Thomas Johnson | date = 1917-01-01 | title = The Earthworks, Traditions, and the Gods of South-Eastern Co. Limerick, Especially from Knocklong to Temair Erann | jstor = 25504213 | journal = Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], Cuid C | volume = 34 | pages = 127–183 }}</ref><ref name=":4">{{ cite journal | last = Westropp | first = Thomas Johnson | date = 1916-01-01 | title = On Certain Typical Earthworks and Ring-Walls in the County Limerick. Part II. The Royal Forts in Coshlea (Continued) | jstor = 25504196 | journal = Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], Cuid C | volume = 33 | pages = 444–445 }}</ref><ref name=":5">{{ cite journal | last = MacNeill | first = John | date = 1911-01-01 | title = Part 3. Place-Names and Family Names | jstor = 25504094 | journal = Imeachtaí [[Acadamh Ríoga na hÉireann]], Cuid C | volume = 31 | pages = 3.1–3.42 }}</ref> iad féin de shliocht a deirtear [[Déisi Tuaiscirt|Déise Tuaiscirt]]. Moladh gur chlann [[Uí Fiodhghinte]] í Corca Oíche, faoi ghéillsine b'fhéidir [[Uí Chonaill Gabhra]]. Tá comhaontú ann b'amhlaidh, cibé a bhí a sinsear, gur thángadar as bruacha [[Loch nEathach]], mar a insítear ina seanscéalta féin, a chreidtear gur [[tomhaidhm|thomhaidhm]] é am éigin timpeall AD 65,<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=4X0HAAAAQAAJ&pg=PA130&lpg=PA130&dq=lough+neagh+burst+ancient&source=bl&ots=RqVBz0-5eG&sig=SfG2KdWLo5WU06hhaxYXmd5Z1fk&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi2--_xrv3QAhVGM1AKHXgLDmcQ6AEIHDAA#v=onepage&q=lough%20neagh%20burst%20ancient&f=false | title = A guide to the Giant's Causeway and the north-east coast of ... Antrim | last = Wright | first = George Newenham | date = 1823-01-01 | language=en }}</ref> agus b'éigean do threibheanba an cheantar dul ar imirce. Creidtear gur lonnaigh siad i g[[Contae Mhuineacháin]] ([[An Chorr Chríochach]] gar do [[Muineachán|bhaile Mhuineacháin]], agus An Chorr Chríochach (eile) gar do [[Carraig Mhachaire Rois|Charraig Mhachaire Rois]]), agus i ndeireadh na dála chomh fada ó dheas is an [[Mumhain|Mhumha]].<ref name=":2" /><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=O_0rAQAAIAAJ&q=%22corco+che%22&dq=%22corco+che%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjx_5Hysf3QAhXSOFAKHSonDgAQ6AEILDAE | title = Ulster Journal of Archaeology | date = 1956-01-01 | publisher = Ulster Archaeological Society | language=en }}</ref> B'fhéidir é áfach, de bharr an ghaoil le Fearghas Fogha, gurbh é cogadh seachas tuilte a chur iad ar imirce. D'fhéadfadh é go raibh an onóir acu an chláirseach a sheinm ag cúirt rí [[Caiseal (Tiobraid Árann)|Chaisil]].<ref>{{ cite journal | last = Doherty | first = Charles | date = 1980-01-01 | title = Exchange and Trade in Early Medieval Ireland | jstor = 25508776 | journal = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | volume = 110 | pages = 67–89 }}</ref> Níos deireanaí, rinne siad siamsa d'Iarlaí [[Deasmhumhain|Dheasmhumhan]] go dtí ré [[Eilís I Shasana]].<ref>{{ cite web | url = http://www.abbeyfealeparish.ie/wp-content/uploads/2016/02/Echoes-of-Abbeyfeale.pdf | teideal = Echoes of Abbeyfeale | }}</ref> Uí Mhacasa a deirtear a bhí ina thaoisigh Chorca Oíche,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/names/om/o-macassa.php | teideal = Ó Macassa | sloinne = Woulfe | ainm = Patrick | suíomh = www.libraryireland.com | dátarochtana = 2016-12-17 }}</ref> agus baill an lae inniu acu amhail is [[Pierse Joseph Mackesy]], Thomas L. Mackesy ([[Méara Phort Láirge]] 1841-42), agus [[Charles Mackesy]]. Deirtear scaití, mar shampla ar Léarscáil Sinsearacht na hÉireann le Kane, go bhfuil gaol idir Uí Mhacasa agus [[Éibhear Fionn]], mac is sine an rí mhiotasaigh [[Míl Espáine|Míl]], a bronnadh leath deisceartach na hÉireann air tar éis dó teacht ón Spáinn, dhá mhíle bliain roimh Chríost. Is amhlaidh seo de bharr a nasc le clann [[Uí Fiodhghinte]] tar éis dóibh lonnú i ríocht na Mumhan. Pé scéal é, dá mba ''Cruind ba Drui'' ina shinsear, is níos dóichí gur de shliocht Ír, cúigiú mac Mhíle, iad.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text026.html | teideal = Part 26 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = www.ucc.ie/celt/ | dátarochtana = 2017-03-21 }}</ref> == Lonnú sa Mumhain == Tar éis dóibh a n-áit chónaithe dúchais sa tuaisceart a fhágáil, lonnaigh roinnt Chorca Oíche sa [[Mumhain|Mhumhain]]. Deirtear gur bhronn [[ríthe na Mumhan|rí na Mumhan]], [[Ailill Flann Bec|Ailill Flann Beag]], an cheantar Cluain Baird, orthu ar tús na 4ú haoise AD.<ref name=":2">{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=O_0rAQAAIAAJ&q=Cluain+Baird&dq=Cluain+Baird&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjKlqCVr4_RAhVQNFAKHT2bCQwQ6AEIQTAG | title = Ulster Journal of Archaeology | date = 1956-01-01 | publisher = Ulster Archaeological Society | language = en }}</ref><ref name="DOI: Onomasticon Goedelicum C">{{cite web | url = http://publish.ucc.ie/doi/locus/C | teideal = DOI: Onomasticon Goedelicum (C) | website = publish.ucc.ie | access-date = 2016-12-26 | dátarochtana = 2020-04-09 | archivedate = 2020-11-17 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20201117043552/http://publish.ucc.ie/doi/locus/C }}</ref> D'fhéadfadh é gur ghleann é Cluain Baird air éigin i 'Mag Feimin', suite idir Caiseal agus [[Cluain Meala]].<ref name="DOI: Onomasticon Goedelicum C"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://iso.ucc.ie/Aislinge-oenguso/Aislinge-oenguso-names.html | teideal = Irish Sagas: Aislinge Óenguso names | sloinne = O'Donovan | ainm = Tom | suíomh = iso.ucc.ie | dátarochtana = 2016-12-26 }}</ref> Deirtear fosta go raibh garmhac Ailealla, [[Corc mac Luigthig|Conal Corc]] ina mac altrama na chaillí, ''Fidelm'' (aitheanta b'fhéidir mar ''Lair Derg''), iníon ''Mhóethaire mhic Clithaire'' de Chorca Oíche.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/irishkingshighki00byrn_0| url-access = registration | quote = Moethaire | title = Irish Kings and High-kings | last = Byrne | first = Francis John | date = 2001-01-01 | publisher= Four Courts Press | isbn = 9781851825523 | }}</ref> Faoin 6ú haois, is amhlaidh go raibh Corca Oíche lonnaithe níos faide siar, "ar bhruach [[An Mháigh|na Máighe]]",<ref name=":6">{{ cite book | title = Round about the county of Limerick | last = Dowd | first = Rev. James | publisher = G. McKern and Sons | year = 1896 | location = Luimneach | }}</ref> agus i gcomhaontas le [[Ciarraige Luachra|Chiarraí Luachra]] (i g[[Contae Chiarraí]] an lae inniu). Bhí an Ciarraí i gceannas cónaidhm treibheanna as iarthar na Mumhan, san áireamh Corca Oíche, [[Corca Dhuibhne]], [[Múscraige]] agus eile, agus iarraidh údarás [[Eoghanacht Locha Léin]] a bhriseadh agus a ngéillsine a thabhairt go díreach go rí Chaisil.<ref>{{ cite journal | last = Byrne | first = Francis John | date = 1971-01-01 | title = Tribes and Tribalism in Early Ireland | jstor = 30007606 | journal = [[Ériu (iriseán)|Ériu]] | volume = 22 | pages = 128–166 }}</ref> Sa bhliain 546, insítear sna hannála gur cloíodh an Chorca i g[[Cath Chuilne]] "trí earnaí (impí)" [[Naomh Íde]].<ref>[[Annála na gCeithre Máistrí]], ACM 546.2</ref> Ní fios go cruinn cár tharla an cath seo, ach tuigtear gurbh iad a chéilí comhraic ná fir [[Uí Choileáin]], tiarnaí Uí Chonaill Gabhra, clann Uí Fiodhghinte, a bhí cónaí orthu gar do [[Cill Íde|Chill Íde]] féin. Tar éis an chatha seo meastar, tháinig Corca Oíche faoi smacht Uí Fiodhghinte. Rinneadh fosta naomhphátrún Chorca Oíche de Naomh St. Íde.<ref name=":1">{{ cite book | url = https://archive.org/details/historyofireland00keat | page = [https://archive.org/details/historyofireland00keat/page/432 432] | quote = Saint molua corca oiche | title = Foras Feasa ar Éirinn | last = Céitinn | first = Seathrún | last2 = O'Mahony | first2 = John | date = 1857-01-01 | publisher = P. M. Haverty | }}</ref> Is amhlaidh go raibh caidreamh teannas fós ann le hUí Fiodhghinte, dar le roinnt foinsí, óir go bhfeictear iad ag deireadh na 9ú haoise i nginealach [[Dál gCais|Dhál Chais]],<ref name=":4" /><ref name=":3" /><ref name=":5" /> naimhde traidisiúnta Uí Fiodhghinte agus na nEoghanacht. Mar thoradh, ceanglaíodh Corca Oíche leis na [[aiteachthuatha]], nó [[Déise]], as ar síolraíodh Dál Chais. Faoin 10ú haois, bhí Dál Chais ag tabhairt a ndúshláin Eoghanachta Chaisil, agus is dóigh go raibh cúis pholaitiúil leis an nasc. Bhunaigh [[Naomh Molua]] Chorca Oíche mainistir [[Cill Dalua]], suite i gcroílár chríocha Dhál Chais, agus is dócha go raibh dea-chaidreamh idir an dá threibh. Roimh [[ionradh na Normannach]] sa 12ú haois, is amhlaidh go raibh críocha Chorca Oíche lonnaithe i Cill Íde, cuid de [[Mainistir na Féile|Mhainistir na Féile]] agus ''Monagea'', is ionann go garbh is barúntacht [[Gleann an Choim|Ghleann an Choim]] agus paróiste [[Ardach, Contae Luimnigh|Ardach]] (barúntacht [[Seanaid|Sheanad]] anois) in iardheisceart Chontae Luimnigh an lae inniu.<ref name=":6" /> == Na Normannaigh == Tuairiscítear go raibh na Normannaigh [[William de Burgh]], William le Petit, [[Thomas FitzMaurice FitzGerald|Thomas Fitzmaurice]], Geoffrey de Marisco agus clann de Barrys uile gníomhach sa cheantar le linn na 12ú agus 13ú haoiseanna.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/books/about/The_Manor_in_Medieval_and_Early_Modern_I.html?id=Gc1nAAAAMAAJ&redir_esc=y | title = The Manor in Medieval and Early Modern Ireland | last = Lyttleton | first = James | last2 = O'Keeffe | first2 = Tadhg | date = 2005–01 | publisher = Four Courts Press | isbn = 9781851827466 | language = en }}</ref> Feictear ainm na tuatha suas i bhfoinsí go dtí an 16ú. * 1251: ’half-cantred of Corkoyhe'<ref>{{ cite journal | last = MacCotter | first = Paul | title = Parish, pastoral care and tuath in the diocese of Limerick | url = https://www.academia.edu/21545467/Parish_pastoral_care_and_tuath_in_the_diocese_of_Limerick | journal = Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | language = en }}</ref> * 1298: léiríonn i ndoiciméad a dhéanann chur síos ar "extents of the lands of Thomas Fitzmaurice" go raibh ann ’sergeancy of Corkoygh’<ref name=":6" /> * 1452: léiríonn "Rental of Connelloe" tuath darb ainm 'Corkoythe' * 1586: léiríonn "Peyton’s Survey" tuath darbh ainm 'Gortcoythe'<ref>{{lua idirlín | url = http://www.aughty.org/pdf/hy_fidhgente.pdf | teideal = The Diocese of Limerick — Ancient and Medieval. Hy Fidhgente — Topography | last = Begley | first = Rev. John | date = 1906 | dátarochtana = 2020-04-09 | archivedate = 2022-02-23 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20220223044923/http://www.aughty.org/pdf/hy_fidhgente.pdf }}</ref> == Fianaise eile == Rinne an staraí [[Giolla na Naomh Ó hUidhrín]] a fuair bás sa bhliain 1420, teacht ar clann 'Macassa' i measc phríomh clanna "Chonaill" (Uí Chonaill Gabhra, is dócha) in éineacht le clanna [[Uí Choileáin]], [[Uí Mhaolchallann]], [[Mhic Inéirí]], ''[[Uí Bilraidhe]]'' agus [[Uí Bhearga]], agus scríobh an dán a leanas: :''Corco Oíche of the delightful woods,'' :''The country of white mantles and clear streams,'' :''A fair land of great fertility,'' :''Is governed by O'Maolmackessy.''<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=ggAIAAAAQAAJ&pg=PA152&lpg=PA152&dq=corca+oiche&source=bl&ots=9zC_Km89iQ&sig=Oyd1w6HyZ4RIQZ_tDO9FHM_lCmg&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwichJGYx_vQAhUEDcAKHTIaBWcQ6AEIPTAG#v=onepage&q=corca%20oiche&f=false | title = The annals of Ireland, tr. from the orig. Irish of the Four masters by O. Connellan | last = O'Clery | first = Michael | date = 1845-01-01 | language = en }}</ref> Tá fianaise eile le fáil go raibh Corca Oiche ann sa cheantar, san ainm [[Baile Uí Mhacasa]], suite taobh ó dheas den [[An Caisleán Nua, Contae Luimnigh|Chaisleán Nua]]. Tá Baile Uí Mhacasa eile gar do [[Béal Átha Longfoirt|Bhéal Átha Longfoirt]], Contae Chiarraí,<ref>{{ lua idirlín | url = http://titheapplotmentbooks.nationalarchives.ie/search/tab/results.jsp?county=Kerry&parish=Aghavallen&townland=Ballymaccassey&search=Search | teideal = The Tithe Applotment Books, 1823-37 | suíomh = titheapplotmentbooks.nationalarchives.ie | dátarochtana = 2017-02-17 }}</ref> agus ceann eile fós i gContae Loch Garman. ==Naomh Molua== Tá gaol ag [[Mo Lua Chill Dalua|Naomh Molua]] leis an Corca Oíche,<ref>{{ cite journal | last = Smyth | first = A. P.| date = 1972-01-01 | title = The Earliest Irish Annals: Their First Contemporary Entries, and the Earliest Centres of Recording | jstor = 25506259 | journal = Proceedings of the Royal Irish Academy, Section C | volume = 72 | pages = 1–48 }}</ref><ref>{{ cite journal | last = Mac Neill | first = John | date = 1911-01-01 | title = Early Irish Population-Groups: Their Nomenclature, Classification, and Chronology | jstor = 25502794 | journal = Proceedings of the Royal Irish Academy, Section C | volume = 29 | pages = 59–114 }}</ref> agus a ainm Gaeilge ná Lugaidh Mac hUi Oiche.<ref name=":1" /> Cartach Chorca Oíche ba ea a athair, agus Sochla, b'fhéidir Osraí, a mháthair.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/books?id=-Fo_AQAAMAAJ&pg=RA1-PA26&dq=saint+molua+corca+oiche&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjh9YT-zv3QAhWTdVAKHfubCiQQ6AEINTAF#v=onepage&q=saint%20molua%20corca%20oiche&f=false | title = Ulster Journal of Archæology | last = Macadam | first = Robert | last2 = Bigger | first2 = Francis Joseph | last3 = Young | first3 = Robert Magill | date = 1862-01-01 | publisher = Archer & Sons | language = en }}</ref> Deir Deoise Luimnigh gur rugadh é i nArdach,<ref>{{ cite web | url = http://www.limerickdioceseheritage.org/Ardagh/pplArdagh.htm | teideal = Famous People in Ardagh-Carrickerry | website = www.limerickdioceseheritage.org | access-date = 2016-12-18 }}</ref> áit a mheastar ag an am gur de chuid críocha na corca é. ==Tagairtí sna hAnnála== * CM546.2 ::''Cath Cuilne in ro marbadh sochaidhe do Chorc' Oiche tria ernaidhe n-Ide Cluana Creadhail. :: Cath Chuilne, inár maraíodh sochaí de Chorca Oíche trí impí na naomh, Ída Chluain Creadhail. * CS552 ::''Bellum Cuillne ubi cecidit Corco Oche Muman per orationem Itae Cluana Creadan. * I553.1 ::''Cath Cuille re Corc Óche per orationem Itae. * CM605.3 ::''Mo Lua, .i. Lughaidh mac h-ui Oiche, céd-abb Cluana Ferta Mo Lua, d'ég. ::Molua, .i. Lughaidh Mac hUi Oíche, chéad-ab Chluain Fhearta Molua, d'éag. ==Tagairtí== {{reflist}} {{Mumhain}} {{DEFAULTSORT:Corca Oíche}} [[Catagóir:Ulaid]] [[Catagóir:Eoghanachta]] j9u8deleu3m8pennzguzzpwr2mb8dx7 0 92306 1314366 1310751 2026-05-20T16:54:19Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314366 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Oliver James Dowden'''. Rugadh é i bPark Street, [[Hertfordshire]] ar an [[1 Lúnasa]] [[1978]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Dowden, Oliver}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1978]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Hertfordshire]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] hywir3jsfkgejl1ta9lmhqfsxub2bh1 0 92307 1314380 1311341 2026-05-20T17:02:22Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314380 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}[[Polaiteoir]] de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Amanda Anne Milling'''. Rugadh í i m[[Burton upon Trent]] ar an [[12 Márta]] [[1975]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Milling, Amanda}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1975]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Mná sa pholaitíocht]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Ridirí]] [[Catagóir:Staffordshire]] 3efxc53g4akt0l5t8rn3zxgridla0t0 0 92309 1314354 1310611 2026-05-20T16:46:14Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314354 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Polaiteoir de chuid an [[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Pháirtí Choimeádaigh]] sa [[Ríocht Aontaithe]] is ea '''Stephen Paul "Steve" Barclay'''. Rugadh é i Lytham St Annes, [[Lancashire]] ar an [[3 Bealtaine]] [[1972]]. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-beath-en}} {{DEFAULTSORT:Barclay, Stephen}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1972]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Cambridge]] [[Catagóir:An Páirtí Coimeádach]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Sasanacha]] [[Catagóir:Saighdiúirí Sasanacha]] 0mns0r382xiqot3sq0iphkr1vqa6rm3 0 92472 1314408 1247686 2026-05-20T17:23:17Z Marcas.oduinn 33120 /* Annála, ságaí agus foinsí stairiúla */ Nasc 1314408 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Ros Tapestry Project|Ros Tapestry]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na Osraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [https://www.academia.edu/Documents/in/History_of_Ossory History of Ossory papers at Academia.edu] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/kriver2.htm Topography of County Kilkenny] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm Timeline of County Kilkenny] * [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html The Fragmentary Annals of Ireland (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/T100001A/ The Annals of Ulster (English trans.) at CELT] * [http://celt.ucc.ie/published/T100010A/index.html The Annals of Loch Cé (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html Genealogies from Rawlinson B502 at CELT] * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Doctoral thesis by Mark Zumbuhl which examines Osraige's kingship in the Central Middle Ages] * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick - Mac Giolla Phádraig Clan Society] * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502; Early Manuscripts at Oxford University] * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography; Volume 41, Issue 1, 2008] * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory on Encyclopædia Britannica] * {{cite EB1911|wstitle=Ossory |volume=20 |page=355 |short=x}} * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Baldwin, Stewart. Kings of Osraige (Ossory)] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 |date=2014-03-07 }} * [http://www.ossoryll.org/ OLL (Ossory, Laois, and Leinster)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810115008/http://www.ossoryll.org/ |date=2020-08-10 }} * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Early Christian Sites In Ireland Database, Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"''] * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower, Kilkenny] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322044830/http://www.stcanicescathedral.com/index.html |date=2014-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Osraige.com family history site] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] e65tk25sah9q66cawrp7swioex5ex5v 1314409 1314408 2026-05-20T17:26:16Z Marcas.oduinn 33120 /* Nuacht */ Nasc 1314409 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Ros Tapestry Project|Ros Tapestry]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [https://www.academia.edu/Documents/in/History_of_Ossory History of Ossory papers at Academia.edu] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/kriver2.htm Topography of County Kilkenny] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm Timeline of County Kilkenny] * [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html The Fragmentary Annals of Ireland (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/T100001A/ The Annals of Ulster (English trans.) at CELT] * [http://celt.ucc.ie/published/T100010A/index.html The Annals of Loch Cé (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html Genealogies from Rawlinson B502 at CELT] * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Doctoral thesis by Mark Zumbuhl which examines Osraige's kingship in the Central Middle Ages] * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick - Mac Giolla Phádraig Clan Society] * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502; Early Manuscripts at Oxford University] * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography; Volume 41, Issue 1, 2008] * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory on Encyclopædia Britannica] * {{cite EB1911|wstitle=Ossory |volume=20 |page=355 |short=x}} * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Baldwin, Stewart. Kings of Osraige (Ossory)] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 |date=2014-03-07 }} * [http://www.ossoryll.org/ OLL (Ossory, Laois, and Leinster)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810115008/http://www.ossoryll.org/ |date=2020-08-10 }} * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Early Christian Sites In Ireland Database, Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"''] * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower, Kilkenny] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322044830/http://www.stcanicescathedral.com/index.html |date=2014-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Osraige.com family history site] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] apd7bk3660pfi8i5z6m5zkc7bntn51m 1314410 1314409 2026-05-20T17:27:31Z Marcas.oduinn 33120 /* Cluichí */ Nasc 1314410 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Ros Tapestry Project|Ros Tapestry]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [https://www.academia.edu/Documents/in/History_of_Ossory History of Ossory papers at Academia.edu] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/kriver2.htm Topography of County Kilkenny] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm Timeline of County Kilkenny] * [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html The Fragmentary Annals of Ireland (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/T100001A/ The Annals of Ulster (English trans.) at CELT] * [http://celt.ucc.ie/published/T100010A/index.html The Annals of Loch Cé (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html Genealogies from Rawlinson B502 at CELT] * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Doctoral thesis by Mark Zumbuhl which examines Osraige's kingship in the Central Middle Ages] * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick - Mac Giolla Phádraig Clan Society] * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502; Early Manuscripts at Oxford University] * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography; Volume 41, Issue 1, 2008] * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory on Encyclopædia Britannica] * {{cite EB1911|wstitle=Ossory |volume=20 |page=355 |short=x}} * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Baldwin, Stewart. Kings of Osraige (Ossory)] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 |date=2014-03-07 }} * [http://www.ossoryll.org/ OLL (Ossory, Laois, and Leinster)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810115008/http://www.ossoryll.org/ |date=2020-08-10 }} * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Early Christian Sites In Ireland Database, Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"''] * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower, Kilkenny] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322044830/http://www.stcanicescathedral.com/index.html |date=2014-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Osraige.com family history site] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] s2gr9luoo8wgbtc01xbldomv9i7gqzp 1314411 1314410 2026-05-20T17:29:40Z Marcas.oduinn 33120 /* Ealaíon nua-aimseartha */ Nasc 1314411 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [https://www.academia.edu/Documents/in/History_of_Ossory History of Ossory papers at Academia.edu] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/kriver2.htm Topography of County Kilkenny] * [http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm Timeline of County Kilkenny] * [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html The Fragmentary Annals of Ireland (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/T100001A/ The Annals of Ulster (English trans.) at CELT] * [http://celt.ucc.ie/published/T100010A/index.html The Annals of Loch Cé (English trans.) at CELT] * [http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html Genealogies from Rawlinson B502 at CELT] * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Doctoral thesis by Mark Zumbuhl which examines Osraige's kingship in the Central Middle Ages] * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick - Mac Giolla Phádraig Clan Society] * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502; Early Manuscripts at Oxford University] * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography; Volume 41, Issue 1, 2008] * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory on Encyclopædia Britannica] * {{cite EB1911|wstitle=Ossory |volume=20 |page=355 |short=x}} * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Baldwin, Stewart. Kings of Osraige (Ossory)] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 |date=2014-03-07 }} * [http://www.ossoryll.org/ OLL (Ossory, Laois, and Leinster)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200810115008/http://www.ossoryll.org/ |date=2020-08-10 }} * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Early Christian Sites In Ireland Database, Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"''] * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower, Kilkenny] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140322044830/http://www.stcanicescathedral.com/index.html |date=2014-03-22 }} * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Osraige.com family history site] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] 9kujzyx49q45mldcpq2qysc9snqs0ry 1314488 1314411 2026-05-20T21:46:19Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ 1314488 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/online/G100001A/ The Annals of Ulster] at CELT * [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html Genealogies from Rawlinson B502] ar CELT * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Doctoral thesis by Mark Zumbuhl which examines Osraige's kingship in the Central Middle Ages] * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick - Mac Giolla Phádraig Clan Society] * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] ar Encyclopædia Britannica * {{cite EB1911 | wstitle=Ossory | volume=20 | page=355 | short=x}} * Baldwin, Stewart. [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] * [http://www.ossoryll.org/ OLL] (Ossory, Laois and Leinster) * Early Christian Sites In Ireland Database, [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'' * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Family history site] ar Osraige.com == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] ccj19vtlw9vggqx9wg6fns3fh0uro82 1314489 1314488 2026-05-20T21:47:30Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ 1314489 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] at CELT * [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html Genealogies from Rawlinson B502] ar CELT * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] ar Encyclopædia Britannica * {{cite EB1911 | wstitle=Ossory | volume=20 | page=355 | short=x}} * Baldwin, Stewart. [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] * [http://www.ossoryll.org/ OLL] (Ossory, Laois and Leinster) * Early Christian Sites In Ireland Database, [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'' * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Family history site] ar Osraige.com == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] 7ptqzzyf5r8w288be0m727nhm74hr38 1314490 1314489 2026-05-20T21:48:20Z Marcas.oduinn 33120 1314490 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] at CELT * [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003.html Genealogies from Rawlinson B502] ar CELT * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] ar Encyclopædia Britannica * {{cite EB1911 | wstitle=Ossory | volume=20 | page=355 | short=x}} * Baldwin, Stewart. [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] * [http://www.ossoryll.org/ OLL] (Ossory, Laois and Leinster) * Early Christian Sites In Ireland Database, [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'' * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Family history site] ar Osraige.com == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] 5wff1j387dwqysed4e45hwodwmu4cla 1314491 1314490 2026-05-20T21:48:40Z Marcas.oduinn 33120 1314491 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] at CELT * [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ar CELT * [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003 Genealogies from Rawlinson B502] ar CELT * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [http://www.rootsweb.com/~irlkik/ihm/ossory.htm Irish History in Maps, "The Osraighe Region"] * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] ar Encyclopædia Britannica * {{cite EB1911 | wstitle=Ossory | volume=20 | page=355 | short=x}} * Baldwin, Stewart. [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige] * [http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 St. Piran's Oratory] * [http://www.ossoryll.org/ OLL] (Ossory, Laois and Leinster) * Early Christian Sites In Ireland Database, [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'' * [http://www.stcanicescathedral.com/index.html St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.osraige.com/ Family history site] ar Osraige.com == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] kyddpdh7q5ynxovdec3fqsi1a182aek 1314493 1314491 2026-05-20T21:56:11Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ 1314493 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] ** [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003 Genealogies from Rawlinson B502] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * Encyclopædia Britannica ** [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] ar ** {{cite EB1911 | wstitle=Ossory | volume=20 | page=355 | short=x}} * Baldwin, Stewart. [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige] * [http://www.cornwall.gov.uk St. Piran's Oratory] * Early Christian Sites In Ireland Database, [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Seir Kieran (Saighir)] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Celtica 23; Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'' * [http://www.stcanicescathedral.com/ St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] 67hafl2bvbjrdtkxva8mpg1yztf5dx5 1314494 1314493 2026-05-20T22:00:01Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ 1314494 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] ** [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003 Genealogies from Rawlinson B502] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'', Celtica 23 * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [[Encyclopædia Britannica]] ** [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] * Baldwin, Stewart. [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige] * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Saighir], Early Christian Sites In Ireland Database, * [http://www.stcanicescathedral.com/ St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] * [http://www.cornwall.gov.uk St. Piran's Oratory] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] tutuwb3go2i2tan4mgpirp51zdmohnc 1314495 1314494 2026-05-20T22:07:32Z Marcas.oduinn 33120 /* Naisc sheachtracha */ 1314495 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach ]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] ** [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003 Genealogies from Rawlinson B502] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'', Celtica 23 * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [[Encyclopædia Britannica]] ** [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige], Stewart Baldwin * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Saighir], Early Christian Sites In Ireland Database, * [http://www.stcanicescathedral.com/ St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] juje32h4pplmokjvorzhlnky33jt004 1314496 1314495 2026-05-20T22:12:38Z Marcas.oduinn 33120 /* Rítheaghlach */ Nasc 1314496 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], [[Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págánach]]a. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gaeil-Ghaill]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] ** [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003 Genealogies from Rawlinson B502] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'', Celtica 23 * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [[Encyclopædia Britannica]] ** [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige], Stewart Baldwin * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Saighir], Early Christian Sites In Ireland Database, * [http://www.stcanicescathedral.com/ St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] p6fch7w33rbt9nbble9t2onoyksss41 1314518 1314496 2026-05-21T06:53:36Z Marcas.oduinn 33120 /* Rítheaghlach */ Nasc 1314518 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} Dream agus ríocht Ghaelach na meánaoise ba ea '''Osraige''' ([[Nua-Ghaeilge]] '''Osraí'''), agus ann siúd [[Contae Chill Chainnigh]] an lae inniu, i dteannta le hiarthar [[Contae Laoise|Chontae Laoise]], áit chónaithe na n[[Déise Osraí]]. Ainmnithe as na hOsraí féin, bhí sí ann ón chéad aois go dtí [[ionradh na Normannach ar Éirinn]] sa 12ú haois. [[Dál Birn]] ab ea rítheaghlach na ríochta, a ghlac a shliochtaigh mheánaoiseacha an sloinne [[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]. [[Íomhá:Fitzpatrick of Ossary.svg|mion|clé|100px]] De réir seanscéil, ba é [[Aonghas Osraithe]] é bunaitheoir na nOsraí sa chéad aois, ó thús mar chuid de chúige [[Laigin|Laigean]]. Sa 5ú haois, tháinig [[Corca Laidhe]] as [[Ríocht na Mumhan]] in áit an Dáil Bhirn, agus tugadh na hOsraí faoi smacht díreach na Mumhan. Tháinig an Dál Birn ar ais i gcoróin sa 7ú haois, cé go raibh an ríocht fós in ainm mar chuid den Mhumhain Osraí go dtí an bhliain 859, nuair a bhain sí a neamhspleáchas amach faoi cheannas an rí cumhachtach [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]]. Dream mór le rá ba ea na hOsraí i bpolaitíocht na hÉireann ar feadh trí chéad bliain ina dhiaidh sin, cé nach raibh siad riamh in iomaíocht le haghaidh [[Ard-Ríthe na hÉireann|ard-ríogacht na hÉireann]]. Sa 12ú haois, scaradh an ríocht as a chéile de bharr aighnis inmheánaigh, agus cuireadh ar ais i gcúige Laighean í. D'ionsáigh na Normannaigh ar Éirinn faoi cheannas [[Strongbow]] ag tosú sa bhliain 1169, agus thit an chuid is mó desna hOsraí faoi bhrú [[William Marshal]]. Tháinig tuaisceart na ríochta slán faoin ainm i ndeireadh na dála [[Osraí Uachtarach]], go dtí réimeas an rí [[Anraí VIII Shasana]], nuair a bhunaigh an bharúntacht den ainm céanna sa bhliain 1541. == Tíreolaíocht == Bhíodh na hOsraí ársa lonnaithe sa tír thorthúil thart timpeall ghleann[[An Fheoir|na Feoire]], suite i g[[Contae Chill Chainnigh]] a bheag nó a mhór, agus iarthar [[Contae Laoise]]. San iarthar agus an deisceart, bhíodh Osraige teoranta ag [[An tSiúir|an Siúir]]; san oirthear, bhíodh foinse [[An Bhearú|na Bearú]] ina teorainn leis na Laigin ([[Gabhrán]] san áireamh). Glaoitear [[Cumar na dTrí Uisce]] ar na trí haibhneacha úd, a thagann le chéile díreach ar an taobh thuaidh de [[Port Láirge|Chathair Phort Láirge]]. Aird ó thuaidh, shíneadh na hOsraí níos faide i gcéin ná [[Sliabh Bladhma]].<ref>{{ cite book| title = Collectanea de rebus hibernicis | url = https://books.google.com/books?id=OAA-AAAAcAAJ&pg=PA331 | year = 1790 | pages = 331– }}</ref> Maraon le go leor [[Ríochtaí Éireann|ríochtaí]] eile in Éirinn — ''Ulaid, Laigin'', srl. — ainmníodh críocha na nOsraí astu féin. Ba iad a gcomharsana is suntasaí ná: na ''[[Loígis]]'', [[Uí Chinnsealaigh]] agus [[Uí Bhairrche]] sa thuaidh agus thoir; agus na [[Déise]], [[Eoghanacht Chaisil]] agus [[Éile]] sa Mumhain theas agus thiar.<ref>Byrne, ''Irish kings and high-kings'', mapaí ar ll. 133 & 172–173</ref><ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 236, mapa 9 & lch. 532, mapa 13.</ref> Is iad mar shampla [[Cnoc Bhréanail]] agus [[Ard Éireann]] (ar theorainn Laoise-Uíbh Fhailí) ar na pointí is airde sa cheantar. Téann [[Slí Dhála|Slí ársa Dhála]]<ref>{{ lua idirlín | teideal = O'Lochlainn's 1940 map | url = https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | format = JPG | suíomh = Historyatgalway.files.wordpress.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002532/https://historyatgalway.files.wordpress.com/2013/07/o-lochlainn-cropped.jpg | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> siar ó dheas trí thuaisceart na nOsraí ó [[Teamhair|Theamhraigh]] i dtreo na [[Mumha]]n,<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | teideal = Archived copy | accessdate = 2015-06-14 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150712205737/http://proceedings.esri.com/library/userconf/proc02/pap1030/p1030.htm | archivedate = 12ú Iúil 2015 | df=dmy-all }}</ref><ref name="libraryireland">{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | foilsitheoir = libraryireland.com | teideal = Roads, Bridges and Causeways in Ancient Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123064711/http://www.libraryireland.com/SocialHistoryAncientIreland/III-XXIV-1.php | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> a thug a ainm níos deireanaí do [[Caisleán an Bhealaigh Mhóir|Chaisleán an Bhealaigh Mhóir]].<ref name="google">{{ cite book | title = The Journal of the Royal Society of Antiquaries of Ireland | author = Royal Society of Antiquaries of Ireland | date = 1907 | publisher = The Society|issn=0035-9106 | url = https://books.google.com/books?id=JE8OAQAAMAAJ&pg=PA26 | page = 26 | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Chuaigh bóthar ársa eile, [[Slí Cualann Nua|Slí Chualann]], trí oirdheisceart na nOsraí, siar ó [[Ros Mhic Thriúin]] an lae inniu, agus ansin ó dheas go dtí Chathair Phort Láirge. <gallery> Íomhá:Nore River Map.jpg|Topography of Osraige; note location of the "[[Cumar na dTrí Uisce]]". Íomhá:Young River Barrow - geograph.org.uk - 1227156.jpg|Foinse [[An Bhearú|na Bearú]] i Sliabh Bladhma Íomhá:River Nore - geograph.org.uk - 514252.jpg|[[An Fheoir]] Íomhá:River Suir, Drumdowney, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 1317661.jpg|[[An tSiúir]] Íomhá:SlieveBloomMountains.jpg|[[Sliabh Bladhma]] Íomhá:BrandonHill91.jpg|[[Cnoc Bhréanail]], the highest elevation in Kilkenny </gallery> == Stair == === Réamhstair === Is é brí b'fhéidir le hainm na treibhe ''Os-raige''<ref>[http://dil.ie/34087 Osraige], ar eDIL</ref> ná "muintir na n-os" nó na bhfianna. Deirtear de réir sean-nóis gur ainmníodh iad as an bunaitheoir luath-stairiúil réamh-Chríostaí, [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]].<ref>Ginealaigh as [[Rawlinson B 502]], [[Corpus of Electronic Texts]], ll. 15–16</ref><ref name="maryjones1">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | teideal = Cσir Anmann: Fitness of Names | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303202314/http://www.maryjones.us/ctexts/fitness_of_names.html | archivedate = 3ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí na hOsraí is dóigh ina ghéag deisceartach na [[Ulaid|nUlad]] nó an [[Dál Fiatach|Dáil Fiataigh]],<ref>Byrne, lch. 201</ref> é sin nó dhlúthghaoil a n-iar-comhghuaillithe, [[Corcu Loígde|Corca Laidhe]].<ref>Ó Néill, 'Osraige'</ref><ref>Doherty, 'Érainn'</ref> I ngach cás, is amhlaidh gurbh [[Éarainn]] iad. Mhaígh na hOsraí féin amhlaidh, agus aontaíonn scoláirí a leo. Faightear ar an [[Geografaíocht (Tolamaes)|léarscáil]] den 2a haois le [[Tolamaes]] treibh a thugann sé ''[[Usdiae]]'' orthu, ar chomhair leis na hOsraí féin.<ref>''Ptolemy's map of Ireland: a modern decoding.'' R. Darcy, William Flynn. Irish Geography Iml. 41, Eag. 1, 2008. Léarscáil 1.</ref> Sna tailte úd, is dócha go raibh dún [[Iarannaois]]e ag [[Cnoc Ghráinseach Chúil Phobail]] agus suíomh adhlactha Rómhánach den chéad aois ag [[Áth Stúin]], i gContae Chill Chainnigh an dís.<ref name="culturalheritageireland">{{ lua idirlín | url = http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | foilsitheoir = culturalheritageireland.ie | teideal = Heritage Discoveries: The Roman Burial from Stoneyford, Co. Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215200145/http://www.culturalheritageireland.ie/index.php/irelands-top-100-heritage-discoveries/81-irelands-top-100-heritage-discoveries/144-heritage-discoveries-the-roman-burial-from-stoneyford-co-kilkenny | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> A bhuí le slí mheán tíre via [[an Fheoir]], [[an Bhearú]] agus [[an tSiúir]], d'fhéadfadh é go ndearna na hOsraí níos mó trádála leis [[an Bhreatain|an mBreatain]] agus an mór-roinn, na Rómhánaigh agus a reiligiún nua, an [[Críostaíocht|Chríostaíocht]], ach go háirithe.<ref name="academia1970">{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9193361 | teideal = The Tri-River Region: The geographic key to lasting change in Ireland - Eóghan Mac Giolla Phádraig | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/9193361/The_Tri-River_Region_The_geographic_key_to_lasting_change_in_Ireland | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Roimh theacht na Críostaíochta, is amhlaidh go raibh na hOsraí agus a ngaoil, Corca Laidhe, i gceannas sa Mhumhain sular chuir teacht chun cinn na [[Eoghanachta|nEoghanacht]] ar an imeall dís.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 541</ref> Ón 5ú haois ar aghaidh go dtí an 12ú, feictear [[Dál Birn|Dál Bhirn]] (''Dál mBirn'') mar rítheaghlaigh na nOsraí. Ón aimsir sin, bhí na hOsraí faoi tréimhse na Laigean. Measadh roinnt scoláirí gur bréag é [[Ō]]-ghinealach na nOsraí, cumtha chun a gcuid cuspóirí a bhaint amach sa Laigin. Dar le [[Francis John Byrne]], téann sé siar b'fhéidir go dtí ré [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] sa 9ú haois.<ref>Byrne, lch. 163</ref> === Forghabh Dhéise, Chorca Laidhe agus Críostaíocht (c. 450 – 625) === Tá fianaise ann i roinnt foinsí, ''[[Tairired na nDéisi]]'' ina measc, gur ghéill na hOsraí machaire dá dtailte theas dosna [[Déise]] díláithrithe, am éigin roimh an bhliain 489.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | teideal = The Expulsion of the Déssi | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011184755/http://www.ucc.ie/celt/published/G302006/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir an chuir síos traidisiúnta, bhí na Déise ar fáin, ag lorg tailte sa Mhumhan mar chuid de spré Eithne ''Uafásach'' agus í pósta le [[Óengus mac Nad Froích|Aonghas mac Nadh Fraoigh]]. Chuir na hOsraí an ruaig orthu i gcath riartha, agus bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála le draíocht agus feall.<ref name="mabinogi1">{{ lua idirlín | url = http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | teideal = Chapter 4 : The Expulsion of the Déisi | suíomh = mabinogi.net | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304062955/http://www.mabinogi.net/sections/ch%204/The_Expulsion_of_the_Deisi.pdf | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> The account mentions that at this defeat, the Ossorians fled like wild ois! Is amhlaidh gur tháinig ríthe Chorca Laidhe i gceannas i ndeisceart Osraí tar éis na cliste seo; bhí an Dál Birn fós ann sa tuaisceart. Ag deireadh na 6ú haoise, tháinig na h[[Eoghanachta]] chun cinn, i gcomhaontas le muintir [[Uí Néill]] in éadan na Corca Laidhe,<ref>Charles-Edwards, 2000</ref> agus tharla meath ar stádas na nOsraí. Sa bhliain 582, maraíodh [[Fergus Scandal mac Crimthainn|Fearghas Scannal mac Criomhthainn]], rí Mumhan, ag fir na Laigean, agus géilleadh Osraí as Laigin mar chúiteamh.<ref>CS 583</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/lebornacertbooko00dilluoft#page/44/mode/2up/search/osraige | teideal = Lebor na cert | suíomh = archive.org | dáta = 2010-07-21 | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Timpeall an ama sin that time (sa bhliain 581 nó 583), mharaigh fir na hOsraí (nó ''Clann Connla'' dar le h[[Annála Easpacha na hÉireann]]) rí deireanach na Corca Laidhe, [[Feradach Finn mac Duach]], agus fuair dúradh ar ais an chuid is mó dá dtailte faoin seachtú haois.<ref>FA 4</ref> Ar feadh na tréimhse seo, tháinig an Chríostaíocht chun cinn, le teacht misinéirí ón mBreatain agus ón Eoraip, agus í faoi bhláth i bhfostaí ach go háirithe. Dar le naomhsheanchas ar marthain, go háirithe faoi [[Naomh Ciarán]] Saighre, bunaíodh i nOsraí an chéad cheannas easpag Chríostaí, roimh theacht [[Naomh Pádraig]] fiú; tá seo ar phlé i measc scoláirí fós, ámh.<ref>Sharpe, O' Riain, and Sperber</ref> Meastar go ndeachaigh Naomh Pádraig tríd an ríocht ag soiscéalú, agus gur bunaíodh eaglais atá nasctha leis sa Domhnach Mór.<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/9622546 | teideal = C. Ó Drisceoil 2013 Excavation and monitoring in Saint Canice's Cathedral Graveyard | suíomh = academia.edu | dáta = 2013 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150828014009/http://www.academia.edu/9622546/C._O_Drisceoil_2013_Excavation_and_monitoring_in_Saint_Canices_Cathedral_Graveyard_2013_Kilkenny_Archaeology_ | archivedate = 28ú Lúnasa 2015 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | teideal = History of Kilkenny | suíomh = irishwalledtownsnetwork.ie | dáta = 2013-01-18 | dátarochtana = 2017-03-16 |url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170113092246/http://irishwalledtownsnetwork.ie/page/kilkenny/kilkenny-info | archivedate = 13ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh [[Naomh Cainnech]] dhá eaglais i nOsraí, [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh féin. Bhí an chathaoir easpag acu siúd i ndiaidh Saighre. ===Borradh Dhál Birn (625 – 795)=== Níltear ar aon intinn i measc scoláirí i dtaobh líon ríthe na Corca Laidhe i nOsraí. Faoi theacht i réim [[Ríthe_na_nOsraí#Ríthe_na_nOsraí_go_dtí_1103|Scannláin Mhóir]] (bás c. 643), ámh, bhí rítheaghlach Dhál Bhirn arís i gceannas, cé go raibh ó an go ham roinnt coimhlinte eatarthu.<ref>{{ lua idirlín | url = http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | teideal = Kings of Osraige | suíomh = sbaldw.home.mindspring.com | dáta = 2011-02-07 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304052359/http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanach na seachtú haoise, tharla achrainn idir na hOsraí agus a gcomharsana i n-oirdheisceart na [[Laigin|Laigean]], go háirithe in éadan mhuintir [[Uí Chinnsealaigh]]. I lár na hochtú haoise, bhí [[Anmchad mac Con Cherca|Anmchadh mac Con Chearca]] ina rí is gníomhaí sa Mhumhain, agus an chéad rí ar thug na hannálaithe faoi deara é.<ref>Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', lch. 576</ref> Tar éis bhás Anmchadha sa bhliain 761, tharla cath cathartha i nOsraí agus tháinig i gcoróin sa deireadh [[Tóim Snáma mac Flainn|Tuaim Snámha mac Flainn]], oidhre as ginealach eile. Tóim Snáma was opposed by the sons of, and presumably . Sa bhliain 769, bhuaigh Tuaim in éadan mhic [[Cellach mac Fáelchair|Ceallaigh mhic Fhaolchair]] (bás 735) agus is amhlaidh [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghal]] (bás 772) ina measc, agus chuir sé an ruaig orthu.<ref>AU 769.1</ref> Sa bhliain 770, maraíodh é ámh, ag Dúnghal a chomharba is dóigh.<ref>AU 770.2</ref> Bhí na heaglaise faoi bhláth le linn na tréimhse seo. Feictear cléirigh suntasacha as Osraí sna hannála, agus bhain mar shampla, [[Vergilius of Salzburg|Naomh Fearghal]], cáil idirnáisiúnta amach mar réalteolaí agus easpag [[Salzburg]] san [[an Ostair|Ostair]] an lae inniu. Maraíodh ámh easpag ''Laidcnén mac Doinennach'', abb [[Saighir|Saighre]] sa bhliain 744.<ref>AU 744.1</ref> === Osraí agus na Lochlannaigh (795 – 1014) === Sna naoú agus luath deichiú haoiseanna, a bhuí rochtan thar haibhneacha na Feoire, na Siúire agus na Barú, lonnaigh [[Lochlannaigh]] ar agus timpeall teorannacha na nOsraí.<ref name="academia1970"/> Tharla coimhlint idir na Gaeil agus na Lochlannaigh ar an Siúir chomh luath is an bhliain 812, agus sa bhliain 825, Shell loingeas mór feadh na Feoire agus na Bearú, inflicting a devastating rout on the Osraí.<ref>AU 825.12</ref> Bhunaigh Rodolf mac [[Harald Klak]] [[longphort]] ag Dunrally ar an teorainn le Laois, idir na blianta 850–62.<ref>E. Kelly agus J. Maas. ''Vikings on the Barrow: Dunrally Fort, a possible Viking Longphort in Co. Laois''. In Archaeology Ireland; iml. 9, ui. 3. (1995)</ref> Lonnaíodh longphoirt eile ag [[Baile na Coille (Contae Laoise)|Baile na Coille]]<ref name="fuel">{{ lua idirlín | url = http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown/ | údar = fuel.ie | teideal = Four Courts Press - Woodstown | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status=live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160725222631/http://www.fourcourtspress.ie/books/2014/woodstown|archivedate=25 July 2016| df=dmy-all }}</ref> (c.830–860) agus [[Port Láirge]] sa bhliain 914. As an achrann seo uile, tháinig Osraí slán agus leath-neamhspleách i ndeisceart na hÉireann faoi lár na naoú haoise, le linn réimeas fada [[Cerball mac Dúnlainge|Chearbhaill mhic Dúnlainge]] (833 - 888).<ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/10971308 | sloinne = Lane | ainm = Pádraig G. | teideal = The Vikings and the kingdom of Laois. | suíomh = academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235359/http://www.academia.edu/10971308/The_Vikings_and_the_kingdom_of_Laois._In_P%C3%A1draig_G._Lane_and_William_Nolan_eds._Laois_History_and_Society_Interdisciplinary_Essays_on_the_History_of_an_Irish_County_Dublin_1999_pp_123-159 | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Early Scandinavian Dublin - South-East.svg|deas|mion|Oirdheisceart na hÉireann ''c.'' 900. Léirítear teorannacha na nOsraí le línte poncaithe.]] Chuaigh tionchar Chearbhaill i bhfad agus i ngearr. Rinne sé comhaontas pósta le h[[Ardrí na hÉireann]], [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maol Seachnaill mac Maoil Rúnaí]], agus chuir sé iachall ar [[Máel Gualae|Maol Guala]], rí Mumhan, neamhspláchas Osraí a aithint sa bhliain 859.<ref>AU 859.3</ref><ref>FA 265, 268</ref> Deirtear sa [[Landnámabók]] Íoslainne Cerball gur rí Áth Cliath agus [[Inse Orc]], cé go creideann aistriú nach bhfuil ann ach an bolscaireacht le fáil i n[[Annála Easpacha na hÉireann]], spreagtha ag sliochtach Chearbhaill [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Phádraig]], sa haonú haois déag.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | teideal = Viking Ireland — Afterthoughts | sloinne = Ó Corráin | ainm = Donnchadh | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161009085531/http://www.ucc.ie/celt/Viking%20Ireland%20Afterthoughts.pdf | archivedate = 9ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref>. Tá fianaise is imthoisceach ann gur chuir Cearbhall teachtaí chun caidreamh a bhunú le h[[Impireacht na gCairilínseach]] faoi [[Charles Maol]], a bhí faoi freisin na Lochlannaigh.<ref>{{ lua idirlín | url = https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | teideal = Annals of St Bertin | suíomh = classesv2.yale.edu | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119164530/https://classesv2.yale.edu/access/content/user/haw6/Vikings/Annals%20of%20St%20Bertin.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref> Ceannaire den scoth ba ea [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Pádraig mac Donnchadha]] (r. 976–996), de mhuintir Chearbhaill, agus glac rítheaghlach na nOsraí an sloinne '[[Mhic Giolla Phádraig|Mac Giolla Phádraig]]'. Fair dheireadh na 10ú haoise, tharla coimhlint idir na hOsraí agus rí uaillmhianach an [[Dál gCais|Dáil Chais]], [[Brian Bóramha]], a d'éirigh ina Ardrí siar maraíodh é ag [[Cath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Níor ghlac na hOsraí páirt sa chath úd, ach tá scéal ann in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' ina insítear gur thug siad a ndúshlán gaiscígh gortaithe an Dáil Chais ar a shlí abhaile. Is amhrasach é fíoras an scéil seo, dar le roinnt scoláirí, óir gur bolscaireacht í an fhoinse seo.<ref>[[Cogad Gáedel re Gallaib]]; [[Foras Feasa ar Éirinn]] le [[Seathrún Céitinn]]; ''Chronicle of Ireland'' le Meredith Hanmer.</ref><ref>Lyng, lch. 260-1</ref> ===Osraí agus an chéad bhorradh Éireannach (1015 – 1165)=== Agus meath tagtha ar bhagairt na Lochlannach, tháinig go leor ríochtaí beaga faoi smacht na ríochtaí móra, agus monarcacht láraithe á fhorbairt mar ba ghnáth cé go fuilteach. Bhí tacaíocht na nOsraí in ann iarracht ar an ard-ríogacht a chur chun cinn nó ó rath, cé nach ndearna ríthe na nOsraí féin a leithéid d'iarracht. Bhain an ríocht barr a réime amach faoi [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Dhonnchadh mac Giolla Phádraig]], rí is cumhachtaí na nOsraí, d'fhéadfaí a rá. Rinne sé creach ar an Mí agus Áth Cliath, agus threascair sé na Laigin sa bhliain 1033. Shocraigh sé [[Aonach Charmáin]] agus bhí sé ina rí sa dá ríocht go dtí a bhás sa bhliain 1039. Sna blianta 1085 agus 1114, ámh, dódh cathair Chill Chainnigh.<ref>ACM 1085.10, 1114.12</ref> Tharla athruithe móra i gcaitheamh eagar agus cleachtaí na heaglaise Éireannaí, ag ailíniú le gluaiseacht [[leasú Ghréagóra]] a bhí ar siúl ar an mór-roinn. Go suntasach, tharla [[Sionad Ráth Bhreasail]], mar chuid den ghluaiseacht seo i dtuaisceart Osraí sa bhliain 1111.<ref>{{ cite book | url = https://archive.org/details/AMemoirIntroductory | quote = location of the synod of rath breasail | title = A memoir introductory to the early history of the primacy of Armagh | author = Robert King | page = [https://archive.org/details/AMemoirIntroductory/page/n42 83] | accessdate = 2017-03-16 | year = 1854 }}</ref> Faoin luath-12ú haois, bhí Cath cathartha ar siúl sa rítheaghlach agus scaradh an ríocht ina trí chuid. Sa bhliain 1103, maraíodh [[Gilla Pátraic Ruadh|Giolla Pádraig Rua]] agus mórán dá mhuintir ar feachtas i dtuaisceart Éireann.<ref>AU 1103.5</ref> Tháinig ansin beirt éilitheoirí Mhic Giolla Phádraig chun cinn: [[Domnall Ruadh Mac Gilla Pátraic|Domhnall Rua]] i 'dTuaisceart Osraige' nó 'Leath Osraige'; agus Cearbhall i 'nDeisceart Osraige'. I dteannta sin, d'fhógair dhá chlann a neamhspleáchas ar riail Mhic Giolla Phádraig, mar a bhí, Uí Caollaí as [[Magh Lacha]] agus Uí Foirchealláin as Osraí is faide ó thuaidh.<ref name="google2">{{ cite book | title = The history and antiquities of the diocese of Ossory | author = Carrigan, W. | date = 1905 | volume = 1 | publisher = Sealy, Bryers & Walker | url = https://books.google.com/books?id=74QNAAAAYAAJ | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> Thart timpeall ghleann torthúil na Feoire, níos seasmhaí a bhí an scéal, agus tugtar go minic sna hannála ach "Osraige" ar an áit. In ainneoin a scartha, bhí neart cumhachta fós ag na hOsraí na Laigin a chloí.<ref>ACM 1154.15</ref> Mar chúiteamh, rinne an Ardrí [[Muirchertach Mac Lochlainn|Muircheartach Mac Lochlainn]] ionsaí orthu le slua mór sa bhliain 1156. Scrios sé an ríocht ó bhun go barr, agus chuir sé go hoifigiúil faoi smacht na Laighean í.<ref>ACM 1156.17, 1157.10</ref> ===Meath le linn ionradh na Normannach (1165 – 1194)=== Bhí ardú achrainn idir hOsraí agus na Laigin roimh ionradh Na Normannach. Sna 1150í, rinne an tArdrí high king [[Muirchertach Mac Lochlainn]] ollscrios ar Osraí, ag sí is ag creachadh an ríocht go léir, agus á chur faoi smacht Laigin. Is suntasach é gur cuireadh ar altramas chuig tuaisceart Osraí, i gcríocha Uí Caollaí, [[Diarmaid mac Murchadha]], a bheadh lá breá éigin ina rí Laighean agus a thugfadh cuireadh dosna Normannaigh go hÉirinn. Mar rí, tháinig sé go mion minic chun cumhacht na nOsraí a thabhairt i gcás. Tar éis dheoraíocht agus filleadh ar ais mhic Murchadha sa bhliain 1167, cuireadh leis an teannas idir na hOsraí agus na Laigean, óir gur dalladh [[Éanna mac Diarmada|Éanna]], mac agus rídhamhna mhic Murchadha ag [[Donnchad Mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí.<ref>MCB 1167.4</ref> Tháinig an chéad arm amhas mhic Murchadha faoi cheannas [[Robert FitzStephen]] i dtír gar do theorainn Osraí ag [[Banú]]. Gabh siad [[Loch Garman]] agus d'ionsaigh ar an dtoirt hOsraí, ag tógáil gialla mar comhartha géillte.<ref>MCB 1167.6</ref> Níos déanaí fós, tháinig arm cúnta faoi [[Raymond FitzGerald]] (le Gros) i dtír ag [[Port Láirge]], agus bhuaigh coimheascar in aghaidh na n-áitreabhach.<ref>MCB 1167.9</ref> Faoin mbliain 1169, bhí [[Strongbow]] féin tagtha i dtír ag Port Láirge le slua mór. Phós sé iníon mhic Murchadha, [[Aoife MacMurrough|Aoife]], agus rinne sé slad ar an gcathair.<ref>MCB 1169.2</ref> Níos deireanaí an bhliain úd, tharla cath mór sna coillte i nOsraí gar d'[[Achadh Úr]] nuair a chloígh mac Murchadha agus a chomhghuaillithe faoi cheannas [[Robert FitzStephen]], [[Meiler FitzHenry]], [[Maurice de Prendergast]], Miles FitzDavid, agus Hervey de Clare (Montmaurice), arm níos mó faoi [[Domnall Mac Gilla Pátraic|Domhnall Mac Giolla Phádraig]], rí Osraí, tar éis [[cúlú bréagach|chúlaithe bhréagaigh]] i rith chatha trí lá.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA16 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref><ref name="yolasite">{{ lua idirlín | url = http://freshford.yolasite.com/ | foilsitheoir = freshford.yolasite.com | teideal = WWW.Freshford.com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130827/http://freshford.yolasite.com/ | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Go gairid ina dhiaidh sin, thréig de Prendergast agus a bhuíon [[Flóndras|Phléimeannach]] ó champa mhic Mhurchadha agus sheas sé le harm Domhnaill i nOsraí, sulfar fhág sé an tír le feadh tamaill.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=pJY4AQAAMAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA22 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> [[Íomhá:MarriageAoifeStrongbow.jpg | mion | deas | ''[[Pósadh Aoife agus Strongbow]]''; léiriú rómánsaithe den phósadh taobh laistigh de [[Port Láirge|Phort Láirge]] scriosta le [[Daniel Maclise]]. Tharla an-chuid d'ionsaí na [[Normannaigh|Normannach]] ar Éirinn laistigh de agus thart timpeall na nOsraí.]] Sa bhliain 1170, fuair mac Murchadha bás, agus d'éirigh Strongbow ina rí de facto na Laighean, agus Osraí san áireamh, dar leis. Rinne Strongbow agus Mac Giolla Phádraig conradh ag [[Bábhún Ó nDuach]], áit a tharrtháil de Prendergast rí na n Osraí ó dhúnmharú fealltach.<ref>Lyng. ''The Fitzpatricks of Ossory'', lch. 260.</ref> Ina dhiaidh sin, rinne Strongbow agus arm Uí Bhriain ionsaí ar Osraí. Sa bhliain 1171, tháinig [[Anraí II Shasana]] i dtír ag Cuan Phort Láirge le slua Sasanach ar cheann dá leithéid is mó ar tháinig go hÉirinn riamh. Ar bhruach [[an tSiúir|na Siúire]], ghéill d'Anraí go leor ríthe agus taoiseach as deisceart na tíre, rí Thuaisceart Osraí, Domhnall Mac Giolla Phádraig, san áireamh.<ref>MCB1172.2</ref> Sa bhliain 1172, bhronn Strongbow tailte i nAchadh Bhó, tuaisceart Osraí, ar an eachtránaí Normannach, Adam de Hereford.<ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=5KTPAAAAMAAJ&pg=PA1&lpg=PA1&dq=sir+john+gilbert+facsimiles+of+national+manuscripts#v=onepage&q&f=false | title = National Manuscripts of Ireland: Account of Facsimiles of National | page = 1 | dátarochtana = 2017-03-16 | last1 = Public Record Office | first1 = Ireland | year = 1879 }}</ref> B'éigean d'Anraí filleadh ar ais go Sasana tar éis dúnmharú [[Thomas Becket]] agus [[Éirí Amach 1173–74]], ach lean an comhrac ar aghaidh i nOsraí. Rinne Raymond FitzGerald creach ar Uíbh Fhailí, agus chuaigh sé trí Osraí ansin ar a shlí chun cath cabhlaigh a bhuachan ag Port Láirge. Chloígh ansin slua as Áth Cliath Hervey de Clare i Osraí. Sa bhliain 1175, thug na hOsraí tacaíocht le harm faoi cheannas Raymond FitzGerald chun cathair Luimnigh, a bhí faoi léigear [[Domnall Mór Ua Briain|Dhomhnaill Mhóir Uí Bhriain]], a fhuascailt. Deir [[Gearóid Bhreathnach]] gur cloíodh fir Chill Chainnigh ag Arm Normannach as an Mí. Bhain an eachtránaí mór le rá, [[Robert le Poer]], tailte i nOsraí, ach maraíodh ann é níos deireanaí ag troid in aghaidh mhuintir na háite. Sa bhliain 1185, tháinig [[Eoin Shasana]], tiarna Éireann, ar turas go hÉirinn, chun concas na Normannach a dhaingniú. Tháinig sé i dtír ag Port Láirge gar do theorainn Osraí. Glac sé dílseacht na n-uaisle Gaelacha, agus chuaigh sé trí Osraí chuig Áth Cliath, ag socrú go dtógfaí Réine caisleán sa dúiche. Rí deireanach Osraí láir atá taifead air ba ea [[Maelseachaill Mac Gilla Patráic|Maolsheachlainn Mac Giolla Phádraig]], a fuair bás sa bhliain 1193, sin nó 1194.<ref>LC 1193.13</ref><ref>FM 1194.6</ref> Mhair fós ámh go dtí lár na séú haois déag an ríocht ó thuaidh, ar a glaodh ina dhiaidh sin "[[Osraí Uachtarach]]" === Osraí Uachtarach agus Cill Chainnigh (1192–1541) === Faoin mbliain 1192, bhí an Normannach mór le rá [[William Marshal]] tagtha ar an bhfód i nOsraí. Phós sé [[Isabel de Clare]], iníon Strongbow agus Aoife ní Dhiarmada Mhic Mhurchadha, agus leis sin éilimh ar thailte ann. A bhuíochas do Mharshal, Rinneadh cúlghairm ar chearta ársa Mhic Giolla Phádraig agus fógraíodh forógra díbeartha don chlann go léir as deisceart Osraí.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?printsec=frontcover&output=reader&id=74QNAAAAYAAJ&pg=GBS.PA69 | teideal = Google Play | suíomh = Play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Chuaigh Mhic Giolla Phádraig ar deoraíocht chun na gceachtar ó thuaidh, Magh Lacha agus Uí Fhoirchealláin (ar a glaodh [[Osraí Uachtarach]] as sin amach), i gcogadh talún le cead bliain go leith anuas.<ref name="gerdooley">{{ lua idirlín | url = http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | foilsitheoir = gerdooley.com | teideal = The Kingdoms of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017003121/http://www.gerdooley.com/history-of-camross-county-laois/the-kingdoms-of-ossory | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De bharr an chíor thuathail a tharla, bhog an t-easpag Osraí, [[Felix Ó Dúnlainge]], an chathaoir easpaig go buan ó Achadh Bhó go Cill Chainnigh. Críochdheighleadh agus roinneadh an chuid is mó d'Osraí i measc eachtránaithe Normannacha éagsúla.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | teideal = County Kilkenny - Geography Publications - Specialising in books of Irish history, geography and biography | foilsitheoir = Geography Publications | dáta = 2004-12-18 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304002315/http://www.geographypublications.com/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=12 | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tháinig is dóigh Sir [[Thomas FitzAnthony]], ar a bronnadh an-chuid tailte i nÓsraí Íochtarach agus áiteanna eile and elsewhere (ainmníodh 'Thomastown' [[Baile Mhic Andáin]], Co. Cill Chainnigh, as). Riarthóir tábhachtach agus and rathúil ba ea é, agus ceapadh ina [[seanascal|sheanascal]] na Laighean ón mbliain 1215 go dtí 1223 ar a laghad.<ref>{{ lua idirlín | last = O'Brien | first = Niall | url = http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | teideal = Medieval News: Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator | suíomh = Celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie | dáta = 2015-02-24 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = http://archive.wikiwix.com/cache/20170317220323/http://celtic2realms-medievalnews.blogspot.ie/2015/02/thomas-fitz-anthony-thirteenth-century.html | archivedate = 17ú Márta 2017 | df=dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://www.academia.edu/11618666 | teideal = Thomas Fitz Anthony: Thirteenth century Irish administrator - Niall C.E.J. O Brien | suíomh = Academia.edu | dáta = 1970-01-01 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180514235357/http://www.academia.edu/11618666/Thomas_Fitz_Anthony_Thirteenth_century_Irish_administrator | archivedate = 14ú Bealtaine 2018 | df = dmy-all }}</ref> Faoi dheireadh an cheathrú haoise déag, bhí an chuid is mó d'Osraí deisceartach ceannaithe nó faighte le hoidhreacht ag an gclann [[de Buitléir]]. Cheannaigh siad Caisleán Chill Chainnigh agus riail siad ann mar iarlaí [[Urmhumhain]] agus, níos deireanaí, [[iarlaí Osraí]], an iarlacht as a ndearnadh [[Contae Chill Chainnigh]]. Le linn na ré seo, is beag nárbh ionann Cill Chainnigh agus Ath Cliath ó thaobh ionad cumhachta de. Bhíodh cruinnithe ag parlaimint ann chomh luath is 1293 agus go minic arís go dtí an bhliain 1536.<ref name="ancestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | foilsitheoir = rootsweb.ancestry.com | teideal = County Kilkenny Ireland – History Timeline | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161026215418/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/timeline.htm | archivedate = 26ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Le linn ionradh [[Edward Bruce]] ar Éirinn, ghabh sé go sealadach [[Gabhrán]], ionad ríoga na nOsraí tráth. Sa bhliain 1367, cuireadh [[Reachtanna Chill Chainnigh]] i bhfeidhm, ag iarraidh pósadh agus trádáil idir na Sasanaigh agus na Gaeil a chosc, ach ba bheag an mhaith é. Tógadh Osraí Uachtarach i dTiarnas na hÉireann le h[[Anraí VIII Shasana]] isteach sa bhliain 1537, nuair a ghéill [[Barnaby Mac Giolla Phádraig]], faoin bpolasaí '[[géilleadh agus athbhronnadh]]'. Mar thoradh íorónta, caomhnaíodh cultúr na nGael sa cheantar le tamall fada fós, óir nár mheas an Choróin Shasana gur bhagairt é an ceantar agus ligeadh dó.<ref>Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland: c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship & Settlement.''(2001) ll. 77-97.</ref> Sa bhliain 1541, uaislíodh Mac Giolla Phádraig faoin teideal [[Barún Osraí Uachtarach]]. Bronnadh ar an gclann nua deireanaí na teideal [[Iarla Osraí Uachtarach]] agus [[Barún Bhaile an Chaisleáin]], a fuair an duine deargach acu, [[Bernard FitzPatrick]], bás sa bhliain 1927. I ndeireadh na dála, bhí na hOsraí ar cheann desna rítheaghlaigh is ársa riamh i n-iarthar na hEorpach. == Clanna Osraí == I [[Leabhar na gCeart]], glaoitear '''Síol Bhreasail Bhric''' (''Síl mBresail Bricc'') ar na hOsraí, ainmnithe as sinsear i bhfad amach, [[Bressail Bricc|Breasal Breac]].<ref name="maryjones">{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | foilsitheoir = maryjones.us | teideal = The Book of Rights | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170604191534/http://www.maryjones.us/ctexts/cert.html | archivedate = 4ú Meitheamh 2017 | df = dmy-all }}</ref> Bhí beirt mhac ag Breasal Breac: Lughaidh, sinsear na [[Laigin|Laigean]]; agus [[Connla mac Bressail Bricc|Connla]], sinsear na nOsraí trí [[Óengus Osrithe]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | teideal = Part 2 of Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233452/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003/text002.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054/text039.html | teideal = Part 39 of The History of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | accessdate = 2017-03-16 | df=dmy-all }}</ref> Glaoitear scaití '''Clann Connla''' ar na hOsraí dá bharr.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | df = dmy-all }}</ref> Glacadh sloinnte le himeacht ama agus lineages multiplied, Is iad a leanas na clanna dúchais roimh theacht na Normannach:<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | teideal = Ireland's History in Maps - Ancient Ossory, Osraige, Osraighe | suíomh = rootsweb.ancestry.com | dáta = 2003-10-25 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170530223749/http://www.rootsweb.ancestry.com/~irlkik/ihm/ossory.htm | archivedate = 30ú Bealtaine 2017 | df = dmy-all }}</ref> * [[Mhic Giolla Phádraig]], de rítheaghlach [[Dál Birn|Dhál Bhirn]] * [[Uí Dhubhsláine]] as [[An Choill Uachtarach|Coill Uachtarach]] * [[Uí Úracháin]] as [[Uí Fhairchealláin]] * [[Uí Bhruaideadha]] of ''Ráth Tamhnaige'' * [[Uí Chaollaí]] of ''Dairmag Ua nDuach'' ([[Darú, Contae Laoise|Darú]]), a athraigh a shloinne go hUa Faoláin, mar a mhaígh [[William Carrigan|Carrigan]] * [[Uí Fhaoláin]] of [[Clár Maí Locha]] (Uí Caollaí tráth) * [[Uí Bhróithe]] of ''Mag Sédna * [[Uí Chaibhdheanaigh]] as ''Mag Airbh * [[Uí Ghlóiairn]] as [[Callainn]] * [[Uí Dhonnachadha]] as ''Mag Máil * [[Uí Chearbhaill]] as ''Mag Cearbhail * [[Uí Bhraonáin]] as ''Uí Duach * Uí Caollaidhe of ''Uí Bhearcháin * [[Mhic Bhraoin]] as ''Na Clanna * [[Uí Bhruadair]] as [[Uíbh Eirc]] * [[Uí Dheaghaidh]] as [[Uí Dheá]] == Rítheaghlach == {{main|Ríthe na nOsraí}} <!--Teidil * [[Ríthe na nOsraí]] * [[Ríthe Ghabhráin]] * [[Ríthe na Laighean]]<ref>[[Annála Uladh]], AU 1033.4, [[Annála Loch Cé]], 1033.3, [[Annála Tiarnaigh]], AT 1033.5</ref> * Rí [[Áth Cliath]] '''[[Ríocht na hÉireann]]''': * [[Barún Osraí Uachtarach]] * [[Iarla Osraí Uachtarach]] * [[Barún Ghabhráin]] * [[Barún Bhaile an Chaisleáin]] --> Tá a nginealach rianta ag an gclann mheánaoiseach, [[Mhic Giolla Phádraig]], siar go dtí [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]]. Tá foinse thábhachtach ar ''Donnchada mac Gilla Patric'' caomhnaithe sa Bodleian Library, sa lámhscríbhinn [[Rawlinson B 502]] (aitheanta fosta mar Leabhar Ghleann Dá Loch).<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | teideal = Genealogies from Rawlinson B 502 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304032905/http://www.ucc.ie/celt/online/G105003.html | archivedate=4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>''[https://archive.today/20121223130619/http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Bodleian manuscript]''</ref> * [[Óengus Osrithe|Aonghas Osraithe]], leathstairiúil, chéad rí sa ginealach, a bhfuil an ríocht ainmnithe as, a mhair a deirtear sa chéad nó dara haois. * [[Lóegaire Birn Búadach|Laoghaire Burn Buadach]], a bhfuil an rítheaghlach, mar a bhí [[Dál Birn|Dál Bhirn]], ainmnithe as. * [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] (Rí Osraí ó 846 go 888;<ref>[[Annála Easpacha na hÉireann]], [[Annála Uladh]], [[Annála na gCeithre Máistrí]]</ref> Rí [[Áth Cliath]] ó 872 go 887;<ref name="Landnámabók">Landnámabók</ref><ref>Cogadh Gaedhel Re Gallaibh (aistr. le Todd), lch. 297</ref> Iarla [[Inse Orc]] roimh 888<ref name="Landnámabók"/>). Sinsear díreach [[Mhic Giolla Phádraig]] ba ea Cearbhall. Feictear é go suntasach sna hannála agus foinsí stairiúla eile mar rí Críostaí a chloíonn a naimhde, go háirithe na [[Lochlannaigh]] [[págántacht|págánacha]]. Ina ainneoin sin, bhí gaol ar leith aige leis na Lochlannaigh ([[Gall-Ghaeil]]), agus feictear é féin ainm "''Kjarvalr Írakonungr''" i roinnt ginealach Íoslainne trína iníonacha. San [[Landnámabók]], tá Cearbhall san áireamh i measc cheannairí is suntasaí na [[Eoraip|hEorpach]] le linn ré na Lochlannach<!-- le bogadh:, [[Pápa]]í [[Adrian II]] agus [[Pápa Seán VIII|John VIII]]; [[Byzantine]] Emperors [[Leo VI the Wise]] and his son [[Byzantine Emperor|Alexander]]; [[Harald Fairhair]], king of [[an Iorua]]; [[Eric Anundsson]] and his son [[Björn Eriksson]] rulers of Sweden; [[Gorm the Old]], king of Denmark; and [[Alfred the Great]], king of [[Sasana]]-->.<ref name="snerpa">{{ lua idirlín | url = http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm | foilsitheoir = snerpa.is | teideal = Landnámabók (Sturlubók) | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20161210191901/http://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm|archivedate=10ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Bhí Cearbhall chomh cumhachtach sin go ndearna sé creach ar thailte a dheartháir chéile, an tArdrí, ach dá bharr sin, scaradh na hOsraí amach ó chúige Mumhan. Tá taifid ann go raibh sé ina rí Áth Cliath (ó 872 go 888) agus Inse Orc i bhfad i gcéin. * [[Land ingen Dúngaile|Lann]] ní [[Dúngal mac Cellaig|Dúnghaile]]. Pearsa shuntasach ba ea banfhlaith Lann agus na hOsraí ag teacht go chun cinn faoi cheannas a dearthár, Cearbhall, ina raibh sí páirteach ann. Bhí sí pósta le an Ardrí mór le rá, [[Máel Sechnaill mac Máele Ruanaid|Maoil Seachnaill mac Maoil Rúnaí]] (réimeas 846-862). [[Flann Sionna]] ba ea a mac, Ardrí 879-916, agus [[Donnchad Donn|Donnchadh Donn mac Flainn]] a garmhac. * [[Gilla Pátraic mac Donnchada]] (rí Osraí 976 - 996), foinse an ainm athratha ''Mac Giolla Phádraig''. Bhí sé pósta le [[Máel Muire ingen Arailt|Maol Muire ní Arailt]], is dócha bean [[Uí Ímair]]. Deargnamhaid [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ba ea é, a ghabh i ngéibhinn é sa bhliain 983 agus a scaoil saor é an bhliain dár gcionn.<ref>AI 983.4, 984.2</ref> Níos deireanaí ina shaol, scrios sé [[ríocht na Mí]]. Maraíodh é i mbun catha in aghaidh [[Donnduban mac Imair|Dhonnabháin mhic Íomhair]], rí Luimnigh, agus [[Domnall mac Fáelán|Dhomhnaill mhic Fhaoláin]], rí na nDéise. * [[Donnchad mac Gilla Pátraic|Donnchadh mac Giolla Pádraig]] (rí Osraí 1003-1039; rí Laigean 1033-1039). Mharaigh sé duine ar dhuine: a chol ceathrar, rí Ceallach (1003); [[Donn Cuan mac Dúnlainge]], rí Laigean (1016); Tadhg Ó Riain, rí Uí Drona;<ref>AU 1016.6</ref><ref>[[Annála Loch Cé]], ALC 1016.4</ref><ref>[[Chronicon Scotorum]], CS 1014</ref><ref>ACM 1015</ref> Sitriuc mac Ímair, king of [[Port Láirge]] (1022).<ref>AT 1022.2</ref><ref>CS 1020</ref><ref>AFM 1022</ref> Chaith sé Cáisc na bliana 1026 ar chuairt le [[comharba]] Phádraig agus Donnchadha Uí Bhriain.<ref>AI 1026.3</ref> Dhall sé a ghaol 1027, ''Tadc mac Gilla Pátraic'' sa bhliain 1027.<ref>AU 1027.2</ref><ref>ALC 1027.2</ref><ref>AT 1027.2</ref><ref>ACM 1027</ref><ref>ACMN 1027</ref> Rinneadh rí Laigean de sa bhliain 1033, agus d'eagraigh [[Aonach Carman]] chun a ríogacht a cheiliúradh celebrate his over-kingship.<ref>AU 1033.4</ref><ref>ALC 1033.3</ref><ref>ACM 1033</ref> Chuaigh sé i gceannas air chomh fada is [[Cnóbha]] agus [[Droichead Átha]] sa bhliain 1039.<ref>AT 1039.6</ref><ref>ACM 1039</ref> Fuair sé bás ann bhliain chéanna.<ref>AU 1039.2</ref><ref>ALC 1039.2</ref><ref>AT 1039.7</ref><ref>AI 1039.7; ní glaoitear ar ach rí Osraí</ref><ref>after a long illness, AFM 1039; ''iar m-beith i n-galar fhotta'', tar éis bheith bí ngalar fada</ref><ref>ACMN 1039</ref> Is léir gur sheanathair Dhonnchadha é [[Gofraid mac Arailt]] [[Uí Íomhair]], [[Ríocht na nOileán|Rí na nOileán]], trína iníon Maol Muire. Mar fíor, de shliocht Uí Íomhair iad Mhic Giolla Phádraig.<!-- King Cerball was an ally of their (probable) founder [[Ivar the Boneless]], the Viking king of [[Port Láirge]]. It is also possible that Donnchad's father, Gilla Pátraic mac Donnchada, was somehow a relation of Ívar the Boneless, who had a son named Gilla Pátraic.--> * [[Derbforgaill ingen Tadhg Mac Giolla Pádraig|Dearbhail ní Thaidhg Mhic Giolla Phádraig]] (bás 1098), pósta le [[Toirdelbach Ua Briain|Toirdhealbhach Ó Briain]], rí na Mumhan agus Ardrí de facto na hÉireann. Bhí beirt mhac aici leis: Tadhg agus [[Muirchertach Ua Briain|Muircheartach Ó Briain]], a ndearadh Ardrí de in am trátha. Fuair sí bás sa bhliain 1098 i nGleann Dá Loch.<ref>AT 1098.1</ref> == Naoimh le naisc Osraí == Bunaíodh na mainistreacha ag [[Saighir]], [[Achadh Bhó]] agus Cill Chainnigh ag naoimh Chríostaí. D'fhorbraíodh foghlaim, litríocht agus cultúr na ríochta faoi thionchar na gceannairí creidimh úd, agus iad faoi phátrúnacht na ríthe.<ref name="kilkennyarts1">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140826133753/http://www.kilkennyarts.ie/events/details/a-story-in-stone-irish-medieval-stonecarvers-their-patrons/ | archivedate = 26ú Lúnasa 2014 | df=dmy-all }}</ref> Insítear ina bheatha g ndeachaigh [[Naomh Pádraig]] tacar na nOsraí en route chuig an [[Mumhain]], ag soiscéalú, ag tiontú, ag bunú eaglaisí, agus d'fhág sé ina dhiaidh deisceabal darbh ainm Mairtín.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201009/ | teideal = Betha Phatraic | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | }}</ref><ref>{{ cite book | url = https://books.google.com/?id=3g7OAAAAMAAJ&pg=PA391&lpg=PA391&dq=church+of+st.+martin+in+ossory#v=onepage&q=church%20of%20st.%20martin%20in%20ossory&f=false | title = Loca Patriciana: An Identification of Localities, Chiefly in Leinster | author = John Francis Shearman | page = 391 | accessdate = 2017-03-16 | year = 1882 }}</ref> Tá roinnt mhaith naomh agus naisc acu leis na hOsraí, ag ábhair agus laistigh d'Éirinn, agus thar lear sa [[an Bhreatain|Bhreatain]] agus san [[Eoraip]]: * Naomh [[Ciarán Shaighre]] "Seanóir", ball de rítheaghlach Dhál Bhirn. Deirtear go raibh soiscéalaíocht á dhéanamh aige sa ríocht roimh theacht Naomh Pádraig.<ref>{{ lua idirlín | url = https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-04-02 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407074544/https://en.wikisource.org/wiki/Ciaran_(fl._500-560)_(DNB00) | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref> Bhunaigh sé a eaglais i Saighir, cathaoir easpaig na ríochta in am trátha agus áit adhlactha a ríthe. Tháinig Naomh [[Carthage Seanóir]] i gcomharbacht air. Tá lá fhéile Ciaráin ar sn 5ú Márta, i dteannta le Carthage agus [[Naomh Piran]]. Tá [[Coláiste Chiaráin]] (an meánscoil Chaitliceach Rómhánach is sine in Éirinn) ainmnithe as.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-08-21 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150307101228/http://www.stkieranscollege.ie/school/about/history/ | archivedate=7 March 2015 | df=dmy-all }}</ref> I g[[Corn na Breataine]], creidtear gurb ionann Ciarán agus Piran, naomhphátrún mhianadóirí stáin agus an Choirn féin.<ref name="cornwall">{{ lua idirlín | url = http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | foilsitheoir = cornwall.gov.uk| teideal = Cornwall Council | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094451/http://www.cornwall.gov.uk/default.aspx?page=22943 | archivedate = 7ú Márta 2014| df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.stpiran.org/st-piran.html | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-07 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140307094303/http://www.stpiran.org/st-piran.html | archivedate = 7ú Márta 2014 | df=dmy-all }}</ref> Tá dealbh de Chiarán ar barr Theach Caibidle Naomh Mhuire i gCill Chainnigh.<ref name="vanderkrogt">{{ lua idirlín | url = http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | foilsitheoir = vanderkrogt.net | teideal = Kilkenny – Cill Chainnigh – Saints Patrick and Kieran | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002738/http://www.vanderkrogt.net/statues/object.php?webpage=ST&record=ie118 | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Window depicting St. Kieran, Seir Kieran Church, Bell Hill.jpg|mion|200px|[[Fuinneog dhaite]] le Naomh [[Ciarán Saighre]]]] * Naomh [[Carthage Seanóir]], mac nó garmhac [[Óengus mac Nad Froích|Aonghasa mhic Nadh Fhraoigh]] agus comharba Chiaráin ag Saighir. Ceiliúrtar a lá féile i dteannta le Ciarán ar an 5ú Márta. * Naomh [[Cainneach Achadh Bhó]], a bhunaigh dhá mhainistir i nOsraí sa 6ú haois, ag Achadh Bhó agus Cill Chainnigh. Tá a lá féile ar an 11ú Deireadh Fómhair. [[Íomhá:St. Cainneach Bust.jpg|mion|200px|Dealbh bhrád poiblí de [[Cainneach Achadha Bhó|naomh Cainneach]] i gcathair [[Cill Chainnigh|Chill Chainnigh]], a bhunaigh eaglais ann sa 6ú haois]] * Naomh ''[[Modomnoc]]'' Osraí, chuaigh ar turas go dtí [[an Bhreatain Bheag]] mar deisceabal of [[Naomh Daithí]], agus deirtear gur thóg sé leis na chéad choirceoga ceansaithe de [[beach mheala|bheacha mheala]].<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | teideal = Topography of Ireland | suíomh = yorku.ca | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160617041654/http://www.yorku.ca/inpar/topography_ireland.pdf | archivedate = 17ú Meitheamh 2016 | df = dmy-all }}</ref> His feast is 13 February.<ref name="pravoslavie">{{ lua idirlín | url = http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | foilsitheoir = pravoslavie.ru | teideal = Dmitry Lapa. Holy Father Modomnoc of Ossory, Patron Saint of Bees. Commemorated: February 13/26 / OrthoChristian.Com | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170227150628/http://www.pravoslavie.ru/english/77526.htm | archivedate = 27ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> {{cquote|'' h-I curchán Mo Domnóc,<br> anair tar muir n-glédenn,<br> do-bert, brígach núalann,<br> síl m-búadach m-bech n-Erenn.<br>'''~ Félire Óengusso'''<ref name="archive">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/martyrologyoeng01stokgoog#page/n118/mode/2up | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee: Félire Óengusso Céli dé | accessdate = 14ú Feabhra 2017 }}</ref> }} * Naomh [[Scuithin]], bhí nasc aige leis an mBreatain Beag agus Baint Daithí. Aiséiteach a bhí sé i n-oirthear Osraí, in what is now [[Caisleán an Bhairínigh]] agus [[Baile an Fhréinigh]]. * Naomh [[Nem Moccu Birn]], chomharba naoimh [[Éanna Árann]], ball de Dhál Bhirn, gaol le Naomh Ciarán Saighre.<ref name="ucc.ie">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 14ú Meitheamh. * Naomh ''[[Broccán Clóen|Brógán Chluana]]'' [[Ros Toirc]], údar an dán cáiliúil ag moladh [[Brigit|Bhríd]] Chill Dara (le fáil in ''[[Liber Hymnorum]]''<ref name="youtube">{{ lua idirlín | url = https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | foilsitheoir = youtube.com | teideal = The Hymn to Saint Brigid of Brogan-Cloen from the Liber Hymnorum (Broccan's Hymn) – YouTube| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160310152606/https://www.youtube.com/watch?v=czc-IHNHrCQ | archivedate = 10ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus luaite i bh[[Félire Óengusso]] faoi 17ú Meán Fómhair.<ref name="google3">{{ cite book | title=Feĺire Ońgusso Ceĺi De.́: The Martyrology of Oengus, the Culdee| author=Stokes, W. | date=1905 | publisher=Harrison and sons, printers | url=https://books.google.com/books?id=Ub4UAAAAQAAJ | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> * [[Molua]], a bhunaigh mainistreacha ag [[Cill Dalua]] agus Cluain Fearta-Molua<ref name="earlychristianireland">{{ lua idirlín | url = http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | foilsitheoir = earlychristianireland.net | teideal = Kyle (clonfert-mulloe), County Laois | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002627/http://www.earlychristianireland.net/Counties/laois/kyle/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="megalithicireland">{{ lua idirlín | url = http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html| foilsitheoir = megalithicireland.com | teideal = Clonfertmulloe | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161024084449/http://www.megalithicireland.com/Clonfertmulloe.html | archivedate = 24ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> i dtuaisceart Osraí.<ref name="crsbi">{{ lua idirlín | url = http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/|foilsitheoir = crsbi.ac.uk | teideal = Kyle (Clonfert Mulloe) · The Corpus of Romanesque Sculpture in Britain &amp; Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002522/http://www.crsbi.ac.uk/site/2336/ | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> De réir [[Féilire Dhún na nGall]], fuair Molua mac Cárthaigh a oiliúint faoi Naomh [[Comgall|Cóghall]] as mainistir [[Beannchar, Contae an Dúin|Beannchar]]. Cárthach mac ''Dagri'' ba ea a athair, agus Soichle Dhál Bhirn a mháthair.<ref name="archive2">{{ lua idirlín | url = https://archive.org/stream/historyandantiq05carrgoog#page/n16/mode/2up | teideal = The history and antiquities of the diocese of Ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="anglican">{{ lua idirlín | url = http://stormont.down.anglican.org/molua.htm | foilsitheoir = stormont.down.anglican.org | teideal = St Molua's Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live| archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305083315/http://www.stormont.down.anglican.org/molua.htm | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Molann [[William Carrigan]] gur rugadh é timpeall na bliana 540, agus tuairiscítear a thásc i n[[Annála na gCeithre Máistrí]] don bhliain 605. Tá a lá féile ar an 4ú Lúnasa. * [[Naomh Gobhán]], bhunaigh sé andaine de mhainistir Sheanleithghlinne, agus ansin chuaigh sé agus bhuíon mhanach go dtí [[Cill Lamraí]]. Pléitear fós ar bhunaigh sé Cill Lamraí nó ar fheabhsaigh é ach amháin, ach bhain sé clú agus cáil amach le linn a cheannaireachta. Deir Féilire Aonghasa faoi: {{cquote|''of Gobban of Cell Lamraide in Hui Cathrenn in the west of Ossory, a thousand monks it had...''"<ref name="ucc.ie"/>}} * Naomh Finneach [[Cill Fhinnche|Chill Fhinnche]], deirtear i bhFéilire Aonghasa gur 'mhairtíreach' é, ach is dóigh go luann sin ach a dheoraíocht. Tá a lá féile ar an 2a Feabhra.<ref name="storify">{{ lua idirlín | url = https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | foilsitheoir = storify.com | teideal = Tweeting Saints in Medieval Irish Martyrologies - February (with images) · PeritiaEditors · Storify | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017015510/https://storify.com/PeritiaEditors/tweeting-saints-in-medieval-irish-martyrologies-fe | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> * [[Naomh Muicin]], easpag agus athair faoistine. De réir a ginealaigh sa [[Leabhar Laighneach]], oidhre de Dhál Bhirn é: ''Muccin, son of Mocha, son of Barind, son of Findchadli, son of Dega, son of Droida, son of Buan, son of Loegaire birn buadhach, son of Aengus Osrithe. Decnait, daughter of Gabrin, [agus] sister of Fintan of Cluain-Eidhnech, was Muccin's mother''. [[Fiontán Chluain Eidhneach|Naomh Fiontán]], bhunaitheoir Chluain Eidhneach, ba ea a uncail. Is naomhphátrún é de Mhaighean, Cill Dara Maí, Cill Doire agus [[Baile na gCaorach]]. Feictear é i bh[[Féilire Thamhlachta]]. Fuair sé bás sa bhliain 630, agus tá a lá féile ar an 4ú Márta. * [[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], abb Achadh Bhó san 8ú haois, chuaigh sé go dtí [[an Fhrancóin]] áit a chuir [[Pippin Óg]] fáilte roimhe. Chuaigh sé ansin go dtí Salzburg, ar chuireadh [[Odilo, Diúc na Baváire]], agus rinneadh easpag de i ndeireadh na dála, agus tá sé aitheanta dá bharr as sin amach mar Vergilius Salzburg. Tá a lá féile ar an 27ú Samhain. [[Íomhá:Saint Virgilius, Salzburg.jpg|mion|200px|[[Vergilius Salzburg|Naomh Fearghal]], as Osraí ó dhúchas, a d'éirigh ina easpag [[Salzburg]], [[an Ostair]].]] * [[Óengus Tamlachta|Aonghas Thamhlachta]], tiomsaitheoir an chéad fhéilire de naoimh Éireannacha, [[Félire Óengusso|Féilire Aonghasa]]. Rugadh agus tugadh é i nOsraí thuaidh ag [[Clúain Éidhneach]], agus thosaigh sé a ghairm mhanaigh ann, mar a deirtear ina fhéilire.<ref name="ucc">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Martyrology of Oengus the Culdee | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161021202718/http://www.ucc.ie/celt/published/G200001/index.html | archivedate = 21d Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá a lá féile ar an 11ú Márta. * Deirtear gur ghoid crosáidirí taisí [[San Nioclás]] ó [[Bari|Bhari]], agus gur adhlacadh iad i nOsraí gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]]. Tá leac ar an uaigh. Tharlódh seo go díreach tar éis titim Osraí Theas mar ríocht, cé gur mhair fós tríú cuid di sa tuaisceart. [[Íomhá:St Nicholas' Tomb.jpg|mion|200px|Leac uaighe [[San Nioclás]], mar a mheastar]] * De réir sean-nóis, chuaigh [[Naomh Pádraig]] trí Osraí,<ref name="google4">{{ cite book | title=The Life and Writings of St. Patrick: With Appendices, Etc | author=Healy, J. | date=1905 | publisher=M. H. Gill & son, Limited | url=https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog | page=[https://archive.org/details/lifeandwritings01patrgoog/page/n432 408] | accessdate=14ú Feabhra 2017 }}</ref> agus deir an 'Beatha' lá Naomh Ciarán gur oirnigh Pádraig fear Osraí darbh ainm Máirtín.<ref name="ucc2">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G201000F/index.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = Bethada Náem nÉrenn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170521003358/https://www.ucc.ie/celt/published/T201000F/index.html|archivedate=21 May 2017 | df=dmy-all }}</ref> <!--A freestanding statue of him erected in honor of the bishop of Ossory stands in Kilkenny, in addition to other local commemorations.<ref name="vanderkrogt"/--> Thóg rítheaghlach na núdarás a sloinne, [[Mhic Giolla Phádraig]] in ómós an naoimh, as a sinsear den 10ú haois, [[Gilla Pátraic mac Donnchada|Giolla Phádraig]]. Is amhlaidh nach bhfuil ach sampla nó dhó eile de theaghlaigh agus sloinne naofa acu, mar atá Uí Mhaoil Seachlainn, [[ríthe na Mí]]. == Suíomhanna stairiúla == Caomhnaítear i gContaetha Laoise agus Cill Chainnigh go léir suíomhanna ársa agus mheánaoiseacha nasctha le ríocht na nOsraí.<ref>[https://web.archive.org/web/20151208051944/http://archive.irishartsreview.com/irisartsrevi2002/pdf/2008/20493323.pdf.bannered.pdf Irish Arts Review] (PDF)</ref> Forbraíodh sean-nós dea-fhianaithe tsnoíodóireacht cloiche, go háirithe d'[[Ardchros|ardchrois Éireannacha]], faoi phátrúnacht Dhál Bhirn / Mhic Giolla Phádraig.<ref name = "kilkennyarts1"/><ref>Lyng, T., The FitzPatricks of Ossory, Old Kilkenny Review, Iml. 2, ui. 3, 1981, lch. 261.</ref> Go deimhin, faightear beagnach gach luath-ardchros laistigh de ríocht atá na nOsraí nó ar a teorannacha.<ref>{{ lua idirlín | ainm = Nancy | sloinne = Edwards | dáta = 1982 | teideal = A reassessment of the early medieval stone crosses and related stone sculpture of Offaly, Kilkenyn and Tipperary | url = http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | suíomh = etheses.dur.ac.uk | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151208164620/http://etheses.dur.ac.uk/7418/1/7418_4483-vol1.PDF | archivedate = 8ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Tá dea-shamplaí le feiceáil ag [[Cionn Eitigh]], [[Áth Éine]] agus [[Cill Lamraí]], i measc eile. Deirtear gur bhunaigh [[Naomh Ciarán]] an mainistir mór le rá i [[Saighir]], sa [[An Cláirín|Chláirín]] an lae inniu.<ref name = "bravehost">{{ lua idirlín | url = http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | foilsitheoir = irishantiquities.bravehost.com | teideal = Seirkieran | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231103/http://irishantiquities.bravehost.com/offaly/clareen/seirkieran.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> An chéad cathaoir easpaig sa ríocht a bhí ann, agus adhlacadh ríthe na nOsraí ann. Faightear ann inniu fothrach mainistreach, oibreacha créafóige, [[tobar beannaithe]], bun [[cloigtheach|cloigthí]] Éireannaí, móta cosanta meánaoiseach agus go leor leac croise agus uaighe luathChríostaí.<ref name = "roundtowers">{{ lua idirlín | url = http://www.roundtowers.org/seir_kieran/ | ainm = Frank | sloinne = Schorr | foilsitheoir = roundtowers.org | teideal = Seir Kieran Irish Round Tower | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160407004216/http://roundtowers.org/seir_kieran/ | archivedate = 7ú Aibreán 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref>National Monuments Service</ref><ref name = "bravehost"/><ref>''Early Christian Sites In Ireland Database''</ref> [[Íomhá:Seir Kieran Fortification and St. Ciaran's Church 2010 09 09.jpg |mion |Radharc ar [[Saighir|Shaighir]]]] Bhunaigh [[Naomh Cainneach]] Achadh Bhó dhá eaglais thábhachtacha sa ríocht, ag [[Achadh Bhó]] agus [[Cill Chainnigh]], a bhí dís faoi seach ina príomhchathair. Tá mar chuid d'[[Ardeaglais Naomh Cainneach]] cloigtheach dea-chaomhnaithe den naoú haois, a féidir é a dreapadh go dtí a bharr.<ref name = "stcanicescathedral2">{{ lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140322045214/http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page49833.html | archivedate = 22ú Márta 2014 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Cattedrale di san canizio kilkenny trono di san kieran.jpg | mion |200px |"Cathaoir Naomh Chiarán'', cloiche, ársa i n[[Ardeaglais Naomh Cainneach]]. Meastar gur chuid den bhunchathaoir easpaig a bhíodh tráth i Saighir (c. 400) agus ansin Achadh Bhó (c. 950) í cloch na cathaoireach úd.<ref name = "stcanicescathedral">{{lua idirlín | url = http://www.stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | foilsitheoir = stcanicescathedral.com | teideal = Cathedral Church of St Canices and Round Tower- Visitor Attraction in Kilkenny | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20131208101103/http://stcanicescathedral.com/visitors-information-page50547.html | archivedate = 8ú Nollaig 2013 | df = dmy-all}}</ref>]] Tá sé míolta ag roinnt scoláirí go raibh dún réamhNormannach ann ar shuíomh [[Caisleán Chill Chainnigh|Chaisleán Chill Chainnigh]], is dóigh seanphríomh chathair na ríochta. Bunaíodh [[Mainistir Sheireapúin]], gar do [[Baile Mhic Andáin|Bhaile Mhic Andáin]] an lae inniu, sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig|Domhnall Mac Goilla Phádraig]].<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138">Brenda Lynch. Jerpoint Abbey: an historical perspective." ''Old Kilkenny Review'', Ui. 58 (2004), ll. 125-138.</ref> Níltear ar aon intinn ar Beinidicteach nó Cistéirseach í an mhainistir ar feadh a céad fiche bliain, ach faoin mbliain 1180, tháinig manaigh Cistéirseacha as [[Bealach Conglais]] ar chuireadh Dhomhnaill, agus d'fhan sí amhlaidh as sin amach.<ref name = "Brenda Lynch 2004, ll. 125-138"/><ref>{{ lua idirlín | url = http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2015-10-06 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151006122117/http://cistercians.shef.ac.uk/abbeys/jerpoint.php | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2015 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Jerpoint Abbey Cloister 2008.jpg |mion |[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domnall Mac Goilla Phádraig]].]] Feictear cloigtheach 30-méadar, dea-caomhnaithe, gan ceann ag [[Gráinseach na Fearta]]. Sa bhliain 1999, aimsíodh i scoilt chreagach, go domhan i n[[Dearc Fhearna]], taisce 43 earra airgid agus cré-umha, a théann siar go dtí 970, le hairgead teilgthe agus cnaipí cónúla as mín-airgead fite.<ref>{{ lua idirlín | sloinne = Buckley | ainm = Laureen | teideal = Dunmore Cave – A Viking Massacre Site | url = http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | dátarochtana = 9ú Deireadh Fómhair 2010 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20110111015147/http://www.xs4all.nl/~tbreen/PAISN/3-DUNMORE.html | archivedate = 11ú Eanáir 2011 | df = dmy-all }}</ref> Tuairiscítear gur tharla ár [[Lochlannaigh]] sa phluais úd sa bhliain 928.<ref>ACM 928.9</ref> Sa bhliain 1984, cuireadh sraith phainéal cliché comórtha, dealbhaithe ag [[Smith sculptors|Joan Smith]], mar facade ar bhallaí taca [[Droichead Osraí]], cuid den chuarbhóthar thar [[an Fheoir|an bhFeoir]], ag nascadh leis an N10 idir [[Ceatharlach]] agus [[Port Láirge]].<ref name = "smithsculptors">{{ lua idirlín | url = http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | foilsitheoir = smithsculptors.com | teideal = Ossary Bridge – main page | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125317/http://www.smithsculptors.com/Ossary_Bridge_Main_Page.html | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear ann stair an cheantair ó ré Aonghasa Osraithe go dtí déanach na 12ú haois.<ref>{{lua idirlín | url = http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | archive-url = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf | url-status = dead | archive-date = 2014-08-19 | teideal = The Nore and its Bridges | suíomh = heritageinschools.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | archivedate = 2014-08-19 | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140819084611/http://www.heritageinschools.ie/fileadmin/user_upload/investigations/Kilkenny_History/fifthsixth/documents/The%20Nore%20and%20its%20Bridges.pdf }}</ref> <gallery> Íomhá:St. Canices Cathedral (8239526312).jpg|[[Ardeaglais Naomh Cainneach]], agus [[cloigtheach]] den naoú haois. Ní théann ach an túr siar roimh theacht na Normannach Íomhá:Fertagh Round Tower March 2008.jpg|Cloigtheach den naoú haois ag Gráinseach Fhearta Íomhá:Aghaboe Priory of St. Canice Choir Altar and East Window 2010 09 02.jpg|Fuinneog i [[Achadh Bhó, baile fearainn|Mainistir Achadh Bhó]] Íomhá:Round tower and ruined church, Tullaherin, Co. KIlkenny - geograph.org.uk - 207642.jpg|Cloigtheach [[An Tulaigh Thirim|na Tulaí Tirime]] Íomhá:Aghaviller ruined church and round tower, Newmarket, Co. Kilkenny - geograph.org.uk - 206920.jpg|Cloigtheach [[Áth an Bhiolair]] Íomhá:Seir Kieran Round Tower and Priory Wall 2010 09 09.jpg|Cloigtheach agus balla prióireachta Saighre Íomhá:Kilree High Cross & Round Tower.jpg|Ardchros agus cloigtheach [[Cill Rí]] Íomhá:Ahenny High Crosses, North Cross.jpg|Ardchros Áth Éine, thuaidh Íomhá:Ahenny High Cross - geograph.org.uk - 475968.jpg|Ardchros Áth Éine Íomhá:Killamery High Cross.jpg|Ardchros [[Cill Lamraí]] Íomhá:Ullard High Cross East Face 1997 08 28.jpg|Ardchros [[Iolaird]] Íomhá:Detail Kilkieran High Crosses, Kilkenny.jpg|Ardchrois [[Cill Chiaráin|Chill Chiaráin]] File:Graiguenamanach High Crosses East Side 1997 08 27.jpg|Ardchros [[Gráig na Manach|Ghráig na Manach]], thoir File:Jerpoint Abbey1.jpg|[[Mainistir Sheireapúin]], bunaithe sa bhliain 1160 ag [[Domhnall Mac Goilla Phádraig]] File:The Gowran Ogham Stone.jpg|[[Cloch Oghaim Ghabhráin]] File:Dunmore cave, County Kilkenny.jpg|[[Dearc Fhearna]], Baile an Phoill </gallery> == Deoise Osraí == Bunaíodh [[Deoise Osraí]] sa chúigiú haois ag Naomh [[Ciarán Saighre]]. Shocraigh teorannacha na deoise go buan ag [[Sionad Ráth Breasail]] sa bhliain 1111, agus léiríonn siad fós imlíníocht na ríochta.<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref>Mac Niocaill, ''Ireland before the Vikings'', ll. 3–4.</ref> [[Íomhá:Kingdom of Ossory (circa 1111).png|mion|clé|[[Deise Osraí]] (dearg) socraithe ag [[Sionad Ráth Breasail]]<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100054/text090.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn, Cuid 90 | suíomh = ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303233132/http://www.ucc.ie/celt/published/T100054/text090.html | archivedate = 3ú Márta 2016 | df=dmy-all }}</ref>]] I dtosach báire, bhíodh príomheaglais na nOsraí suite i [[Saighir]] ([[Contae Uíbh Fhailí]]), áit dúchais Naoimh Chiaráin, ach am éigin le himeacht aimsire, tháinig [[Achadh Bhó]] ([[Contae Laoise]]) chun cinn, áit dúchais Naoimh [[Cainneach Achadh Bhó|Chainnigh]], agus in am trátha bogadh í chuig cathair Chill Chainnigh. Is amhlaidh óna h[[annála Éireann]] go raibh tábhacht ar leith ag [[Achadh Úr]], agus molann fianaise seandálaíochta gur shuíomhanna suntasacha eaglasta iad [[Cill Chiaráin]], [[Cill Lamraí]] agus [[Cill Rí]] (Contae Chill Chainnigh uile) agus [[Domhnach Mór, Contae Laoise|Domhnach Mór]] (Contae Laoise).<ref>Downham, "Career", lch. 7</ref><ref> Charles-Edwards, ''Early Christian Ireland'', ll. 292–294</ref><ref> Byrne, ''Irish kings and high-kings'', ll. 180–181.</ref> Is é na hOsraí an t-aon cheantar amháin in Éirinn Ossory a bhfuil beirt naomhphátrúin aige &m dash; Ciarán agus Cainneach.<ref>"The Lives of Saint Ciarán, Patron of the Diocese of Ossory", Pádraig Ó Riain, in ''Ossory, Laois and Leinster'' iml. 3, lch. 25</ref> A bhuí le scoláireacht déanta ag An gCanónach [[William Carrigan]] ina shaothar ceithre imleabhar ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory'', tá stair iomlán againn ar an ríocht agus a dreamanna. Ina dteannta sin, tá liosta iomlán de gach fondúireacht mhainistreach i nDeoise Osraí nó gaolta leí le fáil san Monasticon Hibernicum Project bunaithe ag [[Ailbhe Mac Shamhráin]].<ref name="dias">{{ lua idirlín | url = https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | foilsitheoir = monasticon.celt.dias.ie | teideal = Monasticon Hibernicum| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161017002618/https://monasticon.celt.dias.ie/search.php?diocese=Ossory#results | archivedate = 17ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> == Litríocht agus cultúr == === Annála, ságaí agus foinsí stairiúla === Tá fianaise mhaith le fáil sna h[[annála Éireann]] maidir le stair agus saol polaitiúil na nOsraí, ina léitear ríocht shuntasach Feictear na hOsraí mar chéilí comhraic deireanacha na [[Déise]] sa sága ''[[Tairired na nDéssi]]'' den 8ú haois.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf | teideal = The Irish Tribes | suíomh = Irishtribes.com | accessdate = 2017-03-16| url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304221951/http://www.irishtribes.com/articles/tairired.pdf| archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name="mabinogi1"/> Cé go raibh siad a deirtear dochlóite ar páirc an chatha, bhuaigh na Déise i ndeireadh na dála orthu trí dhraíocht is feall. B'éigean dóibh a gcríocha theas idir [[an tSiúir]] agus an muir a ghéilleadh. Creidtear go ndearnadh [[Donnchad mac Giolla Phádraig|Donnchadh Mac Giolla Phádraig]] (rí Osraí agus Laigean ag sa bhás sa bhliain 1039) [[Annála Easpacha na hÉireann]] a scríobh mar bholscaireacht ar a theacht chun cinn.<ref name="ucc3">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ | publisher = celt.ucc.ie | teideal = Fragmentary Annals of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://www.webcitation.org/6DUdBRq4C?url=http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html| archivedate = 7ú Eanáir 2013 | df = dmy-all }}</ref> Insítear iontu faoin laoch, [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]], agus é ag streachailt go caithréimeach in éadan na [[Lochlannaigh]]. Molann [[Joan Radner]] an saothar hipitéiseach, ''[[Croinic Osraí]]'', mar fhoinse.<ref name="Joan N. Radner 1978"/> Is amhlaidh go raibh tionchar ar leith acu ar bréagchroinicí níos deireanaí, amhail is ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]''.<ref name="Joan N. Radner 1978">Joan N. Radner (eag. & aistr.) Fragmentary Annals of Ireland (Baile Átha Cliath 1978)</ref> Léirítear in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' an choimhlint idir na hOsraí agus an [[Dál gCais|Dál Chais]], agus na hOsraí ach ar feadh tréimhse ghearr faoi smacht [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]]. Insítear ann faoi ghníomhaíocht Lochlannach in agus thart timpeall Osraí.<ref name="books.google.com">{{ cite book | url=https://archive.org/details/bub_gb_TgMGAAAAQAAJ | title=Cogadh Gaedhel Re Gallaibh | publisher=Longmans, Green, Reader, and Dyer | accessdate=2017-03-16 | last1=Todd | first1=James Henthorn | year=1867 }}</ref> Ag deireadh an scéil, tá cur síos aiféaltais ar iarrachtaí na nOsraí ruathar a dhéanamh ar arm an Dáil Chais, ag teacht go caithréimeach abhaile tar éis [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]]. Deirtear gur cuireadh faitíos ar na hOsraí nuair a chonaic siad gaiscígh gortaithe á gceangal féin ina seasamh cruinn díreach go cuaillí. Chúlaigh siad, ag dul ar a dtóir ach go ciapach.<ref name="books.google.com"/> Feictear an Osraí in iliomad dán, amhrán agus téacsanna meánaoiseacha eile. I [[Leabhar na gCeart]], tá liosta de gach cáin íoctha do agus ag ríthe na nOsraí. Tugtar sa [[Cóir Anmann]] sanasaíocht an ainm ''Osraige'', i dteannta le siúd de [[Cú Cherca mac Fáeláin|Chú Chearca mac Faoláin]].<ref name="maryjones1"/> Luaitear loig agus clanna Osraí sa [[Dinnseanchas]].<ref name="ucd">{{ lua idirlín | url = http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html| foilsitheoir = ucd.ie/tlh/ | teideal = The Prose Tales in the Rennes Dindshenchas II – Translation &#91;text&#93;| dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20171119174720/http://www.ucd.ie/tlh/trans/ws.rc.15.002.t.text.html | archivedate = 19ú Samhain 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/G106500C/ | teideal = The Metrical Dindshenchas | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011224504/http://www.ucc.ie/celt/published/T106500C/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df=dmy-all }}</ref> Tugtar sa [[Banseanchas|Bhanseanchas]] den 12ú haois le ''[[Gilla Mo Dutu Úa Caiside]]'' as Ard Brecáin, liosta de ríthe agus banríonacha suntasacha Osraí, agus eile dá sliocht.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | teideal = Banshenchus | suíomh = maryjones.us | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161006211308/http://www.maryjones.us/ctexts/banshenchus.html | archivedate = 6ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Osraí i ndán luaite le rí [[Aldfrith Northumbria]] agus é ar deoraíocht in Éirinn, ag cur síos ar an méid a chonaic sé ann timpeall na bliana 685.<ref>{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/books/reader?id=IE0AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA375 | teideal = Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Déantar trácht ar roinnt uaisle Osraí sa dán Meán-Ghaeilge [[Tairngreacht Bhearcháin]], a thugann nod débhríoch gur phós na hOsraí le rítheaghlach na hAlban ambiguously. {{quote box | quote = ''Ro dheat ó arainn cogle,<br> ''I ttír aloinn Osraige,<br> ''Miolla milseach uall mór smacht,<br> ''Flanna fiora fidhchiollacht.<br> Fuaireas ó Arainn go Glé,<br> I dtír álainn Osraí,<br> ''Miolla'' milse ualach mór smacht,<br> ''Flanna'' fíora ficheallacht. | source = [[Aldfrith Northumbria]], ''Ro dheat an inis Finn Faíl''.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.traceyclann.com/files/ui%20bairrche2.htm | teideal = Uí Bairrche (Leinster) - Page 2 | publisher = traceyclann | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160312130514/http://www.traceyclann.com/files/Ui%20Bairrche2.htm | archivedate = 12a Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> | quoted = 1}} Seasann scaití sin ríocht an phearsa [[Mícheál Dubh Mac Giolla Ciaráin]], uasal ficseanúil Osraí a fheictear i roinnt dánta, san áireamh ''[[Ossorie, A Song of Leinster]]'' le [[Rev. James B. Dollard]]<ref>{{ cite book | url=https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft | quote=Dark michael prince of ossory. | title=Poems | publisher=Catholic Church Extension Society of Canada | author=James B. Dollard | page=[https://archive.org/details/poemsfath00dolluoft/page/25 25] | accessdate=2017-03-16| year=1910 }}</ref> agus especially ''[[Fáilte roimh an bPrionsa Iarraidh]] '', dán [[Seacaibíteachas|Seacaibíteach]] den 18ú haois, scríofa as Gaeilge le [[William Heffernan "Dall"]], agus aistrithe go Béarla le [[James Clarence Mangan]].<ref>{{ cite book| url=https://books.google.com/?id=1fum8gc62BYC&pg=PA232&lpg=PA232&dq=meehal+dubh+mac+giolla#v=onepage&q=meehal%20dubh%20mac%20giolla&f=false | title=The Ballads of Ireland | editor=Edward Hayes | volume=1 | page=232 | accessdate=2017-03-16| year=1857 }}</ref><ref name="google5">{{ lua idirlín | url=https://play.google.com/books/reader?id=gGoXAAAAYAAJ&printsec=frontcover&output=reader&hl=en&pg=GBS.PA174| teideal = James Clarence Mangan – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 }}</ref><ref name="ucc5">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/| distributed = celt.ucc.ie | teideal = Welcome to the Prince of Ossory | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303235816/http://www.ucc.ie/celt/online/E840000-022/ | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Tá roinnt pearsana de rítheaghlach na nOsraí taifeadta i stair liteartha na Nordach. Feictear [[Cerball mac Dúnlainge|Cearbhall mac Dúnlainge]] faoin ainm ''Kjarvals Írakonungs'' (Cearbhall rí Éireann) sna ginealaigh le feiceáil in [[Njal's Saga]], agus is sinsear é trína iníonacha de roinnt teaghlach Íoslainne tábhachtach.<ref name="sagadb">{{ lua idirlín | url = http://sagadb.org/brennu-njals_saga | foilsitheoir = sagadb.org | teideal = Brennu-Njáls saga – Icelandic Saga Database | accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170208072902/http://www.sagadb.org/brennu-njals_saga| archivedate = 8ú Feabhra 2017| df=dmy-all }}</ref> Tá tagairt díreach do sa [[Landnámabók]], ina faightear é mar phríomhcheannaire na hEorpach. Feictear a iníon (nó ar a laghad, sliochtach), Eithne, sa [[sága Orkneyinga]] mar chailleach feasa de dheas éigin, mar mháthair an Iarla, [[Sigurd Hlodvirsson|Sigurd Trom]], agus cruthaitheoir an [[bratach fiaigh dhuibh|bhratach fhiaigh dhuibh]] mór le rá.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | teideal = Icelandic Sagas, Volume 3: The Orkneyingers' Saga | suíomh = sacred-texts.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170329155036/http://www.sacred-texts.com/neu/ice/is3/is302.htm | archivedate = 29ú Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref><ref>''Juxtaposing Cogadh Gáedel re Gallaib with Orkneyinga saga'', le Thomas A. DuBois. In ''Oral Tradition'', Iml. 26, Uimhir 2 (Deireadh Fómhair 2011) lch. 286. PDF le fáil{{ lua idirlín | url = http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | teideal = Archived copy | dátarochtana = 2014-03-28 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140407070947/http://journal.oraltradition.org/files/articles/26ii/04_26.2.pdf | archivedate = 7ú Aibreán 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | teideal = Earl Sigurd and the Raven Banner | suíomh = orkneyjar.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170127051511/http://www.orkneyjar.com/history/historicalfigures/earlsigurd/index.html | archivedate = 27ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Sigurd le tamall gearr in ''[[Sága Naomh Olaf]]'' (tugtha in ''[[Heimskringla]]'' isteach) agus in ''[[Sága Eyrbyggja]]''. Tá roinnt scéalta faoina eachtraí in ''[[Njal's Saga]]'' gan dealramh, chomh maith le ''[[Gunnlaugr Sága ormtungu|Sága Gunnlaugr Nathairtheanga]]'', '' [[Þorsteins saga Síðu-Hallssonar|Sága Thorstein Sidu-Hallsson]]'', the ''[[Vatnsdæla saga|Sayga Vatnsdæla]]'' agus sa scéal ''Helgi and Wolf'', cuid den ''[[Flateyjarbók]]''.<ref>Muir (2005) lch. 28</ref><ref>Thomson (2008) lch. 66</ref> Feictear é in ''[[Cogad Gáedel re Gallaib]]'' mar chéile comhraic [[Brian Bóramha|Bhriain Bóramha]] ag [[Cath Chluain Tarbh]], agus tá a bhás ann taifeadta i n[[Annála Uladh]]. Feictear ríocht na nOsraí go suntasach i liteartha Normannach den 12ú haois. Tá dhá shaothar ann le Gerald Bhreataine Bige ar Éirinn, ''[[Topographia Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140517084255/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f001r Topographia Hibernica]</ref> agus ''[[Expugnatio Hibernica]]''<ref>[https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20140130124224/http://www.bl.uk/manuscripts/Viewer.aspx?ref=royal_ms_13_b_viii_f034v Expugnatio Hibernica]</ref> a thugann aird ar leith d'Osraí, a ríthe, a tíreolaíocht agus na cathanna troidte an in éadan na Normannach. Rinne Gerald fosta trácht ar seanscéal ar leith faoi [[conriocht|chonriochtaí]] as Osraí. D'inis [[Fynes Moryson]] an seanscéal arís ina shaothar den 17ú haois, ''Description of Ireland''<ref name="ucc6">{{ lua idirlín| url = http://celt.ucc.ie/celt/published/G100071.html | foilsitheoir = celt.ucc.ie | teideal = The Description of Ireland | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017| url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304082615/http://www.ucc.ie/celt/online/T100071.html | archivedate = 4ú Márta 2016| df = dmy-all }}</ref> agus feictear arís é níos deireanaí fós in, ''The Wonders of Ireland'', le P. W. Joyce, foilsithe sa bhliain in 1911.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | teideal =The Man-Wolves of Ossory | suíomh = libraryireland.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215195615/http://www.libraryireland.com/Wonders/Man-Wolves.php | archivedate = 15ú Feabhra 2017 | df = dmy-all }}</ref> I dteannta sin, feictear láithreacha Osraí sa [[laoi]] [[Fraincise Normannaí]], ''[[The Song of Dermot and the Earl]]''.<ref name="ucc7">{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/ | foilsitheoir = celt.ucc.ie| teideal = Song of Dermot and the Earl | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161011225620/http://www.ucc.ie/celt/published/T250001-001/index.html | archivedate = 11ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> [[Íomhá:Werewolves of Ossory.png|mion|200px|Léaráid as ''[[Topographia Hibernica]]'' le [[Gerald Bhreataine Bige]], ag léiriú an scéal faoi sagairt ar turas a bhuaileann le dhá dhea-chonriocht as Osraí.<ref>British Library Royal MS 13 B VIII.</ref>]] Feictear ainm na ríochta in ''[[The Red Book of Ossory]]'', clár den 14ú haois as Laidin agus Angla-Normannais caomhnaithe i nDeoise Osraí, agus nasctha le [[Richard Ledred]],<ref>[[Wikisource:Lederede, Richard de (DNB00)]]</ref> easpag Osraí ón mbliain 1317 go 1360.<ref>{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | teideal = Church of Ireland - News | suíomh = ireland.anglican.org | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Faightear ann cóipeanna de cháipéisí a bheadh lárnach do riarachán na deoise: bunreachtanna, gearradh cánach, memoranda ceart, gníomhais agus litreacha ríoga, chomh maith le hamhráin cumtha ag Ledred.<ref name="anglican2">{{ lua idirlín | url = http://ireland.anglican.org/news/2385 | foilsitheoir = ireland.anglican.org | teideal = Church of Ireland – News | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160305042158/http://ireland.anglican.org/news/2385 | archivedate = 5ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Caomhnaítear an leabhar anois sa Leabharlann RCB [[Eaglais na hÉireann]] i mBaile Átha Cliath, agus tá leagan digiteach le fáil.<ref>''[https://issuu.com/churchofireland/docs/redbookossory Red Book, Ossory]'', issuu.com</ref><ref>''[https://www.ireland.anglican.org/news/7609/celebrating-christmas-with-the-red Celebrating Christmas with the Red Book]'', ireland.anglican.org</ref><ref name="anglican2"/> Tá a lán eolais faoi Osraí sa mhórshaothar le [[Seathrún Céitinn]], ''[[Foras Feasa ar Éirinn]]''.<ref>''The History of Ireland'' by Geoffrey Keating, D.D., David Comyn (eag), Patrick S. Dinneen (eag), 1d eagrán, Iml. 1-3, David Nutt, ar son Irish Texts Society [Comann na Sgríbheann Gaedhilge], Londain (1902–1914), No. 4, 8 agus 9</ref><ref>{{ lua idirlín | url = http://www.ucc.ie/celt/online/G100054.html | teideal = Foras Feasa ar Éirinn | suíomh = celt.ucc.ie | dátarochtana =2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170318210028/http://www.ucc.ie/celt/online/T100054.html | archivedate = 18ú March 2017 | df = dmy-all }}</ref> I ndiaidh ''Cogadh Gáedel re Gallaib'', is foinse thánaisteach é ''Foras Feasa'' sin scéal agus na hOsraí ag cúr isteach ar an Dáil Chais ag teacht go caithréimeach ar ais abhaile ó [[Cath Chluain Tarbh|Chath Chluain Tarbh]] sa bhliain 1014. Tá eolas ann fosta ar an tionól tábhachtach, [[Sionad Ráth Breasail]], a tharla sa bhliain 1111 ar theorainn thuaidh na nOsraí, gar do [[Maighean Rátha|Mhaighean Rátha]]. Déanann an ministir [[An Bhreatain Bheag|Breathnach]], [[Meredith Hanmer]], trácht ar Osraí agus a bpríomhnaoimh ina shaothar ''Chronicle of Ireland'', foilsithe tar éis a bháis le [[Sir James Ware]] sa bhliain 1633.<ref>{{ cite book | url=https://books.google.com/?id=Diw7AQAAMAAJ&pg=PA276&lpg=PA276&dq=meredith+hanmer%27s+chronicle+of+ireland#v=onepage&q=ossory&f=false | title=The Chronicle of Ireland | author=Meredith Hanmer | page=276 | accessdate=2017-03-16 | year=1809 }}</ref><ref>{{lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot=1 | teideal = The chronicle of Ireland - Books on Google Play | suíomh = play.google.com | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170215125241/https://play.google.com/store/books/details?id=NT2DMmBdR0oC&rdid=book-NT2DMmBdR0oC&rdot | archivedate = 2017-02-15 | df = dmy-all }}</ref><ref>{{ lua idirlín | url = https://archive.org/details/chronicleofirela00hanmuoft | sloinne = Hanmer | ainm = Meredith | teideal = The chronicle of Ireland. Collected by Meredith Hanmer in the yeare 1571 | suíomh = archive.org | dátarochtana = 2017-03-16 }}</ref> Bhí Hanmer féin ann le tamall gairid i n[[Deoise Osraí]] sa bhliain 1598. Sa bhliain 1905, d'fhoilsigh [[William Carrigan]] a mhórstair na ríochta, ''The History And Antiquities of the Diocese of Ossory'', le ceithre imleabhar. === Comhainmnigh === Caomhnaítear ainm na ríochta sa bhaile [[Buiríos Mór Osraí]]. Feictear é fosta san ''[[Ossory Agricultural Show]]'', comórtas beostoic, torthaí agus ceardaíochta bunaithe sa bhliain 1898, faoi phátrúnacht anois [[Bernard FitzPatrick, 2a Barún Castletown]], agus curtha i láthair sa [[An Chúil Fhionn|Chúil Fhionn]], [[Contae Laoise]].<ref name="ossoryshow">{{ lua idirlín | url=http://www.ossoryshow.com/about.html | foilsitheoir = ossoryshow.com | teideal = About | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304001452/http://wwwssoryshow.com/about.html | archivedate = 4ú Mhárta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is ar cheann den phríomh-dhroichid i gcathair Chill Chainnigh é Droichead Osraí. Tá droichead coisithe adhmaid faoina bhun, an ceann is faide dá leithéid san Eoraip.<ref name="visitkilkenny">{{ lua idirlín | url = http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | foilsitheoir = visitkilkenny.ie | teideal = Ossory Pedestrian Bridge - Kilkenny Tourism| accessdate = 14ú Feabhra 2017 | url-status= live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109121903/http://www.visitkilkenny.ie/node/1738 | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df = dmy-all }}</ref><ref name="kilgallen">{{ lua idirlín | url = http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/| foilsitheoir = kilgallen.ie | teideal = KILGALLEN &amp; PARTNERS - Bridge Assessment &amp; Repair | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150725042213/http://www.kilgallen.ie/civil/bridge-assessment-repair/ | archivedate = 25ú Iúil 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí ainm na ríochta ag [[Ronald Ossory Dunlop]], b'fhéidir toisc gur Mhic Giolla Phádraig (Fitzpatrick) í a mháthair. Thóg banna ''[[black metal]]'' as na [[Stáit Aontaithe]] an t-ainm ''Osraige''.<ref name="bandcamp">{{ lua idirlín | url = http://osraige.bandcamp.com/|publisher=osraige.bandcamp.com | teideal = OSRAIGE | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20180109235310/https://osraige.bandcamp.com/ | archivedate = 9ú Eanáir 2018 | df=dmy-all }}</ref><ref name="metal-archives">{{ lua idirlín | url = http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | foilsitheoir = metal-archives.com | teideal = Osraige – Encyclopaedia Metallum: The Metal Archives | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20150220004435/http://www.metal-archives.com/bands/Osraige/3540367811 | archivedate = 20ú Feabhra 2015 | df = dmy-all }}</ref> Bhí trí long ann i g[[Cabhlach Ríoga na Breataine]] leis an ainm [[HMS Ossory|HMS ''Ossory'']]. Bhí ráschapall folaíochta darbh ainm ''[[Ossory (horse)|Ossory]]'' (1885–1889) i seilbh an Chéad [[Duke of Westminster]]. Tá roinnt Gaelscoileanna i gCill Chainnigh ainmnithe as Osraí, san áireamh Gaelscoil Osraí<ref name="osrai">{{ lua idirlín | url = http://www.osrai.com/ | foilsitheoir = osrai.com | teideal = Gaelscoil Osrai – Cill Chainnigh, Co. Cill Chainnigh – Kilkenny, Co. Kilkenny – (056) 776 5697 | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161020175612/http://www.osrai.com/ | archivedate = 20ú Deireadh Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> agus Coláiste Pobail Osraí.<ref name="osrai2">{{ lua idirlín | url = http://osrai.ie/|publisher=osrai.ie | teideal = Coláiste Pobail Osraí - An chéad scoil chomhoideachais lán-Ghaelach | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170123094529/http://osrai.ie/ | archivedate = 23ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Ealaíon nua-aimseartha === Feictear Osraí go suntasach i roinnt saothair fhicsean stairiúil le húdair éagsúla. Tá súil polaitíocht na ríochta pléite in ''Diarmait King of Leinster'' (2006) le [[Nicholas Furlong]], maraon leis an staraí, <!--two-time chairman of the [[Irish Writers' Union]]--> [[Conor Kostick]], in ''Strongbow: the Norman Invasion of Ireland'' (2013).<ref name = "obrien">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Norman Invasion of Ireland By Conor Kostick | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304054224/http://www.obrien.ie/strongbow-the-norman-invasion-of-ireland | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Feictear Údarás ar an bhfód in [[Sister Fidelma mysteries]] le [[Peter Tremayne]], ''Suffer Little Children'' (1995) agus ''The Seventh Trumpet'' (2012) ach go háirithe.<ref name = "sisterfidelma">{{ lua idirlín | url = http://www.sisterfidelma.com/books.html | foilsitheoir = sisterfidelma.com | teideal = SISTER FIDELMA MYSTERIES – THE BOOKS | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20161204095813/http://www.sisterfidelma.com/books.html | archivedate = 4ú Nollaig 2016 | df = dmy-all }}</ref> Déanann [[Morgan Llywelyn]] trácht go sách minic ar Osraí ina saothair, go háirithe in ''[[Lion of Ireland]]'' (1980), an ceann eile sa tsraith '' [[Pride of Lions (novel)|Pride of Lions]]'' (1996), ''Strongbow: The Story of Richard & Aoife'' (1996)<ref name = "obrien2">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/strongbow | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – Strongbow – The Story of Richard and Aoife By Morgan Llywelyn | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231947/http://www.obrien.ie/strongbow | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> agus ''1014: Brian Boru & the Battle for Ireland'' (2014).<ref name = "obrien3">{{ lua idirlín | url = http://www.obrien.ie/1014 | foilsitheoir = obrien.ie | teideal = The O'Brien Press – 1014: Brian Boru & the Battle for Ireland By Morgan Llywelyn Maps by Terry Foley | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170823231434/http://www.obrien.ie/1014 | archivedate = 23ú Lúnasa 2017 | df = dmy-all }}</ref> ''Tavia Osraige'' is ainm do phearsa san úrscéal ''Rainseeker'' (2014) le Jeanette Matern.<ref name = "google6">{{ lua idirlín | url = https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id = UPmVAwAAQBAJ | teideal = Rainseeker – Books on Google Play | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20151212073722/https://play.google.com/store/books/details/Jeanette_Matern_Rainseeker?id=UPmVAwAAQBAJ | archivedate = 12ú Nollaig 2015 | df = dmy-all }}</ref> Léirítear agus ceiliúrtar sa [[Taipéis Rois]] roinnt cathanna a tharla i nOsraí le linn [[ionradh na Normannach ar Éirinn|ionradh na Normannach]] chomh maith le teacht [[William Marshal, 1d Iarla Pembroke|William Marshal]].<ref name = "rostapestry">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | foilsitheoir = rostapestry.com | teideal = panel_5_battles_ossory | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304130801/http://www.rostapestry.com/panel_5_battles_ossory.htm | archivedate = 4ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "rostapestrylovers">{{ lua idirlín | url = http://www.rostapestrylovers.com/index.php/gallery | foilsitheoir = rostapestrylovers.com | teideal = The Ros Tapestry Lovers – Panels of the Ros Tapestry | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160303231114/http://rostapestrylovers.com/index.php/gallery | archivedate = 3ú Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Sa bhliain 2018, chum Lise De La Salle sraith cheol pianó le haghaidh gach painéal den Ros Tapestry, ag tabhairt an teidil ''Battles in the Kingdom of Ossory'' ar cheann amháin dóibh.<ref>Lise De La Salle, ''[https://www.youtube.com/watch?v=uHvCqWwbYL8 Battles in the Kingdom of Ossory]'' ar YouTube</ref> === Cluichí === Feictear Osraí go minic i gcluichí an lae inniu, de bharr a suíomh straitéiseach in Éirinn. Mar shampla, tá Osraí ann sa tsraith cluichí ríomhaire [[Crusader Kings]], foilsithe ag [[Paradox Interactive]].<ref name = "paradoxplaza">{{ lua idirlín | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | foilsitheoir = Paradoxplaza.com | teideal = Crusader Kings Complete – Paradox Interactive | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160103094013/https://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-complete#about_game-tab | archivedate = 3ú Eanáir 2016 | df = dmy-all }}</ref><ref name = "paradoxplaza2">{{ lua idirlín | údar = Ends In | url = http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | teideal = Buy Crusader Kings 2 - Paradox Interactive | website = Paradoxplaza.com | dáta = 2012-02-14 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140224013524/http://www.paradoxplaza.com/games/crusader-kings-ii | archivedate = 24ú Feabhra 2014 | df = dmy-all }}</ref> In [[Mount & Blade]], Viking Conquest, feictear Osraí mar bhaicle Ghaelach Chríostaí. Feictear Osraí arís in [[Total War Saga: Thrones of Britannia]], tótam fia acu, agus suíomhanna stairiúla na ríochta ann.<ref>''[https://www.honga.net/totalwar/britannia/unit.php?l=&v=britannia&f=vik_fact_osraige&u=iri_gallowglasses Total War]''</ref> Is príomh-phearsa sa chluiche é [[Flann Sinna|Flann Sionna]], an tArdrí stairiúil leath-Osraí trína mháthair, [[Land ingen Dúngaile|Lann ní Dhúnghaile]].<ref>''[https://www.youtube.com/watch?v=d3W2N1DdAAM Youtube]''</ref> Faightear Osraí fosta mar ríocht ar léarscáil mheánaoiseach de [[Conquer Club]].<ref name = "conquerclub">{{ lua idirlín | url = http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | foilsitheoir = conquerclub.com | teideal = Conquer Club • View topic – Ireland map &#91;Quenched&#93; | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160304043200/http://www.conquerclub.com/forum/viewtopic.php?f=64&t=1150&start=135 | archivedate = 4u Márta 2016 | df = dmy-all }}</ref> Athchruthaíonn [[cluichí cogaíochta]] an cath cinniúnach ag [[Achadh Úr]] idir na Normannaigh ag ionsú agus na hOsraí ag cosaint.<ref>{{ lua idirlín | url = http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | teideal = Battle of the Pass of Achadh-Ur (1169 AD) | suíomh = Fanaticus.org | dáta = 2001-03-17 | dátarochtana = 2017-03-16 | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160829051142/http://www.fanaticus.org/DBA/battles/achadh-ur.html | archivedate = 29ú Lúnasa 2016 | df = dmy-all }}</ref> Is amhlaidh freisin gur spreag an ríocht agus cuid dá ggg roinnt náisiúnstát ficseanúil i bhfóraim rólimeartha.<ref name = "nationstates">{{ lua idirlín | url = https://www.nationstates.net/nation=ossoria | foilsitheoir = nationstates.net | teideal = NationStates - The High Kingdom of Ossoria | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170109142655/https://www.nationstates.net/nation=ossoria | archivedate = 9ú Eanáir 2017 | df = dmy-all }}</ref> === Nuacht === Sa bhliain 2014, rinne fear as [[Móin Choinn]], Co. Cill Chainnigh, éileamh ar ceart cónaithe i gCaisleán Chill Chainnigh, mar sliochtach díreach mar dhea de [[ríthe na nOsraí]].<ref name="kilkennypeople">{{ lua idirlín | url = http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | foilsitheoir = kilkennypeople.ie | teideal = Walter claims his legal right to live in Kilkenny Castle as a direct descendant of Kings of Ossory – Kilkenny People | dátarchtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20140926003426/http://www.kilkennypeople.ie/news/kilkenny-news/walter-claims-his-legal-right-to-live-in-kilkenny-castle-as-a-direct-descendant-of-kings-of-ossory-1-6290114 | archivedate = 26ú Meán Fómhair 2014 | df = dmy-all }}</ref><ref name="irishmirror">{{ lua idirlín | url = http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755 | foilsitheoir = irishmirror.ie| teideal = Man who thinks he is related to ancient Irish royalty claims: 'I'm King of Kilkenny Castle' – Irish Mirror Online | dátarochtana = 14ú Feabhra 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160920175524/http://www.irishmirror.ie/news/irish-news/man-who-thinks-related-ancient-4196755| archivedate = 20ú Meán Fómhair 2016 | df = dmy-all }}</ref> I mí Feabhra 2017, osclaíodh Músaem nua an Mhíle Mheánaoisigh don phobal, ag léiriú stair na ríochta, i dteannta le taispeántas faoi Cjearbhall ina ról mar phatrún ar nós ardchrois na nOsraí.<ref>{{ lua idirlín | url = http://medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone| teideal = Welcome - Medieval Mile Museum | dátarochtana = 16ú Márta 2017 | url-status = live | archiveurl = https://web.archive.org/web/20170312201220/http://www.medievalmilemuseum.ie/#a-story-in-stone | archivedate = 12a Márta 2017 | df = dmy-all }}</ref> == Féach freisin == * [[Annála Easpacha na hÉireann]] * [[Ríthe na Laighean]] * [[Ríthe an Osraí]] * [[Baron Upper Ossory]] * [[Earl of Ossory]] * [[Earl of Upper Ossory]] * [[Bishop of Ossory]] == Foinsí == * CELT, [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005A/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005B/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 2'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100005C/index.html ''Annals of the Four Masters, volume 3'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100004/index.html ''The Annals of Innisfallen'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [https://web.archive.org/web/20150829143127/http://www.ucc.ie/celt/online/T100010A/ ''The Annals of Loch Cé, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100002A/index.html ''The Annals of Tigernach'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100001A/index.html ''The Annals of Ulster, volume 1'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100016/index.html ''Chronicon Scotorum'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100017/index.html ''Fragmentary Annals of Ireland'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * —. [http://www.ucc.ie/celt/published/T100013/index.html ''Mac Carthaigh's Book'']. CELT: Corpus of Electronic Texts. * {{citation |last=Byrne |first=Francis John |authorlink=Francis John Byrne |title=Irish Kings and High-Kings |publisher=Batsford |location=London |year= 1987|isbn=978-0-7134-5882-4 }} * Carrigan, William. ''The History and Antiquities of the Diocese of Ossory''. (Vols. I-V) Dublin: Sealy, Bryers & Walker, 1905. Print. * {{citation|last=Charles-Edwards |first=T. M. |title=Early Christian Ireland |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-36395-2 |year=2000 }} * Doherty, Charles., 'Érainn', in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;156. * {{citation |last=Downham |first=Clare |title=The career of Cearbhall of Osraige |year=2004 |journal=Ossory, Laois and Leinster |volume=1 |pages=1–18 |issn=1649-4938}} * Edwards, David. "Collaboration without Anglicization: The Macgiollapadraig Lordship and Tudor Reform." ''Gaelic Ireland c. 1250 – c. 1650: Land, Lordship, & Settlement.'' Ed. Patrick J. Duffy, David Edwards, & Elizabeth FitzPatrick. Dublin: Four Courts Press, 2001. pgs. 77–97. Print. * Hariman, James. ''Irish Minstrelsy or Bardic Remains of Ireland; with English Poetical Translations.'' Vol. II. London: Joseph Robins, Bride Court, Bridge Street, 1831. * Lyng, T., ''The FitzPatricks of Ossory'', Old Kilkenny Review, Vol. 2, no. 3, 1981. * {{citation |last=Mac Niocaill |first=Gearóid |title=Ireland before the Vikings |volume=1 |series=The Gill History of Ireland |location=Dublin |publisher=Gill & Macmillan |year=1972 |isbn=978-0-7171-0558-8 }} * Morris, Henry ''The Ancient Kingdom of Ossory'', The Irish Monthly, Vol. 50, No. 588 (Jun., 1922), pp.&nbsp;230–236. Published by: Irish Jesuit Province (JSTOR Article Stable URL: https://www.jstor.org/stable/20505867) * Ó Drisceoil, Cóilín. "Probing the past: a geophysical survey at St. Canice's Cathedral, Kilkenny." ''Old Kilkenny Review'' No. 58 (2004) p.&nbsp;80–106. Print. * Ó Néill, Pádraig. "Osraige", in Seán Duffy (ed.), ''Medieval Ireland: An Encyclopedia''. Routledge. 2005. p.&nbsp;358 * Radner, Joan. ''Writing History: Early Irish Historiography and the Significance of Form'', in 'Celtica 23' (1999); p.&nbsp;312–325 == Naisc sheachtracha == * [[Corpus of Electronic Texts|CELT]] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100001A/ The Annals of Ulster] ** [http://celt.ucc.ie/published/G100010A/ The Annals of Loch Cé] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G105003 Genealogies from Rawlinson B502] ** [http://www.ucc.ie/celt/published/G100017/ The Fragmentary Annals of Ireland] * [https://web.archive.org/web/20150923214455/http://www.dias.ie/images/stories/celtics/pubs/celtica/c23/c23-312.pdf Radner's commentary] on the Fragmentary Annals and the ''"Osraige Chronicle"'', Celtica 23 * [http://image.ox.ac.uk/show?collection=bodleian&manuscript=msrawlb502 Contents of Bodleian Library MS Rawl. B. 502]; Early Manuscripts at Oxford University * [http://theses.gla.ac.uk/1209/1/2005zumbuhld.pdf Osraige's kingship in the Central Middle Ages], Doctoral thesis by Mark Zumbuhl * [[Encyclopædia Britannica]] ** [https://archive.today/20130102033904/http://www.britannica.com/eb/article-9057576 Ossory] * [http://sbaldw.home.mindspring.com/Ireland/Osr/lists/Osraige.htm Kings of Osraige], Stewart Baldwin * [https://fitzpatricksociety.com/history/ Osraige History on The Fitzpatrick] - Mac Giolla Phádraig Clan Society * [http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00750770801909375#.Uxjc-PldU1I Irish Geography]; Volume 41, Issue 1, 2008 * [https://web.archive.org/web/20140307012026/http://kilkennyarchaeologicalsociety.ie/archaeologyreport2a.htm Cooleeshalmore archeology] * [https://web.archive.org/web/20150402154011/http://www.earlychristianireland.org/Counties/offaly/seir_kieran/ Saighir], Early Christian Sites In Ireland Database, * [http://www.stcanicescathedral.com/ St. Canice's Cathedral and Round Tower], Kilkenny * [https://web.archive.org/web/20140610205431/http://www.heritagecouncil.ie/fileadmin/user_upload/Publications/Education/kilkenny_book_l_res.pdf ''Stepping into Kilkenny's History''] == Tagairtí == {{reflist|2}} {{Mumhain}} [[Catagóir:Éarainn]] [[Catagóir:Ríochtaí Éireann]] b3zhazlngqmz5lkhxy16ip3f3sb3sse 10 92544 1314386 978912 2026-05-20T17:04:37Z Marcas.oduinn 33120 Corcu Duibne 1314386 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Mumhain | title = [[Ríocht na Mumhan]] | state = {{{state|}}} | group1 = [[Tuath]]a | list1 = {{Navbox | child | group1 = [[Eoghanachta]] | list1 = [[Eoghanacht Chaisil]]&nbsp;• [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]]&nbsp;• [[Eoghanacht Locha Léin]]&nbsp;• [[Eoghanacht Raithlinn]]&nbsp;• [[Eoghanacht Áine]]&nbsp;• [[Eoghanacht Airthir Cliach]]&nbsp;• ''[[Eóganacht Ninussa]]'' | group2 = [[Érainn]] | list2 = [[Corca Bhaiscinn]]&nbsp;• ''[[Corcu Duibne]]''&nbsp;• [[Corca Laidhe]]&nbsp;• [[Corca Oíche]]&nbsp;• [[Múscraí]] | group3 = [[Ulaid]] | list3 = [[Aradh]]&nbsp;• [[Corca Mrua]]&nbsp;• [[Ciarraige|Ciarraí]]&nbsp;• ''[[Orbraige]]'' | group4 = Eile | list4 = [[Aos Ealla]]&nbsp;• ''[[Cenél Cerdraige]]''&nbsp;• [[Dáirine]]&nbsp;• [[Dál Birn|Dál Bhirn]]&nbsp;• [[Dál gCais|Dál Chais]]&nbsp;• [[Deirgtine]]&nbsp;• [[Déisi Muman|Déise Mhumhan]]&nbsp;• [[Éile]]&nbsp;• ''[[Glasraige]]''&nbsp;• [[Mairtine]]&nbsp;• [[Mug Ruith|Fir Mhaighe Féine]]&nbsp;• [[Osraí]]&nbsp;• [[Uí Fiodhghinte]]&nbsp;• [[Uí Liatháin]] }} | group2 = Rítheaghlaigh | list2 = {{Navbox | child | group1 = Muintreacha | list1 = [[Dál gCais]]&nbsp;• [[Dáirine]]&nbsp;• [[Deirgtine]]&nbsp;• [[Corca Laidhe]]&nbsp;• [[Eoghanacht Áine]]&nbsp;• [[Eoghanacht Chaisil]]&nbsp;• [[Eoghanacht Ghleanndamhnach]]&nbsp;• [[Eoghanacht Raithlinn]]&nbsp;• [[Múscraí]]&nbsp;• [[Uí Íomhair]] | group2 = Clanna | list2 = [[Uí Bhriain]]&nbsp;• [[Uí Chiarmhaic]]&nbsp;• [[Uí Chaoimh]]&nbsp;• [[Mhic Cárthaigh]]&nbsp;• [[Uí Dhonnagáin]]&nbsp;• [[Uí Dhonnchadha]]&nbsp;• [[Uí Eidirsceóil]]&nbsp;• [[Uí Mhathghamhna]]&nbsp;• [[Uí Shúilleabháin]] }} | group10 = Ríochtaí comharbachta | list10 = [[Osraí]]&nbsp;• [[Deasumhain]]&nbsp;• [[Iarumhain]]&nbsp;• [[Tuamhain]]&nbsp;• [[Urumhain]]&nbsp;• [[Tiarnas na hÉireann]] | group11 = Ilchineálach | list11 = [[Ríthe na Mumhan]]&nbsp;• [[Cúige Mumhan]]&nbsp;• [[Gaeilge na Mumhan]]&nbsp;• [[Annála Inis Faithlinn]]&nbsp;• [[Senchas Fagbála Caisil]]&nbsp;• [[Caithréim Chellacháin Chaisil]]&nbsp;• [[Cogad Gáedel re Gallaib]] | below = }} d6qcll965jenxo8l604zp9rjkkng8jo 0 92749 1314460 1293400 2026-05-20T20:04:28Z Conradder 34685 cat 1314460 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] ón [[Na Cealla]], [[Contae Aontroma]] é '''Robin Swann''', (a rugadh ar an [[24 Meán Fómhair]] [[1971]]). Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é d'Aontroim Thuaidh, ó 2011 ar aghaidh. San [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> thóg Swann an suíochán in [[Aontroim Theas (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Aontroim Theas]] ó [[Paul Girvan]].<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Olltoghchán buaite go rábach ag Páirtí Lucht Oibre na Breataine|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0705/1458355-olltoghchan-buaite-go-rabach-ag-pairti-lucht-oibre-na-breataine/|date=2024-07-05|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Swann, Robin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Aontroim Theas (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] ccgrejvb42p5bmsaobwbwu89cwgi08v 0 98009 1314477 1238017 2026-05-20T20:14:51Z Conradder 34685 +cat 1314477 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}}Is feisire Stormont é '''Paul Givan''' (a rugadh ar [[12 Deireadh Fómhair]] [[1981]]) do thoghcheantar [[Gleann an Lagáin (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Ghleann an Lagáin]] i d[[Tuaisceart Éireann]]. I mí an Mheithimh 2021, bhí Givan ainmnithe mar Chéad-Aire an Tuaiscirt ag ceannaire an [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|DUP]] [[Edwin Poots]]. D'éirigh go leor comhaltaí sinsearacha den DUP as an bpáirtí ag an am sin - ionadaithe tofa ina measc - tar éis do Edwin Poots agus a lucht tacaíochta an ruaig a chur ar [[Arlene Foster]].<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Paul Givan ainmnithe mar Chéad-Aire ó thuaidh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2021/0608/1226938-paul-givan-ainmnithe-mar-chead-aire-o-thuaidh/|date=2021-06-08|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> D'éirigh Givan as a ról mar Chéad-Aire Thuaisceart Éireann ar 3 Feabhra 2022. Ceapadh Givan ina Aire Oideachais ar an 3 Feabhra 2024.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/la-stairiuil-ar-chnoc-an-anfa-agus-michelle-oneill-tofa-ina-cead-aire/|teideal=Lá stairiúil ar Chnoc an Anfa agus Michelle O’Neill tofa ina Céad-Aire|dáta=2024-02-03|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-30}}</ref> == Gairm == Tá Paul Givan ina bhall tionóil ó 2010, nuair a ceapadh é in áit [[Jeffrey Donaldson]] a toghadh ina fheisire parlaiminte. Baineann Givan  leis an eite choimeádach chéanna den DUP le Edwin Poots, ar chabhraigh Givan leis sa toghchán ceannaireachta sa pháirtí sa bhliain 2021.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/paul-givan-le-teacht-i-gcomharbacht-ar-arlene-foster-mar-chead-aire/|teideal=Paul Givan le teacht i gcomharbacht ar Arlene Foster mar Chéad-Aire|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-06-11}}</ref> Thacaigh Givan cheana le múineadh an [[Cruthaíochtachas|chruthaíochtachais]] i scoileanna. Ceapadh Givan mar Aire Pobal sa bhliain 2016. === Céad-Aire Thuaisceart Éireann === D'éirigh Givan as mar Chéad-Aire Thuaisceart Éireann ar 3 Feabhra 2022.. Bhí an cinneadh seo ceangailte le hagóid leanúnach an DUP i gcoinne [[Prótacal Éireann / Thuaisceart Éireann|phrótacal Thuaisceart Éireann]]. Roimhe seo, d’ordaigh an tAire Talmhaíochta, Edwin Poots, cosc ar sheiceálacha iar-[[Breatimeacht|Brexit]] ag calafoirt an Tuaiscirt .<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.listennotes.com/podcasts/nuacht-mhall/5-feabhra-2022-baile-átha-pVRC2xX3PBr/|teideal=5 Feabhra 2022 (Baile Átha Cliath) - Nuacht Mhall (podcast)|údar=Conradh na Gaeilge, Londain|dáta=5/2/2022|language=ga|work=Listen Notes|dátarochtana=2022-02-13}}</ref> == Gaeilge agus oideachas == In 2016, chinn Paul Givan, mar Aire Pobal, deireadh a chur leis an sparánacht Ghaeltachta Líofa in ainneoin gur chuir oifigeach sinsearach ina Roinn ar a shúile dó go bhféadfadh a leithéid de chinneadh droch-cháil a tharraingt air sna meáin chumarsáide.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/failte-curtha-roimh-fhiosruchan-faoi-chinneadh-paul-givan-deireadh-a-chur-le-sparanacht-liofa/|teideal=Fáilte curtha roimh fhiosrúchán faoi chinneadh Paul Givan deireadh a chur le sparánacht Líofa|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-06-11}}</ref> Ansin bhí baint ag an gcinneadh eo a rinne Givan leis an aighneas idir Sinn Féin agus an DUP ó 2016 ar aghaidh; ba chúis é le titim an fheidhmeannais i Stormont sa bhliain 2017. Chuir an cinneadh deireadh a chur leis an sparánacht Ghaeltachta déistin ar phobal na Gaeilge.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/sparanacht-liofa-curtha-ar-fail-aris-ag-givan-ach-an-dochar-deanta/|teideal=Sparánacht ‘Líofa’ curtha ar fáil arís ag Givan ach ‘an dochar déanta’|údar=Maitiú Ó Coimín|dáta=2017|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2021-06-11}}</ref> === Dearcadh nua i 2021 === Bhí imní ar roinnt daoine go gcuirfí Feidhmeannas Stormont i mbaol arís sa bhliain 2021 dá gceapfaí Paul Givan ina chéad-aire. Ach bhí gealltanais tugtha ag ceannairí nua an DUP go dtabharfadh siad isteach an reachtaíocht teanga a gealladh sa chomhaontú faoinar athbhunaíodh Stormont, ''Ré Nua, Cur Chuige Nua (New Decade, New Approach)''.<ref name=":0" /> Chosain Paul Givan fiú an reachtaíocht teanga ó aontachtóirí a mhaígh gurb amhlaidh go raibh Edwin Poots agus an DUP ag géilleadh go bog don éileamh ar acht Gaeilge. === 2024 === Ceapadh Givan ina Aire Oideachais ar an 3 Feabhra 2024.<ref name=":1" /> Dúirt Givan sé) go gcaithfeadh sé le gaelscoileanna amhail gach earnáil eile. Bhuail sé leis an g[[Comhairle Pobail Dhílseacha]] i mí Mheán Fómhair 2024.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/scoil-na-seolta-agus-an-sean-dup-frithghaeilge/|teideal=Scoil na Seolta agus an sean-DUP frithGhaeilge|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=29 Meán Fómhair 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-09-30}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.newsletter.co.uk/news/politics/the-loyalist-communities-council-lcc-hits-back-at-critics-after-objecting-to-new-irish-language-school-in-east-belfast-4799362|teideal=The Loyalist Communities Council (LCC) hits back at critics after objecting to new Irish language school in east Belfast|údar=Newsletter|dáta=2024-09-26|work=web.archive.org|dátarochtana=2024-09-30|archivedate=2024-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240926185433/https://www.newsletter.co.uk/news/politics/the-loyalist-communities-council-lcc-hits-back-at-critics-after-objecting-to-new-irish-language-school-in-east-belfast-4799362}}</ref> Bhí an CPD ag cur go láidir in aghaidh bunscoil Ghaeilge a bhunú in oirthear Bhéal Feirste ag an am. Tuigtear gur chuir an LCC a ndearcadh ar an gceist in iúl do Givan sa chruinniú. == Féach freisin == * [[Gordon Lyons]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Givan, Paul}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1981]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Cruthaíochtaithe]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] s4g3r8whtqbpvalthvxfa0kk6q4hb3n 0 99784 1314509 1243236 2026-05-20T23:34:44Z TGcoa 21229 1314509 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is innealtóir sonraí agus eolaí Meiriceánach, bainisteoir táirge, agus sceithire í '''Frances Haugen''' (a rugadh i 1983/84). Nocht sí na mílte doiciméid inmheánacha de chuid [[Facebook]] don Choimisiún um Urrúis agus Malartú agus ''don Wall Street Journal'' i 2021. [[Íomhá:Facebook_Whistleblower_Frances_Haugen_discusses_her_concerns.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: an sceithire  / bean nochta scéil [[Frances Haugen]], 2024]] === Cáineadh === D'fhág Frances Haugen an post a bhí aici le Facebook in 2021 mar gheall a dúirt sí go raibh an chuideachta sin ag déanamh dochair do ghasúir, ag saighdeadh foréigean ciníoch agus ag baint an bhonn ón daonlathas. Deir sí gur brabach an dia beag atá ag Facebook, gan aird acu ar shábháilteacht an phobail.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Athbhreithniú de dhíth ar chosaint sonraí – sceithire Facebook|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0223/1282570-athbhreithniu-de-dhith-ar-chosaint-sonrai-sceithire-facebook/|date=2022-02-23|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Luathshaol agus oideachas === Tógadh í i gCathair Iowa, Iowa, áit ar fhreastail sí ar Horn Elementary agus Northwest Junior High School, agus bhain sí céim amach ó Iowa City West High School i 2002. Ba dhochtúir í a hathair, agus rinneadh [[Sagart|sagart Easpagóideach]] dá máthair tar éis gairme acadúil. Rinne Haugen staidéar ar innealtóireacht leictreach agus ríomhaireachta sa rang bunaithe i gColáiste Innealtóireachta Franklin W. Olin agus bhain sí céim amach i 2006.<ref>Alumni Create Angel Investment Group to Fund Olin Grads' Startups. https://www.olin.edu/news-events/2017/alumni-create-angel-investment-group-fund-olin-grads%E2%80%99-startups/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211005192935/https://www.olin.edu/news-events/2017/alumni-create-angel-investment-group-fund-olin-grads%E2%80%99-startups/ |date=2021-10-05 }}</ref> Ina dhiaidh sin ghnóthaigh sí Máistir Riarachán Gnó ó Scoil Ghnó Harvard in 2011. == Féach freisin == * [[Meta]] * [[Facebook]] == Tagairtí == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Haugen, Frances}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir: Cáineadh agus conspóidí Facebook]] [[Catagóir:Meta Platforms]] [[Catagóir:Innealtóirí Meiriceánacha]] glyfp57m1m8xpvylngjh1ol5zkvyeqx 14 100555 1314351 1025816 2026-05-20T16:43:08Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais de réir tíre 1314351 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Airí Rialtais de réir tíre|Éire]] [[Catagóir:Polaiteoirí na hÉireann]] 9ryp7w5xziivuwz2og28u1fgc7347pq 0 101818 1314444 1109796 2026-05-20T19:51:05Z Conradder 34685 cat 1314444 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] [[aontachtach]] í '''Claire Sugden'''. Rugadh í i g[[Carraig Ceasail]] ar [[7 Lúnasa]] [[1986]]. Is Comhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] í do [[Doire Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Dhoire Thoir]], ó Bealtaine [[2014]] ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=8935&per=4145&sel=1&ind=0&prv=0|teideal=MLA Details: Ms Claire Sugden|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-05-26}}</ref>. Bhí an tAire Dlí agus Cirt í, ó Márta 2016 go Márta 2017. == Saol pearsanta== Phós sí Andy Anderson i Meitheamh 2019. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Sugden, Claire}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1986]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] r999p9z0vwy0eugs4ewe75ivgtaucqk 0 101838 1314330 1251979 2026-05-20T15:51:14Z Conradder 34685 CAT 1314330 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine|nacionalitat=Éireannach}} Is polaiteoir poblachtach Éireannach i dTuaisceart Éireann é '''Declan Kearney''' (rugadh 19 Nollaig 1964) atá ina Chathaoirleach Náisiúnta reatha ar [[Sinn Féin|Shinn Féin]]. Bhí Kearney ina Aire Sóisearach i bhFeidhmeannas Thuaisceart Éireann ó 2020 go 2022, agus ina [[Comhalta den Tionól Reachtach (Tuaisceart Éireann)|Chomhalta den Tionól Reachtach]] d' [[Aontroim Theas (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Theas]] ó 2016.<ref>{{Cite web |teideal=Declan Kearney MLA |url=https://www.sinnfein.ie/declan-kearney |access-date=2024-04-22 |website=Sinn Féin |quote=Currently he is the Sinn Féin National Chairperson and has been central to the Party’s all-Ireland development, and its negotiations and reconciliation strategies.}}</ref>e nuair a toghadh é. ==Cúlra== As [[Contae Aontroma|Aontroim]] ó dhúchas dó, is mac le Oliver agus Brigid (née Totten) Kearney é. Chónaigh sé i n[[Doire]] tráth a thoghtha.<ref>{{cite news |teideal=Four SF city SPADS include bomber |url=http://www.londonderrysentinel.co.uk/news/londonderry-news/four-sf-city-spads-include-bomber-1-3859943 |work=Londonderry Sentinel |date=23 May 2012 |access-date=7 May 2016 |archive-date=1 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160601160915/http://www.londonderrysentinel.co.uk/news/londonderry-news/four-sf-city-spads-include-bomber-1-3859943 |url-status=dead }}</ref> Sular toghadh é mar CTR, bhí Kearney ina Chathaoirleach Náisiúnta ar Shinn Féin, agus ina cháil sin ghabh sé leithscéal as na saolta ar fad a cailleadh le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. <ref>{{cite news |teideal=Sinn Féin chairman Declan Kearney 'sorry' for all Troubles victims |url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-politics-34069960 |website=BBC News |date=27 August 2015 |access-date=15 May 2022}}</ref> Is mac céile é a dheartháir, Ciarán Kearney, fear céile Jane (née Donaldson), leis an óglach de chuid [[An tIRA Sealadach|na Sealadach]] nach maireann agus leis an bpolaiteoir de chuid Shinn Féin [[Denis Donaldson]], a feallmharaíodh in aice leis [[Na Gleannta|na Gleannta]] i g[[Contae Dhún na nGall]] tar éis dó a bheith nochta mar ghníomhaire Briotanach.<ref>{{cite news |teideal=Anatomy of murder |url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/opinion/news-analysis/anatomy-of-murder-28607642.html |newspaper=Belfast Telegraph |date=15 April 2011 |access-date=3 June 2017}}</ref> Toghadh Kearney mar dhuine de sheisear Chomhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] d'[[Aontroim Theas (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Theas]] i dtoghchán an Tionóil 2016 <ref>{{Cite news |last=McKeown |first=Gareth |date=2016-05-09 |teideal=DUP candidates take three seats in South Antrim |url=https://www.irishnews.com/news/assemblyelection/2016/05/09/news/dup-take-three-seats-in-south-antrim-513314/ |access-date=2024-04-22 |work=The Irish News |quote=Elected: Paul Girvan (DUP), Pam Cameron (DUP), Declan Kearney (SF), David Ford (Alliance), Steve Aiken (UUP) and Trevor Clarke (DUP).}}</ref> , agus a shuíochán á choinneáil aige i dtoghcháin 2017 agus 2022.<ref>{{Cite news |last=Kula |first=Adam |date=2022-05-12 |teideal=ELECTION 2022: South Antrim – Sinn Fein’s all-Ireland chairman Declan Kearney trounces all to seize seat |url=https://www.newsletter.co.uk/news/politics/election-2022-south-antrim-sinn-feins-all-ireland-chairman-declan-kearney-trounces-all-to-seize-seat-3684392 |access-date=2024-04-22 |work=The Newsletter}}</ref> Ceapadh é ina Aire Sóisearach i bhFeidhmeannas Thuaisceart Éireann ina dhiaidh sin, tar éis athbhunú an Tionóil i mí Eanáir 2020 <ref>{{Cite news |last=Manley |first=John |date=2020-01-13 |teideal=John O'Dowd misses out on executive seat |url=https://www.irishnews.com/news/northernirelandnews/2020/01/13/news/john-o-dowd-misses-out-on-executive-seat-as-declan-kearney-and-gordon-lyons-are-appointed-junior-ministers-1812214/ |access-date=2024-04-22 |work=The Irish News |quote=SINN Féin national chairman Declan Kearney has been appointed as a Stormont junior minister alongside the DUP's assembly chief whip Gordon Lyons.}}</ref>; agus d'fhan sé sa phost seo go dtí mí na Bealtaine 2022.<ref>{{Cite web |teideal=MLA Details: Mr Declan Kearney |url=http://www.niassembly.gov.uk/ |access-date=2024-04-22 |website=www.niassembly.gov.uk |language=en-GB}}</ref> Is comhalta de [[Tionól Thuaisceart Éireann|Thionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] é '''Declan Kearney''' (a rugadh ar [[19 Nollaig]] [[1964]]).<ref>{{Lua idirlín|url=https://twitter.com/declankearneysf|teideal=Twitter|údar=Declan Kearney|dáta=Meitheamh 2022|language=en|work=Twitter|dátarochtana=2022-06-01}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://fr-fr.facebook.com/declankearneysf/|teideal=Facebook|údar=Declan Kearney|dáta=Meitheamh 2022|dátarochtana=1/6/2022}}</ref> Seasann sé in [[Aontroim Theas (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Theas]]. === Gaeilgeoir === Bhíodh Kearney ag teagasc Gaeilge in áiteanna éagsúla i ndeisceart chontae Aontroma agus thóg sé a chlann féin go dátheangach. Cloistear Kearney ar na meáin Ghaeilge ó am go chéile.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-hiad-na-cainteoiri-liofa-gaeilge-a-toghadh-chuig-stormont/|teideal=Cé hiad na cainteoirí líofa Gaeilge a toghadh chuig Stormont?|údar=Meadhbh Ní Eadhra|dáta=Bealtaine 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2022-05-31}}</ref> == Féach freisin == * [[Tionól Thuaisceart Éireann]] == Tagairtí == {{Reflist}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Gaeilgeoirí]] 6lwhh4g32mf94qnitrdueqlifrnj5xn 0 101842 1314317 1107305 2026-05-20T15:43:08Z Conradder 34685 cat 1314317 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''John Kenneth Blair'''. Rugadh é ar [[10 Feabhra]] [[1966]]. Is ball é de [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Aontroim Theas (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Theas]], ó Meitheamh 2018 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=13944&per=6166&sel=1&ind=0&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-01}}</ref>. == Saol pearsanta == Is fear [[aerach]] é <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishtimes.com/news/ireland/irish-news/northern-ireland-set-to-have-its-first-openly-gay-mla-1.3545454|teideal=Northern Ireland set to have its first openly gay MLA|language=en|work=The Irish Times|dátarochtana=2022-06-01}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.johnblairmla.com/ Suíomh oifigiúil] {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Blair, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1966]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir aeracha]] mk2tb7rwm53hl27hkp3oq5r7l9mwfft 0 101926 1314468 1284575 2026-05-20T20:10:45Z Conradder 34685 cat 1314468 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Trevor Clarke''', a rugadh ar an [[28 Iúil]], [[1967]]. Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Aontroim Theas (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Theas]], ó 2007 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=13944&per=6166&sel=1&ind=0&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-01}}</ref>. ==Saol pearsanta == Phós sé Linda Clarke. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Clarke, Trevor}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1967]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Protastúnaigh]] 7wg7f58h2d0tzajtfojslkem8o6e6mx 0 101962 1314456 1107329 2026-05-20T19:59:53Z Conradder 34685 cat 1314456 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] í '''Pam Cameron''' (a rugadh ar an [[30 Nollaig]] [[1971]], ar a dtugtaí '''Pam Lewis''' tráth, née '''Pamela Brown'''). Is ball í de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] í d'[[Aontroim Theas (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Theas]], ó 2011 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=2406&per=289&sel=1&ind=2&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-07}}</ref>. == Saol pearsanta == Tá sí pósta le Michael Cameron. Bhí sí pósta le Ian Lewis roimhe sin<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/love-cheat-dup-mla-pam-lewis-dumps-husband-28630769.html|teideal=Love cheat DUP MLA Pam Lewis dumps husband|dáta=2011-05-07|language=en-GB|work=Belfast Telegraph|dátarochtana=2022-06-07}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Cameron, Pam}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1971]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] h0uln21s8182if46zew1pdssoskg9fc 0 101964 1314469 1270850 2026-05-20T20:11:13Z Conradder 34685 cat 1314469 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Stewart Dickson'''. Rugadh é ar [[8 Nollaig]] [[1950]] i g[[Carraig Fhearghais]]. Is ball é de [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thoir]], ó 2011 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=2460&per=303&sel=1&ind=3&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-07}}</ref>. == Saol pearsanta == Tá sí pósta le Sandra. Is [[Preispitéireachas|Preispitéireach]] é. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [https://www.stewartdicksonmla.net/ Suíomh oifigiúil] {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Dickson, Stewart}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1950]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Preispitéirigh Éireannacha]] 9pdcwd0yz1ni1o46wn1ipu793e1f2u6 0 101991 1314435 1219687 2026-05-20T19:44:23Z Conradder 34685 cat 1314435 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Ba [[polaiteoir|pholaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''David Hilditch''' ([[11 Nollaig]], [[1963]] - [[5 Samhain]] [[2023]]). Ba bhall é de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Ba [[Tionól Thuaisceart Éireann|Chomhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thoir]], ó 1998 go [[2023]] <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=2310&per=47&sel=1&ind=0&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-01}}</ref>. ==Ghairmréim pholaitiúil== Toghadh ar [[Comhairle Baile Charraig Fheargais]] é i 1991. Bhí sé leasmhéara i 1995 agus mhéara ó 1997 go 1998 agus ó 2004 go 2008. Toghadh ar [[Tionól Thuaisceart Éireann]] é d'[[Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thoir]] i 1998. D'éirigh sé in 2023 mar chúiseanna slainte. Tháinig [[Cheryl Brownlee]] in ionad é ==Saol pearsanta == Rugadh é i g[[Carraig Fhearghais]]. D'oibrigh sé i dtionscal na tógála agus do [[Royal Mail]] roimhe sin. Fuair a mhac, Stewart, bás in 2019 mar [[Mialóma]]. Ba bhall é de [[Printísigh Dhoire]]. Fuair sé bás ar [[5 Samhain]] [[2023]] le h[[ailse]] <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-politics-67326049|teideal=David Hilditch: Former DUP assembly member dies aged 60|dáta=2023-11-05|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2023-11-06}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Hilditch, David}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1963]] [[Catagóir:Básanna in 2023]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chéad Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (1998-2003)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 05pql60qehb3wjoljub8m3zobqw0xli 0 102017 1314325 1293413 2026-05-20T15:47:42Z Conradder 34685 cat 1314325 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''John Stewart''', a rugadh ar an [[9 Aibreán]], [[1983]] i g[[Carraig Fhearghais]]. Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é d'[[Aontroim Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thoir]], ó 2017 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=13310&per=6157&sel=1&ind=0&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-09}}</ref>. ==Saol pearsanta == Tá sé pósta le Deborah. Tá beirt pháistí acu. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Stewart, John}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1983]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Saighdiúirí]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] pdar4lb378qhrl6neh9f0qu3qfw2w5c 0 102033 1314478 1179211 2026-05-20T20:15:33Z Conradder 34685 +cat 1314478 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] é '''Philip McGuigan''' ({{lang-ga|Pilip Mac Guagáin}}). Rugadh é i [[1973]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] í d'[[Aontroim Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Aontroim Thuaidh]], ó 2003 go 2007 agus ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18770&per=141&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-10}}</ref>. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McGuigan, Philip}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1973]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] 3v0w7iuovefe6ffy6ekvkbiu79p3jgw 0 102111 1314316 1306645 2026-05-20T15:42:37Z Conradder 34685 cat 1314316 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar-[[Arm na Breataine|saighdiúir]] agus [[polaiteoir]] den [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] é '''Douglas Ricardo Beattie''', a rugadh ar an [[13 Deireadh Fómhair]] [[1965]] i [[Hampshire]].<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18716&per=5786&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-14}}</ref> Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach]], ó 2016 ar aghaidh .Samhlaítear é mar dhuine atá ar an eite liobrálach den aontachtas.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/doug-beattie-eirithe-as-mar-cheannaire-an-uup/|teideal=Doug Beattie éirithe as mar cheannaire an UUP|dáta=2024-08-19|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-08-20}}</ref> Ba cheannaire an [[Páirtí Aontachtach Uladh|bPáirtí Aontachtach Uladh]] é, ó Bealtaine 2021 go dtí Lúnasa 2024. ‘Deacrachtaí doréitithe’ ba chúis lena chinneadh éirí as ceannaireacht an pháirtí. Ní go rómhaith a d’éirigh leis an UUP i roinnt toghchán nuair a bhí Beattie i mbun (ach bhuaigh siad ar ais suíochán i bParlaimint Westminster in olltoghchán na Breataine i mí Iúil 2024).<ref name=":0" /> == Saol pearsanta == Tá sé pósta le Margaret Beattie. Tá beirt pháistí acu. == Féach freisin == * [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Beattie, Doug}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1965]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Pearsanra míleata]] [[Catagóir:An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Ard Mhacha]] 97guhy4ku1nvfgawu8di619fy2elh2w 0 102157 1314332 1167581 2026-05-20T15:52:10Z Conradder 34685 CAT 1314332 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Jonathan Buckley''' ({{lang-ga|Ionatán Ó Buachalla}}), a rugadh ar an [[1 Eanáir]], [[1992]] i b[[Port an Dúnáin]]. Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Bhanna Uachtarach (Toghcheantar Tionóil)|Bhanna Uachtarach]], ó [[2017]] ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18822&per=6155&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-15}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Buckley, Jonathan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1992]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 6cjohrytg4bbdsyqii4hh3apn10ann4 0 102168 1314335 1131937 2026-05-20T15:53:15Z Conradder 34685 CAT 1314335 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] í '''Paula Jane Bradshaw''', a rugadh ar an [[1 Samhain]] [[1972]] . Is ball í de [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann]], ó 2010<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-politics-11694824|teideal=Paula Bradshaw to join Alliance Party|dáta=2010-11-04|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2022-06-15}}</ref>. Is iarbhall í de [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]]<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/uk-northern-ireland-11475001|teideal=Paula Bradshaw quits the Ulster Unionist party|dáta=2010-10-05|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2022-06-15}}</ref>. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] í do [[Béal Feirste Theas (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Theas]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18810&per=8083&sel=1&ind=13&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-09}}</ref>. == Saol pearsanta == Tá sí pósta le Ian Parsley. Tá siad ina gcónaí i m[[Baile Mhic Shiúrtáin]]. Tá beirt pháistí aici. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Bradshaw, Paula}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1972]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] j6cfa0iksvwr12sf87ca76fvdnrt579 0 102295 1314320 1109776 2026-05-20T15:44:56Z Conradder 34685 cat 1314320 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Matthew John O'Toole''' ({{lang-ga|Maitiú Ó Tuathail}}). Rugadh é ar [[18 Bealtaine]] [[1983]] i m[[Béal Feirste]]. Tógadh i n[[Dún Pádraig]] é. Is ball de [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Béal Feirste Theas (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Theas]], ó 2020 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18886&per=6179&sel=1&ind=13&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-16}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:O'Toole, Matthew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1983]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] pdw42no8d5t5y8hn22mpd82tal0ckx3 0 102333 1314481 1137012 2026-05-20T20:16:26Z Conradder 34685 +cat 1314481 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] é '''Pat Sheehan''' ({{lang-ga|Pádraig Ó Seitheacháin}}). Rugadh é ar [[28 Bealtaine]] [[1958]] i m[[Béal Feirste]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Béal Feirste Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Thiar]], ó 2010 <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18888&per=281&sel=1&ind=16&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-22}}</ref>. === Saol === Chaith Sheehan 18 bliain sa phríosún agus é ar an bpluid agus ar [[Stailc ocrais 1981|stailc ocrais]] faoi dhó, i 1980 agus 1981. Sa bhliain 1981 chuaigh sé gan bhia ar feadh 55 lá agus bhí sé go dona tinn sular cuireadh stop leis an stailc ocrais.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/ce-hiad-na-cainteoiri-liofa-gaeilge-a-toghadh-chuig-stormont/|teideal=Cé hiad na cainteoirí líofa Gaeilge a toghadh chuig Stormont?|údar=Meadhbh Ní Eadhra|dáta=31 Bealtaine 2022|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2023-02-10}}</ref> Sa phríosún bhain Sheehan céim amach san fhealsúnacht agus sa pholaitíocht le céad onóracha. Gaeilgeoir is ea Pat Sheehan.<ref name=":0" /> == Féach freisin == * [[Stailc ocrais 1981]] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Sheehan, Pat}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1958]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill den IRA Sealadach]] 8d0u2n34o8jsbkffa5irtw36p82zxy9 0 102378 1314319 1220690 2026-05-20T15:44:11Z Conradder 34685 cat 1314319 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Gerry Carroll''' ({{lang-ga|Gearárd Ó Cearbhaill}}). Rugadh é ar [[27 Aibreán]] [[1987]] i m[[Béal Feirste]]. Is ball é de [[Comhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús|Chomhghuaillíocht an Phobail roimh Bhrabús]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] í do [[Béal Feirste Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Thiar]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18750&per=5796&sel=1&ind=2&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-23}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Carroll, Gerry}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1987]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill den Chomhaontas Pobal seachas Brabús]] 6ubqog7af4qc584egmor69z5htyieax 0 102425 1314431 1293421 2026-05-20T19:41:59Z Conradder 34685 cat 1314431 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is iar-[[Arm na Breataine|saighdiúir]] agus [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Andrew Allen''' ({{lang-ga|Aindriú Ó hAilín}}). Rugadh é ar [[2 Samhain]] [[1988]] i m[[Béal Feirste]]. Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] í do [[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Thoir ]], ó 2015 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18816&per=5307&sel=1&ind=0&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-23}}</ref>. == Saol pearsanta == Tá sé pósta le Natalie Allen. Tá triúr páistí acu. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Allen, Andy}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Saighdiúirí]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] pylkl7kbhxd2l0iircppt1izx613b9h 0 102561 1314334 1107315 2026-05-20T15:52:56Z Conradder 34685 CAT 1314334 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''David Brooks''' ({{lang-ga|Dáithí de Brúc}}). Is ball é de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Thoir]], ó [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|2022]] ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18756&per=8071&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-29}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Brooks, David}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] mkgwod4i6bej92iwq1pmeuetlkb8aa6 0 102571 1314450 1107324 2026-05-20T19:54:25Z Conradder 34685 cat 1314450 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir [[aontachtach]] í '''Joanne Bunting''' (a rugadh ar an [[7 Meitheamh]] [[1974]]). Is ball í de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Béal Feirste Thoir (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Thoir]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18838&per=5785&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-29}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Bunting, Joanne}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1974]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 6engcr935errhfv7wa4uqsdk4qrbtjy 0 102735 1314328 1223846 2026-05-20T15:49:31Z Conradder 34685 CAT 1314328 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Colin McGrath''' .Is ball é de [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] ([[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|PSDLO]]). Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Dún Theas (Toghcheantar Tionóil)|Dún Theas]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18776&per=5793&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-06-16}}</ref>. ==Cúlra== Rugadh é ar [[21 Deireadh Fómhair]] [[1975]] i n[[Dún Pádraig]], [[Contae an Dúin]] ar 21 Deireadh Fómhair 1975. D'fhreastail sé ar ''St Patrick's Primary School'' i [[Sabhall]], ar ''St. Patrick's Grammar School'', Dún Pádraig agus ar an ''East Down Institute'' (atá anois mar chuid den ''South Eastern Regional College''). Tar éis dó an meánoideachas a chríochnú, d'fhreastail McGrath ar Ollscoil Uladh Bhaile Iordáin agus bhain sé céim amach i 1998 in ''Community Youth Work''. Ansin rinneadh oibrí don aos óg san ''Patrician Youth Centre'', Dún Pádraig ar feadh 17 mbliana.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/|teideal=Colin McGrath MLA {{!}} People|website=SDLP|language=en|access-date=2019-02-18|dátarochtana=2024-06-16|archivedate=2020-11-01|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101122444/http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/}}</ref> ==Gairmréim pholaitiúil== Toghadh McGrath ar Chomhairle Ceantair an Dúin den chéad uair sa bhliain 2005. mar chomhairleoir don PSDLO. Bhí sé ina chathaoirleach agus ina leaschathaoirleach araon, agus é ar an gcathaoirleach ab óige riamh ar an gcomhairle áitiúil. Sa bhliain 2014 toghadh é do Chomhairle Ceantair nuabhunaithe [[Comhairle Ceantair an Iúir, Mhúrn agus an Dúin|an Iúir, Mhúrn & an Dúin]]. Chuaigh sé isteach i bpolaitíocht an Tionóil nuair a chuaigh sé san iomaíocht i dtoghchán Thionól Thuaisceart Éireann 2016, agus toghadh é le 5,110 vóta céad rogha in éineacht le hiarrthóir eile de chuid an PSDLO, Sinéad Bradley. Níor toghadh an tríú hiarrthóir Seán Rogers a bhí in oifig go dtí sin, agus is mar sin. Atoghadh McGrath i dtoghchán tobann Thionól Thuaisceart Éireann 2017. Le linn a thréimhse sa Tionól, bhí McGrath mar bhall den Choiste Oideachais, den Choiste Gnó agus den Choiste um Nós Imeachta.<ref>{{Cite web|url=http://www.niassembly.gov.uk/|teideal=The Northern Ireland Assembly|website=www.niassembly.gov.uk|language=en-GB|access-date=2019-02-18}}</ref> Leag McGrath béim ar shaincheisteanna tuaithe, inrochtaineacht ar sheirbhísí áitiúla mar Ospidéal Downe agus saincheisteanna óige mar phríomhthosaíochtaí aige. Cháin sé an córas aistrithe aon bhliain déag, ag maíomh go bhfuil cothrom na féinne ag teastáil agus ag cáineadh go ndéanfaí “teipeanna” ar leanaí 11 bliana d’aois a bhrandáil má theipeann orthu marcanna arda a bhaint amach. Cháin sé Teist Aistrithe (an ‘11+’), ag maíomh go bhfuil cothrom na féinne ag teastáil. Tacaíonn sé lena sheasamh páirtí go ndéanann roghnú ar bhonn acadúil leanaí a bhrandáil ag rá "''brands a large portion of children as failures and puts an inordinate amount of pressure on them''"mar theipeanna agus cuireann sé méid neamhordúil brú orthu ". D’áitigh sé, áfach, go mbaineann an díospóireacht le roghnú acadúil seachas le dímheas ar scoileanna Gramadaí.<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/northern-ireland/sdlp-mla-colin-mcgrath-when-i-was-10-my-sister-died-she-was-16-and-was-gone-within-two-days-36228961.html|teideal=SDLP MLA Colin McGrath: 'When I was 10 my sister died. She was 16 and was gone within two days'|work=BelfastTelegraph.co.uk|access-date=2019-02-18|language=en-GB|issn=0307-1235}}</ref> Faoi láthair feidhmíonn sé mar chathaoirleach agus mar Urlabhraí Sláinte don PSDLO. ==Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/ Colin McGrath MLA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201101122444/http://www.sdlp.ie/people/cllr-colin-mcgrath/ |date=2020-11-01 }}, Suíomh gréasáin an PSDLO. * [http://www.niassembly.gov.uk/your-mlas/ Members of the NI Assembly], Tionól Thuaisceart Éireann. * [https://www.theyworkforyou.com/mla/25566/colin_mcgrath TheyWorkForYou Voting Record], TheyWorkForYou {{DEFAULTSORT:McGrath, Colin}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1975]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] 9yarn4nrbxiprssbqmp6s6906ltgrsm 14 102795 1314356 1056470 2026-05-20T16:48:05Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314356 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Tuaisceart Éireann]] gippzalugvtc5uo0t9wp9bwm0mdphpe 0 103093 1314326 1225427 2026-05-20T15:48:14Z Conradder 34685 cat 1314326 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Andrew Muir''' ({{lang-ga|Aindriú Ó Mórdha}}). Rugadh é ar [[9 Iúil]] [[1976]]. Is ball den [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Dún Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Dún Thuaidh]], ó Nollaig 2019 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18860&per=6173&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-07-18}}</ref>. == Saol pearsanta == Is fear [[aerach]] é <ref>{{Lua idirlín|url=https://www.pinknews.co.uk/2019/12/19/northern-ireland-assembly-second-openly-gay-mla/|teideal=Northern Ireland assembly gets second openly gay MLA|údar=Nick Duffy|dáta=2019-12-19|language=en-GB|work=PinkNews|dátarochtana=2022-07-18}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * [http://www.andrewmuir.net/ Suíomh oifigiúil] {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Muir, Andrew}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1976]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Fir aeracha]] [[Catagóir:Iúr Cinn Trá agus Ard Mhacha (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] lvogvbjqovuj4xqgq61ydqiw2oh91gk 0 103094 1314324 1293417 2026-05-20T15:47:08Z Conradder 34685 cat 1314324 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Alan Chambers''' ({{lang-ga|Ailéin Seambar}}). Rugadh é ar [[15 Deireadh Fómhair]] [[1947]] i m[[Béal Feirste]]. Is ball den [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Dún Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Dún Thuaidh]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18746&per=5801&sel=1&ind=2&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-07-18}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Chambers, Alan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1947]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Béal Feirste]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] cdtmiqofsuhajfbmzaqek7ijdgwbais 0 103142 1314472 1270749 2026-05-20T20:12:14Z Conradder 34685 +cat 1314472 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] [[aontachtach]] é '''Alex Easton'''. Rugadh é ar [[19 Bealtaine]] [[1969]]. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Dún Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Dún Thuaidh]], ó 2003 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18714&per=127&sel=1&ind=4&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-07-19}}</ref>. Is iarbhall den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] é<ref>{{Cite news|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/politics/fresh-dup-crisis-as-mla-alex-easton-quits-accusing-party-of-having-no-respect-discipline-or-decency-40601049.html|teideal=Fresh DUP crisis as MLA Alex Easton quits accusing party of having ‘no respect, discipline or decency’||údar=Suzanne Breen|dáta=2021-07-01|language=en-GB|work=Belfast Telegraph|dátarochtana=2022-07-19}}</ref>. Sheas Easton mar aontachtach neamhspleách sa Toghcheantar An Dúin Thuaidh. Fuair sé tacaíocht ón TUV agus ón DUP (a sheas i leataobh le súil go mbainfí an suíochán ar ais). San [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]] sa [[An Dún Thuaidh (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Dún Thuaidh]] fuair Easton an ceann is fearr ar [[Stephen Farry]] ó [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí na Comhghuaillíochta]]. (B'é an t-aontachtaí Alex Easton an t-aon iarrthóir neamhspleách a toghadh i dTÉ in 2024).<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> == Saol pearsanta == Is [[An tOrd Oráisteach|Fear Buí]] agus [[Eaglais na hÉireann|Anglacánach]] é. == Féach freisin == * [[Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe]] == Naisc sheachtracha == * [http://alexeastonmla.org/ Suíomh oifigiúil] == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Easton, Alex}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1969]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Glór Traidisiúnta na nAontachtaithe]] [[Catagóir:An Dún Thuaidh (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] lnc3j3t9gr9r2fw7gupdp1esg8prbc7 0 103183 1314323 1107343 2026-05-20T15:46:39Z Conradder 34685 cat 1314323 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is múinteoir agus polaiteoir de chuid [[Sinn Féin]] i d[[Tuaisceart Éireann]] é '''Pádraig Delargy''' ({{lang-ga|Pádraig Ó Duibhlearga}}). Is Comhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] é don [[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|Fheabhal]], ó 2021 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18772&per=7467&sel=1&ind=3&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-07-20}}</ref>. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Delargy, Pádraig}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] nhyiejqm26jmceivsz0bdsmztqalkqa 0 103205 1314470 1307662 2026-05-20T20:11:42Z Conradder 34685 +cat 1314470 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Gary Middleton'''. Rugadh é ar [[20 Meitheamh]] [[1990]] sa [[Baile Nua]], [[Contae Dhoire]]. Is ball den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] é. Ba Chomhalta den [[Tionól Thuaisceart Éireann|Tionól Reachtach]] é don [[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|Fheabhal]], ó 2015 go dtí 2026<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18744&per=5043&sel=1&ind=11&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-07-21}}</ref>. == Cúlra == Is as [[Baile Nua]], [[Contae Dhoire]] é. Rinne sé staidéar [[ríomheolaíocht|ríomheolaíochta]] ar [[Ollscoil Uladh]] agus fuair sé dioplóma sa cheannasaíocht chathartha agus pleanáil phobail ón institiúid chéanna. Sula raibh sé ina Chomhalta, d'oibrigh Middleton do [[Willie Hay]], mar chúntóir, agus [[Maurice Devenney]] ina ndiaidh sin. Sa bhliain 2011, comhthoghadh Middleton ar [[Comhairle Cathrach Dhoire|Chomhairle Cathrach Dhoire]], nuair a bhí sé 20 bliain d'aois, a tháinig sé in ionad Willam Hay. B'eisean an leasmhéara ó mhí Meithimh 2013 go dtí mí Márta 2015 fosta. Sa bhliain 2014, toghadh Middleton ar an sár-chomhairle nua, [[Comhairle Chathair Dhoire agus Cheantar an tSratha Báin]], agus ceapadh ina cheannaire grúpa de na comhairleoirí PAD é. I mí Aibreáin 2015, thóg Middleton áit Maurice Devenny ar an [[Tionól Thuaisceart Éireann]] trí chomhthoghadh. Bhí sé 24 bliana d'aois, mar sin, ba é Middleton an ball is óige sa Tionól. Atoghadh in [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2016|2016]], [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2017|2017]] agus [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|2022]] é Sheas Middleton san Olltoghchán, 2015 don [[An Feabhal (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Fheabhal]]. Fuair sé 4,573 vóta agus fuair sé an tríú háit. Sheas sé arís sa [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|bhliain 2017]] agus fuair sé 7,398 vóta agus tháinig sé sa tríú háit. San [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2019|Olltoghchán 2019]], fuair Middleton 4,773 vóta agus bhí sa tríú háit. Tháinig sé tríú háit arís [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2024|Olltoghchán 2014]] a bhfuair sé 3,915 vóta. Rinneadh Middleton ina Aire Sóisearach in [[Oifig an Fheidhmeannais]] go sealadach ar dtús, agus, go buan ó mhí Meithimh 2021. D'éirigh Middleton as an Tionól ar 10 Aibreán 2026, a luaigh sé a mheabhairshláinte<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c0le75ddd6xo|teideal=Gary Middleton: DUP MLA steps down over 'significant' mental health challenges|údar=Jayne McCormack|dáta=2026-04-09|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> Thóg a bhean cheile, [[Julie Middleton|Julie]], a áit.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/c3w3l7vwvlxo|teideal=Julie Middleton replaces husband Gary as Foyle MLA|dáta=2026-04-13|language=en-GB|work=BBC News|dátarochtana=2026-04-13}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Middleton, Gary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1990]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil Uladh]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:An Feabhal (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] gtuvkundfx6n4ryrbwbxbcng1i06t61 0 103208 1314466 1295531 2026-05-20T20:09:42Z Conradder 34685 cat 1314466 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Mark Henry Durkan''' ({{lang-ga|Marcas Éinrí Mac Dhuarcáin}}). Rugadh é ar [[3 Márta]] [[1978]] i n[[Doire]]. Is ball de [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é don [[An Feabhal (Toghcheantar Tionóil)|Fheabhal]], ó 2011 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=2402&per=287&sel=1&ind=3&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-07-21}}</ref>. ==Saol pearsanta== Tá sé pósta le Anne Carlin. Tá beirt pháistí acu. Tá siad ina gcónaí i [[Srath na Feabhail]]. Is nia le [[Mark Durkan]] é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath-ni}} {{DEFAULTSORT:Durkan, Mark H}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1978]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Airí rialtais]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Dhoire]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Sóisialaithe Éireannacha]] j7012qhq23iim3lb7t28u51jfs264x7 0 103614 1314331 1293428 2026-05-20T15:51:46Z Conradder 34685 CAT 1314331 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Robbie Butler''' ({{lang-ga|Roibeárd de Buitiléir}}). Rugadh ar [[11 Aibreán]] [[1972]] i [[Lios na gCearrbhach]] é. Is ball agus leascheannaire de [[Páirtí Aontachtach Uladh|Pháirtí Aontachtach Uladh]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)|Ghleann an Lagáin]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18748&per=5808&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-05}}</ref>. == Saol pearsanta == Tá sé pósta le Belinda. Tá beirt pháistí acu. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Butler, Robbie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1972]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Baill Pháirtí Aontachtach Uladh]] q3q87f99ezzcbhk80b3x72kgfrlrmif 0 103726 1314322 1256127 2026-05-20T15:46:09Z Conradder 34685 cat 1314322 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] í '''Sorcha-Lucy Eastwood''' ({{lang-ga|Sorcha Mhic Conurchoille}}). Is ball den [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann]] í. Bhí sí ina [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] í do [[Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)|Ghleann an Lagáin]], idir [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|2022]]-2024 ([[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022]]).<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18872&per=8086&sel=1&ind=4&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-05}}</ref> San [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann|Olltoghchán 2024]].<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/deireadh-le-reimeas-paisley-agus-sinn-fein-ar-an-bpairti-is-mo-as-eirinn-in-westminster/|teideal=Deireadh le réimeas Paisley agus Sinn Féin ar an bpáirtí is mó as Éirinn in Westminster|dáta=2024-07-05|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-05}}</ref> toghadh Eastwood mar [[Feisire Parlaiminte (An Ríocht Aontaithe)|MP]] i n[[Gleann an Lagáin (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|Gleann an Lagáin]] in áit [[Jeffrey Donaldson]] nach raibh san iomaíocht.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Sorcha Eastwood makes history as Alliance Party wins in Lagan Valley|url=https://www.youtube.com/watch?v=VgURXYpsYqw|date=2024-07-05|author=Belfast Telegraph}}</ref> == Saol pearsanta == Phós Sorcha Eastwood Dale Shirlow ar an [[Olltoghchán na Ríochta Aontaithe, 2017|8 Meitheamh 2017.]]<ref>{{Lua idirlín|url=http://www.irishnews.com/magazine/daily/2017/06/08/news/this-married-couple-interrupted-their-wedding-day-to-vote-in-the-general-election-1049282/|teideal=This Lisburn couple interrupted their wedding day to vote in the General Election|dáta=2017-06-08|language=en|work=The Irish News|dátarochtana=2022-08-09}}</ref> == Féach freisin == * [[Olltoghchán na R-A 2024 i dTuaisceart Éireann]] * [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022]] * [[Colum Eastwood]] ([[An Feabhal (Toghcheantar na Ríochta Aontaithe)|An Feabhal]]) == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{Teachtaí Parlaiminte do Thuaisceart Éireann}} {{DEFAULTSORT:Eastwood, Sorcha}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1985]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Mná Éireannacha]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] olrs6q476glwi9fk33df8bohh1m7d84 0 103744 1314329 1109114 2026-05-20T15:50:18Z Conradder 34685 CAT 1314329 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''David Honeyford'''. Is ball de [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann]] é. Is iarbhall de [[NI21]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Gleann an Lagáin (Toghcheantar Tionóil)|Ghleann an Lagáin]], ó [[Toghchán Chomhthionól Thuaisceart Éireann 2022|2022]] ar aghaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18778&per=8077&sel=1&ind=7&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-10}}</ref> == Saol pearsanta == Is ball de CLG Naomh Seosamh, [[Lann Abhaigh]] é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Honeyford, David}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] ctzrd3lkwlco6nwppgg0cexsvozwj71 0 103764 1314333 1283918 2026-05-20T15:52:38Z Conradder 34685 CAT 1314333 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Keith Buchanan''' ({{lang-ga|Ceiteach Ó Buadhachanáin}}). Is ball den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Lár Uladh (Toghcheantar Tionóil)|Lár Uladh]], ó 2016 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18820&per=5809&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-12}}</ref>. ==Saol pearsanta== Tá sé pósta le Sandra. Tá iníon amháin acu. Is [[Eaglais na hÉireann|Anglacánach]] é. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Buchanan, Keith}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1973]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Eaglais na hÉireann]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 92lzfrig4dfk22wryxcytjgru4jg0ql 0 103884 1314318 1225463 2026-05-20T15:43:34Z Conradder 34685 cat 1314318 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] í '''Kellie Armstrong''' ([[Gaeilge]]: ''Ceallach Tréanlámhach'', née '''McGrattan''', ''Mag Reachtain''). Rugadh ar [[8 Meán Fómhair]] [[1970]] i m[[Baile Nua na hArda]] í. Is ball de [[Páirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann|Pháirtí Comhghuaillíochta Thuaisceart Éireann]] í. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] í do [[Loch Cuan (Toghcheantar Tionóil)|Loch Cuan]], ó 2016 ar aghaidh <ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18830&per=5790&sel=1&ind=0&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-17}}</ref>. == Saol pearsanta == Tá sí pósta agus tá iníon amháin aici. Tá cuid dá héisteacht caillte aici. == Naisc sheachtracha == * [http://www.kelliearmstrongmla.co.uk/ Suíomh oifigiúil] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol}} {{DEFAULTSORT:Armstrong, Kellie}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1970]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Mná]] [[Catagóir:Loch Cuan (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] s47kwg7jma668u8yxorar1k05xgdqap 0 103903 1314321 1109108 2026-05-20T15:45:37Z Conradder 34685 cat 1314321 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Harry Harvey''' ({{lang-ga|Annraoi Ó hAirmheadhaigh}}). Is as [[An Chrois Ghearr]] é. Is ball den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Loch Cuan (Toghcheantar Tionóil)|Loch Cuan]], ó 2019 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18738&per=6169&sel=1&ind=7&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-18}}</ref>. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Harvey, Harry}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae an Dúin]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 547fgwnk0edutklzopfvl6meaheyqfa 0 103906 1314434 1283921 2026-05-20T19:43:50Z Conradder 34685 cat 1314434 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Thomas Buchanan''' ({{lang-ga|Tomás Ó Buadhachanáin}}). Rugadh ar [[30 Iúil]] [[1963]] i n[[Druim Caoin]] é. Is ball den [[Páirtí Aontachtach Daonlathach|Pháirtí Aontachtach Daonlathach]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Thír Eoghain Thiar]]. Toghadh é don chéad uair sa bhliain 2003.<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18742&per=116&sel=1&ind=1&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-18}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-beath}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Buchanan, Thomas}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1963]] [[Catagóir:Comhaltaí den Dara Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2003-2007)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Tríú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2007-2011)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Críostaithe]] [[Catagóir:Cruthaíochtaithe]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] [[Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] 43vd39a983ifnrqo4lylbxibul2m2av 0 103941 1314476 1225408 2026-05-20T20:14:26Z Conradder 34685 cat 1314476 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Daniel Christopher McCrossan''' ({{lang-ga|Domhnall Mac Crosáin}}). Rugadh é ar [[20 Deireadh Fómhair]] [[1988]] sa [[An Srath Bán|Srath Bán]]. Is ball de [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Thír Eoghain Thiar]], ó 2016 ar aghaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18836&per=5595&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-19}}</ref> == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McCrossan, Daniel}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] 9y1o5ha6fdgz8knopq3wmi4vf64s4jh 1314485 1314476 2026-05-20T20:44:09Z Ériugena 188 1314485 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Daniel Christopher McCrossan''' ({{lang-ga|Domhnall Mac Crosáin}}). Rugadh é ar [[20 Deireadh Fómhair]] [[1988]] sa [[An Srath Bán|Srath Bán]]. Is ball de [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Thír Eoghain Thiar]], ó 2016 ar aghaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18836&per=5595&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-19}}</ref> ==Oideachais= Rinne McCrossan freastal ar Ollscoil Learpholl John Moores, áit a ndearna sé Céim sa Dlí. I measc a réimsí speisialtachta tá: Faillí Ghairmiúil, Dlí Coiriúil, Dlí Teaghlaigh, Dlí Corparáideach, Tort & Conaradh. Tá Baitsiléir Dlíthe (Onóracha) aige sa Dlí agus tá sé i mbun a thráchtais PhD a scríobh faoi láthair. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McCrossan, Daniel}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] aqg1orrxmydlbda8wosm7s191u27lk5 1314486 1314485 2026-05-20T20:44:24Z Ériugena 188 1314486 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Tuaisceart Éireann|Thuaisceart Éireann]] é '''Daniel Christopher McCrossan''' ({{lang-ga|Domhnall Mac Crosáin}}). Rugadh é ar [[20 Deireadh Fómhair]] [[1988]] sa [[An Srath Bán|Srath Bán]]. Is ball de [[Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre|Pháirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Thír Eoghain Thiar]], ó 2016 ar aghaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18836&per=5595&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-19}}</ref> =Oideachais= Rinne McCrossan freastal ar Ollscoil Learpholl John Moores, áit a ndearna sé Céim sa Dlí. I measc a réimsí speisialtachta tá: Faillí Ghairmiúil, Dlí Coiriúil, Dlí Teaghlaigh, Dlí Corparáideach, Tort & Conaradh. Tá Baitsiléir Dlíthe (Onóracha) aige sa Dlí agus tá sé i mbun a thráchtais PhD a scríobh faoi láthair. == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McCrossan, Daniel}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1988]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Ollscoil na Banríona, Béal Feirste]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Náisiúnaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Páirtí Sóisialta agus Daonlathach an Lucht Oibre]] [[Catagóir:Tír Eoghain Thiar (toghcheantar na Ríochta Aontaithe)]] d66017tc2rhbk8kygp15lj037bjtpi6 0 104065 1314327 1109751 2026-05-20T15:48:52Z Conradder 34685 CAT 1314327 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[léachtóir]] agus [[polaiteoir]] de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] é '''Maolíosa McHugh''' ({{lang-ga|Maolíosa Mac Aodha}}). Is as An Mhorn Bheag i g[[Contae Thír Eoghain]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Thír Eoghain Thiar]], ó 2019 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18856&per=4367&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-22}}</ref>. == Saol pearsanta == Tá sé pósta le Geraldine McHugh. Tá cúigear pháistí acu. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McHugh, Maolíosa}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Alumni Choláiste na hOllscoile, Gaillimh]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Daoine as Contae Thír Eoghain]] [[Catagóir:Fir]] k2qfxr682ykdz79qf3q08ttn2p8f9bt 0 104066 1314474 1109702 2026-05-20T20:13:35Z Conradder 34685 +cat 1314474 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Sinn Féin|Shinn Féin]] é '''Declan McAleer''' ({{lang-ga|Déaglán Mac Giollauidhir}}). Rugadh ar [[10 Iúil]] [[1973]] é. Is [[Tionól Thuaisceart Éireann|Comhalta den Tionól Reachtach]] é do [[Tír Eoghain Thiar (Toghcheantar Tionóil)|Thír Eoghain Thiar]], ó 2012 ar aghaidh<ref>{{Lua idirlín|url=http://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=18728&per=2324&sel=1&ind=11&prv=0|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2022-08-22}}</ref>. == Tagairtí == {{reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:McAleer, Declan}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1973]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Baill Shinn Féin]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Seachtú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Fir]] 52d63b5md5aej3ywkr8ytpyjw3bxjf2 14 104972 1314350 1112033 2026-05-20T16:42:22Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314350 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] aaji9izijw3md4h18jo8coda61mqqag 0 105776 1314505 1260753 2026-05-20T23:25:16Z TGcoa 21229 1314505 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}Is ollchomhlacht teicneolaíochta é '''Meta''' nó '''Meta Platforms, Inc,''' Is le Meta na hardáin dhigiteacha [[Facebook]], [[Instagram]] agus [[WhatsApp]] a bhfuil tóir ábhalmhór orthu ar fud an domhain. Is é an meán sóisialta Facebook a phríomhghnó. [[Íomhá:Security building for Meta head office in Ireland.jpg|clé|mion|[[ionad sonraí]] Meta / Facebook i [[Cluain Aodha]] / Clonee i gContae na Mí|220x220px]] [[Íomhá:Facebook Clonee data centre from the air - geograph.org.uk - 6023097.jpg|clé|mion|[[ionad sonraí]] Meta / [[Facebook]] i g[[Cluain Aodha]]|220x220px]] [[Íomhá:Head office building of Meta in Ireland.jpg|clé|mion|[[ionad sonraí]] Meta / [[Facebook]] i gCluain Aodha|220x220px]] [[Íomhá:Intérieur des bureaux de Meta à Dublin (Irlande).jpg|clé|mion|Meta agus Facebook i m[[BÁC]]|220x220px]] [[Íomhá:Mark Zuckerberg in September 2025 (cropped).jpg|clé|mion|322x322px|[[Mark Zuckerberg]], 2025, príomhoifigeach feidhmiúcháin ]] [[Íomhá:Facebook Whistleblower Frances Haugen discusses her concerns.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: an sceithire  / bean nochta scéil Frances Haugen, 2024]] [[Íomhá:Nick Clegg - 2023 (53305529255) (cropped).jpg|clé|mion|330x330px|Sir [[Nick Clegg]], iar-leasPhríomh-Aire na Ríochta Aontaithe agus [[brústocaire]] do Meta]] == Gnó == Cruthaíonn Meta teicneolaíochtaí "a chuidíonn le daoine teacht le chéile", pobail a aimsiú agus gnólachtaí a fhorbairt. Áirítear leis sin aipeanna sóisialta do scáileáin 2T, agus éispéiris thumthacha úra amhail réaltacht fhíorúil agus bhreisithe. Tá na billiúin dollar caite ag Meta ar thogra ollmhór dá gairtear an [[meiteachruinne]] nó '[[metaverse]]'.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Meta le 10,000 fostaí eile a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0314/1362192-meta-le-10-000-fostai-eile-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-03-14|language=ga-IE|author=Nuacht TTÉ}}</ref> Bhí 87,000 duine fostaithe ag Meta ar fud an domhain sa bhliain 2022.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Postanna á gcailleadh i Meta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1107/1333634-postanna-a-gcailleadh-i-meta/|date=2022-11-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Samhna 2022, d'fhógair Meta go raibh siad le 13% den 87,000 duine atá fostaithe acu a ligean chun siúil. Sin 11,000 fostaí san iomlán i dtíortha éagsúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Meta le 390 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1109/1335074-meta-le-390-fostai-in-eirinn-a-ligean-chun-siuil/|date=2022-11-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhain an scéal b'fhéidir leis an rófhás a tháinig sna 2010idí ar an earnáil teicneolaíochta idirnáisiúnta. Ach i mí na Márta 2023, dúirt Meta go raibh sé le 10,000 fostaí eile in ionaid éagsúla ar fud an domhain a ligean chun siúil, agus bhí na scairshealbhóirí sásta leis an fógra sin ag an am.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/technology/facebook-parent-meta-lay-off-10000-employees-second-round-job-cuts-2023-03-14/|teideal=Meta to cut 10,000 jobs in second round of layoffs|údar=Katie Paul, Nivedita Balu|dáta=2023-03-14|language=en|work=Reuters|dátarochtana=2023-03-15}}</ref> I dtús 2026 bhí 80,000 duine fostaithe ag Meta ar fud an domhain. D’fhógair an comhlacht i mí Aibreáin 2026 go raibh athstruchtúrú le déanamh ar mhaithe le costais a laghdú agus an comhlacht ag tabhairt faoi infheistíocht mhór san [[Intleacht shaorga|Intleacht Shaorga]] agus go raibh siad le 10% d'oibrithe an chomhlachta ar fud an domhain a ligean chun siúil, nó 8,000 duine.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/thart-ar-350-post-sa-tir-seo-i-mbaol-i-gcomhlacht-meta/|teideal=Thart ar 350 post sa tír seo i mbaol i gcomhlacht Meta|dáta=2026-05-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-20}}</ref><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=Meta: 350 post in Éirinn i mbaol|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0520/1574285-meta-ag-tabhairt-breis-eolais-don-fhoireann-faoi-chiorruithe/|date=2026-05-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Gníomhartha == === Cosaint sonraí === Sa bhliain 2013, scaoileadh an rún faoin easpa cosanta sonraí nuair a léirigh [[Edward Snowden]] - a bhí fostaithe ag an am leis an [[National Security Agency]] i Meiriceá – go raibh údaráis na Stát Aontaithe i mbun spiaireachta ar dhaoine ar na [[Na Meáin Shóisialta|meáin shóisialta]], a bhuíochas don aistriú sonraí ón AE go SÁM.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=€1.2 billiún pionóis ar Meta faoi aistriú sonraí pearsanta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0522/1384973-1-2-billiun-pionois-ar-meta-faoi-aistriu-sonrai-pearsanta/|date=2023-05-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tamall níos déanaí sa bhliain 2013, thug Max Schrems – [[An Ostair|Ostarach]] a bhí i mbun feachtais faoi phríobháideachas saoránach – dúshlán cúirte do Facebook ar an mbonn go raibh ag cliseadh orthu a chuid cearta príobháideachais a chosaint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishlegal.com/articles/high-court-max-schrems-entitled-to-80-percent-of-his-legal-costs-against-dpc-in-compromised-proceedings|teideal=High Court: Max Schrems entitled to 80 percent of his legal costs against DPC in compromised proceedings|dáta=2022-09-30|language=en|work=Irish Legal News|dátarochtana=2023-05-22}}</ref> Tar éis blianta fada cur agus cúiteamh sna cúirteanna, chuir an [[Cúirt Bhreithiúnais Eorpach|Chúirt Bhreithiúnas Eorpach]] ar neamhnaí an "Sciath Phríobháideachais" – an socrú sa dlí faoi aistriú sonraí a bhíodh i bhfeidhm idir an tAE agus SÁM. Sna 2020idí, bhí conradh nua faoi aistriú sonraí aontaithe idir an dá bhloc á phlé.<ref name=":2" /> === Fíneáil Meta 2023 === Sa bhliain 2023, bhí €1.2 billiún d'fhíneáil gearrtha ag an g[[Coimisiún um Chosaint Sonraí in Éirinn]] ar Meta faoin dlí a shárú agus Meta ag aistriú sonraí pearsanta ón [[Aontas Eorpach]] go dtí [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].<ref name=":2" /> Bhí Meta ag lorg achomharc ar an gcinneadh agus níor íoc siad pingin ar bith go fóill.<ref>Bhain an breithiúnas le Facebook ach ní bhain sé le h-ardáin eile de chuid Meta fearacht [[Instagram]] agus [[WhatsApp]].</ref> Mar chuid de bhreithiúnas an Choimisiúin, bhí ordú faighte ag Meta aistriú sonraí ón AE go SÁM a chur ar fionraí, ach bhí 5 mhí acu géilleadh don ordú sin. Bhí 6 mhí faighte ag Meta chun deireadh a chur leis an gcleachtas ag an gcuideachta sonraí pearsanta lucht úsáidte san Eoraip a phróiseáil agus a stóráil go mídhleathach i Meiriceá ar an mbonn gur sárú é ar an [[Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí]] (GDPR). Rinne an Coimisiún um Chosaint Sonraí fiosrúcháin faoi na huirlisí dlí a bhíonn á n-úsáid ag Meta le sonraí lucht úsáidte [[Facebook]] a aistriú go Meiriceá. "Gnáthchlásail conartha" a thugtar ar na huirlisí sin. Ach rialaigh an Coimisiún nach leor iad le seasamh in aghaidh na rioscaí atá ann do chearta bunúsacha agus saoirse bhunúsach daoine agus a gcuid sonraí. Rialaigh an Coimisiún in Éirinn ar dtús báire nach mbeadh fíneáil i gceist. Ach d’easaontaigh rialaitheoirí eile ar an [[Mór-roinn|MórRoinn]] leis sin agus i ndeireadh na dála rialaigh an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí go ngearrfaí fíneáil ar Meta.<ref name=":2" /> === Fíneáil Meta 2024 === Gearradh fíneáil €91m ar Meta in 2024 i ndiaidh don Choimisiún fiosrúchán a dhéanamh ar an gcaoi a raibh roinnt pasfhocal stóráilte ag Meta i ngnáth-théacs gan chriptiú ar chórais inmheánacha an chomhlachta. B'iad Meta iad féin a chuir an Coimisiún ar an eolas go raibh na pasfhocail stóráilte gan chosaint acu agus rinneadh an sárú de thaisme, a dúirt siad. Rialaigh an Coimisiún go raibh ceithre shárú déanta ag Meta ar an [[An Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí|Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí]] (GDPR). Bhain siad le teip an chomhlachta úsáideoirí a chur ar an eolas go raibh sárú déanta ar a sonraí pearsanta agus le teip an chomhlachta beartais teicniúla ná eagraíochtúla a úsáid chun sonraí na n-úsáideoirí a chosaint sa chéad dul síos.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fíneáil €91m gearrtha ag an gCoimisiún um Chosaint Sonraí ar Meta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0927/1472372-fineail-91m-gearrtha-ag-an-gcoimisiun-um-chosaint-sonrai-ar-meta/|date=2024-09-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Meta in Éirinn == Is i mBaile Átha Cliath atá ceanncheathrú Eorpach Meta. Bhí 3,000 díobh sin ag obair go díreach don chomhlacht in Éirinn ag tús 2022, agus bhí breis is 6,000 duine eile a oibríonn le comhlachtaí eile a chuireann seirbhísí tacaíochta ar fáil dó.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22168679/|teideal=Andy Caomhánach, Feidhmeannach Ríomhaireachta, Acadamh na hOllscolaíochta.|údar=RTÉ|dáta=Samhain 2022|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2022-11-29}}</ref> I dtús na bliana 2023, ní raibh ann ach 2,600 i mBÁC agus d'fhógair Meta go raibh an comhlacht le thart ar 490 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Meta le thart ar 490 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0524/1385361-meta-le-490-fostai-in-eirinn-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-05-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> In 2026 ní raibh ach 1,800 duine fostaithe ag an gcomhlacht in Éirinn. D’fhógair an comhlacht go raibh athstruchtúrú le déanamh ar mhaithe le costais a laghdú agus an comhlacht ag tabhairt faoi infheistíocht mhór san Intleacht Shaorga. Tugadh bata is bóthar do 350 in Éirinn.<ref name=":4" /><ref name=":3" /> == Féach freisin == * [[Facebook]], [[Instagram]], [[WhatsApp]] * Scannal [[Frances Haugen]] * [[An Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí]] * [[Chris Yiu]], Stiúrthóir Beartais Phoiblí do Thuaisceart na hEorpa le Meta == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Láithreáin líonraithe shóisialta]] [[Catagóir:Meáin shóisialta]] [[Catagóir:Meta Platforms]] [[Catagóir:Líonraí sóisialta]] s4vvytj9nuvguzsn6j8j2z945ggye0t 1314506 1314505 2026-05-20T23:31:22Z TGcoa 21229 /* Fíneáil Meta 2023 */ 1314506 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}}Is ollchomhlacht teicneolaíochta é '''Meta''' nó '''Meta Platforms, Inc,''' Is le Meta na hardáin dhigiteacha [[Facebook]], [[Instagram]] agus [[WhatsApp]] a bhfuil tóir ábhalmhór orthu ar fud an domhain. Is é an meán sóisialta Facebook a phríomhghnó. [[Íomhá:Security building for Meta head office in Ireland.jpg|clé|mion|[[ionad sonraí]] Meta / Facebook i [[Cluain Aodha]] / Clonee i gContae na Mí|220x220px]] [[Íomhá:Facebook Clonee data centre from the air - geograph.org.uk - 6023097.jpg|clé|mion|[[ionad sonraí]] Meta / [[Facebook]] i g[[Cluain Aodha]]|220x220px]] [[Íomhá:Head office building of Meta in Ireland.jpg|clé|mion|[[ionad sonraí]] Meta / [[Facebook]] i gCluain Aodha|220x220px]] [[Íomhá:Intérieur des bureaux de Meta à Dublin (Irlande).jpg|clé|mion|Meta agus Facebook i m[[BÁC]]|220x220px]] [[Íomhá:Mark Zuckerberg in September 2025 (cropped).jpg|clé|mion|322x322px|[[Mark Zuckerberg]], 2025, príomhoifigeach feidhmiúcháin ]] [[Íomhá:Facebook Whistleblower Frances Haugen discusses her concerns.webm|clé|mion|220x220px|Físeán: an sceithire  / bean nochta scéil [[Frances Haugen]], 2024 de chuid Meta/Facebook]] [[Íomhá:Nick Clegg - 2023 (53305529255) (cropped).jpg|clé|mion|330x330px|Sir [[Nick Clegg]], iar-leasPhríomh-Aire na Ríochta Aontaithe agus [[brústocaire]] do Meta]] == Gnó == Cruthaíonn Meta teicneolaíochtaí "a chuidíonn le daoine teacht le chéile", pobail a aimsiú agus gnólachtaí a fhorbairt. Áirítear leis sin aipeanna sóisialta do scáileáin 2T, agus éispéiris thumthacha úra amhail réaltacht fhíorúil agus bhreisithe. Tá na billiúin dollar caite ag Meta ar thogra ollmhór dá gairtear an [[meiteachruinne]] nó '[[metaverse]]'.<ref name=":1">{{Luaigh foilseachán|title=Meta le 10,000 fostaí eile a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0314/1362192-meta-le-10-000-fostai-eile-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-03-14|language=ga-IE|author=Nuacht TTÉ}}</ref> Bhí 87,000 duine fostaithe ag Meta ar fud an domhain sa bhliain 2022.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Postanna á gcailleadh i Meta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1107/1333634-postanna-a-gcailleadh-i-meta/|date=2022-11-07|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> I mí na Samhna 2022, d'fhógair Meta go raibh siad le 13% den 87,000 duine atá fostaithe acu a ligean chun siúil. Sin 11,000 fostaí san iomlán i dtíortha éagsúla.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Meta le 390 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/1109/1335074-meta-le-390-fostai-in-eirinn-a-ligean-chun-siuil/|date=2022-11-09|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Bhain an scéal b'fhéidir leis an rófhás a tháinig sna 2010idí ar an earnáil teicneolaíochta idirnáisiúnta. Ach i mí na Márta 2023, dúirt Meta go raibh sé le 10,000 fostaí eile in ionaid éagsúla ar fud an domhain a ligean chun siúil, agus bhí na scairshealbhóirí sásta leis an fógra sin ag an am.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/technology/facebook-parent-meta-lay-off-10000-employees-second-round-job-cuts-2023-03-14/|teideal=Meta to cut 10,000 jobs in second round of layoffs|údar=Katie Paul, Nivedita Balu|dáta=2023-03-14|language=en|work=Reuters|dátarochtana=2023-03-15}}</ref> I dtús 2026 bhí 80,000 duine fostaithe ag Meta ar fud an domhain. D’fhógair an comhlacht i mí Aibreáin 2026 go raibh athstruchtúrú le déanamh ar mhaithe le costais a laghdú agus an comhlacht ag tabhairt faoi infheistíocht mhór san [[Intleacht shaorga|Intleacht Shaorga]] agus go raibh siad le 10% d'oibrithe an chomhlachta ar fud an domhain a ligean chun siúil, nó 8,000 duine.<ref name=":3">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/thart-ar-350-post-sa-tir-seo-i-mbaol-i-gcomhlacht-meta/|teideal=Thart ar 350 post sa tír seo i mbaol i gcomhlacht Meta|dáta=2026-05-20|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-20}}</ref><ref name=":4">{{Luaigh foilseachán|title=Meta: 350 post in Éirinn i mbaol|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0520/1574285-meta-ag-tabhairt-breis-eolais-don-fhoireann-faoi-chiorruithe/|date=2026-05-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Gníomhartha == === Cosaint sonraí === Sa bhliain 2013, scaoileadh an rún faoin easpa cosanta sonraí nuair a léirigh [[Edward Snowden]] - a bhí fostaithe ag an am leis an [[National Security Agency]] i Meiriceá – go raibh údaráis na Stát Aontaithe i mbun spiaireachta ar dhaoine ar na [[Na Meáin Shóisialta|meáin shóisialta]], a bhuíochas don aistriú sonraí ón AE go SÁM.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title=€1.2 billiún pionóis ar Meta faoi aistriú sonraí pearsanta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0522/1384973-1-2-billiun-pionois-ar-meta-faoi-aistriu-sonrai-pearsanta/|date=2023-05-22|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Tamall níos déanaí sa bhliain 2013, thug Max Schrems – [[An Ostair|Ostarach]] a bhí i mbun feachtais faoi phríobháideachas saoránach – dúshlán cúirte do Facebook ar an mbonn go raibh ag cliseadh orthu a chuid cearta príobháideachais a chosaint.<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.irishlegal.com/articles/high-court-max-schrems-entitled-to-80-percent-of-his-legal-costs-against-dpc-in-compromised-proceedings|teideal=High Court: Max Schrems entitled to 80 percent of his legal costs against DPC in compromised proceedings|dáta=2022-09-30|language=en|work=Irish Legal News|dátarochtana=2023-05-22}}</ref> Tar éis blianta fada cur agus cúiteamh sna cúirteanna, chuir an [[Cúirt Bhreithiúnais Eorpach|Chúirt Bhreithiúnas Eorpach]] ar neamhnaí an "Sciath Phríobháideachais" – an socrú sa dlí faoi aistriú sonraí a bhíodh i bhfeidhm idir an tAE agus SÁM. Sna 2020idí, bhí conradh nua faoi aistriú sonraí aontaithe idir an dá bhloc á phlé.<ref name=":2" /> === Fíneáil Meta 2023 === Sa bhliain 2023, bhí €1.2 billiún d'fhíneáil gearrtha ag an g[[Coimisiún um Chosaint Sonraí in Éirinn]] ar Meta faoin dlí a shárú agus Meta ag aistriú sonraí pearsanta ón [[Aontas Eorpach]] go dtí [[Stáit Aontaithe Mheiriceá]].<ref name=":2" /> Bhí Meta ag lorg achomharc ar an gcinneadh agus níor íoc siad pingin ar bith go fóill.<ref>Bhain an breithiúnas le Facebook ach ní bhain sé le h-ardáin eile de chuid Meta fearacht [[Instagram]] agus [[WhatsApp]].</ref> Mar chuid de bhreithiúnas an Choimisiúin, bhí ordú faighte ag Meta aistriú sonraí ón AE go SÁM a chur ar fionraí, ach bhí 5 mhí acu géilleadh don ordú sin. Bhí 6 mhí faighte ag Meta chun deireadh a chur leis an gcleachtas ag an gcuideachta sonraí pearsanta lucht úsáidte san Eoraip a phróiseáil agus a stóráil go mídhleathach i Meiriceá ar an mbonn gur sárú é ar an [[Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí]] (GDPR). Rinne an Coimisiún um Chosaint Sonraí fiosrúcháin faoi na huirlisí dlí a bhíonn á n-úsáid ag Meta le sonraí lucht úsáidte [[Facebook]] a aistriú go Meiriceá. "Gnáthchlásail conartha" a thugtar ar na huirlisí sin. Ach rialaigh an Coimisiún nach leor iad le seasamh in aghaidh na rioscaí atá ann do chearta bunúsacha agus saoirse bhunúsach daoine agus a gcuid sonraí. Rialaigh an Coimisiún in Éirinn ar dtús báire nach mbeadh fíneáil i gceist. Ach d’easaontaigh rialaitheoirí eile ar an [[Mór-roinn|MórRoinn]] leis sin agus i ndeireadh na dála rialaigh an Bord Eorpach um Chosaint Sonraí go ngearrfaí fíneáil ar Meta.<ref name=":2" /> === Fíneáil Meta 2024 === Gearradh fíneáil €91m ar Meta in 2024 i ndiaidh don Choimisiún fiosrúchán a dhéanamh ar an gcaoi a raibh roinnt pasfhocal stóráilte ag Meta i ngnáth-théacs gan chriptiú ar chórais inmheánacha an chomhlachta. B'iad Meta iad féin a chuir an Coimisiún ar an eolas go raibh na pasfhocail stóráilte gan chosaint acu agus rinneadh an sárú de thaisme, a dúirt siad. Rialaigh an Coimisiún go raibh ceithre shárú déanta ag Meta ar an [[An Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí|Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí]] (GDPR). Bhain siad le teip an chomhlachta úsáideoirí a chur ar an eolas go raibh sárú déanta ar a sonraí pearsanta agus le teip an chomhlachta beartais teicniúla ná eagraíochtúla a úsáid chun sonraí na n-úsáideoirí a chosaint sa chéad dul síos.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Fíneáil €91m gearrtha ag an gCoimisiún um Chosaint Sonraí ar Meta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0927/1472372-fineail-91m-gearrtha-ag-an-gcoimisiun-um-chosaint-sonrai-ar-meta/|date=2024-09-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Meta in Éirinn == Is i mBaile Átha Cliath atá ceanncheathrú Eorpach Meta. Bhí 3,000 díobh sin ag obair go díreach don chomhlacht in Éirinn ag tús 2022, agus bhí breis is 6,000 duine eile a oibríonn le comhlachtaí eile a chuireann seirbhísí tacaíochta ar fáil dó.<ref name=":0" /><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.rte.ie/radio/rnag/clips/22168679/|teideal=Andy Caomhánach, Feidhmeannach Ríomhaireachta, Acadamh na hOllscolaíochta.|údar=RTÉ|dáta=Samhain 2022|language=ga-IE|work=RTE Radio|dátarochtana=2022-11-29}}</ref> I dtús na bliana 2023, ní raibh ann ach 2,600 i mBÁC agus d'fhógair Meta go raibh an comhlacht le thart ar 490 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Meta le thart ar 490 fostaí in Éirinn a ligean chun siúil|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0524/1385361-meta-le-490-fostai-in-eirinn-a-ligean-chun-siuil/|date=2023-05-24|language=ga|author=Nuacht RTÉ}}</ref> In 2026 ní raibh ach 1,800 duine fostaithe ag an gcomhlacht in Éirinn. D’fhógair an comhlacht go raibh athstruchtúrú le déanamh ar mhaithe le costais a laghdú agus an comhlacht ag tabhairt faoi infheistíocht mhór san Intleacht Shaorga. Tugadh bata is bóthar do 350 in Éirinn.<ref name=":4" /><ref name=":3" /> == Féach freisin == * [[Facebook]], [[Instagram]], [[WhatsApp]] * Scannal [[Frances Haugen]] * [[An Rialachán Ginearálta maidir le Cosaint Sonraí]] * [[Chris Yiu]], Stiúrthóir Beartais Phoiblí do Thuaisceart na hEorpa le Meta == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Láithreáin líonraithe shóisialta]] [[Catagóir:Meáin shóisialta]] [[Catagóir:Meta Platforms]] [[Catagóir:Líonraí sóisialta]] 8rrixo6nyh3x2mrzpf14gs165n2ewhd 0 106838 1314313 1275835 2026-05-20T15:01:28Z Brezairola 55726 Alt nua do Mhichael McGlynn, bunaithe ar fhoinsí foilsithe neamhspleácha; leagan gairid tosaigh le tagairtí. 1314313 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} '''Michael McGlynn''' (a rugadh ar [[11 Bealtaine]] [[1964]]) is cumadóir Éireannach é. Is ar cheol córúil is mó atá a shaothar dírithe, agus is tríd an ngrúpa gutha [[Anúna]], a bhunaigh sé i mBaile Átha Cliath sa bhliain 1987, is mó atá a cheol cruthaithe, léirithe agus taifeadta.<ref>Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.</ref> Déanann foinsí acadúla cur síos ar a chuid ceoil mar shaothar a tharraingíonn ar pholafónaíocht luath, ar cheol traidisiúnta Éireannach agus ar chumadóireacht chomhaimseartha. Tá a shaothar pléite mar chuid d'fhorbairt gutha chórúil Éireannaigh ar leith.<ref>Stacie Lee Rossow, [https://www.athensjournals.gr/humanities/2024-5923-AJHA-ART-Rossow-02.pdf "Defining the Irish Choral Nationalists: The Composers and their Music"], ''Athens Journal of Humanities & Arts'', 12.3, 2025, lgh. 285-316.</ref><ref>Kevin Boushel, "Irish Choral Music: Problems and Possibilities", ''Choral Journal'', 65.1, Lúnasa 2024, lgh. 6-20.</ref> [[Íomhá:Michael McGlynn2008.jpg|clé|mion|Michael McGlynn, 2008]] == Gairm == Bhunaigh McGlynn Anúna faoin ainm An Uaithne sa bhliain 1987, chun ceol naofa meánaoiseach, téacsanna Gaeilge agus saothair nua a thabhairt le chéile.<ref>Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.</ref><ref>Karen Marrolli, [https://digitalcommons.lsu.edu/gradschool_dissertations/535/ ''An Overview of the Choral Music of Michael McGlynn with a Conductor's Preparatory Guide to His Celtic Mass''], tráchtas DMA, Louisiana State University, 2010.</ref> I measc na saothar a ndearnadh anailís acadúil orthu tá ''Celtic Mass'', ''Invocation'', "Dúlamán" agus "O Maria".<ref>Karen Marrolli, [https://digitalcommons.lsu.edu/gradschool_dissertations/535/ ''An Overview of the Choral Music of Michael McGlynn with a Conductor's Preparatory Guide to His Celtic Mass''], tráchtas DMA, Louisiana State University, 2010.</ref><ref>Stacie Lee Rossow, [http://scholarlyrepository.miami.edu/oa_dissertations/438/ ''The Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn''], tráchtas DMA, University of Miami, 2010.</ref><ref>Seán Doherty, "Toward 'Transcendence': Music and Meditation in Michael McGlynn's ''O Maria''", ''Choral Journal'', 62.7, 2022, lgh. 8-21.</ref> Choimisiúnaigh [[Chanticleer]] "Agnus Dei" dá chuid don saothar ''And on Earth, Peace: A Chanticleer Mass'', a léiríodh den chéad uair ag an [[Metropolitan Museum of Art]] i Nua-Eabhrac sa bhliain 2007.<ref>Vivien Schweitzer, [https://www.nytimes.com/2007/04/28/arts/music/28chan.html "From Many Faiths, a Mass"], ''The New York Times'', 28 Aibreán 2007.</ref> Tá ceol McGlynn taifeadta ag grúpaí eile chomh maith le Anúna, ina measc [[Chanticleer]], Kansas City Chorale, New York Polyphony, Conspirare agus Apollo5.<ref>[https://www.kcchorale.org/product-page/artifacts-the-music-of-michael-mcglynn ''Artifacts: The Music of Michael McGlynn''], Kansas City Chorale. Rochtain: 29 Márta 2026.</ref><ref>[https://newyorkpolyphony.com/products/sing-thee-nowell/ ''Sing thee Nowell''], New York Polyphony. Rochtain: 29 Márta 2026.</ref> Sa bhliain 2017, chomhoibrigh McGlynn leis an aisteoir Noh Genshō Umewaka ar ''Takahime'', leagan Ceilteach-Noh de ''At the Hawk's Well'' le W. B. Yeats.<ref>Daisuke Asahi, [https://www.japantimes.co.jp/culture/2017/01/24/stage/celtic-noh-draws-two-cultures-essence/ "Celtic noh draws on two cultures' essence"], ''The Japan Times'', 24 Eanáir 2017.</ref> Sa bhliain 2024, chum agus stiúraigh sé ceol do ''Yuki-onna no Gensō'', comhoibriú eile le Noh a léiríodh i Sumida Triphony Hall i dTóiceo.<ref>[https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457 アヌーナ（Anúna）の歌声が冬の日本を包み込む], ''Mikiki'', 24 Deireadh Fómhair 2024.</ref> Bronnadh dochtúireacht oinigh sa cheol air ag Coláiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, sa bhliain 2025.<ref>[https://www.ucd.ie/artshumanities/newsandevents/composermichaelmcglynnawardedanhonorarydoctorateinmusicatucd/ "Composer Michael McGlynn awarded an Honorary Doctorate in Music at UCD"], UCD College of Arts and Humanities, 4 Meán Fómhair 2025.</ref> == Saothair roghnaithe == * ''Celtic Mass'' * ''Invocation'' * "Dúlamán" * "O Maria" * "Agnus Dei" * ''Behind the Closed Eye'' * ''Takahime'' * ''Yuki-onna no Gensō'' == Féach freisin == * [[Anúna]] == Tagairtí == <references /> {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:McGlynn, Michael}} [[Catagóir:Cumadóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1964]] [[Catagóir:Daoine as Baile Átha Cliath]] [[Catagóir:Alumni COBÁC]] [[Catagóir:Ceoltóirí Éireannacha]] [[Catagóir:Ceol eaglasta]] r6uhac6pdznrpyubxz5oz4c8mpu03bj 0 110052 1314465 1186300 2026-05-20T20:09:02Z Conradder 34685 cat 1314465 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is [[polaiteoir]] de chuid [[Thuaisceart Éireann]] í '''Paula Bradley''' ({{lang-ga|Póilín Uí Bhroileacháin}}). Rugadh ar [[23 Meitheamh]] [[1969]] i g[[Carn Monaidh]] í. Ba [[Tionól Thuaisceart Éireann|Chomhalta den Tionól Reachtach]] í do [[Béal Feirste Thuaidh (Toghcheantar Tionóil)|Bhéal Feirste Thuaidh]], ó 2011 go 2022<ref>{{Lua idirlín|url=https://aims.niassembly.gov.uk/mlas/details.aspx?&aff=13332&per=293&sel=1&ind=1&prv=1|teideal=The Northern Ireland Assembly|language=en-GB|work=www.niassembly.gov.uk|dátarochtana=2023-10-02}}</ref>. Ba an leascheannaire de [[Páirtí Aontachtach Daonlathach]] ó [[2021]] go [[2023]]. == Saol pearsanta == Tá beirt pháistí aici. Bhí sí pósta le Robert Bradley ach fuair siad colscaradh i 1996. ==Tagairtí== {{Reflist}} {{Síol-ni}} {{DEFAULTSORT:Bradley, Paula}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Comhaltaí den Cheathrú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2011-2016)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Chúigiú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2016-2017)]] [[Catagóir:Comhaltaí den Séú Tionól Reachtach Thuaisceart Éireann (2017-2022)]] [[Catagóir:Daoine as Contae Aontroma]] [[Catagóir:Polaiteoirí Aontachtacha]] 0nml3uum373aj3zn4s5y5a0hnd3yz9g 0 111576 1314508 1298532 2026-05-20T23:34:38Z TGcoa 21229 1314508 wikitext text/x-wiki [[Íomhá:Internet Pirate (slightly cropped).png|mion|píoráideacht |220x220px]] [[Íomhá:Facebook_Whistleblower_Frances_Haugen_discusses_her_concerns.webm|mion|220x220px|Físeán: an sceithire  / bean nochta scéil [[Frances Haugen]], 2024 de chuid Meta/Facebook]] [[Íomhá:Julie_Inman_Grant_(eSafety_Commissioner,_Australia_(cropped).png|mion|248x248px|Julie Inman Grant, Coimisinéir na Meán / eSafety Commissioner san Astráil;<ref name=":02">{{Luaigh foilseachán|title=IN FULL: eSafety Commisioner Julie Inman Grant addresses National Press Club {{!}} ABC NEWS|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ty7M-pbzxyI|language=Béarla}}</ref><ref>{{Luaigh foilseachán|title=Julie Inman Grant|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Julie_Inman_Grant&oldid=1326863103|journal=Wikipedia|date=2025-12-11|language=en}}</ref> chuir sí cosc ar na meáin shóisialta don aos óg san Astrail]]Ciallaíonn '''sábháilteacht ar líne'''<ref>Béarla: internet safety</ref> nó '''ríomhshábháilteacht''' go bhfuil an t-eolas ag duine chun na rioscaí féideartha a shainaithint agus go bhfuil duine feasach ar a shlándáil phearsanta fad is atá sé nó sí ag brabhsáil, ag comhroinnt nó ag scimeáil an idirlín'''.'''<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.webwise.ie/ga/muinteoiri-ga/scileanna-litearthachta-digiti-sabhailteacht-ar-line/|teideal=Scileanna Litearthachta Digití: Sábháilteacht ar líne -|údar=webwise.ie|dáta=2018-03-23|language=ga-IE|work=Webwise.ie|dátarochtana=2024-02-06}}</ref><ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/policy-information/80370-cybercrime/?referrer=http://www.justice.ie/en/JELR/Pages/Cybercrime|teideal=Cybercrime|údar=Na Gardaí Síochána|dáta=2019-02-28|language=en|work=www.gov.ie|dátarochtana=2024-02-06}}</ref> Táthar imníoch ó tháinig an t-idirlíon ar an bhfód an chéad lá riamh go gcothaíonn [[Algartam|algartaim]] áirithe iompar diúltach agus antoisceach den uile chineál, go háirithe i measc daoine óga.<ref name=":2">{{Luaigh foilseachán|title='Easnamh mór' gan algartaim a chur i gcód sábháilteachta|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2024/0527/1451469-easnamh-mor-gan-algartaim-a-chur-i-gcod-sabhailteachta/|date=2024-05-27|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> === Reachtaíocht === Tháinig an tAcht um Sheirbhísí Digiteacha<ref>Béarla: ''Digital Services Act''</ref> i bhfeidhm in Éirinn ar an 16 Feabhra 2024,<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/en/press-release/71c6a-minister-coveney-announces-the-commencement-of-the-digital-services-act-2024/|teideal=Minister Coveney announces the commencement of the Digital Services Act 2024|dáta=2024-02-19|language=en|work=www.gov.ie|dátarochtana=2024-05-27}}</ref> le cúramaí Choimisiún na Meán mar chomhordaitheoir ar sheirbhísí digiteacha. Cúram reachtúil í seo, mar chuid den [[Acht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh|Acht um Sheirbhísí Digiteacha de chuid an AE]]. Bhí fiosrúcháin ar bun ag an Aontas Eorpach sa bhliain 2024 faoin gcur chuige ag [[TikTok]] and [[Meta Platforms|Meta]]; bhí an chaoi a dtéann [[Algartam|algartaim]] an dá ollchomhlacht sin i gcion ar dhaoine ar cheann de ghnéithe an fhiosrúcháin.<ref name=":2" /> Chuir Coimisiún na Meán an Cód Sábháilteachta Ar Líne faoi bhráid an Choimsiúin Eorpaigh i mí na Bealtaine 2024. Ní foláir do gach comhlacht meán sóisialta daoine óga a chosaint ar ábhar urchóideach atá sainithe sa chód, lena n-áirítear ábhar a chothaíonn [[féindíobháil]], [[féinmharú]], [[neamhord itheacháin]], [[cibearbhulaíocht]], pornagrafaíocht, agus foréigean (go háirithe foréigean ar son an spóirt). Féadfar fíneáil suas le €20 milliún a ghearradh ar aon chomhlacht a shárós an cód.<ref name=":2" /> Ach níl halgartaim na gcomhlachtaí curtha san áireamh sa Chód Sábháilteachta, agus níl Comhairle um Chearta an Duine in Éirinn sásta faoi sin. === Dea-chleachtas === Tá sé chomh riachtanach i saol an lae inniu sábháilteacht ar líne a phlé agus a theagasc is atá sábháilteacht ar na bóithre nó ón strainséir a thairgeann milseán  do pháiste.<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/is-folaireamh-duinn-bas-tragoideach-ronan-hughes/|teideal=Is foláireamh dúinn bás tragóideach Ronan Hughes|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=13 Meitheamh 2015|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-02-06}}</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://www.trendmicro.com/internet-safety/for-parents-and-teachers/events|teideal=Sábháilteacht ar líne do Pháistí|údar=COGG / trendmicro.com|dáta=2021-06-04|language=ga-IE|work=www.trendmicro.com|dátarochtana=2024-05-06}}</ref> Tugtar comhairle do dhaoine óga gan aon cheo a chur ar líne nach mbeidís compordach dá bhfeicfeadh gach éinne é. Ach san éigeandáil, is fiú fios a bheith ag tuismitheoirí go bhfuil seirbhísí ann atá ábalta pictiúir áirithe a bhaint anuas den idirlíon go buan.<ref name=":1" /> === Conspóidí === D'fhág an sceithire [[Frances Haugen]] an post a bhí aici le Facebook in 2021 mar gheall a dúirt sí go raibh an chuideachta sin ag déanamh dochair do ghasúir, ag saighdeadh foréigean ciníoch agus ag baint an bhonn ón daonlathas. Deir sí gur brabach an dia beag atá ag Facebook, gan aird acu ar shábháilteacht an phobail. === Cibearbhulaíocht === Is éard is [[cibearbhulaíocht]] ann ná [[tromaíocht]] a dhéantar ar dhaoine ar an [[idirlíon]]. == Féach freisin == * [[Acht um Sheirbhísí Digiteacha an Aontais Eorpaigh]] * [[Coimisiún na Meán]] * [[Cibearbhulaíocht]] * [[Sábháilteacht ar líne san Astráil]] / ''Online Safety Amendment, Acht 2025,'' cosc ar na meáin shóisialta don aos óg == Naisc sheachtracha == * ·An tAcht um Shábháilteacht Ar Líne agus um Rialáil Meáin, 2022<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.gov.ie/ga/eolas-polasai/sabhailteacht-ar-an-idirlion/|teideal=Sábháilteacht ar Líne|údar=gov.ie|dáta=2020-06-12|language=ga|work=www.gov.ie|dátarochtana=2024-02-06}}</ref> * Cuirtear an leabhrán [https://www.hotline.ie/library/documents/Cyberbullying.pdf GET WITH IT!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240206185529/https://www.hotline.ie/library/documents/Cyberbullying.pdf |date=2024-02-06 }} Treoir maidir le cibearbhulaíocht (pdf)<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hotline.ie/library/documents/Cyberbullying.pdf|teideal=an leabhrán GET WITH IT! Treoir maidir le cibearbhulaíocht|údar=hotline.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2024-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240206185529/https://www.hotline.ie/library/documents/Cyberbullying.pdf}}</ref> * [https://www.hotline.ie/library/OIS_leaflet.pdf hotline.ie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115170918/https://www.hotline.ie/library/OIS_leaflet.pdf |date=2017-11-15 }}<ref>{{Lua idirlín|url=https://www.hotline.ie/library/OIS_leaflet.pdf|teideal="Keeping Safe Online" (bileog)|údar=hotline.ie|dátarochtana=2024|archivedate=2017-11-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171115170918/https://www.hotline.ie/library/OIS_leaflet.pdf}}</ref> agus bhileog "[https://www.hotline.ie/library/OIS_leaflet.pdf Keeping Safe Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171115170918/https://www.hotline.ie/library/OIS_leaflet.pdf |date=2017-11-15 }}" * Insafe / Líonra Eorpach um Shábhailteacht Idirlín<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Insafe|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Insafe&oldid=1168543449|journal=Wikipedia|date=2023-08-03|language=en}}</ref> (European Internet Safety Network) * Nód Éireannach um Fheasacht Sábháilteacht Idirlín / Irish Internet Safety Awareness Node * [https://www.gov.ie/en/policy-information/80370-cybercrime/?referrer=http://www.justice.ie/en/JELR/Pages/Cybercrime Oifig um Shábháilteacht Idirlín] (Office for Internet Safety). Chun sábháilteacht ar an idirlíon a chur chun cinn, go háirithe i ndáil le pornagrafaíocht leanaí a chomhrac<ref name=":0" /> == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Cibearchoireacht]] [[Catagóir:Gréasán Domhanda]] [[Catagóir:Leanaí]] [[Catagóir:Drochíde]] [[Catagóir:Idirlíon]] [[Catagóir:Ríomhshábháilteacht]] [[Catagóir:Oideachas Saoránach Sóisialta Polaitiúil]] 8nt4twuvbyxfgcedqt69fwgfn4lj5b8 0 114683 1314355 1313287 2026-05-20T16:46:42Z Seachránaí 53315 Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe 1314355 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Sasanach é '''Hilary Benn''' [[MP]] (a rugadh ar an [[26 Samhain]] 1953), agus ball de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. Ceapadh é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an 5 Iúil 2024. [[Íomhá:Hilary Benn.jpg|clé|mion|2004]] [[Íomhá:Hilary Benn Official Cabinet Portrait, July 2024 (crop 1).jpg|clé|mion|2024]] == Tús a shaoil == Bhí a athair, polaiteoir mór le rá Tony Benn, i bhfad amach ar an [[eite chlé]]. Bhí tionchar nach beag ag nach beag ag Tony Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, [[Meáin chumarsáide|meáin]] agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|teideal=Tony Benn i ndiaidh a bháis {{!}} Raidió Fáilte|dáta=2017-11-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171121172120/http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|archivedate=2017-11-21}}</ref> Bhí Tony Benn i gcónaí i bhfách le h[[athaontú na hÉireann]] agus ba dhéistin leis [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]].<ref name=":0" /> == Gairm pholaitiúil == Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Gnóthaí Eachtracha in 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bata-agus-bothar-tugtha-don-rt-hon-pat-jimmy-dan-rua-mp-mar-gheall-ar-raiteas-faoin-sceimhlitheoireacht/|teideal=Bata agus bóthar tugtha don ‘Rt Hon Pat Jimmy Den Rua MP’ mar gheall ar ráiteas faoin sceimhlitheoireacht|dáta=2016-01-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Thuaisceart Éireann in 2023. === Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann === Cheap [[Keir Starmer]] é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an [[5 Iúil]] [[2024]]. Tharraing [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] conspóid nuair a ritheadh é. D’fhógair rialtas na Breataine de chuid [[Keir Starmer]] "cealú an Achta" mar chuid dá gclár oibre. Ach is léir nach aisghairm an Achta atá ar intinn ag Benn ach leasú. Tá sé soiléir go bhfuil sé diongbháilte go gcoinneofar an Coimisiún a bunaíodh faoin Acht Oidhreachta, an ICRIR (Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery).<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/smal-do-ghlanta-ar-acht-oidhreacht-na-dtriobloidi/|teideal=Smál do-ghlanta ar Acht Oidhreacht na dTrioblóidí|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=21 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> In 2024, bunaíodh Coimisiún de chuid [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]], an [[Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais]] '''('''CNAAE''').'''<ref>nó '''Coimisiún um Athshlánú Eolais agus Athmhuintearas''' (nó Faisnéise). I mBéarla, ''Independent Commission for Reconciliation and Information'' nó an ''ICRIR''</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://icrir.independent-inquiry.uk/|teideal=Home page|language=en-GB|work=Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery|dátarochtana=2024-09-14}}</ref> D’eascair an CNAAE as an bplean conspóideach de chuid na d[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Tóraithe]] a gheall cosaint ó chúiseamh d’iarshaighdiúirí as eachtraí a tharla le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. Ach lean an tionscal ar aghaidh faoi Benn. In 2025, bhí sé dearbhaithe ag Benn go ndéanfaidh sé “aisghairm ar [[Acht um Riar an Cheartais (Éire) 1737]]”, píosa reachtaíochta a tháinig isteach le linn aimsir na b[[Na Péindlíthe|Péindlithe]] a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó Thuaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/nuacht/1947-%E2%80%98clochmh%C3%ADle-stairi%C3%BAil%E2%80%99-eile-agus-acht-1737-%C3%B3-aimsir-na-bp%C3%A9indlithe-a-chuireann-cosc-ar-%C3%BAs%C3%A1id-na-gaeilge-sna-c%C3%BAirteanna-%C3%B3-thuaidh-le-haisghairm.html|teideal=‘Clochmhíle stairiúil’ eile agus Acht 1737 ó aimsir na bPéindlithe a chuireann cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó thuaidh le haisghairm - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|údar=Conradh na Gaeilge|dáta=Feabhra 2025|work=cnag.ie|dátarochtana=2025-03-02}}</ref> == Pearsanta == Phós Benn mac léinn eile in Oxford, Rosalind Caroline Retey sa bhliain 1973; 20 bliain d'aois a bhí an lánúin ag an am. Fuair Retey bás den ailse in 1979. Phós Benn Sally Christina Clark in 1982 agus tá ceathrar clainne orthu. Is é uachtarán oinigh ar Dundela F.C. i mBéal Feirste.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dundela F.C.|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dundela_F.C.&oldid=1236105125|journal=Wikipedia|date=2024-07-22|language=en}}</ref> == Féach freisin == * [[Tony Benn]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] * [[Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737]] * [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Benn, Hilary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Airí Rialtais na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Yorkshire Thiar]] 9kbhur7uykh1s6yyk7q839l9a0oqslv 1314357 1314355 2026-05-20T16:48:24Z Seachránaí 53315 1314357 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is polaiteoir Sasanach é '''Hilary Benn''' [[MP]] (a rugadh ar an [[26 Samhain]] 1953), agus ball de chuid [[Páirtí an Lucht Oibre (Breatain)|Pháirtí an Lucht Oibre]]. Ceapadh é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an 5 Iúil 2024. [[Íomhá:Hilary Benn.jpg|clé|mion|2004]] [[Íomhá:Hilary Benn Official Cabinet Portrait, July 2024 (crop 1).jpg|clé|mion|2024]] == Tús a shaoil == Bhí a athair, polaiteoir mór le rá Tony Benn, i bhfad amach ar an [[eite chlé]]. Bhí tionchar nach beag ag nach beag ag Tony Benn, fiú sna 2000idí, ar pholaiteoirí, [[Meáin chumarsáide|meáin]] agus pobal thall cionn is an seasamh a bhí aige ar go leor ceisteanna a bhain le cothromas don aicme oibre, dílseacht sa pholaitíocht agus go háirithe a dúil i mbunphrionsabail lucht bunaithe Pháirtí an Lucht Oibre sa Bhreatain.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|teideal=Tony Benn i ndiaidh a bháis {{!}} Raidió Fáilte|dáta=2017-11-21|work=web.archive.org|dátarochtana=2021-03-13|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171121172120/http://www.raidiofailte.com/nuacht/tony-benn-marbh/|archivedate=2017-11-21}}</ref> Bhí Tony Benn i gcónaí i bhfách le h[[athaontú na hÉireann]] agus ba dhéistin leis [[Críochdheighilt na hÉireann|críochdheighilt]].<ref name=":0" /> == Gairm pholaitiúil == Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Gnóthaí Eachtracha in 2015.<ref>{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/bata-agus-bothar-tugtha-don-rt-hon-pat-jimmy-dan-rua-mp-mar-gheall-ar-raiteas-faoin-sceimhlitheoireacht/|teideal=Bata agus bóthar tugtha don ‘Rt Hon Pat Jimmy Den Rua MP’ mar gheall ar ráiteas faoin sceimhlitheoireacht|dáta=2016-01-06|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> Ceapadh Benn mar Scáth-Rúnaí Thuaisceart Éireann in 2023. === Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann === Cheap [[Keir Starmer]] é mar Rúnaí Stáit do Thuaisceart Éireann ar an [[5 Iúil]] [[2024]]. Tharraing [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] conspóid nuair a ritheadh é. D’fhógair rialtas na Breataine de chuid [[Keir Starmer]] "cealú an Achta" mar chuid dá gclár oibre. Ach is léir nach aisghairm an Achta atá ar intinn ag Benn ach leasú. Tá sé soiléir go bhfuil sé diongbháilte go gcoinneofar an Coimisiún a bunaíodh faoin Acht Oidhreachta, an ICRIR (Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery).<ref name=":1">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/smal-do-ghlanta-ar-acht-oidhreacht-na-dtriobloidi/|teideal=Smál do-ghlanta ar Acht Oidhreacht na dTrioblóidí|údar=Póilín Ní Chiaráin|dáta=21 Iúil 2024|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2024-07-22}}</ref> In 2024, bunaíodh Coimisiún de chuid [[Rialtas na Ríochta Aontaithe]], an [[Coimisiún Neamhspleách um Athmhuintearas agus Aimsiú Eolais]] '''('''CNAAE''').'''<ref>nó '''Coimisiún um Athshlánú Eolais agus Athmhuintearas''' (nó Faisnéise). I mBéarla, ''Independent Commission for Reconciliation and Information'' nó an ''ICRIR''</ref><ref>{{Lua idirlín|url=https://icrir.independent-inquiry.uk/|teideal=Home page|language=en-GB|work=Independent Commission for Reconciliation & Information Recovery|dátarochtana=2024-09-14}}</ref> D’eascair an CNAAE as an bplean conspóideach de chuid na d[[An Páirtí Coimeádach (An Ríocht Aontaithe)|Tóraithe]] a gheall cosaint ó chúiseamh d’iarshaighdiúirí as eachtraí a tharla le linn na d[[Na Trioblóidí|Trioblóidí]]. Ach lean an tionscal ar aghaidh faoi Benn. In 2025, bhí sé dearbhaithe ag Benn go ndéanfaidh sé “aisghairm ar [[Acht um Riar an Cheartais (Éire) 1737]]”, píosa reachtaíochta a tháinig isteach le linn aimsir na b[[Na Péindlíthe|Péindlithe]] a chuir cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó Thuaidh.<ref>{{Lua idirlín|url=https://cnag.ie/ga/nuacht/1947-%E2%80%98clochmh%C3%ADle-stairi%C3%BAil%E2%80%99-eile-agus-acht-1737-%C3%B3-aimsir-na-bp%C3%A9indlithe-a-chuireann-cosc-ar-%C3%BAs%C3%A1id-na-gaeilge-sna-c%C3%BAirteanna-%C3%B3-thuaidh-le-haisghairm.html|teideal=‘Clochmhíle stairiúil’ eile agus Acht 1737 ó aimsir na bPéindlithe a chuireann cosc ar úsáid na Gaeilge sna cúirteanna ó thuaidh le haisghairm - Conradh na Gaeilge {{!}} Ar son phobal na Gaeilge|údar=Conradh na Gaeilge|dáta=Feabhra 2025|work=cnag.ie|dátarochtana=2025-03-02}}</ref> == Pearsanta == Phós Benn mac léinn eile in Oxford, Rosalind Caroline Retey sa bhliain 1973; 20 bliain d'aois a bhí an lánúin ag an am. Fuair Retey bás den ailse in 1979. Phós Benn Sally Christina Clark in 1982 agus tá ceathrar clainne orthu. Is é uachtarán oinigh ar Dundela F.C. i mBéal Feirste.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Dundela F.C.|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Dundela_F.C.&oldid=1236105125|journal=Wikipedia|date=2024-07-22|language=en}}</ref> == Féach freisin == * [[Tony Benn]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] * [[Acht (Éire) Riar na Córa (Teanga) 1737]] * [[Acht Oidhreacht na dTrioblóidí 2023]] ==Tagairtí== {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Benn, Hilary}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1953]] [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine as Londain]] [[Catagóir:Daoine de bhunadh na hAlban]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Páirtí an Lucht Oibre (an Ríocht Aontaithe)]] [[Catagóir:Sóisialaithe]] [[Catagóir:Státrúnaithe Thuaisceart Éireann]] [[Catagóir:Yorkshire Thiar]] sfpfiwj6jgiuwm2wndkd0lhddmy7dbh 14 114874 1314352 1283557 2026-05-20T16:43:39Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314352 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Airí Rialtais de réir tíre|Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Polaiteoirí na Stát Aontaithe]] [[Catagóir:Rialtas Feidearálach na Stát Aontaithe]] h8tnrzrpmtxp6nj3f8bd6yc2chfa9pm 0 116798 1314306 1314243 2026-05-20T14:16:51Z Darren J. Prior 877 1314306 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[File:Hansfield bilingual railway station sign (2024).jpg|thumb|200px|Stáisiún traenach Pháirc Hans |clé]] [[File:Hansfield Park Dublin bilingual English Irish nameplate sign (2025).jpg|thumb|150px|Páirc Pháirc Hans]] [[File:Hansfield Park Bilingual Information Point (2026).jpg|thumb|150px|Pointe eolais ag Páirc Pháirc Hans]] [[File:Hansfield railway station signs (2024).jpg|thumb|Stáisiún traenach]] Is [[Ilchultúrachas | ceantar ilchultúrtha]] i mórcheantar[[Cluain Saileach | Chluain Saileach]] é '''Páirc Hans''' nó ''Hansfield'' as Béarla. Tá an ceantar suite in aice le [[Ongar]] agus [[Cluain Aodha]] agus níl sé i bhfad ó [[Baile Bhlainséir |Bhaile Bhlainséir]] agus [[Caisleán Cnucha]] freisin. Tá stáisiún traenach, bunscoil agus dhá mheánscoil sa cheantar chomh maith le siopa, caifé, bearbóir, ionad cultúir Ioslamaigh, dhá Montessori, ollmhargadh agus cógaslann. Ritheann [[An Chanáil Ríoga]] in aice leis. Is Crios Forbartha Straitéisí CFS é Páirc Hans lena lán forbairt tithíochta agus árasáin tosaithe agus curtha i gcríoch sa cheantar le roinnt blianta anuas agus tá méadú ag teacht ar an daonra agus tá neart forbartha tuartha sna blianta atá amach romhainn freisin. Tá conspóid sa cheantar faoi láthair agus é á phleanáil ag [[An Roinn Oideachais agus Scileanna|An Roinn Oideachais]] Coláiste Pobalscoil Ériu á athlonnú 8 km as an gceantar.<ref>https://dublinpeople.com/news/northsidewest/articles/2024/11/27/planned-eriu-move-met-with-further-protests/ | Planned Ériu move met with further protests – The Northside People (Samhain 2024)</ref> Chomh maith le stáisiún traenach atá suite ann freastalaíonn busanna [[Bus Átha Cliath | Bhus Átha Cliath]] an 39 agus 39a agus bus an 139 de chuid Go-Ahead Ireland ar an gceantar. ==Rialú agus ionadaíocht áitiúil== Tá Páirc Hans mar chuid de "Toghlimistéar Áitiúil Ongar" i [[Comhairle Contae Fhine Gall|gComhairle Contae Fhine Gall]] agus tá sé suite i [[dáilcheantair | ndáilcheantar]] [[Baile Átha Cliath Thiar (Dáilcheantar) | Bhaile Átha Cliath Thiar]]. Is iad na comhairleoirí do Ongar idir 2024-2029 ná: Tom Kitt (Fianna Fáil), Kieran Dennison (Fine Gael), Angela Donnelly (Sinn Féin), Gerard Sheehan (Aontú) agus Tania Doyle (Neamhspleách).<ref>https://www.fingal.ie/ga/taxonomy/term/404 | Comhairle Contae Fhine Gall – Ongar – Comhairleoirí (2024)</ref> ==Stair== Tá Páirc Hans ainmnithe i ndiaidh Hans Blackwood (1758-1839).<ref>https://darrenjprior.blogspot.com/2025/02/hansfield-pairc-hans.html?max-results=100 | Póstaer staire ag Stáisiún Traenach Pháirc Hans – Darren J. Prior (2025)</ref> == Gailearaí == <Gallery> Gramatically corrected Hansfield Square bilingual road sign (2026).jpg|thumb|Cearnóg Pháirc Hans Hansfield bilingual train station sign (2025).jpg|thumb|Stáisiún traenach Station Street, Hansfield bilingual Irish English street sign (2024).jpg|thumb|Sráid an Stáisiúin </Gallery> == Tagairtí == {{reflist}} ==Féach freisin== * [[Cluain Saileach]] * [[Stáisiún Pháirc Hans]] * [[Comhairle Contae Fhine Gall]] == Tagairtí == {{Reflist}} {{Ceantracha i mBaile Átha Cliath}} {{Síol-tír-ie}} [[Catagóir:Contae Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Bailte i gContae Átha Cliath]] aymvm9t926m6jpiq3uyw2p2zp14j9je 0 119642 1314512 1269133 2026-05-21T05:50:20Z CommonsDelinker 440 Ag baint [[:Íomhá:President_Ronald_Reagan_and_Don_Regan_with_Peter_Wallison.jpg|President_Ronald_Reagan_and_Don_Regan_with_Peter_Wallison.jpg]] amach, agus ag chur [[:Íomhá:President_Ronald_Reagan_and_Don_Regan_in_The_Oval_Office_During_a_Photo_Opportunit 1314512 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} Is dlíodóir Meiriceánach é '''Peter J. Wallison''' (rugadh 6 Meitheamh, 1941) agus Comhalta Arthur F. Burns i Staidéir Beartais Airgeadais ag an American Enterprise Institute.<ref name="NYT1987">{{Lua idirlín|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DEEDA1F31F930A25750C0A961948260&sec=&spon=&pagewanted=print|teideal=Reagan Counsel Recalls Chaos Over Iran Affair|language=en|work=[[New York Times]]}}</ref> Tá saineolas aige ar dhírialáil margaí airgeadais. Bhí sé ina Chomhairleoir don Teach Bán le linn fhiosrúchán Choimisiún Tower ar an ''Iran–Contra Affair''.<ref name="NYT1987" /> Ba bhall easaontach é de Choimisiún Fiosrúcháin Géarchéime Airgeadais 2010, tráchtaire go minic sna [[meáin chumarsáide]] ar ghabháil cónaidhme Fannie Mae agus Freddie Mac agus ar éigeandáil airgeadais 2008 agus ar [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|ghéarchéim airgeadais 2008]] agus scríobh sé ''Hidden in Plain Sight'' (2015) faoin ngéarchéim agus a hoidhreacht. == Beathaisnéis == Rugadh Wallison i [[Nua-Eabhrac (cathair)|gCathair Nua-Eabhrac]], agus fuair sé a chuid oideachais ag Scoil Capitol Page agus [[Ollscoil Harvard]], áit ar bhain sé a [[Baitsiléir Ealaíon|BA]] amach i 1963, agus LL. B. i 1966, agus ba é uachtarán na [[Young Republicans]] é. <ref name="UVaOralHist">{{Cite book-en|title=Final edited transcript, interview with Peter Wallison|url=http://webstorage3.mcpa.virginia.edu/poh/transcripts/ohp_2003_1028_wallison.pdf|access-date=2008-10-29|date=2006-01-13|location=[[Charlottesville, VA]]}}</ref> Glacadh isteach i mbarra [[Nua-Eabhrac (stát)|stát Nua-Eabhrac]] é sa bhliain 1967.<ref name="AEIbio"> {{Cite web-en|url=http://www.aei.org/scholar/58|title=AEI - Scholars & Fellows - Peter J. Wallison|publisher=American Enterprise Institute for Public Policy Research|access-date=2008-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090508133233/http://www.aei.org/scholar/58|archive-date=2009-05-08}}</ref> Cheap Emanuel Celler é ina phéitse ({{lang-en|Page}}) ar ''Theach Ionadaithe na Stát Aontaithe'', nuair a bhí sé thart ar 14 bliana d'aois, agus d'fhan sé ''sa phost sin ar feadh formhór a chuid blianta ardscoile.'' Bhí smacht ag na [[Páirtí Daonlathach (Stáit Aontaithe)|Daonlathaigh]] ar an bpátrúnacht, ach shann siad roinnt péitsí, amhail Wallison, don pháirtí mionlaigh. Chuidigh an taithí seo leis bheith ina [[Páirtí Poblachtach (Stáit Aontaithe)|Phoblachtánach]].<ref name="UVaOralHist" /> Ba Phoblachtánach Rockefeller é sular ceapadh ina Phoblachtánach Reagan é. Ar an 24 Samhain 1966, phós sé Frieda Koslow (rugadh i Nua-Eabhrac 15 Eanáir 1943, Coláiste AB Smith 1963, LL.B. Scoil Dlí Harvard 1966, ligeadh isteach chuig an mbarra i Nua-Eabhrac i 1967, barra DC 1982). Tá triúr clainne acu, Ethan S., Jeremy L., Rebecca K. Forbraíonn Mrs. Wallison eastát réadach i Snowmass, Colorado.<ref name="Q&A2008"> {{Cite web-en|url=http://redstatepatriot.com/2008/09/q_a_with_peter_wallison.php|title=Q&A: Transcript with Peter Wallison, Resident Fellow, American Enterprise Institute|author=Lamb|author-link=Brian Lamb|first=Brian|date=2008-09-14|access-date=2008-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20081004063302/http://redstatepatriot.com/2008/09/q_a_with_peter_wallison.php|archive-date=October 4, 2008}} (Please see also the link to the video, below.) </ref><ref name="ValleyJrnlFrieda">{{Lua idirlín|url=http://www.valley-journal.com/article/20080911/NEWS/809109989/-1/rss|work=The Valley Journal|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717184044/http://www.valley-journal.com/article/20080911/NEWS/809109989/-1/rss|teideal=P&Z to get a look at plans for two big housing projects|language=en|archivedate=July 17, 2011}}</ref><ref name="NYTJeremy">{{Lua idirlín|url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9E0DE7D9143FF930A2575BC0A9669C8B63|teideal=WEDDINGS; Kristina Kaplan, Jeremy Wallison|language=en|work=[[New York Times]]}}</ref><ref name="Woolley_1981">{{Cite web-en|url=http://www.presidency.ucsb.edu/ws/?pid=43811|title=Nomination of Peter J. Wallison To Be General Counsel of the Department of the Treasury|author=Woolley|first=John T.|date=1981-05-15|work=The American Presidency Project (online database)|publisher=[[University of California]] (hosted)|access-date=2008-10-19}} </ref> Roinneann siad a gcuid ama idir tithe i [[Colorado|gColorado]] agus i [[Washington, D.C.|Washington, DC]] == Gairmréim == [[Íomhá:President Ronald Reagan and Don Regan in The Oval Office During a Photo Opportunity with Peter Wallison, New Counsel to The President - DPLA - 8749af7bc01aad6e13669b52dc6f9090.jpg|deas|mion| Wallison leis [[Uachtarán na Stát Aontaithe|an Uachtarán]] [[Ronald Reagan]] agus Donald Regan i 1986]] * 1966–1971 Comhlach, Rogers &amp;amp; Wells, Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac * 1971–____ cúntóir speisialta, Gobharnóir Nua-Eabhrac Nelson A. Rockefeller <ref name="UVaOralHist" /> * 1971–1981 Comhpháirtí, Rogers & Wells, Nua-Eabhrac, Nua-Eabhrac * 1972–1976 Cúntóir speisialta do Nelson Rockefeller <ref name="Woolley_1981" /> * 1973–1974 Comhairleoir don Choimisiún um Roghanna Criticiúla do Mheiriceánaigh <ref name="Woolley_1981" /> * 1975–1976 Comhairleoir do Leas-Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá Nelson Rockefeller. Ba é Dick Parsons a leas-oifigeach. <ref name="UVaOralHist" /> * Foireann feachtasaíochta 1976, feachtas leas-uachtaráin [[Bob Dole]] * 1981–1985 Ard-Abhcóide don Roinn Airgeadais, faoi Don Regan . Go luath ina thréimhse oifige, rinne sé maoirseacht ar ullmhú na tuarascála ar an [[Seirbhís Rúnda na Stát Aontaithe|tSeirbhís Rúnda]] agus ar [[Iarracht Ronald Reagan a fheallmharú|iarracht feallmharú Reagan]] i 1981. Bhí tábhacht leis i bhforbairt mholtaí riarachán Reagan chun seirbhísí airgeadais a dhírialáil, agus rinneadh dlí díobh i 1999 tar éis roinnt athruithe. Deir Wallison gur chomhairligh sé i gcoinne chinneadh riarachán Reagan cur i gcoinne rialú na Cúirte Achomhairc sa Cheathrú Ciorcaid a dúirt gur chúlghairm Seirbhís Ioncaim Inmheánach riarachán Carter stádas díolmhaithe ó cháin Ollscoil Bob Jones toisc gur sháraigh a toirmeasc ar dhátú idirchiníoch ag mic léinn beartas poiblí. Fiú dá mbeadh polasaí cinntithe ag an IRS, lasmuigh dá n-údarás maidir le cinneadh a dhéanamh, bheadh sé amaideach ó thaobh na polaitíochta de cur i gcoinne an cháis seo. Sa chás gur glaodh ar ais chuig na [[Stáit Aontaithe Mheiriceá|Stáit Aontaithe]] é ó chomhdháil baincéireachta le bheith i láthair ag fógra an Chisteáin; nuair a shroich sé fuair sé amach go raibh a shinsearaigh go léir as láthair agus b'éigean dó an rogha seo a fhógairt. Bhí an Státchiste agus an Roinn Dlí agus Cirt tar éis é seo a réiteach eatarthu féin, agus bhí foireann an Tí Bháin ar buile. Lean stoirm pholaitiúil, agus níor éirigh le hiarrachtaí chun í a mhaolú. (Chinn [[Cúirt Uachtarach na Stát Aontaithe|Ard-Chúirt Stáit Aontaithe Mheiriceá]] ina dhiaidh sin, i gcás Bob Jones University v. United States, go raibh an chumhacht seo ag an IRS cé gur chomhlíon an t-iarratasóir teanga an reachta). <ref name="UVaOralHist" /> * Comhpháirtí, Gibson, Dunn &amp;amp; Crutcher, 1985–1986 <ref name="AEIbio" /> * 1986–1987 Comhairleoir sa Teach Bán d' [[Uachtarán na Stát Aontaithe|Uachtarán Stáit Aontaithe Mheiriceá]] [[Ronald Reagan]] . I ndiaidh eachtra Contra-Iran, tháinig imscrúdú air ag Lawrence E. Walsh ach níor cúisíodh é. (Creideann sé gur chuir a dhialann ina luí ar an abhcóide neamhspleách nár ionramháil sé fianaise an Uachtaráin.) <ref name="UVaOralHist" /> * Comhpháirtí, Gibson, Dunn & Crutcher, 1987–1998 <ref name="AEIbio" /> * 1999–inniu American Enterprise Institute, comhstiúrthóir ar thionscadal dírialála margaí airgeadais AEI. <ref name="AEIbio" /> == Eile == Sa bhliain 1999, dúirt Wallison leis an tuairisceoir Steven A. Holmes don New York Times go raibh leathnú iasachtaí morgáiste trí mhéid an airgid a chaithfeadh iasachtóirí a chur síos a laghdú agus iasachtaí a thabhairt d’iasachtóirí ‘fophríomha’ ag cruthú cás ina raibh Fannie Mae ag glacadh i bhfad níos mó riosca." "From the perspective of many people, including me, this is another thrift industry growing up around us," a dúirt sé. "If they fail, the government will have to step up and bail them out the way it stepped up and bailed out the thrift industry." Léirigh an t-alt gur chuir Riarachán Clinton brú ar Fannie Mae chun caighdeáin a ísliú ""to expand loans among low and moderate income people."." Ba iad Thug Wallison ómós ag [[Sochraid|seirbhís chuimhneacháin]] do Don Regan i mí an Mheithimh 2003. <ref name="UVaOralHist" /> Tá go leor tráchta tarraingthe ag scríbhneoireacht Wallison faoi chúis na [[Géarchéim airgeadais 2007-2008|géarchéime airgeadais in 2008]]. I mí na Nollag 2011, dúirt Joe Nocera, colúnaí airgeadais an [[The New York Times|New York Times,]] gur "chruthaigh Wallison an miotas beagnach ina aonar "... that Fannie Mae and Freddie Mac caused the financial crisis." Ag glaoch "a big lie," air, mhol Nocera gur chaimiléireacht d'aon ghnó (Béarla: deliberate deception) a bhí i gceist le Wallison. Tá an t-eacnamaí [[Paul Krugman]] tar éis Wallison a chúiseamh as chaimiléireacht freisin, ag cáineadh é as—i measc rudaí eile—ionsaí a dhéanamh ar Fannie Mae & Freddie Mac in alt irise díreach bliain roimh thitim an mhorgáiste fophríomha as gan "better job of providing affordable home financing to a neglected portion of the mortgage market." Ba iad na hAfrai-Mheiriceánaigh...na hEaspáinnigh, agus iasachtaithe ar ioncam íseal sa chuid seo a ndearnadh faillí orthu.<ref>{{Cite web-en|url=http://www.aei.org/article/economics/financial-services/higher-gse-limits-would-hit-those-who-need-help/|title=Higher GSE Limits Would Hit Those Who Need Help|access-date=2013-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20121101122746/http://www.aei.org/article/economics/financial-services/higher-gse-limits-would-hit-those-who-need-help/|archive-date=November 1, 2012}} | Peter J. Wallison, John J. Lafalce | American Banker|March 03, 2006</ref> Luann Wallison colúnaí an New York Times Gretchen Morgenson a nocht an chaoi ar chinn oibrí polaitiúil Daonlathach, Jim Johnson, Fannie Mae a iompú ina mheaisín polaitiúil,’ agus séanann sé an ‘scaoileadh ó chion’ a fuair na GSEs (Government-sponsored enterprises) mar "the big lie.". == Ballraíochtaí == * Scáth-Choiste Rialála Airgeadais (''Shadow Financial Regulatory Committee'') * An Chomhairle um Chaidreamh Eachtrach (''Council on Foreign Relations'') * [[Depository Institutions Deregulation Committee|Coiste Dírialála Institiúidí Taiscí]] (iar-bhall) faoin Acht um Dhírialáil Institiúidí Taiscí agus Rialú Airgeadaíochta (1980) le William Isaac i measc daoine eile * Barra [[Washington, D.C.|Cheantar Columbia]] * Cumann barra Cheantar Columbia * [[Bord stiúrthóirí (gnó)|Bord stiúrthóirí]] MGIC, go dtí gur chuir Fannie Mae brú orthu. <ref name="Q&A2008" /> * Comhairle Chomhairleach an Uachtaráin ar Eagraíocht Feidhmiúcháin, ar a dtugtar Coimisiún Ash freisin <ref name="UVaOralHist" />''(President's Advisory Council on Executive Organization, also called the Ash Commission)'' * Toscaire, Coinbhinsiún Náisiúnta Poblachtach 1976 * Ball agus easaontóir ar an gCoimisiún Fiosrúcháin ar Ghéarchéim Airgeadais (2010–11) == Scríbhinní == ** (With John D. Hawke, Jr.) ''The State Banking Revolution and the Federal Response: New Frontiers of Financial Service Expansion'', Law and Business/Harcourt Brace Jovanovich (Clifton, NJ), 1984. ** State Banking Regulation and Deregulation, Law and Business/Harcourt Brace Jovanovich (New York, NY), 1985. ** Back from the Brink: A Practical Plan for Privatizing Deposit Insurance and Strengthening Our Banks and Thrifts, AEI Press (Washington, DC), 1990. ** (With Bert Ely) ''Nationalizing Mortgage Risk: The Growth of Fannie Mae and Freddie Mac'', AEI Press (Washington, DC), 2000. ** (With Robert E. Litan) ''The GAAP Gap'', AEI Press (Washington, DC), 2000. ** (Editor) ''Optional Federal Chartering and Regulation of Insurance Companies'', AEI Press (Washington, DC), 2000. ** (Editor) Fannie Mae and Freddie Mac: Public Purposes and Private Interests, Volume 1: Government Subsidy and Conflicting Missions, Volume 2: Prospects for Controlling Growth and Expansion, AEI Press (Washington, DC), 2000, {{ISBN|0-8447-7137-6}} (alk. paper), {{ISBN|0-8447-7138-4}} ** (Editor) Serving Two Masters, Yet out of Control: Fannie Mae and Freddie Mac, AEI Press (Washington, DC), 2001, {{ISBN|0-8447-4166-3}} (pbk.) ** {{cite book|others=Peter J. Wallison, editor|title=Serving Two Masters, Yet Out of Control: Fannie Mae and Freddie Mac|url=https://books.google.com/books?id=SNhE9GCXTGMC&q=wallison+%22american+enterprise%22|accessdate=2008-10-19|year=2001|publisher=[[American Enterprise Institute]]|isbn=978-0-8447-4166-6}} 2 volumes of papers delivered at a conference on March 24, 1999 at the American Enterprise Institute, Washington, D.C. ** ''Competitive Equity: A Better Way to Organize Mutual Funds'' (AEI Press, 2007). ** Contributor to periodicals, including the Wall Street Journal, New York Times, and Washington Post. ** ''Hidden in Plain Sight: What Really Caused the World's Worst Financial Crisis and Why It Could Happen Again'' ([[Encounter Books]]; January 13, 2015), 432 pages; {{ISBN|1-5940-3770-1}}; {{ISBN|978-1-5940-3770-2}}<ref>[https://www.amazon.com/Hidden-Plain-Sight-World%C2%92s-Financial/dp/1594037701/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1427692623&sr=1-1 ''Hidden in Plain Sight''], Amazon.com page. Retrieved 2015-03-30.</ref><ref>Mulligan, Casey B., [https://www.wsj.com/articles/book-review-hidden-in-plain-sight-by-peter-j-wallison-1424820768 "Capitol Hill Pickpockets: Risky loans made by Fannie and Freddie were the biggest factor that led to the financial crisis—and the direct result of federal policy"], Bookshelf, ''Wall Street Journal'', February 24, 2015. Retrieved 2015-03-30.</ref><ref>[http://www.c-span.org/video/?324300-1/words-peter-wallison "After Words with Peter Wallison" (video and uncorrected Closed Captioning transcript)], interviewed by Sudeep Reddy Deputy Editor ([http://topics.wsj.com/person/R/sudeep-reddy/7270 ''Wall Street Journal'']), [[C-SPAN#C-SPAN and C-SPAN2 flagship programs|C-Span2]], February 12, 2015. Rerun/retrieved 2015-03-30.</ref> == Tagairtí == {{Refbegin}} * Baincéir Meiriceánach, 14 Lúnasa, 1992, Claudia Cummins, "Iar-Oifigeach Reagan fós ag Troid ar son na mBanc," lch.&nbsp;2. * Banker Monthly, Meán Fómhair, 1990, Andrew Gray, léirmheas ar Back from the Brink: A Practical Plan for Privatizing Deposit Insurance and Strengthening Our Banks and Thrifts, lch.&nbsp;87. * Iris Litríochta Eacnamaíochta, Meitheamh, 1991, léirmheas ar Back from the Brink, lch.&nbsp;688. * Kirkus Reviews, 1 Samhain, 2002, léirmheas ar Ronald Reagan: The Power of Conviction and the Success of His Presidentship, lch.&nbsp;1604. * Publishers Weekly, 18 Samhain, 2002, léirmheas ar Ronald Reagan, lch.&nbsp;50. * Wall Street Journal, 24 Nollaig, 2002, Mary Anastasia O'Grady, léirmheas ar Ronald Reagan. * Women's Wear Daily, 19 Feabhra, 2003, Aileen Mehle, léirmheas ar Ronald Reagan, lch.&nbsp;6. {{Refend}} {{Reflist}} == Naisc sheachtracha == * {{Rialú údaráis}} {{DEFAULTSORT:Wallison, Peter J}} [[Catagóir:Daoine beo]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1941]] [[Catagóir:Dlíodóirí Mheiriceá]] [[Catagóir:Fir]] mn7rx305pezn9amxqntiemajkhe0slp 14 120530 1314407 1284710 2026-05-20T17:23:07Z Seachránaí 53315 Catagóirí 1314407 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Ó Conaill, Dónall}} [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1775]] [[Catagóir:Básanna i 1847]] [[Catagóir:Abhcóidí Éireannacha]] [[Catagóir:Ardmhéaraí Bhaile Átha Cliath]] [[Catagóir:Caitlicigh]] [[Catagóir:Daoine a cuireadh i Reilig Ghlas Naíon]] [[Catagóir:Feisirí de Pharlaimint na Ríochta Aontaithe]] [[Catagóir:Fir]] [[Catagóir:Fuascailt na gCaitliceach]] [[Catagóir:Gníomhaithe Éireannacha]] [[Catagóir:Gníomhaithe polaitiúla]] [[Catagóir:Muintir Uí Chonaill]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae an Chláir]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chiarraí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chill Chainnigh]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Chorcaí]] [[Catagóir:Polaiteoirí as Contae Phort Láirge]] [[Catagóir:Ré Victeoiriach]] 9tbg2mnbcywdzq1wrubgkbqjxkcqdaf 2 120601 1314426 1313494 2026-05-20T19:07:39Z ListeriaBot 25319 Wikidata list updated [V2] 1314426 wikitext text/x-wiki * Tá an focal "item" de dhíth ón mbot, is amhlaidh... tá! * An eochairfhocal é "Label"? Is . * Ní fheictear anseo go díreach na torthaí SQL, ach ina ionad sin, céard a dhéanann an bot leo, mar shampla ?item -> <nowiki>[[:d:?item|?item]]</nowiki> {{Wikidata list | sparql = SELECT ?item ?itemLabel ?can2000 { # P3425=(Comhartha) Aitheantas Nature 2000 # P17=tír, Q27=Éire ?item wdt:P3425 ?can2000; wdt:P17 wd:Q27. # label SERVICE wikibase:label { bd:serviceParam wikibase:language "ga". } } | columns = number:#, label:Alt, P7959:Contae, P18:Íomhá, P3425:Natura 2000 | links = local }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Alt ! Contae ! Íomhá ! Natura 2000 |- | style='text-align:right'| 1 | [[Loch Iascaigh]] | [[Contae Dhún na nGall]] | [[Íomhá:Lough Eske sud est.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000163 IE0000163] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Páirc Náisiúnta Shléibhte Chill Mhantáin]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Wicklow Mountains National Park Information Office.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002122 IE0002122] |- | style='text-align:right'| 3 | [[An Abhainn Mhór]] | [[Contae Phort Láirge]] | [[Íomhá:IMG BlackwaterBridge3720rz.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002170 IE0002170] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Portach Chlóirthigh|Dúlra Phortach Chlóirthigh]] | [[Contae Uíbh Fhailí]] | [[Íomhá:Clara bog boardwalk. 07.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000572 IE0000572] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Bá Bhaile Dúill|Bá Baile Dúill]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:The View from Strand Road Baldoyle - geograph.org.uk - 181928.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000199 IE0000199] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Gleann Dá Ghrua]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Glen walk way.JPG|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000719 IE0000719] |- | style='text-align:right'| 7 | [[An Sliabh Riabhach]] | [[Contae Luimnigh]] | [[Íomhá:Black Rock on the Ballyhoura Mountain Range - geograph.org.uk - 1103684.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0002036 IE0002036] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Loch Uí Ghadhra]] | [[Contae Shligigh]] | [[Íomhá:Lough Gara 1.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004048 IE0004048] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Inbhear Bhaile Roiséir]] | [[Contae Bhaile Átha Cliath]] | [[Íomhá:View of Rogerstown Estuary.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000208 IE0000208] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Loch Coirib]] | [[Contae na Gaillimhe]] | [[Íomhá:Loughcorrib.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0004042 IE0004042] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Coill Chnoc Sinche]] | [[Contae Chill Mhantáin]] | [[Íomhá:Plants on damp bankside in Knocksink woods.jpg|center|128px]] | [https://natura2000.eea.europa.eu/Natura2000/SDF.aspx?site=IE0000725 IE0000725] |} {{Wikidata list end}} fuabrffac213877iwb8hp8aphawc684 0 120688 1314301 1279353 2026-05-20T13:29:12Z Marcas.oduinn 33120 /* Déimeagrafaíocht agus cultúr */ Aistriú 1314301 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | thumb | Oirdheisceart [[Poblacht na hÉireann|na hÉireann]] le haird dírithe ar gach aonad rialtais áitiúil.]] Is ceantar straitéiseach pleanála é ''' Réigiún an Oirdheiscirt ''' laistigh de [[Réigiún an Deiscirt]]. Faoin aicmiú [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] le [[Eurostat]], is réigiún [[Réigiúin NUTS na hÉireann|leibhéal III]] é, le cód IE052.<ref name=csonutsrev /> == Tíreolaíocht == Tá an réigiún suite ar imeallbhord oirdheiscirt na hÉireann le [[Muir Éireann]] agus [[Muir Bhreatan]] lastoir agus leis [[an tAigéan Atlantach|Aigéan Atlantach]] taobh ó dheas. Tá ann na [[Contaetha na hÉireann|contaetha]] [[Contae Cheatharlach|Cheatharlach]], [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] agus [[Contae Loch Garman|Loch Garman]], agus [[Port Láirge|Cathair]] agus [[Contae Phort Láirge|Contae]] Phort Láirge. Tá achar 7,198&nbsp;km² aige, 10.2% den iomlán sa stát. Tá ann i Réigiún an Oirdheiscirt na tránna is faide i nÉirinn, roinnt sliabhraonta (amhail is [[Sléibhte an Chomaraigh]] agus [[An Charraig Dhubh]]) agus aibhneacha (amhail is [[an Fheoir]], [[An tSiúir]] agus [[an Bhearú]]). Is é an ceantar is grianmhara i nÉirinn agus tugtar "Thoir Theas na Gréine" mar ainm ceana air.<ref name=finnan/><ref name=oconor /><ref name=rte2014 /> == Stair == Tá stair ilchineálach ag Oirdheisceart na hÉireann. Lonnaigh na [[Lochlannach|Lochlannaigh]] sna bailte Port Láirge agus Loch Garman, agus d'fhás cathair Chill Chainnigh thart ar baile trádála [[Normannaigh|Normannach]]. Ón mbliain 1994 go dtí 2014, bhí an ceantar faoi riail Údarás Réigiúnach an Oirdheiscirt.<ref name=ir394 /> Sa bhliain 2014, cuireadh deireadh leis na hÚdaráis Réigiúnacha agus bunaíodh ina n-ionad na [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann|Tionóil Réigiúnacha]].<ref name=ir228 /> == Tionól Réigiúnach == Tháinig [[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]] i réim sa bhliain 2014, agus as sin tagann Coiste Straitéiseach Pleanála an Oirdheiscirt.<ref name=ir573 /> Rinneadh athruithe do rialtas áitiúil sa bhliain 2014: * Aontaíodh [[Contae Thiobraid Árann Thuaidh]] agus [[Contae Thiobraid Árann Theas]] le chéile i gceantar rialtais áitiúil amháin, [[Contae Thiobraid Árann]], * Rinneadh Comhairle Cathrach Phort Láirge agus Comhairle Contae Phort Láirge a chónascadh. Mar thoradh, laghdaíodh líon na gcomhairlí san Oirdheisceart óna 6 go dtí a 4. Roimh an athrú, bhíodh 23.8% den réigiún i dTiobraid Árann Theas, agus 19.1% dá dhaonra. Ní dhearnadh na hathruithe sna haonaid NUTS 3 go dtí mí an Mheithimh 2018, i ndiaidh cur i ngníomh an Rialacháin ón gCoimisiún (EU) 2016/2066.<ref name=CELEX:32016R2066 /><ref name=csonutsrev /> Is iad seo a leanas údaráis iar-2014 an Oirdheiscirt: * [[Comhairle Contae Cheatharlach]] * [[Comhairle Contae Chill Chainnigh]] * [[Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge]] * [[Comhairle Contae Loch Garman]] == Déimeagrafaíocht agus cultúr == De réir an daonáirimh 2016, bhí daonra 422,062 guine sa réigiún. Níos dearanaí sa daonáireamh 2022 census, bhí daonra 456,228 ina gcónaí ann, 'sé sin, 8.90% de dhaonra iomlán an stáit. Bhí dlús daonra 58.6 duine an km². Sa phríomhchathair Port Láirge, bhí daonra 53,504 duine. Tá ina gcónaí sa réigiún níos mó ná 16,000 dalta, agus ann na campais Phort Láirge agus Loch Garman d'[[Ollscoil Teicneolaíochta an Oirdheiscirt]]. Ó thaobh comhaltaí idirnáisiúnta, tá ainmneacha branda amhail is [[Glanbia]]; [[Bausch & Lomb]]; [[Red Hat]]; [[Zurich Insurance Group]]; Burnside Engineering; agus [[Cartoon Saloon]]. Bíonn i gcónaí ard-xxx ag an réigiún ó thaobh caighdeán na beatha de. Is mór le rá iad a chuid féilí éagsúlachta, amhail is [[Féile Ceoldráma Loch Garman]], Féile {{h|Teach na Buiríse}}, [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]] agus Féile [[Spraoi]]. == Geilleagar == D'fhás geilleagar an Oirdheiscirt go vvv le linn an deich mbliana seo caite. Tá earnála geilleagracha tréana ann in innealtóireacht, eolaíocht na beatha, seirbhísí airgeadais, teicneolaíocht faisnéise agus chumarsáide (TFC), gnó agraibhia agus na healaíona. Dar le Eurostat, tá an réigiún sa 6ú háit san AE ó thaobh fás fostaíochta de (2012–2017) agus sa 7ú háit ó thaobh fás Oll-BhreisLuach (OBL) an duine. Bhí olltáirgeacht intíre (OTI) de €15,513m ag an réigiún sa bhliain 2017, agus ioncam an duine ag 90.5% den mheán sa stát. Sa bhliain 2019 bhí ráta dífhostaíochta de 8.1% ann.<ref name=cso2019 /> Ó thaobh turasóireachta de, mealltar suas le 1 milliún duine an bhliain chuig an réigiún, a bhuí lena suíomhanna nádúrtha, staire agus seandálaíochta,.<ref name=iro /> == Iompar == Tá geilleagar an réigiúin tacaithe ag bonneagar maith iompair, ina measc dhá phort idirnáisiúnta ([[Calafort Ros Láir]]); [[Aerfort Phort Láirge]]; líonra mótarbhealaigh nua; agus neasacht le Baile Átha Cliath. == Mór-lonnaíochtaí == Tá daonra níos mó ná 20,000 duine i ngach príomhbaile an réigiúin. Tá líonra bailte agus sráidbhailte scaipthe go cothrom ar fud an réigiúin. Tá tionscnamh lonnaíocht tuaithe ann fosta. Seo a leanas liosta desna deich lonnaíocht is mó atá i Réigiún an Oirdheiscirt. Dírítear aird ar phríomhbhailte contae le '''cló trom'''. {|class="wikitable" |+ Bailte |- ! # ! Baile ! Contae ! Daonra<br>([[Daonáireamh na hÉireann 2016|2016]]) |- | align=right | 1 | '''[[Port Láirge]]''' | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 53,504 |- | align=right | 2 | '''[[Cill Chainnigh]]''' | [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] | align=right | 26,512 |- | align=right | 3 | '''[[Ceatharlach]]''' | [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] | align=right | 24,272 |- | align=right | 4 | '''[[Loch Garman]]''' | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 20,188 |- | align=right | 5 | [[Inis Córthaidh]] | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] | align=right | 11,381 |- | align=right | 6 | [[Trá Mhór]] | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 10,381 |- | align=right | 7 | [[Guaire]] | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] | align=right | 10,366 |- | align=right | 8 | [[Dún Garbháin]] | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 9,227 |- | align=right | 9 | [[Ros Mhic Thriúin]] | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] | align=right | 8,040 |- | align=right | 10 | [[An Tulach]] | [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] | align=right | 4,673 |} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=csonutsrev>{{lua idirlín | url = https://www.cso.ie/en/methods/informationnotefordatausersrevisiontotheirishnuts2andnuts3regions/ | teideal = Revision to the Irish NUTS2 and NUTS3 regions | work = [[Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann|Príomh-Oifig Staidrimh]] | dátarochtana = 23ú Aibreán 2023 | archive-date = 4ú Aibreán 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404203146/https://www.cso.ie/en/methods/informationnotefordatausersrevisiontotheirishnuts2andnuts3regions/ | url-status=live}}</ref> <ref name=ir573>''Local Government Act 1991 (Regional Assemblies) (Establishment) Order 2014'' ([https://www.irishstatutebook.ie/eli/2014/si/573/made/en I.R Ui. 573/2014]. Sínithe ar an 16ú Nollaig 2014. Sínithe ar an 29ú Meitheamh 2014. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ó [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 24ú Márta 2019.</ref> <ref name=ir394>''An tAcht um Rialtas Áitiúil, 1991 (Údaráis Réigiúnacha) {Bunú} Ordú 1993'', Sínithe ar an 20ú Nollaig 1993. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ó [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 25ú Feabhra 2022</ref> <ref name=ir228>''Local Government Act 1991 (Regional Authorities) (Amendment) Order 2014'' ([https://www.irishstatutebook.ie/eli/2014/si/228/made/en I.R. Ui. 228/2014]). Sínithe ar an 29ú Meitheamh 2014. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ón [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 24ú Márta 2019.</ref> <ref name=CELEX:32016R2066>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32016R2066 | teideal = Commission Regulation (EU) 2016/2066 amending the annexes ... <nowiki>[of]</nowiki> ... NUTS | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 15ú Lúnasa 2025 | teanga = ga}}</ref> <ref name=finnan>{{lua idirlín | sloinne = Finnan | ainm = Sarah | teideal = The Great Getaway: How to spend two days in the Sunny South East | url = https://www.image.ie/living/weekend-in-waterford-how-to-spend-two-days-in-the-sunny-south-east-300311 | work = Image | dátarochtana = 31ú Eanáir 2025}}</ref> <ref name=oconor>{{lua idirlín | sloinne = O'Connor | ainm = Siobhan | teideal = Siobhan O'Connor discovers Ireland's sunny South East can feel like the Riviera | url = https://www.irishmirror.ie/lifestyle/siobhan-oconnor-discovers-irelands-sunny-12709292 | work = Irish Mirror | dátarochtana = 31ú Eanáir 2025}}</ref> <ref name=rte2014>{{lua idirlín | teideal = The Sunny South-East | url = https://www.rte.ie/lifestyle/travel/2014/0410/608079-the-sunny-south-east/ | work = RTÉ | dátarochtana = 31ú Eanáir 2025}}</ref> <ref name=cso2019>{{lua idirlín | url = https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/lfs/labourforcesurveylfsquarter22019/ | teideal = Labour Force Survey (LFS) Quarter 2 2019 - CSO | work = Príomh-Oifig Staidrimh}}</ref> <ref name=iro>{{lua idirlín | url = http://www.iro.ie/south_east_region.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20110719151156/http://www.iro.ie/south_east_region.html | url-status=dead| teideal = Regions of Ireland: the South-East | archive-date = 19ú Iúil 2011 | work = The Irish Regions Office}}</ref> }} {{Réigiúin NUTS na hÉireann}} [[Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]] l6c7fnqflka3m4lvhqrrafds4yniv31 1314302 1314301 2026-05-20T13:30:35Z Marcas.oduinn 33120 /* Déimeagrafaíocht agus cultúr */ 1314302 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Geografaíocht Pholaitiúil}} [[Íomhá:SE Region Ireland 2018.png | thumb | Oirdheisceart [[Poblacht na hÉireann|na hÉireann]] le haird dírithe ar gach aonad rialtais áitiúil.]] Is ceantar straitéiseach pleanála é ''' Réigiún an Oirdheiscirt ''' laistigh de [[Réigiún an Deiscirt]]. Faoin aicmiú [[Aicmiú Comhchoiteann na nAonad Críche maidir le Staidreamh|NUTS]] le [[Eurostat]], is réigiún [[Réigiúin NUTS na hÉireann|leibhéal III]] é, le cód IE052.<ref name=csonutsrev /> == Tíreolaíocht == Tá an réigiún suite ar imeallbhord oirdheiscirt na hÉireann le [[Muir Éireann]] agus [[Muir Bhreatan]] lastoir agus leis [[an tAigéan Atlantach|Aigéan Atlantach]] taobh ó dheas. Tá ann na [[Contaetha na hÉireann|contaetha]] [[Contae Cheatharlach|Cheatharlach]], [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] agus [[Contae Loch Garman|Loch Garman]], agus [[Port Láirge|Cathair]] agus [[Contae Phort Láirge|Contae]] Phort Láirge. Tá achar 7,198&nbsp;km² aige, 10.2% den iomlán sa stát. Tá ann i Réigiún an Oirdheiscirt na tránna is faide i nÉirinn, roinnt sliabhraonta (amhail is [[Sléibhte an Chomaraigh]] agus [[An Charraig Dhubh]]) agus aibhneacha (amhail is [[an Fheoir]], [[An tSiúir]] agus [[an Bhearú]]). Is é an ceantar is grianmhara i nÉirinn agus tugtar "Thoir Theas na Gréine" mar ainm ceana air.<ref name=finnan/><ref name=oconor /><ref name=rte2014 /> == Stair == Tá stair ilchineálach ag Oirdheisceart na hÉireann. Lonnaigh na [[Lochlannach|Lochlannaigh]] sna bailte Port Láirge agus Loch Garman, agus d'fhás cathair Chill Chainnigh thart ar baile trádála [[Normannaigh|Normannach]]. Ón mbliain 1994 go dtí 2014, bhí an ceantar faoi riail Údarás Réigiúnach an Oirdheiscirt.<ref name=ir394 /> Sa bhliain 2014, cuireadh deireadh leis na hÚdaráis Réigiúnacha agus bunaíodh ina n-ionad na [[Tionóil Réigiúnacha na hÉireann|Tionóil Réigiúnacha]].<ref name=ir228 /> == Tionól Réigiúnach == Tháinig [[Tionól Réigiúnach an Deiscirt]] i réim sa bhliain 2014, agus as sin tagann Coiste Straitéiseach Pleanála an Oirdheiscirt.<ref name=ir573 /> Rinneadh athruithe do rialtas áitiúil sa bhliain 2014: * Aontaíodh [[Contae Thiobraid Árann Thuaidh]] agus [[Contae Thiobraid Árann Theas]] le chéile i gceantar rialtais áitiúil amháin, [[Contae Thiobraid Árann]], * Rinneadh Comhairle Cathrach Phort Láirge agus Comhairle Contae Phort Láirge a chónascadh. Mar thoradh, laghdaíodh líon na gcomhairlí san Oirdheisceart óna 6 go dtí a 4. Roimh an athrú, bhíodh 23.8% den réigiún i dTiobraid Árann Theas, agus 19.1% dá dhaonra. Ní dhearnadh na hathruithe sna haonaid NUTS 3 go dtí mí an Mheithimh 2018, i ndiaidh cur i ngníomh an Rialacháin ón gCoimisiún (EU) 2016/2066.<ref name=CELEX:32016R2066 /><ref name=csonutsrev /> Is iad seo a leanas údaráis iar-2014 an Oirdheiscirt: * [[Comhairle Contae Cheatharlach]] * [[Comhairle Contae Chill Chainnigh]] * [[Comhairle Cathrach agus Contae Phort Láirge]] * [[Comhairle Contae Loch Garman]] == Déimeagrafaíocht agus cultúr == De réir an daonáirimh 2016, bhí daonra 422,062 guine sa réigiún. Níos dearanaí sa daonáireamh 2022 census, bhí daonra 456,228 ina gcónaí ann, 'sé sin, 8.90% de dhaonra iomlán an stáit. Bhí dlús daonra 58.6 duine an km². Sa phríomhchathair Port Láirge, bhí daonra 53,504 duine. Tá ina gcónaí sa réigiún níos mó ná 16,000 dalta, agus ann na campais Phort Láirge agus Loch Garman d'[[Ollscoil Teicneolaíochta an Oirdheiscirt]]. Ó thaobh comhaltaí idirnáisiúnta, tá ainmneacha branda amhail is [[Glanbia]]; [[Bausch & Lomb]]; [[Red Hat]]; [[Zurich Insurance Group]]; Burnside Engineering; agus [[Cartoon Saloon]]. Bíonn i gcónaí ard-leibhéal ag an réigiún ó thaobh caighdeán na beatha de. Is mór le rá iad a chuid féilí éagsúlachta, amhail is [[Féile Ceoldráma Loch Garman]], Féile {{h|Teach na Buiríse}}, [[Féile Ealaíon Chill Chainnigh]] agus Féile [[Spraoi]]. == Geilleagar == D'fhás geilleagar an Oirdheiscirt go vvv le linn an deich mbliana seo caite. Tá earnála geilleagracha tréana ann in innealtóireacht, eolaíocht na beatha, seirbhísí airgeadais, teicneolaíocht faisnéise agus chumarsáide (TFC), gnó agraibhia agus na healaíona. Dar le Eurostat, tá an réigiún sa 6ú háit san AE ó thaobh fás fostaíochta de (2012–2017) agus sa 7ú háit ó thaobh fás Oll-BhreisLuach (OBL) an duine. Bhí olltáirgeacht intíre (OTI) de €15,513m ag an réigiún sa bhliain 2017, agus ioncam an duine ag 90.5% den mheán sa stát. Sa bhliain 2019 bhí ráta dífhostaíochta de 8.1% ann.<ref name=cso2019 /> Ó thaobh turasóireachta de, mealltar suas le 1 milliún duine an bhliain chuig an réigiún, a bhuí lena suíomhanna nádúrtha, staire agus seandálaíochta,.<ref name=iro /> == Iompar == Tá geilleagar an réigiúin tacaithe ag bonneagar maith iompair, ina measc dhá phort idirnáisiúnta ([[Calafort Ros Láir]]); [[Aerfort Phort Láirge]]; líonra mótarbhealaigh nua; agus neasacht le Baile Átha Cliath. == Mór-lonnaíochtaí == Tá daonra níos mó ná 20,000 duine i ngach príomhbaile an réigiúin. Tá líonra bailte agus sráidbhailte scaipthe go cothrom ar fud an réigiúin. Tá tionscnamh lonnaíocht tuaithe ann fosta. Seo a leanas liosta desna deich lonnaíocht is mó atá i Réigiún an Oirdheiscirt. Dírítear aird ar phríomhbhailte contae le '''cló trom'''. {|class="wikitable" |+ Bailte |- ! # ! Baile ! Contae ! Daonra<br>([[Daonáireamh na hÉireann 2016|2016]]) |- | align=right | 1 | '''[[Port Láirge]]''' | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 53,504 |- | align=right | 2 | '''[[Cill Chainnigh]]''' | [[Contae Chill Chainnigh|Cill Chainnigh]] | align=right | 26,512 |- | align=right | 3 | '''[[Ceatharlach]]''' | [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] | align=right | 24,272 |- | align=right | 4 | '''[[Loch Garman]]''' | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 20,188 |- | align=right | 5 | [[Inis Córthaidh]] | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] | align=right | 11,381 |- | align=right | 6 | [[Trá Mhór]] | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 10,381 |- | align=right | 7 | [[Guaire]] | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] | align=right | 10,366 |- | align=right | 8 | [[Dún Garbháin]] | [[Contae Phort Láirge|Port Láirge]] | align=right | 9,227 |- | align=right | 9 | [[Ros Mhic Thriúin]] | [[Contae Loch Garman|Loch Garman]] | align=right | 8,040 |- | align=right | 10 | [[An Tulach]] | [[Contae Cheatharlach|Ceatharlach]] | align=right | 4,673 |} == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=csonutsrev>{{lua idirlín | url = https://www.cso.ie/en/methods/informationnotefordatausersrevisiontotheirishnuts2andnuts3regions/ | teideal = Revision to the Irish NUTS2 and NUTS3 regions | work = [[Príomh-Oifig Staidrimh na hÉireann|Príomh-Oifig Staidrimh]] | dátarochtana = 23ú Aibreán 2023 | archive-date = 4ú Aibreán 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230404203146/https://www.cso.ie/en/methods/informationnotefordatausersrevisiontotheirishnuts2andnuts3regions/ | url-status=live}}</ref> <ref name=ir573>''Local Government Act 1991 (Regional Assemblies) (Establishment) Order 2014'' ([https://www.irishstatutebook.ie/eli/2014/si/573/made/en I.R Ui. 573/2014]. Sínithe ar an 16ú Nollaig 2014. Sínithe ar an 29ú Meitheamh 2014. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ó [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 24ú Márta 2019.</ref> <ref name=ir394>''An tAcht um Rialtas Áitiúil, 1991 (Údaráis Réigiúnacha) {Bunú} Ordú 1993'', Sínithe ar an 20ú Nollaig 1993. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ó [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 25ú Feabhra 2022</ref> <ref name=ir228>''Local Government Act 1991 (Regional Authorities) (Amendment) Order 2014'' ([https://www.irishstatutebook.ie/eli/2014/si/228/made/en I.R. Ui. 228/2014]). Sínithe ar an 29ú Meitheamh 2014. Ionstraim Reachtúil Rialtas na hÉireann. Faighte ón [[Leabhar Reachtanna na hÉireann]] ar an 24ú Márta 2019.</ref> <ref name=CELEX:32016R2066>{{lua idirlín | url = https://eur-lex.europa.eu/legal-content/GA/TXT/?uri=CELEX:32016R2066 | teideal = Commission Regulation (EU) 2016/2066 amending the annexes ... <nowiki>[of]</nowiki> ... NUTS | foilsitheoir = [[EUR-Lex]] | dátarochtana = 15ú Lúnasa 2025 | teanga = ga}}</ref> <ref name=finnan>{{lua idirlín | sloinne = Finnan | ainm = Sarah | teideal = The Great Getaway: How to spend two days in the Sunny South East | url = https://www.image.ie/living/weekend-in-waterford-how-to-spend-two-days-in-the-sunny-south-east-300311 | work = Image | dátarochtana = 31ú Eanáir 2025}}</ref> <ref name=oconor>{{lua idirlín | sloinne = O'Connor | ainm = Siobhan | teideal = Siobhan O'Connor discovers Ireland's sunny South East can feel like the Riviera | url = https://www.irishmirror.ie/lifestyle/siobhan-oconnor-discovers-irelands-sunny-12709292 | work = Irish Mirror | dátarochtana = 31ú Eanáir 2025}}</ref> <ref name=rte2014>{{lua idirlín | teideal = The Sunny South-East | url = https://www.rte.ie/lifestyle/travel/2014/0410/608079-the-sunny-south-east/ | work = RTÉ | dátarochtana = 31ú Eanáir 2025}}</ref> <ref name=cso2019>{{lua idirlín | url = https://www.cso.ie/en/releasesandpublications/er/lfs/labourforcesurveylfsquarter22019/ | teideal = Labour Force Survey (LFS) Quarter 2 2019 - CSO | work = Príomh-Oifig Staidrimh}}</ref> <ref name=iro>{{lua idirlín | url = http://www.iro.ie/south_east_region.html | archive-url = https://web.archive.org/web/20110719151156/http://www.iro.ie/south_east_region.html | url-status=dead| teideal = Regions of Ireland: the South-East | archive-date = 19ú Iúil 2011 | work = The Irish Regions Office}}</ref> }} {{Réigiúin NUTS na hÉireann}} [[Catagóir:Réigiúin NUTS na hÉireann]] t0fsuhdi6fu2qbjnkrfac87kcwz5wf1 0 120754 1314299 1308136 2026-05-20T13:20:17Z LzerLive 66246 LzerLive moved page [[Southampton F.C.]] to [[Southampton Football Club]] over redirect 1308136 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Club [[Sacar|sacair]] Sasanach é '''Southampton Football Club''' a bunaíodh i [[Southampton]], [[Hampshire]], Sasana. Glacann an club páirt [[Football League Championship|sa Championship]], an dara sraith de sacair i Shasana . Is é Staidiam Mhuire a bpáirc bhaile ó 2001 i leith, agus roimhe sin bhí sé lonnaithe sa Dell . Imríonn an fhoireann i ngeansaithe dearga agus bána. Tugadh "Na Naomh"(''en:”The Saints”'') mar gheall ar thús an chlub mar fhoireann peile eaglaise ag Eaglais Mhuire . Tá iomaíocht ag Southampton le [[Portsmouth Football Club|Portsmouth]] i ndearbaí ar an gCósta Theas. [[Íomhá:Southampton_FC_League_Performance.svg|deas|mion|Cairt de shuíomhanna bliantúla Southampton sa tábla i Sraith Peile Sasana]] == Liosta trófaí == * '''[[EFL League One|Sraith a haon]]: 2''' ** 1921/22, 1959/60 * '''[[Corn FA]]: 1''' ** 1975/76 * '''[[EFL Trophy|Trofaí an sraith sacair]]: 1 ''' ** 2009/10 == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Síol-spórt}} [[Catagóir:Clubanna sacair Shasana]] 9ux7ghhs27yosi9k3gjfzsdzglzftuz 0 125417 1314500 1308103 2026-05-20T22:37:53Z TGcoa 21229 1314500 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} Is déantúsóir feistí leighis é '''Boston Scientific'''. Tá ceanncheathrú an chomhlachta lonnaithe i Marlborough, [[Bostún, Massachusetts|Massachusetts]]. Tá cáil idirnáisiúnta ar Boston Scientific mar cheannródaí i dtaca le feistí cardashoithíocha de. Sa bhliain 2022, bhí 41,000 duine fosaithe ag Boston Scientific ar fud an domhain agus dhíol siad a dtáirgí le 115 tír ar fud na cruinne.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le 300 post a chruthú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2022/0414/1292305-boston-scientific-le-300-post-a-chruthu-i-ngaillimh/|date=2022-04-14|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> [[Íomhá:Taxus stent FDA.jpg|clé|mion|220x220px|[[steintín]] corónach]] [[Íomhá:Implantable cardioverter-defibrillator.jpg|clé|mion|220x220px|[[Dífhibrileoir]] cardaithiontaire in-ionphlandaithe]] == In Éirinn == Tá an comhlacht Meiriceánach in Éirinn ó 1994. Is é Boston Scientific an fostóir feistí leighis is mó in Éirinn.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Cillian Browne ó rannóg Achmhainní Daonna an chomhlacht Boston Scientific.|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22526573-cillian-browne-o-rannog-achmhainni-daonna-an-chomh/|language=ga-IE|author=Adhmhaidin / RnaG|date=09 Iúil 25}}</ref> Tá barr ar 7,000 duine ag obair sna hionaid atá acu i nGaillimh, i gCorcaigh agus i gCluain Meala. Táirgtear 30 milliún feiste leighis sna hionaid sin gach bliain. '''Gaillimh''' Thairg Boston Scientific breis is 3 mhilliún feiste leighis san ionad i nGaillimh in 2017.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Infheistíocht €17m fógartha ag Boston Scientific i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2017/0608/881223-infheistiocht-17m-fogartha-ag-boston-scientific-i-ngaillimh/|date=2017-06-08|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> In 2026 d'fhógair an comhlacht infheistiú €75 milliún sa mhórionad atá i nGaillimh. Cuirfear go mór le rannóg taighde agus forbartha an ionaid i m[[Baile an Bhriotaigh]], agus tógfar saotharlanna úrnua ann le feistí leighis a dhearadh, a chruthú agus a phromhadh.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le €75 milliún a infheistiú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0415/1568318-boston-scientific-le-75-milliun-a-infheistiu-i-ngaillimh/|date=2026-04-15|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> '''Cluain Meala''' Tá Ionad Bairr Feabhais ag Boston Scientific i gCluain Meala agus iad lonnaithe ann ó na 1990idí anuas.<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Boston Scientific le 400 post a chruthú i gCluain Meala|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2023/0519/1384480-boston-scientific-le-400-post-a-chruthu-i-gcluain-meala/|date=2023-05-19|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Dúnadh a ionad i Leitir Ceannain in 2010. == Féach freisin == * [[Medtronic]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Bith-theicneolaíocht]] [[Catagóir:Massachusetts]] [[Catagóir:Feistí leighis]] [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] 7u3c05rp4aardekjfb5huui4aaymafw 0 126308 1314341 1314247 2026-05-20T16:13:56Z TVShowsFan2005 71551 1314341 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) # An Foiche le Croí (22 Deireadh Fómhair 1999) # Fíorghorm chun tarrthála (3 Samhain 1999) # Ionradh an Athraitheora Coirp (5 Samhain 1999) # Rún an Loicéid (26 Samhain 1999) # Rangers imithe psycho (8 Nollaig 1999) # An Namhaid Laistigh (20 Nollaig 1999) # Taibhsí sa Mheaisín (24 Nollaig 1999) # Comhaireamh síos go dtí an Scriosadh: Cuid a Dó (17 Eanáir 2000) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] nu87i76on339k44ekjjaalp9fjap5ci 1314479 1314341 2026-05-20T20:15:52Z TVShowsFan2005 71551 1314479 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Sraith Teilifíse}} Is clár teilifíse é '''Power Rangers sa Spás''' a craoladh ar [[TG4]]. == Guthanna agus Criú == * [[Carmel Stephens]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # As Áit ar Bith: Cuid a hAon (1 Deireadh Fómhair 1999) # An Foiche le Croí (22 Deireadh Fómhair 1999) # Fíorghorm chun tarrthála (3 Samhain 1999) # Ionradh an Athraitheora Coirp (5 Samhain 1999) # Rún an Loicéid (26 Samhain 1999) # Rangers imithe psycho (8 Nollaig 1999) # Scoilt sna Rangers (13 Nollaig 1999) # An Namhaid Laistigh (20 Nollaig 1999) # Taibhsí sa Mheaisín (24 Nollaig 1999) # Comhaireamh síos go dtí an Scriosadh: Cuid a Dó (17 Eanáir 2000) == Naisc sheachtracha == * == Tagairtí == {{Reflist}} {{Rialú údaráis}} {{Síol-sraitheanna teilifíse}} {{DEFAULTSORT:Power Rangers sa Spás}} [[Catagóir:Cartúin]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a thosaigh i 1998]] [[Catagóir:Sraitheanna teilifíse a chríochnaigh i 1998]] [[Catagóir:Cláir Teilifíse Mheiriceánacha]] [[Catagóir:Cláir TG4]] jdtoy7pw9bevhbvvtxcpjlln7ioqq46 0 126449 1314338 1314041 2026-05-20T16:03:16Z TVShowsFan2005 71551 1314338 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Maistini Beaga a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Sulc Sue: Is cailín beag í a bhfuil fadhb aici le bheith míshásta agus míshásta an chuid is mó den am, agus sin an fáth a bhfuil a leasainm uirthi. Bíonn Sue i gcónaí ag gníomhú mar dhuine míshásta. Ní féidir fiú leis na rudaí is greannmhaire, is spreagúla agus is siamsúla í a spreagadh, agus is minic a bhíonn sí ag cogarnaíl go bhfuil fuath aici don rud atá sí ar tí a dhéanamh, fiú ag glaoch "amaideach" orthu. Is iad a tuismitheoirí a mhalairt ar fad. Is cailín bándearg í Sue le gruaig fhionn, a chaitheann léine dhearg, sciorta bándearg-corcra, stocaí bána agus bróga dearga. Ceanglaíonn sí a cuid gruaige le bobbailí dearga. Tá gruaig ghearr fionn dorcha ar mhamaí Sue, agus caitheann sí léine bán, veist gorm le muinchille fada, jeans gearrtha buataisí gorma, agus bróga bána. Tá gruaig dhonn dorcha ar Mervin, agus caitheann sé léine mauve, brístí liatha, agus bróga donn. * Wesley leathan dúiseacht: Is buachaill dubh Sasanach é nach bhfuil ag dul a chodladh. Tá droch-nós ag Wesley fanacht ina dhúiseacht ar feadh na hoíche, agus déanfaidh sé aon rud le gan dul a chodladh, fiú nuair a bhíonn sé in am dó é sin a dhéanamh. Tá craiceann dorcha, gruaig dhubh, agus málaí súl le feiceáil ar Wesley. Is éard atá ina chuid éadaí codlata ná pitseámaí stríocacha gorma agus bána. Is éard atá ina chulaith ócáideach ná seaicéad cabhlaigh le coiléar gorm éadrom, brístí buí, agus bróga donn-dearga. Tá craiceann dorcha ar mháthair Wesley, cosúil lena fear céile agus a mac, agus tá gruaig ghearr dhubh biorach uirthi. Tá lipstick bándearg, cluaise gorma, barr glas éadrom le frainsí oráiste, luiteoga donna, muince gorma, agus bróga buí uirthi. Tá George maol, agus is gnách go bhfeictear é ag caitheamh geansaí rith dearg, brístí glasa, agus bróga reatha gorma. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # An Sulch Mór (24 Aibreán 2000) # Áit do Chách (12 Bealtaine 2000) # Buartha Amaideach (22 Bealtaine 2000) # Brón milis dá leithéid (26 Bealtaine 2000) # Ionsaí na nGáire (6 Meitheamh 2000) # Craiceann imní (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] co4wlez85qae8xjqa0zpu4w9elz4d1k 0 126451 1314424 1314251 2026-05-20T18:56:57Z TVShowsFan2005 71551 1314424 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Freaky Stories a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasóidí (Neamhchríochnaithe) == # Freastalaí Balbh/Bagáiste/Mama Mia/Jaxx sa Bhosca (1 Bealtaine 2000) # An Bhean Bláthanna/An Leabharchoimeádaí/Guth Ón Taobh Istigh/Scéal na Muice (3 Bealtaine 2000) # Murray agus na Francaigh/Sábháilte sa Bhaile/An ​​Bronntanas/Síoróip Mhailpe (5 Bealtaine 2000) # Bosca Lóin Goidte/Suíocháin sa Chéad Sraith/An Duine ag Imeacht/Fear Marbh ag Siúl (9 Bealtaine 2000) # Príomhoide an Dhorn Iarainn/Réimse na Síolta/Gáire Deireanach/An Osgood Neamhbhásmhar (22 Bealtaine 2000) # Ag an Sorcas/An Géineas/Cén Cailleach í Cé acu?/Teagmhas Loch Nis (30 Bealtaine 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 894xly3jf7we8nz7escy3oula03ks1l 0 126452 1314337 1314029 2026-05-20T15:59:02Z TVShowsFan2005 71551 1314337 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Scéalta na Draguin a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # An Léim Bean express (11 Meitheamh 2000) # Priontaí Frog (18 Meitheamh 2000) # Tumann Zak (25 Meitheamh 2000) # Feiceann Ord an Solas (9 Iúil 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 0e13h2y56z2isr5stk4qa6xs4hq12ps 0 126453 1314339 1314043 2026-05-20T16:07:05Z TVShowsFan2005 71551 1314339 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Rainbow Fish a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Iasc Oibre (12 Bealtaine 2000) # Ridirí an Tábla Corail (22 Bealtaine 2000) # Go mbuafaidh an t-iasc is fearr (26 Bealtaine 2000) # Gabháil éisc an Ghorm (29 Bealtaine 2000) # Teastaíonn eite chabhrach ó Fhileog na Mara (11 Meitheamh 2000) # Chomper, Máistir-Aisteoirí (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 4l1macditadcr0kap6hjcs5284cupdw 1314340 1314339 2026-05-20T16:08:57Z TVShowsFan2005 71551 1314340 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Rainbow Fish a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Tionscadal Rainbow Fish (10 Bealtaine 2000) # Iasc Oibre (12 Bealtaine 2000) # Ridirí an Tábla Corail (22 Bealtaine 2000) # Go mbuafaidh an t-iasc is fearr (26 Bealtaine 2000) # Gabháil éisc an Ghorm (29 Bealtaine 2000) # Teastaíonn eite chabhrach ó Fhileog na Mara (11 Meitheamh 2000) # Chomper, Máistir-Aisteoirí (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] esxl06wi36yzr28egthudplv3p3mczr 1314471 1314340 2026-05-20T20:12:11Z TVShowsFan2005 71551 1314471 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Rainbow Fish a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Stiúideo dubáil: [[Telegael]] == Eipeasódì (Neamhchríochnaithe) == # Tionscadal Rainbow Fish (10 Bealtaine 2000) # Iasc Oibre (12 Bealtaine 2000) # Ridirí an Tábla Corail (22 Bealtaine 2000) # Go mbuafaidh an t-iasc is fearr (26 Bealtaine 2000) # Gabháil éisc an Ghorm (29 Bealtaine 2000) # Buille faoi thuairim cé atá ag teacht chuig dinnéar (31 Bealtaine 2000) # Teastaíonn eite chabhrach ó Fhileog na Mara (11 Meitheamh 2000) # Chomper, Máistir-Aisteoirí (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 3gvs70lozw3iza6jgvaoxhu4qw7sqe0 0 126454 1314363 1314053 2026-05-20T16:52:08Z TVShowsFan2005 71551 1314363 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Twipsy a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Treo dubála: [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Lig dúinn Siamsaíocht a thabhairt duit (24 Aibreán 2000) # Drochchomhairle (24 Bealtaine 2000) # Lá Breoite (11 Meitheamh 2000) # Theastaigh iarsma (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] msp8heolu93vdn0ngp388zmvbkddems 1314425 1314363 2026-05-20T19:07:30Z TVShowsFan2005 71551 1314425 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Twipsy a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Treo dubála: [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # An chéad eireaball cibear (20 Aibreán 2000) # Lig dúinn Siamsaíocht a thabhairt duit (24 Aibreán 2000) # Drochchomhairle (24 Bealtaine 2000) # Lá Breoite (11 Meitheamh 2000) # Theastaigh iarsma (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] p0zq4yeb5vuqxlaibwo9c13eq33zjj3 1314482 1314425 2026-05-20T20:19:30Z TVShowsFan2005 71551 1314482 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Twipsy a craoladh ar TG4. == Guthanna agus Criú == * Treo dubála: [[Caitrona Ni Mhurchu]] * Stiúideo dubáil: [[Macalla Teoranta|Macalla]] == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # An chéad eireaball cibear (20 Aibreán 2000) # Lig dúinn Siamsaíocht a thabhairt duit (24 Aibreán 2000) # Drochchomhairle (24 Bealtaine 2000) # Aimsir Chaite (8 Meitheamh 2000) # Lá Breoite (11 Meitheamh 2000) # Theastaigh iarsma (18 Meitheamh 2000) [[Catagóir:Cartúin]] 1gcrfr6o22e4dg9065dh0glr1pi9ssb 0 126456 1314371 1314055 2026-05-20T16:57:33Z TVShowsFan2005 71551 1314371 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Thuas san Ailear a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Procar * Weiser == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Athraíonn ádh Procar. # Dearbhaíonn Weiser a chreideamh gur braon é an droch-ádh. # Tugann cara Weiser cuairt. # Is comhairle mhaith í "Coinnigh do theanga". [[Catagóir:Cartúin]] l8lpgk23jyv50833tms36bqgnb1858u 1314427 1314371 2026-05-20T19:07:56Z TVShowsFan2005 71551 1314427 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Thuas san Ailear a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Procar * Weiser == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Athraíonn ádh Procar. # Dearbhaíonn Weiser a chreideamh gur braon é an droch-ádh. # Tugann cara Weiser cuairt. # Is comhairle mhaith í "Coinnigh do theanga". # Is deacair an saol a thuiscint. [[Catagóir:Cartúin]] lb1s3baa8tr46jwumdybhih5ssnyrqp 1314483 1314427 2026-05-20T20:25:13Z TVShowsFan2005 71551 1314483 wikitext text/x-wiki Is Clár teilifíse é Thuas san Ailear a craoladh ar TG4. == Carachtair == * Procar * Weiser == Eipeasódí (Neamhchríochnaithe) == # Athraíonn ádh Procar. # Dearbhaíonn Weiser a chreideamh gur braon é an droch-ádh. # Tugann cara Weiser cuairt. # Stopann Weiser ag breathnú ar an teilifís. # Is comhairle mhaith í "Coinnigh do theanga". # Is deacair an saol a thuiscint. [[Catagóir:Cartúin]] f9smuwzm6j7yf4ebmy5z1eqcgyrak66 0 126466 1314523 1314038 2026-05-21T09:14:55Z Eomurchadha 4240 1314523 wikitext text/x-wiki Is fo-réimse den [[teangeolaíocht ríomhaireachtúil]] í '''aithint cainte''' ('''aithint cainte uathoibríoch''' ('''ACU'''), '''aithint urlabhra ríomhaireachta''', nó '''teanga go téacs''' ('''TGT''') a bhaineann le modhanna agus teicneolaíochtaí a aistríonn teanga labhartha go téacs nó foirmeacha inléirithe eile a bhaineann le modhanna ag aithint cainte ríomhaire agus teicneolaíochtaí a aistríonn teanga labhartha go téacs nó go foirmeacha inléite eile.<ref>{{Cite web-en|url=https://www.ibm.com/think/topics/speech-recognition|title=What Is Speech Recognition? {{!}} IBM|date=2021-09-28|language=en|work=www.ibm.com|access-date=2025-08-28}}</ref> I measc na bhfeidhmchlár aitheantais urlabhra tá comhéadain úsáideora gutha, áit a labhraíonn an t-úsáideoir le gléas, a "éisteann" leis agus a phróiseálann an fhuaim. I measc na ngnáthfheidhmchlár gutha, tá léirmhíniú orduithe le haghaidh le haghaidh glaonna, ródú glaonna, uathoibriú baile, agus rialú aerárthaí. Tugtar ionchur gutha díreach ar na feidhmchláir seo. I measc na bhfeidhmchlár a bhaineann le táirgiúlacht a fheabhsú is féidir cuardach a dhéanamh ar thaifeadtaí fuaime, trascríbhinní a chruthú agus deachtú. ==Naisc sheachtracha== *[https://www.theguardian.com/technology/2026/may/12/end-of-typing-workers-ditching-keyboards-voicepilling-ai-dictation The end of typing? Why workers are suddenly ditching their keyboards] ==Tagairtí== [[Catagóir:Aithint cainte |Aithint cainte ]] [[Catagóir: Aitheantas agus gabháil sonraí uathoibríoch ]] [[Catagóir:Ríomhtheangeolaíocht]] [[Catagóir: Teicnící comhéadain úsáideora]] [[Catagóir:Stair na hidirghníomhaíochta idir an duine agus an ríomhaire]] [[Catagóir: Tasc na meaisínfhoghlama]] 17q24iy5ig29mhweur85jmrlt7kwx83 0 126476 1314298 1314192 2026-05-20T12:30:33Z Brezairola 55726 Bosca sonraí curtha leis don alt. 1314298 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta | nom = Anúna | image = ANÚNA 2018.jpg | peu = Anúna sa bhliain 2018 | tipus = Grúpa gutha | origen = Éire | genere = Ceol córúil<br>Luathcheol<br>Ceol clasaiceach comhaimseartha<br>Ceol Ceilteach | periode_actiu = 1987– | discografica = Danú, Gimell, Universal, Koch, Valley, Elevation, E1 | lloc_web = [https://www.anuna.ie/ Anúna.ie] }} '''Anúna''' is grúpa gutha Éireannach é, nó '''ANÚNA''' mar a scríobhtar go minic é.<ref name="AllMusicBio">[[https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography](https://www.allmusic.com/artist/an%C3%BAna-mn0000222867/biography) Anúna], AllMusic. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref> Bhunaigh an cumadóir [[Michael McGlynn]] é sa bhliain 1987.<ref name="BBCMusic">[[https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20](https://www.bbc.co.uk/music/artists/c4b2cc61-5fc6-4eaf-97e2-0bd27f9ccf20) Michael McGlynn], BBC Music. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref><ref name="AllMusicBio" /> Is ar cheol córúil McGlynn is mó atá obair an ghrúpa bunaithe.<ref name="BBCMusic" /><ref name="AllMusicBio" /> '''An Uaithne''' a tugadh ar an ngrúpa ar dtús.<ref name="AllMusicBio" /> Ó 1991 amach, tugadh Anúna air.<ref name="AllMusicBio" /> Tháinig cáil idirnáisiúnta air i lár na nóchaidí mar gheall ar a bhaint le ''[[Riverdance]]'', ach bhí stíl ealaíne dá chuid féin forbartha aige roimhe sin: saothair nua le McGlynn, agus ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach á athcheapadh aige.<ref>[[https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825](https://www.irishtimes.com/news/sounds-of-the-spirit-1.1107825) Sounds of the spirit], ''The Irish Times''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref><ref name="AllMusicBio" /><ref>Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.</ref> Déanann foinsí criticiúla agus acadúla cur síos ar cheol Anúna mar cheol a tharraingíonn ar pholafónaíocht luath agus ar fhoinsí traidisiúnta Éireannacha, agus a chuireann an t-ábhar sin i láthair trí chumadóireacht chomhaimseartha.<ref>Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.</ref><ref>Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.</ref><ref>Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.</ref> Ar na gnéithe is mó a shonraíonn an grúpa tá an taibhiú gan stiúrthóir agus gluaiseacht na n-amhránaithe sa spás taibhithe.<ref>Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.</ref><ref>Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.</ref> Ní le ceolchoirmeacha amháin a bhain obair Anúna.<ref name="JournalMusic">[[https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years](https://journalofmusic.com/focus/anuna-fifteen-years) Anúna: Fifteen Years On], ''The Journal of Music''. Rochtain: 13 Nollaig 2025.</ref> Bhí taifeadtaí, turais idirnáisiúnta, tionscadail chraolta agus comhoibrithe san amharclann, sa scannánaíocht agus i meáin eile mar chuid de ghníomhaíocht an ghrúpa.<ref name="JournalMusic" /> == Stair == Bhunaigh Michael McGlynn An Uaithne sa bhliain 1987, tar éis dó a bheith bainteach le cóir choláisteacha i mBaile Átha Cliath.<ref>Stacie Lee Rossow, ''The Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn'', tráchtas Doctor of Musical Arts, University of Miami, 2010, lgh. 5-7.</ref><ref>Karen Marrolli, ''An Overview of the Choral Music of Irish Composer Michael McGlynn with a Conductor's Preparatory Guide to His Celtic Mass'', tráchtas Doctor of Musical Arts, Louisiana State University, 2010, lgh. 3-5.</ref> Faoin ainm sin a tháinig aird chriticiúil air ag tús na 1990idí.<ref>Douglas Sealy, “Medieval Music in the House of Lords”, ''The Irish Times'', 15 Bealtaine 1990, lch. 8.</ref><ref>Douglas Sealy, “Religious music recital in TCD”, ''The Irish Times'', 4 Feabhra 1991, lch. 8.</ref> Eisíodh an chéad albam, ''ANÚNA'', sa bhliain 1993.<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.</ref> Tháinig ''Invocation'' sa bhliain 1994, agus thug ''The Irish Times'' moladh do Anúna mar ghrúpa córúil nuálach in Éirinn.<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.</ref> Ó 1994 go 1996, bhí baint ag Anúna le ''Riverdance'', ón gcéad chur i láthair ag Comórtas Amhránaíochta na hEoraifíse i 1994 go dtí forbairt an tsaothair mar léiriú stáitse idirnáisiúnta.<ref>Joe Jackson, “Anúna's River of Sound”, ''The Irish Times'', 23 Meán Fómhair 1994, lch. 10.</ref><ref>Anna Kisselgoff, [[https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html](https://www.nytimes.com/1996/03/15/arts/dance-review-irish-steps-and-their-kin.html) “DANCE REVIEW; Irish Steps and Their Kin”], ''The New York Times'', 15 Márta 1996. Rochtain: 19 Eanáir 2026.</ref> Bhí Anúna ar an eisiúint 1996 de ''Riverdance: Music from the Show'', albam a bhuaigh Grammy Award for Best Musical Show Album sa bhliain 1997.<ref>[[https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539](https://itmacatalogues.ie/Portal/Default/en-GB/RecordView/Index/30539) Bill Whelan Riverdance: music from the show], Irish Traditional Music Archive. Rochtain: 25 Márta 2026.</ref><ref>[[https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards](https://www.grammy.com/awards/39th-annual-grammy-awards) 39th Annual GRAMMY Awards], GRAMMY.com. Rochtain: 25 Márta 2026.</ref> Tar éis ''Riverdance'', lean Anúna de bheith ag obair mar ghrúpa taifeadta agus taibhithe idirnáisiúnta. Bhí ''Deep Dead Blue'' ar an gcairt UK Classical Specialist i 1999, agus bhí an grúpa bainteach le craoltaí agus eisiúintí teilifíse sna Stáit Aontaithe, ina measc ''Celtic Origins'' agus ''Christmas Memories'' ar PBS.<ref>[[https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf](https://www.worldradiohistory.com/UK/Music-Week/1999/Music-Week-1999-08-28.pdf) “The Official UK Charts - Specialist”], ''Music Week'', 28 Lúnasa 1999, lch. 14.</ref><ref>Mitchell Peters, [[https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/](https://www.billboard.com/music/music-news/anuna-preps-north-american-push-1322935/) “Anúna Preps North American Push”], ''Billboard'', 31 Bealtaine 2007.</ref><ref>[[https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html](https://www.globenewswire.com/us/news-release/2008/10/20/1019968/0/en/Anuna-s-Warm-and-Inspiring-Christmas-Memories-to-Highlight-2008-Holiday-Season.html) “Anúna's Warm and Inspiring Christmas Memories to Highlight 2008 Holiday Season”], GlobeNewswire, 20 Deireadh Fómhair 2008.</ref><ref>[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/00s/2008/BB-2008-11-08.pdf) “Top World Albums”], ''Billboard'', 8 Samhain 2008, lch. 45.</ref> Bhí an grúpa le feiceáil i hallaí agus in ionaid idirnáisiúnta, ina measc an [[Royal Albert Hall]], an [[National Centre for the Performing Arts (China)|National Centre for the Performing Arts]] i mBéising, agus [[Sumida Triphony Hall]] i dTóiceo.<ref>[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf) “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.</ref><ref>[[https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html](https://theatrebeijing.com/whats_on/NCPA/2015/anuna_irish_choral_ensemble_beijing_concert.html) “Anúna - Irish Choral Ensemble Beijing Concert”], Theatre Beijing, 9 Meitheamh 2015. Rochtain: 19 Eanáir 2026.</ref><ref>[[https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074](https://www.cdjournal.com/main/news/anuna/111074) アヌーナ、全国9ヵ所をまわる10年ぶりの来日公演を開催], CDJournal, 5 Meitheamh 2024.</ref> Sa tSeapáin, ghlac Anúna páirt i dtionscadail le [[Yasunori Mitsuda]], lena n-áirítear ceolchoirm chomórtha ''[[Xenogears]]'' in 2018, agus chuir sé ''Yuki Onna'' i láthair in 2024, clár a cheangail ceol córúil le gnéithe den [[Noh]].<ref>[[https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/](https://dengekionline.com/elem/000/001/710/1710131/) 光田康典さんが制作総指揮を務めた『ゼノギアス』20周年記念コンサートをレポート], 電撃オンライン, 9 Aibreán 2018.</ref><ref>[[https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/](https://www.jp.square-enix.com/music/sem/page/xenogears/) ゼノギアス20周年記念関連音源について], Square Enix Music.</ref><ref>[[https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457](https://mikiki.tokyo.jp/articles/-/39457) アヌーナ特別公演『雪女』の幻想], Mikiki.</ref> I measc eisiúintí níos déanaí an ghrúpa bhí ''Otherworld'' agus ''Eilífð''.<ref>Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/) “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 18 Eanáir 2026.</ref><ref>Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir) “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> == Ceol agus stíl == Is ceol córúil Michael McGlynn croí shaothar Anúna. Cé go mbaineann an ceol leas as ábhar meánaoiseach, naofa agus traidisiúnta Éireannach, ní mar athchruthú stairiúil a chuirtear i láthair é, ach mar cheol an lae inniu.<ref>Michael Dervan, “A style apart”, ''The Irish Times'', 17 Nollaig 1994.</ref><ref>Liam Fay, “Age of Chants”, ''Hot Press'', Nollaig 1993.</ref> D'aithin Axel Klein tionchair éagsúla ar shaothar McGlynn: polafónaíocht luath, ceol traidisiúnta Éireannach, Debussy, Messiaen agus íostachas Meiriceánach.<ref>Axel Klein, ''Die Musik Irlands im 20. Jahrhundert'', Georg Olms Verlag, 1996, lgh. 430-432.</ref> Gné lárnach den obair is ea an taibhiú gan stiúrthóir: bogann na hamhránaithe sa spás taibhithe, agus is cuid den chur i láthair é sin.<ref>Fintan Vallely, eag., ''The Companion to Irish Traditional Music'', 3ú heagrán, Cork University Press, 2011, lgh. 27, 538.</ref><ref>Harry White agus Barra Boydell, eag., ''The Encyclopaedia of Music in Ireland'', University College Dublin Press, 2013, lch. 24.</ref> Rinne Dervan cur síos ar fhuaim an ghrúpa mar fhuaim ina raibh béim ar athshondas, dath agus atmaisféar seachas ar chumasc córúil traidisiúnta.<ref>Michael Dervan, “Voices from the otherworld”, ''The Irish Times'', 6 Nollaig 1996.</ref> == Dioscliosta roghnaithe == * ''ANÚNA'' (1993)<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Danú 001”, ''The Irish Times'', 7 Bealtaine 1993, lch. 8.</ref> * ''Invocation'' (1994)<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Invocation”, ''The Irish Times'', 28 Deireadh Fómhair 1994, lch. 10.</ref> * ''Omnis'' (1995)<ref>Nuala O'Connor, “Anúna: Omnis”, ''The Irish Times'', 6 Deireadh Fómhair 1995, lch. 12.</ref> * ''Deep Dead Blue'' (1996)<ref>[[https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf](https://www.worldradiohistory.com/Archive-All-Music/Billboard/90s/1999/BB-1999-08-14.pdf) “World Tour”], ''Billboard'', 14 Lúnasa 1999, lch. 42.</ref> * ''Behind the Closed Eye'' (1997)<ref>Fintan Vallely, “Anúna. Behind The Closed Eye (Danu)”, ''The Irish Times'', 17 Deireadh Fómhair 1997, lch. 2.</ref> * ''Cynara'' (2000)<ref>Siobhán Long, “Cynara”, ''The Irish Times'', 13 Nollaig 2000, lch. 55.</ref> * ''Revelation'' (2015)<ref>Siobhán Long, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102](https://www.irishtimes.com/culture/music/anuna-revelation-album-review-1.2287102) “Anúna: Revelation”], ''The Irish Times'', 17 Iúil 2015. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> * ''Otherworld'' (2023)<ref>Tony Clayton-Lea, [[https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/](https://www.irishtimes.com/culture/music/review/2023/11/24/anuna-otherworld-voices-for-good/) “Anúna: Otherworld - Voices for good”], ''The Irish Times'', 24 Samhain 2023. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> * ''Eilífð'' (2025)<ref>Bernard Hughes, [[https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir](https://www.theartsdesk.com/classical-music/classical-cds-funeral-marches-festivals-and-film-noir) “Classical CDs: Funeral marches, festivals and film noir”], ''The Arts Desk'', 8 Márta 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref><ref>[[https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/](https://www.irishmusicmagazine.com/releases/releases-july-2025/) “Releases - July 2025”], ''Irish Music Magazine'', Iúil 2025. Rochtain: 10 Márta 2026.</ref> == Tagairtí == <references /> g15llt1ngp3nbxmhplh0iv16n6cwge4 0 126479 1314309 1314281 2026-05-20T14:44:03Z Alison 570 Bhog Alison an leathanach [[Cogar]] go [[Cogar (ardán sóisialta)]] 1314281 wikitext text/x-wiki Ardán sóisialta agus aip do phobal na Gaeilge ar líne is ea '''Cogar'''. Bunaíodh é i mí Aibreáin 2026. Bionn úsáideoirí ag "cogarnaí" agus ag "athchogarnaí" ar 'Cogar'; is féidir scríobh, postáil, comhrá a dhéanamh le daoine, pobail a aimsiú agus go leor eile a dhéanamh. Spreagann sé comhráite bríocha, nascanna domhanda, agus úsáid laethúil na teanga — in Éirinn agus i gcéin. Tá Cogar ar fáil ar an App Store agus ar Google Play.<ref name=":0">{{Lua idirlín|url=https://tuairisc.ie/cogar-ardan-soisialta-ur-do-phobal-na-gaeilge-beo-ar-line/|teideal=‘Cogar’ – ardán sóisialta úr do phobal na Gaeilge beo ar líne|údar=Darren Ó Dubhgáin|dáta=19 Bealtaine 2026|language=ga-IE|work=Tuairisc.ie|dátarochtana=2026-05-19}}</ref> Tá Cogar á fhorbairt ag Cogar Teicneolaíochta Teoranta le ceadúnas bogearraí agus táirgí ón chomhlacht ‘Busy Little Pixles’. Is é Ronán Ó Laoire, Cruthaitheoir Cogar, an t-aon duine atá páirteach sa tionscadal in 2026. Thosaigh sé an tionscadal in 2025 mar go raibh sé ag iarraidh an dá ábhar is mó a bhfuil grá aige dóibh, an Ghaeilge agus cúrsaí forbartha ar líne, a thabhairt le chéile in aon áit amháin. Tá sé mar sprioc ag an chomhlacht ‘Busy Little Pixels’<ref>{{Lua idirlín|url=https://busylittlepixels.com/|teideal=Busy Little Pixels {{!}} Creating innovative digital solutions with passion, precision...and a little touch of magic.|údar=Ronan O'Leary|language=ga|work=Busy Little Pixels|dátarochtana=2026-05-19}}</ref> teicneolaíocht a thógáil do theangacha mionlaigh, do theangacha atá faoi ghannionadaíocht, agus do theangacha nach mbíonn spás ceart acu i saol digiteach an lae inniu.<ref name=":0" /> == Féach freisin == [[X (líonra sóisialta)|X]], [[Facebook]], [[Bluesky]], [[Mastodon (bogearraí)|Mastodon]] ... == Naisc sheachtracha == * [https://busylittlepixels.com/ga Busy Little Pixels] == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:An Ghaeilge]] [[Catagóir:Twitter]] [[Catagóir:Meáin shóisialta]] [[Catagóir:Aipeanna Gaeilge]] 5n3kq472s39ku6lhjaio4h7a6i7nvlr 0 126480 1314300 2026-05-20T13:20:18Z LzerLive 66246 LzerLive moved page [[Southampton F.C.]] to [[Southampton Football Club]] over redirect 1314300 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Southampton Football Club]] e5feucxxivh5lliw28lrci23041s8ue 0 126481 1314310 2026-05-20T14:44:03Z Alison 570 Bhog Alison an leathanach [[Cogar]] go [[Cogar (ardán sóisialta)]] 1314310 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Cogar (ardán sóisialta)]] pu6m1snlep0zg1750gsj99ybkcwa59l 0 126482 1314419 2026-05-20T18:01:07Z Marcas.oduinn 33120 Síol cruthaithe ó enwiki 1314419 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} [[Íomhá:James Clarence Mangan.jpg | mion | Dealbh bhrád cuimhneacháin den Mangán i bh[[Faiche Stiabhna]], déanta ag [[Oliver Sheppard]]]] File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí == {{reflist | refs = }} {{síol-ie}} iquoqy95p1hnj9y49y9pwh0pc7mxr4l 1314420 1314419 2026-05-20T18:02:39Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Ní gá íomhá 1314420 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí == {{reflist | refs = }} {{síol-ie}} rjftn1seazw07mio2geduoupvdphuvb 1314421 1314420 2026-05-20T18:03:37Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[James Clarence Mangan]] go [[Séamus Ó Mangáin]]: Leagann NuaGhaeilge 1314420 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Bearla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí == {{reflist | refs = }} {{síol-ie}} rjftn1seazw07mio2geduoupvdphuvb 1314423 1314421 2026-05-20T18:04:53Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Typo 1314423 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Béarla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Tagairtí == {{reflist | refs = }} {{síol-ie}} 9k8d45np7fyi3kkwxenwniutk3ibt7v 1314446 1314423 2026-05-20T19:53:04Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Leabharliosta 1314446 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Béarla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Leabharliosta == * Hourican, Bridget. (2024). ''Finding Mangan. The many lives and afterlives of James Clarence Mangan'', Gill Books, Baile Átha Cliath. 978-0717194834 * {{cite book | editor=Ryder, Seán | title=James Clarence Mangan: Selected Writings | year=2004 | publisher=University College Dublin Press | isbn=978-1-900621-92-2}} * {{cite book | title=James Clarence Mangan: His Selected Poems and a Study | editor=Guiney, Louise Imogen | year=1897 | location=Boston | publisher=Lamson, Wolffe, & Co | url=https://catalog.hathitrust.org/Record/009430491}}<ref name=Buckingham1897 /> == Tagairtí == {{reflist | refs = }} {{síol-ie}} rffocbujceminbrucwp2gv5uqc8xl87 1314448 1314446 2026-05-20T19:53:25Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Tagairt 1314448 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Béarla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Leabharliosta == * Hourican, Bridget. (2024). ''Finding Mangan. The many lives and afterlives of James Clarence Mangan'', Gill Books, Baile Átha Cliath. 978-0717194834 * {{cite book | editor=Ryder, Seán | title=James Clarence Mangan: Selected Writings | year=2004 | publisher=University College Dublin Press | isbn=978-1-900621-92-2}} * {{cite book | title=James Clarence Mangan: His Selected Poems and a Study | editor=Guiney, Louise Imogen | year=1897 | location=Boston | publisher=Lamson, Wolffe, & Co | url=https://catalog.hathitrust.org/Record/009430491}}<ref name=Buckingham1897 /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Buckingham1897>{{cite journal | title=Review of ''James Clarence Mangan: Poems and a Study'' by L. I. Guiney | journal=The Athenæum | issue= 3655 | date=13 Samhain 1897 | pages= 667–668 | url=https://books.google.com/books?id=ilpDAQAAMAAJ&pg=PA667 | last1=Buckingham | first1=James Silk | last2=Sterling | first2=John | last3=Maurice | first3=Frederick Denison | last4=Stebbing | first4=Henry | last5=Dilke | first5=Charles Wentworth | last6=Hervey | first6=Thomas Kibble | last7=Dixon | first7=William Hepworth | last8=MacColl | first8=Norman | last9=Rendall | first9=Vernon Horace | last10=Murry | first10=John Middleton}}</ref> }} {{síol-ie}} c960z3jcwgd30v56gdrflxz9vu2urtp 1314449 1314448 2026-05-20T19:53:55Z Marcas.oduinn 33120 /* Tagairtí */ Tagairt 1314449 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Béarla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Leabharliosta == * Hourican, Bridget. (2024). ''Finding Mangan. The many lives and afterlives of James Clarence Mangan'', Gill Books, Baile Átha Cliath. 978-0717194834 * {{cite book | editor=Ryder, Seán | title=James Clarence Mangan: Selected Writings | year=2004 | publisher=University College Dublin Press | isbn=978-1-900621-92-2}} * {{cite book | title=James Clarence Mangan: His Selected Poems and a Study | editor=Guiney, Louise Imogen | year=1897 | location=Boston | publisher=Lamson, Wolffe, & Co | url=https://catalog.hathitrust.org/Record/009430491}}<ref name=Buckingham1897 /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Buckingham1897>{{cite journal | title=Review of ''James Clarence Mangan: Poems and a Study'' by L. I. Guiney | journal=The Athenæum | issue= 3655 | date=13 Samhain 1897 | pages= 667–668 | url=https://books.google.com/books?id=ilpDAQAAMAAJ&pg=PA667 | last=Buckingham | first=James Silk | last2=Sterling | first2=John | last3=Maurice | first3=Frederick Denison | last4=Stebbing | first4=Henry | last5=Dilke | first5=Charles Wentworth | last6=Hervey | first6=Thomas Kibble | last7=Dixon | first7=William Hepworth | last8=MacColl | first8=Norman | last9=Rendall | first9=Vernon Horace | last10=Murry | first10=John Middleton}}</ref> }} {{síol-ie}} sm8yfncyfptkposaro3m1e21luvvie5 1314487 1314449 2026-05-20T21:03:25Z Marcas.oduinn 33120 /* */ Typp 1314487 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Duine}} File Éireannach ba ea '''Séamus Ó Mangáin''' (Béarla: '''James Clarence Mangan'''), (1 Bealtaine 1803 – 20 Meitheamh 1849). Rinne sé aistriúcháin saora de shaothair as [[Gearmáinis]], [[Tuircis]], [[Peirsis]], [[Araibis]] agus [[Gaeilge]]. Moladh ach go háirithe na haistriúcháin a rinne sé de shaothair le [[Goethe]]. Ag tosú timpeall na bliana 1840, agus go háirithe le linn [[an Gorta Mór|an Ghorta Mhóir]], scríobh sé dánta tírghrá, amhail is ''A Vision of Connaught in the Thirteenth Century''. Corr aisteach suaite ba ea Mangan, a bhí ina alcólach. D'éag sé agus é óg den chalar. I ndiaidh a bháis, dúradh gurbh é an chéad fhile náisiúnta é. Bhí ardmheas air ag scríobhneoirí amhail is [[James Joyce]] agus [[William Butler Yeats]]. == Leabharliosta == * Hourican, Bridget. (2024). ''Finding Mangan. The many lives and afterlives of James Clarence Mangan'', Gill Books, Baile Átha Cliath. 978-0717194834 * {{cite book | editor=Ryder, Seán | title=James Clarence Mangan: Selected Writings | year=2004 | publisher=University College Dublin Press | isbn=978-1-900621-92-2}} * {{cite book | title=James Clarence Mangan: His Selected Poems and a Study | editor=Guiney, Louise Imogen | year=1897 | location=Boston | publisher=Lamson, Wolffe, & Co | url=https://catalog.hathitrust.org/Record/009430491}}<ref name=Buckingham1897 /> == Tagairtí == {{reflist | refs = <ref name=Buckingham1897>{{cite journal | title=Review of ''James Clarence Mangan: Poems and a Study'' by L. I. Guiney | journal=The Athenæum | issue= 3655 | date=13 Samhain 1897 | pages= 667–668 | url=https://books.google.com/books?id=ilpDAQAAMAAJ&pg=PA667 | last=Buckingham | first=James Silk | last2=Sterling | first2=John | last3=Maurice | first3=Frederick Denison | last4=Stebbing | first4=Henry | last5=Dilke | first5=Charles Wentworth | last6=Hervey | first6=Thomas Kibble | last7=Dixon | first7=William Hepworth | last8=MacColl | first8=Norman | last9=Rendall | first9=Vernon Horace | last10=Murry | first10=John Middleton}}</ref> }} {{síol-ie}} jg4is7uw3c2ywv3i9p6aepo0yqnb5ac 0 126483 1314422 2026-05-20T18:03:37Z Marcas.oduinn 33120 Bhog Marcas.oduinn an leathanach [[James Clarence Mangan]] go [[Séamus Ó Mangáin]]: Leagann NuaGhaeilge 1314422 wikitext text/x-wiki #athsheoladh [[Séamus Ó Mangáin]] j3s7930gh4qj1tjgon0agyfg37kmjkt 0 126484 1314492 2026-05-20T21:50:36Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '{{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} sdfsdf<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Medtronic le 85 post nua a chruthú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0520/1574324-medtronic-le-85-post-nua-a-chruthu-i-ngaillimh/|date=2026-05-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Feistí leighis]]' 1314492 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} sdfsdf<ref>{{Luaigh foilseachán|title=Medtronic le 85 post nua a chruthú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0520/1574324-medtronic-le-85-post-nua-a-chruthu-i-ngaillimh/|date=2026-05-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> == Féach freisin == == Tagairtí == {{reflist}}{{síol}} [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Feistí leighis]] lw0px7ly51xzq88myzgq8v839eef5yf 1314497 1314492 2026-05-20T22:34:12Z TGcoa 21229 1314497 wikitext text/x-wiki {{WD Bosca Sonraí Eagraíochta}} [[Íomhá:Medtronic Paradigm 754.global.ajb.jpg|clé|mion|220x220px|pumpa insline MiniMed Paradigm Veo 754, de chuid Medtronic]] [[Íomhá:Medtronic aed training kit.jpg|clé|mion|293x293px|uath-dhífhibrileoir seachtrach, oiliúint'','' de chuid Medtronic]] [[Íomhá:Передвижной американский томограф (ФЦН Тюмень).JPG|clé|mion|220x220px|Córas íomháithe de chuid Medtronic]] [[Íomhá:Medtronic plc Headquarters Ireland.jpg|clé|mion|220x220px|Ceanncheathrú i mBÁC, 20 Lower Hatch Street]] Is comhlacht feistí leighis é '''Medtronic plc''' atá corpraithe in Éirinn, le ceanncheathrú i n[[Gaillimh]]. Is i [[Minneapolis, Minnesota|Minneapolis]], [[Minnesota]], sna Stáit Aontaithe a bhíonn oibríochtaí an chomhlachta den chuid is mó. Déanann agus díolann Medtronic feistí leighis chun galair ainsealacha a chóireáil ar fud an domhain. Tá cáil idirnáisiúnta ar Medtronic mar cheannródaí i dtaca le feistí cardashoithíocha de.<ref name=":0">{{Luaigh foilseachán|title=Medtronic le 85 post nua a chruthú i nGaillimh|url=https://www.rte.ie/news/nuacht/2026/0520/1574324-medtronic-le-85-post-nua-a-chruthu-i-ngaillimh/|date=2026-05-20|language=ga-IE|author=Nuacht RTÉ}}</ref> Trádálann Medtronic ar NYSE faoin gcomhartha MDT. In 2025, bhí ioncam bliantúil de USD $34 billiún ag an gcomhlacht agus bhí breis agus 95,000 fostaí aige. Dhíol siad a dtáirgí le 124 tír ar fud na cruinne. == Stair == Bhunaigh Earl Bakken agus a dheartháir céile, Palmer Hermundslie, an comhlacht i Minneapolis in 1949. Ar dtús, bhí siad ag deisiú trealaimh leighis. In 1957, d'fhorbair Bakken an chéad [[Séadaire cairdiach|séadaire]] seachtrach. In 1960, fuair Medtronic cearta eisiacha chun cineál den ghléas sin — séadaire a leagfaí faoi chraiceann an othair — a dhéanamh agus a dhíol, agus bhí fás mór ar an gcomhlacht ina dhiaidh sin. Thar na blianta, leathnaigh an comhlacht a raon táirgí agus a láithreacht idirnáisiúnta. In 2015, cheannaigh sé Covidien, comhlacht a bhí corpraithe in Éirinn, ar luach thart ar US$50 billiún. Mar thoradh air sin, corpraíodh Medtronic in Éirinn go foirmiúil. == Oibríochtaí in Éirinn == Tháinig Medtronic go hÉirinn den chéad uair in 1982. Faoi láthair, fostaíonn sé breis agus 4,000 duine i nGaillimh, i mBaile Átha Luain agus i mBaile Átha Cliath. '''An Pháirc Mhór, Gaillimh''' Tá suíomh na Páirce Móire i gcathair na Gaillimhe ar cheann de na príomhionaid taighde agus forbartha atá ag Medtronic ar domhan, go háirithe le haghaidh feistí croí. I mí Iúil 2022, fógraíodh go gcruthódh an comhlacht 200 post nua taighde agus forbartha ag an suíomh sin, mar chuid d'infheistíocht de USD $30 milliún. I mí na Bealtaine 2026, d'fhógair Medtronic go gcruthódh sé 85 post eile i mol nua forbartha bogearraí sa Pháirc Mhór. Tá na bogearraí nasctha le feistí croí, agus is é an aidhm cúram iarobráide othar a fheabhsú. Beidh fáil aon am den lá ag dochtúirí ar mhionfhaisnéis faoi staid a gcuid othar, rud a ligfidh dóibh gníomhú go tapa más gá. Tugtar "cúram leanúnach nasctha" ar an gcineál cúraim seo.<ref name=":0" /> '''Mervue, Gaillimh''' Díríonn suíomh Mervue ar fhorbairt réitigh análaithe agus faireacháin. Le linn [[Paindéim COVID-19|phaindéim COVID-19]], mhéadaigh Medtronic a tháirgeadh aerálaithe go suntasach: ó thart ar 200 [[aerálaí]] sa tseachtain roimhe sin go dtí 1,000 sa tseachtain faoi mhí an Mheithimh 2020. == Féach freisin == * [[Boston Scientific]] * [[Séadaire cairdiach]], [[Aerálaí]] == Tagairtí == {{reflist}} [[Catagóir:Comhlachtaí teicneolaíochta]] [[Catagóir:Comhlachtaí Meiriceánacha]] [[Catagóir:Feistí leighis]] [[Catagóir:Minneapolis]] [[Catagóir:Minnesota]] [[Catagóir:Comhlachtaí ilnáisiúnta]] [[Catagóir:Gaillimh]] [[Catagóir:Comhlachtaí Éireannacha]] 7vr5qi827jru57po9mkbywaw5iw6shv 14 126485 1314498 2026-05-20T22:34:51Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Minnesota]] [[Catagóir:Cathracha i Meiriceá Thuaidh]]' 1314498 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Minnesota]] [[Catagóir:Cathracha i Meiriceá Thuaidh]] gq7646js475psesmbue0ya3dlgczd6o 0 126486 1314501 2026-05-20T22:45:58Z SilentWhisperingCloud 64864 Created by translating the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1355273283|Margaret Jane Scott Hawthorne]]" 1314501 wikitext text/x-wiki Ceardchumannaí, cigire monarchan agus státseirbhíseach de chuid na Nua-Shéalainne ab ea '''Margaret Jane Scott Hawthorne''' (17 Eanáir 1869 – 1 Bealtaine 1958), a rugadh in Éirinn. Bhí sí i measc na chéad mban a ceapadh i gcigireacht monarchan Roinn Saothair na Nua-Shéalainne agus bhí ról suntasach aici i bhforbairt na maoirseachta stáit ar dhálaí oibre na mban ag deireadh an 19ú haois agus tús an 20ú haois. Rugadh í i gCorr na Féinne, [[Contae an Chabháin]], [[Éire]], ar an 17 Eanáir 1869, do Henry Scott, feirmeoir, agus Anne Scott (née Kenny). Sa bhliain 1880 chuaigh sí lena teaghlach go dtí an Nua-Shéalainn ar bord an Halcyone, agus shroich siad Lyttelton ar an 29 Lúnasa. Shocraigh an teaghlach síos i gcomharsanacht Christchurch. Rinne Scott oiliúint mar bhan-táilliúir i [[Christchurch]] agus thosaigh sí ag obair go gníomhach sa trádáil éadaigh i dtréimhse ina raibh drochchoinníollacha oibre agus méadú ar eagrú ceardchumann i measc ban-oibrithe. Sa bhliain 1892 ceapadh í ina rúnaí ar Cheardchumann Táilliúirí agus Brúiteoirí Christchurch, agus ba í an chéad bhean a bhí sa phost sin; d’fhan sí sa ról sin go dtí 1897. Rinne sí ionadaíocht ar an gceardchumann ar Chomhairle Trádála agus Saothair Canterbury freisin, agus toghadh í ina leas-uachtarán ar an gcomhairle sa bhliain 1894. An bhliain chéanna sin, chuidigh sí le seomra oibre comharchumann a bhunú do mhná a raibh tionchar ag dúnadh monarchan orthu. Sa bhliain 1895 ceapadh í i gceannas ar Bhrainse na mBan de Roinn Saothair na Nua-Shéalainne i Wellington, a bunaíodh chun cabhrú le mná a bhí ag lorg fostaíochta. Níos déanaí an bhliain sin, ceapadh í ina cigire monarchan, agus bhí sí i measc na chéad mban sa ról sin. Sa ról seo rinne sí cigireacht ar ionaid oibre ina raibh mná agus cailíní fostaithe ar fud na Nua-Shéalainne, agus chuir sí forálacha Acht na Monarchan i bhfeidhm maidir le sláintíocht, aeráil, cóiríocht, uaireanta oibre agus coinníollacha printíseachta. Ina tuarascálacha chuig an Roinn Saothair, thacaigh Scott le heagrú ceardchumann níos láidre i measc ban agus le rialáil níos fearr ar dhálaí oibre. Tharraing sí aird ar na héagothromaíochtaí idir oibrithe ban ceardchumannaithe agus neamhcheardchumannaithe agus leag sí béim ar dhrochdhálaí a raibh tionchar acu ar dhéantóirí gúna, altraí, freastalaithe agus mná a bhí fostaithe i dtionscail na fáilteachais. Ar feadh cuid mhaith dá gairm bheatha, ba í an t-aon chigire monarchan baineann sa roinn í, agus cé gur tháinig sí chun bheith ar cheann de na mná ba mhó pá sa tseirbhís phoiblí, bhí a deiseanna ardú céime teoranta i gcomparáid lena comhghleacaithe fireanna. Chuaigh Harriet Morison isteach sa chigireacht i 1906, ach d’fhan Scott ina figiúr sinsearach go dtí gur éirigh sí as i 1910. Ar an 3 Bealtaine 1898 phós sí Mark Henry Hawthorne, allmhaireoir bróg agus buataisí. Tháinig deireadh leis an bpósadh níos déanaí le colscaradh. Timpeall an ama ar éirigh sí as an tseirbhís phoiblí, rugadh iníon di. Ar an 20 Nollaig 1916 phós sí James Smith, feirmeoir, i [[Papakura|bPapakura]]. Fuair Scott Hawthorne bás in Auckland ar an 1 Bealtaine 1958.{{Reflist}} [[Catagóir:Daoine as Contae an Chabháin]] [[Catagóir:Básanna i 1958]] [[Catagóir:Daoine a rugadh i 1869]] 1sg5c4f2k2h1bkfnis9k3obq1xyv7y5 14 126487 1314503 2026-05-20T23:20:48Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Gairmithe polaitiúla]] [[Catagóir:Brústocaireacht]]' 1314503 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Gairmithe polaitiúla]] [[Catagóir:Brústocaireacht]] k9m36cxo8zunntun7rhltxazuiu5tcg 14 126488 1314504 2026-05-20T23:21:36Z TGcoa 21229 Leathanach cruthaithe le '[[Catagóir:Polaitíocht]]' 1314504 wikitext text/x-wiki [[Catagóir:Polaitíocht]] b1n0750nxspdqks0m9abzut51xy4xiq